Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє

NIE WIEDZĄ, CO CZYNIĄ

Слово Просвіти, №70 за 2000 рік

Przez długi okres historyczny podstawą państwowej polityki rosyjskiej w „kwestii językowej” był całkowity zakaz języków mniejszości narodowych, próby ich asymilacji i wszelkiego podporządkowania interesom narodu panującego. Pamiętamy przecież łacińską sentencję: „Czyj język, tego władza; czyja władza, tego i język”. Stąd liczne ograniczenia, uciski, zakazy. Oznaki i skutki takiej polityki wobec języka ukraińskiego są odczuwalne także dzisiaj. Jaka była ocena analizy sytuacji dotyczącej prawa narodu ukraińskiego do swobodnego rozwoju swojego języka, własnej kultury wśród najlepszych przedstawicieli rosyjskiego społeczeństwa i opinii publicznej początku XX wieku? Czy uświadamiali oni sobie całą podłość prób rosyjskiego caratu i jego „stróżów” powstrzymania naturalnego biegu społeczno-historycznego postępu narodu ukraińskiego, który wkracza na drogę swojego narodowego i społecznego wyzwolenia? Czy czuli oni odpowiedzialność moralną za działania wyższych urzędników państwowych, którzy wyznawali zasady „jednej niepodzielnej państwowości rosyjskiej”? Jakie były sądy oceniające dotyczące wpływu języka ukraińskiego na rosyjski? I wreszcie, jak dawne problemy polityki językowej i myślenia imperialnego projektują się na ukraińską rzeczywistość samego końca XX wieku? Na te i inne pytania znajdujemy odpowiedź w niezwykle interesującym (i cennym!) dokumencie (niestety, mało znanym zarówno szerokiemu ogółowi, jak i specjalistom), Notatce służbowej Cesarskiej Akademii Nauk dla Komitetu Ministrów Imperium Rosyjskiego pod tytułem: „O zniesieniu ograniczeń małoruskiego słowa drukowanego”, zatwierdzonej przez zgromadzenie ogólne Akademii na samym początku rewolucyjnego 1905 roku, a wydrukowanej w Petersburgu dopiero w 1910 roku. Notatka została przygotowana przez specjalną komisję złożoną z autorytatywnych uczonych, której przewodniczył akademik-filolog Fiodor Korsz. W przedmowie zaznaczono, że stanowi ona „najbardziej kompetentną opinię w kwestiach dotyczących języka małoruskiego”. W notatce mowa była przede wszystkim o carskich ukazach z 1876 i 1881 roku, które zakazywały wydawania dzieł w języku ukraińskim, z wyjątkiem dokumentów historycznych, słowników i literatury pięknej. Całkowity zakaz języka ukraińskiego, uważali specjaliści, wywodził się z niesławnego okólnika ministra spraw wewnętrznych Wałujewa z 1863 roku. Praca komisji akademickiej i jej wnioski stały się możliwe w następujących okolicznościach. 12 grudnia 1904 roku cesarz Mikołaj II Romanow podpisał ukaz, zgodnie z którym wymagano usunięcia z przepisów o druku „nadmiernych ucisków”. W związku z tym członkowie komisji starali się dać obiektywną ocenę kształtowaniu się i rozwojowi „języka małoruskiego” w jego historycznej retrospektywie. Tak więc po raz pierwszy przytoczono przykłady prześladowań „małoruskiego języka książkowego” za czasów Piotra I i Katarzyny II; po raz pierwszy wysoko oceniono działalność literacką Iwana Kotlarewskiego, w szczególności jego „Eneidę”; jako pozytywne zjawiska w historii kultury ukraińskiej po raz pierwszy scharakteryzowano wydania ukraińskich pieśni ludowych M. Certelewa (1819), M. Maksymowycza (1827, 1834, 1849), A. Metłynskiego (1854); podano również informacje o twórczości na niwie języka i literatury ukraińskiej H. Kwitki-Osnowjanenki, P. Hułaka-Artemowskiego, J. Hrebinki, L. Hlibowa, M. Kostomarowa. Na podstawie głębokiej analizy treści literatury ukraińskiej pierwszej połowy XIX wieku kompetentna komisja doszła do wniosku, że: „W sprawie demokratyzmu literatura małoruska wyprzedziła o jakieś 50 lat wielkoruską”. Otoż to! Ni mniej, ni więcej. A pierwsza połowa XIX wieku to przecież twórczość takich osobistości, klasyków literatury rosyjskiej, jak M. Lermontow, A. Puszkin! Jakże żałosne i nieudolne są rozważania-sądy niektórych fałszywych uczonych i pseudopatriotów, wsteczników przeszłości o „wyższości”, „demokratyczności”, „doskonałości”, „perfekcji” literatury i języka „starszego brata”! Członkowie wysokiej komisji dali sprawiedliwą ocenę twórczości Marka Wowczka, Andrija Waszczenki-Zacharczenki, Pantełejmona Kulisza, Danyła Mordowca, Wasyla Biłozerskiego. Wystarczyło im odwagi obywatelskiej i uczonego sumienia, by przyznać, że akty z 1863 i 1876 roku stały się zniewagą narodu, „liczącego w styczniu 1897 roku do 23 mln 700 tys. dusz”. Do dzisiaj pozostaje aktualne to, że członkowie komisji przekonująco udowodnili bezpłodność twierdzeń o „języku ogólnorosyjskim”. Zwrócili uwagę na różne różnice dialektalne trzech grup językowych: „północnoruskiej”, „średnioruskiej” i „południoworuskiej”, a stąd zasadność i naturalność powstania „małoruskiego języka pisanego”. Próba „zbliżenia za pomocą pisowni języka małoruskiego z rosyjskim” oceniana jest przez uczonych jako „dziwne złudzenie”, to znaczy, że język ukraiński, podobnie jak rosyjski, powinien mieć swój system pisowni, swoją drogę rozwoju. W tym kontekście niczym nie mogą być usprawiedliwione prześladowania i uciski uk-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин