Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє
Сторінка · с. 12сторінка оригіналу ↗

Ciąg dalszy. Początek w nr 7–11 z 1998 roku; nr 1–3, 5, 6, 8, 10 z 1999 roku

Слово Просвіти, №67 за 2000 рік

Dawne miasteczko na Lwowszczyźnie, nad rzeką Jaryczówką, które obecnie nosi nieco inną nazwę – Nowy Jaryczów (w odróżnieniu od swojego sąsiada – wsi Stary Jaryczów), po raz pierwszy jest znane z dokumentów XV wieku, kiedy to ziemie, które jeszcze wiek wcześniej należały do potężnego Księstwa Halicko-Wołyńskiego, znajdowały się teraz pod władzą polskich królów, a żyznymi i malowniczymi majątkami na nich władali już ich wojewodowie i kasztelanowie... Wielu z nich wywodziło się ze starożytnych halickich rodów bojarskich i wojskowych. Ale potomkowie tych rodów już dawno wyrzekli się swojego praojcowskiego pochodzenia, przyjęli wiarę katolicką i „szlacheckie nazwiska”, aby otrzymać z królewskiej łaski nowy majątek lub urząd. Tak samo dokumenty z 1431 roku, z czasów panowania Władysława II Jagiełły, wspominają, że jakiś „Paszko” (imię to bez wątpienia świadczy o ukraińskim pochodzeniu szlachcica!) ufundował w swoim majątku nad rzeką Jaryczówką kościół katolicki. Potomkami ukraińskich, ale spolszczonych rodów szlacheckich byli również kolejni właściciele Jaryczowa. Tak więc w 1469 roku osada przeszła na własność Stanisława Jaryczewskiego, a stulecie później, w 1563 roku, – do posiadłości małżonków Sebastiana i Franciszki Żorawińskich z Chodorostawu (tajemnicza nazwa Chodorostaw należała wówczas do dzisiejszego Chodorowa na ziemi żydaczowskiej, a rodzina ta nazywała się Żorawińskimi od innego halickiego majątku – miasteczka Żurawna na Przykarpaciu). To właśnie Żorawińscy zwrócili się z prośbą do króla Zygmunta II Augusta Miasta mają różne losy. Jedne rosną i przekształcają się w okazałe stolice. Inne pozostają prowincjonalnymi, przytulnymi miasteczkami. A niektóre całkiem znikają z mapy geograficznej, przemieniając się w niewielkie wsie i przysiółki, znane może tylko ich mieszkańcom... Taki sam los spotkał Szatawę, dawne miasteczko handlowe na Podolu, nad rzeką Szatawką, a dziś skromne przedmieście osady typu miejskiego Makowa na Chmielnicczyźnie... Dokumenty po raz pierwszy wspominają wieś pod nazwą „Szatawa, albo Stupińce” w 1565 roku, w granicach znanego starostwa barskiego na Podolu (temu właśnie starostwu, przypomnijmy, poświęcone było jedno z pierwszych naukowych opracowań wybitnego ukraińskiego historyka M. S. Hruszewskiego), którym w owym czasie zarządzał szlachcic Herburt – potomek dawnego czesko-saksońskiego rodu, który w XIV wieku osiadł w Galicji, a następnie – na Podolu, by nadać Jaryczowowi prawa miasta. Szczególnym przywilejem król potwierdził te prawa, jednocześnie wyznaczając w miasteczku dwa roczne jarmarki i cotygodniowe targi w każdy czwartek, a także zwalniając mieszczan z podatków na dwanaście lat. Wtedy też w Jaryczowie wprowadzono prawo magdeburskie. Mieszczanie uzyskali możliwość wybierania wójta, rajców i ławników. W miasteczku działał magistrat, zaczęły się tworzyć cechy. Tradycyjnymi zajęciami jaryczowian były warzenie piwa i wyrób sukna. Nawet w XIX wieku, już za czasów panowania austro-węgierskiego, to właśnie one określały przemysłowy charakter życia miasteczka. W 1618 roku nowy właściciel Jaryczowa, hetman koronny Stanisław Żółkiewski, jedna z „pierwszych szabli” Polski, przejrzał nadania swoich poprzedników, potwierdzając prawo do jarmarków, lecz przenosząc je na inne dni. Kolejne podobne potwierdzenie nastąpiło w 1685 roku, gdy miasteczkiem władali już Sobiescy – krewni króla Jana Sobieskiego. Wtedy też dla Jaryczowa zatwierdzono herb z wizerunkiem jego świętej patronki: „Na błękitnym tle Bogurodzica siedząca na srebrnej chmurze, otoczona złotym promieniowaniem, z złotą aureolą wokół głowy, w purpurowych szatach, ze złotą zębatą koroną na głowie. Na dole złoty półksiężyc, ober- Podolu. „Szatawa, czyli Stupinci” miała wówczas zaledwie 90 zagród i 450 mieszkańców, wśród których wyróżniali się jeden ksiądz, dwóch winiarzy i czterech rzemieślników (produkcja wina, jak widać, była wtedy dochodowym zajęciem: już w 1567 roku liczba winiarzy wzrosła do siedmiu). Szatawa pozostawała nieznaczną wsią także później, gdy po Herburtach zawładnęli nią Giżyccy, Raciborowscy, a następnie – Makowscy. Ten właśnie ród, nawiasem mówiąc, nadał prawa miejskie sąsiedniemu miasteczku Makowowi (do którego obecnie należy Szatawa), a także jego nazwę, przerobioną od nazwiska rodowego. Maków otrzymał swoje przywileje w 1746 roku: najpewniej nie bez wsparcia Makowskich uzyskała wówczas prawa miejskie także sąsiednia Szatawa. Przywilej dla Szatawy wydał król August III 12 sierpnia 1750 roku. Zgodnie z tym przywilejem miasteczku nadawano prawo magdeburskie, zakładano magistrat i sąd, zezwalano na organizowanie dwunastu jarmarków rocznych (czyli miesięcznie, czego nie mieli nawet niektórzy duzi miasta). Szatawie zatwierdzono także herb z wizerunkiem jej świętego patrona – Apostoła Tomasza „w pełnej postaci”. Na pieczęci z tym herbem, zatwierdzonej przez króla, miasteczko figurowało nawet jako „Szatawa, miasto świętego Tomasza”. Jednak prawo magdeburskie w Szatawie, podobnie jak w wielu innych niewielkich prywatnych miasteczkach, miało niezwykle ograniczony charakter. Już w najbliższych dziesięcioleciach królewski dokument „przypadkowo zagu-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин