Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє

Puste, zimne niebo wolności

Слово Просвіти, №52 за 2017 рік

Niespodziewanie dla siebie znalazłam odpowiedź na jedno pytanie: dlaczego u nas tak gwałtownie upadła kultura i na oczach zanika świadomość społeczna. Znalazłam ją w miejscu i czasie, które ogólnie nie interesują ani historyków, ani pisarzy, ani intelektualistów. Galicyjska wieś drugiej połowy XIX wieku, kiedy Taras Szewczenko już umarł, a Iwan Franko poszedł do szkoły. Ale nie do parafialnej w Nahujewyczach, lecz do nowocześniejszej w Jasienicy Sielnej, gdzie opiekowała się nim babcia-szlachcianka Kulczycka. Była też inna przyczyna: nahujewycka gmina walczyła z ojcem Józefem Lewickim, który agresywnie występował przeciwko pijaństwu, amoralności albo po prostu obojętności wśród parafian. Szczególnie po jednym wypadku. Gospodarz zgwałcił dziesięcioletnią służącą, a ona urodziła właśnie w szkole i bała się iść do domu. Gwałcicielowi nic nie groziło, a sąsiedzi „nie wiedzieli” o tym biednym dziecku. Jej historię później opisał Iwan Franko w opowiadaniu „Dąb Mykytyczów”. Józef Lewicki zarzucał zaś chłopom bezczynność, to, że toną w pijaństwie i grzechu oraz w sporach między sobą. Wydaje mi się, że gdyby dziś jakiś wiejski ksiądz wystąpił przeciwko tym niegodziwościom, czekałby go podobny bojkot. Jednak obecni księża wzbudzają niezadowolenie tylko swoją chciwością, która rośnie wraz z apetytami tych, którzy znajdują się pod ich opieką. Kościół, bar, piłka nożna, dyskoteka — oto czym żyje współczesna wieś z kiepskimi drogami, śmieciami na ulicach i całkowitą obojętnością wobec przeszłości i przyszłości. Pokornie oddadzą ziemię swoich przodków, bo ona ich już nie żywi. Nie wszyscy, ale większość. W 1848 roku wreszcie przełamano opór polskiej szlachty i galicyjscy chłopi otrzymali swobodę przemieszczania się, którą potem odebrali im komuniści, a następnie biurokraci ze swoim instytutem meldunku. Ludzie bardzo się cieszyli. Wszędzie stawiali pamiątkowe krzyże (Jakub Franko postawił nawet własnym kosztem), uroczyście chowali pańszczyznę do trumny, składając tam wszystkie papiery, świętowali i marzyli. Teraz mogli zatrudniać się u dziedzica dobrowolnie, choć nie mogli liczyć na jego pomoc w razie pożaru czy nieurodzaju. O innych możliwościach wolności nie wiedzieli. Chyba że zostać robotnikami przy wydobyciu ropy w Borysławiu. Wolność nie daje chleba, a jedynie wybór, który trudno dokonać człowiekowi bez wolności. Trzeba też płacić podatki i przestrzegać zasad wspólnego życia obywatelskiego, a to trudne, gdy nad tobą rozpościera się puste, obojętne i zimne niebo. I w środku także. Euforia minęła, przerodziła się przez kilka dziesięcioleci w kaca. Wyjście było i jest nadal — edukacja, samoorganizacja. W końcu pojawiły się spółdzielnie, „Proświta”, cały przemysł, który bez żadnego wsparcia władz wydawał książki, organizował kółka, teatry, kasy kredytowe, których nie zdołała zmiażdżyć nawet pacyfikacja. Wieś wówczas rzeczywiście uratowała Ukrainę i ocaliła tę jej część, która nie ucierpiała w wyniku Hołodomoru. A potem sami wiecie, co się działo. I znowu wolność, i znowu ponad 20 lat ciemności, zapuszczenia i kulturalnego zdziczenia, które trwa do dziś, z bardzo nielicznymi wyjątkami. Zamożna wieś podmiejska z wystawnymi willami, tymi samymi karczmami i księżmi tolerującymi złodziei, zabójców i gwałcicieli, sami żyjący w zbytku. Biblioteka w gminie w ciasnej klitce, gdzie zapewne trzymano miotły i wiadra, rozbite ulice, obskurny przystanek autobusowy, ziemia wyłącznie jako plac pod zabudowę oraz trawnik z gipsowymi krasnalami. Karczmy na każdym kroku, które prowadzą nie Żydzi, lecz twoi sąsiedzi spijają dzieci, a ty nie śmiesz nic powiedzieć, bo podpalą ci chatę. Ci ludzie są porzuceni i tak ubodzy, że można ich tylko żałować. Ich korzenie zgniły w ziemi, a trzyma ich tu jedynie majątek. I strach przed pustym, zimnym niebem wolności nad sobą i w sobie. Wolności, która zdegradowała się do bezużyteczności. Najłatwiej przekonać samego siebie, że bez wsi można się obejść, zastępując ją w przyszłości latyfundiami z barakami dla najemnych robotników.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин