Сторінка · с. 6сторінка оригіналу ↗
«PODRÓŻNY DZIENNIK» D. KRMANA OCZAMI KRAJOZNAWCY
Слово Просвіти, №72 за 2000 рік
W ubiegłym roku w Kijowie, nakładem wydawnictwa «Proświta», w przekładzie O. Bułach i H. Bułacha po raz pierwszy ukazał się drukiem «Podróżny dziennik» (Itinerarium, 1708—1709) wybitnego słowackiego działacza religijnego Daniela Krmana. Przekład na język ukraiński dokonany został z języka słowackiego, chociaż oryginał «Podróżnego dziennika» napisano średniowieczną łaciną. Artykuł wstępny do książki napisał akademik I. Dziuba. Przedmowę, przypisy, indeks nazwisk oraz indeks nazw miejscowych sporządził Mykoła Niewrłyj. Książkę uzupełnia również streszczenie w językach słowackim, francuskim i angielskim.
Autor książki to znany działacz religijny XVIII wieku, jeden z ideologów reformacji religijnej w Cesarstwie Austriackim. W 1708 roku stanął on na czele delegacji do szwedzkiego króla Karola XII, aby uzyskać jego poparcie dla kościoła ewangelickiego. Kwatera Karola XII znajdowała się w tym czasie na terytorium Rzeczypospolitej, w Mohylewie, a droga D. Krmana do tego miasta wiodła przez Polskę, Prusy Wschodnie, Litwę i Białoruś. Tutaj przyłączył się do kwatery króla i wraz z nią przeżył wszystkie perypetie ukraińskiej wyprawy oraz ucieczki przez Ukrainę, tureckie posiadłości i Mołdawię.
D. Krman był bardzo spostrzegawczym człowiekiem, którego przede wszystkim interesowały wydarzenia polityczne i dyplomatyczne, których był świadkiem, a także przyrodnicze i geograficzne okoliczności, etnografia i religia ludów, w których środowisko zaniosło go los. Swoje notatki sporządzał pod bezpośrednim wrażeniem tego, co widział i słyszał. Dlatego stanowią one szczególnie cenne źródło dla dociekliwego badacza naszej rodzimej historii.
Ta książka nie jest pełnym przekładem «Podróżnego dziennika», lecz jedynie tych jego części, które dotyczą Ukrainy. Dużą uwagę D. Krman poświęca hetmanowi Ukrainy I. Mazepie, zwierzchnikowi państwa «Kozakia», którego nazywa „kozackim geniuszem”. Obok najczęściej używanej nazwy naszego kraju «Kozakia» autor posługuje się czasem także nazwą Ukraina. Naród ukraiński nazywa on często „narodem kozackim”.
Dla współczesnego czytelnika bardzo interesujące są świadectwa o takich państwowcach jak szwedzki król Karol XII (tak właśnie D. Krman nazywa króla) i hetman Iwan Mazepa, a także o ich współpracownikach — szwedzkich generałach i dworskiej arystokracji oraz ukraińskiej starszyźnie — pułkownikach, setnikach, duchowieństwie i administracji cywilnej. Wszystko to uważny czytelnik znajdzie w proponowanej książce.
Na tę książkę warto spojrzeć także oczami krajoznawcy. Bo D. Krman na przełomie 1708 i 1709 roku wraz z kwaterami Karola XII i Iwana Mazepy przeciął Ukrainę z północy na południowy zachód i pozostawił wiele świadectw, które niekiedy zasadniczo zmieniają nasz pogląd na niektóre wydarzenia i fakty historyczne.
6 października 1708 roku Szwedzi, pokonawszy gęste lasy na wzniesieniach, albo — jak pisze D. Krman — «...góry, dzikości których trudno opisać jakimkolwiek piórem», trzema drogami (kolumnami) «...odeszli do Kozakii».
Tutaj, niedaleko granic Hetmanatu, we wsi Drohi, Karol XII przebywał czternaście dni. Już tutaj, w warunkach początkowego etapu wyprawy, D. Krman zauważył szereg istotnych błędów popełnionych przez Karola XII w planowaniu kampanii, które później doprowadziły do tragedii pod Połtawą. Dopiero 8 listopada, gdy już nadeszła sroga śnieżna wczesna zima, Karol XII spotkał się we wsi Hirki, niedaleko miasta Nowogród Siwierski, z hetmanem, czy też, jak pisze D. Krman, «jaśnie wielmożnym księciem Kozaków Iwanem Mazepą», i wydał na jego cześć obiad w swojej rezydencji. Dalsze drogi Karola XII na Ukrainie prowadziły przez Baturyn, Romen (Romny), Hadziacz, Zienkow, Opisznię, Budyszcze, Połtawę, Nowe Sanżary, Biliki, Kobeliaki, Perewołoczną, Oczaków, Bender, Jassy, Suczawę, Chust, Mukaczewo. Tak szczegółowo wymieniam główne etapy tej trasy po to, by współczesny czytelnik zobaczył, że przez 300 lat, które upłynęły od tamtych wydarzeń, bardzo wyraźnie zmieniły się zarówno główne szlaki komunikacyjne, jak i znaczenie oraz rola szeregu miejscowości, kiedyś gwarnych i ludnych, a dziś mało znanych małych wsi czy osiedli. W Batyrynie, stolicy Hetmanatu, autor «Dziennika podróży» zapisał: «Ujrzeliśmy jedynie zadymione młyny, zrujnowane domy, ludzkie trupy, na wpół spalone i zakrwawione». Tłumaczenie dziennika dokonywano z łaciny na słowacki, a z niego na język ukraiński. Doprowadziło to do błędów, a niekiedy wprost do przekręceń nazw i pojęć. Na przykład wieś Hołinka, dzisiejszego rejonu bachmackiego, nazwano Hołenki, Mizin — Mezin i tym podobne. Możliwe, że te nazwy kiedyś tak właśnie brzmiały, ale przecież książkę przetłumaczono na współczesny język. A skoro tak, to powinna być zrozumiała dla tego, kto czyta ją dzisiaj, a przy zmianie nazwy trzeba było dać odpowiednie przypisy. Ogólnie rzecz biorąc, język tłumaczenia jest dość niedoskonały. «Dziennik podróży» powstał na początku XVIII wieku, a jego współczesne tłumaczenie powinno mieć pewien odcień archaiczności, być wzbogacone słowami tamtej epoki. Ale sprawa ta jest dalece niełatwa i wymaga wielkiego taktu i wielkiej wiedzy. Niestety, autorom tłumaczenia nie udało się rozwikłać wszystkich «zagadek» oryginału. A w ogóle — niewyczerpanym źródłem wiedzy dla regionalistów są zarówno «Dziennik podróży» D. Krmana, jak i kozackie kroniki Wełyczki, Hrabianki, Samowydca oraz wiele innych dokumentów historycznych. Wydaje się, że «Dziennik podróży» Daniela Krmana zwróci uwagę nie tylko regionalistów, lecz zostanie przeczytany przez wszystkich, którzy interesują się historią rodzinnego kraju. Nakład książki wynosi zaledwie 3000 egzemplarzy, więc byłoby dobrze, gdyby nasze muzea i izby muzealne przy szkołach i innych zakładach edukacyjnych, a także biblioteki miały egzemplarz tej książki. Ona na to zasługuje.
B. KYRYCZOK, historyk, osiedle typu miejskiego Dmytriwka, rejon bachmacki, obwód czernihowski
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
