Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє
Сторінка · с. 14сторінка оригіналу ↗

Ciąg dalszy. Początek w nr 3

Слово Просвіти, №70 за 2000 рік

Kara chłosty. Z serii «Przypowieść o synu marnotrawnym». 1857. Sepia na papierze. «MALOWNICZA UKRAINA». Ramy stylu akademickiego stawały się ciasne dla Szewczenki-artysty. W poszukiwaniu nowych dróg twórca studiuje rysunki i ryciny Rembrandta. Przygląda się ostrym przejściom światła i cienia. Młody artysta czuje, że tym materiałem światłocieniowym łatwiej będzie mu operować: zagęszczając cienie, można stworzyć ponury nastrój, ostro oświetlając rysunek — osiągnąć dramatyczny kontrast. Grafika, czarna lub brązowa akwarela stają się dla Szewczenki głównymi środkami wyrazu plastycznego. Malarstwo schodzi na drugi plan. Zdarzało się, że Szewczenko malował w duchu Briułłowa portrety, a wśród nich prześliczne. Lecz głównym dorobkiem przed zesłaniem stała się seria jego rycin-akwafort «Malownicza Ukraina». W 1843 roku Taras Hryhorowycz Szewczenko przyjeżdża na Ukrainę. Życie rodaków stało się jeszcze straszniejsze niż w latach jego dzieciństwa. Wieś niby pogorzała, niby ludzie zgłupieli, niemi na pańszczyznę idą i dzieci swoje prowadzą... W przeciwieństwie do smutku, jeszcze bardziej chciało się pokazać piękno. On odtwarza miękkie krajobrazy dolin, wzgórz, łąk, kozackich stepowych mogił, chłód zacisznych stawów i rzek. Architektura, zwłaszcza w stylu baroku, swoimi krętymi formami osobliwie łączy się z naturalnym obramowaniem drzew i krzewów. Szewczenko pokonuje zamkniętość, wnętrzowość akademickiego pejzażu, gdzie natura przedstawiana była zbyt uporządkowana. Na akwaforcie «W Kijowie» — żadnej uporządkowaności: nierówny brzeg Dniepru, nierówna gra cieni, w bujnej koronie drzewa — niespodziewanie sucha gałąź. Dnieprem płynie parowiec — techniczna nowinka tamtych czasów. Śladem utopistów-socjalistów Fouriera i Owena Szewczenko uważał, że postęp techniczny zniszczy despotyzm. Niestety, wszyscy trzej się mylili. Podróżując po Ukrainie, T. Szewczenko maluje sobory Perejasławia, Poczajowa, ruiny zamku Bohdana Chmielnickiego w Subotowie, cerkiew Bohdana, kozackie cerkwie w Siedniowie. Kiedy widzisz takie piękno, to i «serce bije miło, i świat boży jak Wielkanoc, i ludzie jak ludzie». Przebywał Szewczenko i w Połtawie. Przechodnie zatrzymywali się nieco zdziwieni: jakiś artysta malował ich sobór. Cóż, sobór i naprawdę wart tego — ozdoba miasta. Lecz Szewczenko przedstawił i niewielki domek, który przytulił się prawie do przycerkiewnego placu soboru i, wydawało się, nawet przeszkadzał na rysunku. Mało kto z przechodniów wiedział, że w tym domku kiedyś mieszkał sławny autor «Eneidy» Iwan Kotlarewski. Nie wiedzieli ani przechodnie, ani sam Szewczenko, że minie 120 lat i właśnie dzięki tej szkicy na 200-lecie od dnia urodzin I. P. Kotlarewskiego konserwatorzy odnowią ten domek. NOWE WRAŻENIA. Podróże Szewczenki po Ukrainie... Inteligencja przeważnie gościnnie przyjęła już sławnego w tamtym czasie poetę. Lecz niedługo ta gościnność cieszyła Tarasa Hryhorowycza. Niektórzy z tych, którzy z całych sił propagowali «wolność», w rzeczywistości ograniczali się tylko do tak zwanego «chłopomaństwa», czyli przebierali się w chłopską odzież, rozmawiali nie manierycznym językiem francuskim, a celowo grubiańskim chłopskim, pili do nieprzytomności w towarzystwie «moczymordów». Nazwa dość wymowna... Niektórzy panicze, a nawet panienki na miesiąc-dwa najmowali się na woźniców i, siedząc na przedzie, «wygłaszali» takie przekleństwa, że prawdziwym woźnicom oczy na wierzch wychodziły. Gorzkie były wrażenia Szewczenki: I dzień, i noc płaczę na rozstajach ludnych... wyraźny odbitka tej ryciny: «Choć i nie bardzo zrozumiałem, co tam do czego, ale mimo wszystko przyjemnie, bo przecież swoje, nie cudze»... ZNĘKANI. Pewnego razu muzeum Szewczenki w Kijowie odwiedziła grupa francuskich historyków sztuki. Z zainteresowaniem wpatrywali się oni w płótna i arkusze. Jedna z kobiet, zatrzymawszy się przed szkicem ilustracji do poematu «Ślepa», rzekła zachwycona: «Mon Dieu, prawdziwy Picasso! Ten artysta Szewczenko sto lat temu malował całkiem po nowoczesnemu! O, oni by, zapewne, łatwo porozumieli się z Pablo!». Gość z Paryża nie tak znowu daleka była od prawdy. Zawiła linia swobodnie błądzi na arkuszu papieru, niby zaplątuje się w kłębek. Ostre i niespodziewane na nim plamy tuszu, jakaś konsternacja, ekspresja. Ta graficzna swoboda rzeczywiście przypomina grafikę Picassa. Lecz w wykończonych rysunkach fabularnych wychowanek Akademii pozostaje wierny obłej formie, powściągliwym pozom, briułłowskim testamentom. Zachowało się niemało ilustracji i szkiców do poematu Szewczenki «Ślepy». Wszystkie one — monochromatyczne, bo luksusowe briułłowskie farby nie pasowały do żebraczego życia. Rysunek swobodny, ruchliwy, nawet nerwowy, i postacie, wpisane w naturę, rozpuszczają się w falach powietrza i światła. Ślepy bandurzysta śpiewa coś żałosnego, nawet tragicznego, a pędzel artysty tworzy ostre przejścia jasnego i ciemnego. Ten zabieg w przyszłości stanie się ulubionym w akwafortach i sepiach Szewczenki. UKRZYŻOWANIE. Na granicy ostatecznej ekspresji znajdują się postacie «Ukrzyżowania» (1850). Ciało Jezusowe — ze ślepiącego światła. Ciało łotra, skurczonego, konwulsyjnego, — to zator bezlitosnej ciemności. To nie ciała, należące do ziemi, nie proch, a duchowa materia, zrodzona przez Wszechświat, w którym dobro i zło nakładają się na siebie. Ciemność próbuje przyćmić samego Boga, nasuwa się na jego twarz, przebite gwoździami nogi. Kto kogo? Odpowiedzi nie dano. Szewczenko oczarowany napięciem pojedynku, który wywołuje i u widza emocjonalną zapalczywość. Moralizatorstwo ustępuje, przeczucie burzy zapiera dech. «Alchemia bólu» (wyrażenie Baudelaire'a) przekształca piekielną materię w estetyczną wartość, nie mniej wyrazistą, niż promieniste światło raju. KAZASZKA KATIA. Noc na kazachskim cmentarzu. Wokoło nocny pogrzebowy spokój. Wśród mogił błysnął ognik, wzbił się w powietrze spłoszony ptak. Co to? To dziewczyna-kazaszka zapaliła w świętym naczyniu nad mogiłą ojca ogień. On oświetlił nagrobny kamień, pomarszczony zawiłym wschodnim ornamentem. Obok naczynia z ognikiem dziewczyna stawia jeszcze jedno, z wodą. Rano tutaj przylecą ptaszki i napiją się tej wody. Kazachowie wierzyli, że w taki sposób pomogą nieboszczykowi. Jak różni się oświetlona błyskami ognia, na dziwo uduchowiona twarz młodej kazaszki od skamieniałych postaci «Cyganki-wróżki»! Kazachowie byli czcicielami ognia. To ubóstwianie ognia przypadło artyście do duszy, i on wykorzystuje ogień do stworzenia gry światła i cienia, co czyni twarze jego bohaterów ruchliwymi, żywymi, — «Kazachski chłopiec rozpala piecyk», «Kazachowie przy ogniu». Edukacja akademicka przysłużyła się Szewczence — dokładna znajomość anatomii, przedstawienie nagiej natury, duży plan ludzkich postaci. Lecz świadomie wykorzystując nabytą podczas nauki w Petersburgu biegłość, on nie pozwala akademizmowi pozbawić jego pracy gorącego oddechu życia.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин