Сторінка · с. 12сторінка оригіналу ↗
MATERIAŁ O TODOSIJU OSMACZCE WRACA DO UKRAINY
Слово Просвіти, №72 за 2000 рік
Otwierając wieczór z okazji 105. rocznicy urodzin wybitnego ukraińskiego pisarza Todosia Stepanowicza Osmaczki w stołecznym Domu Nauczyciela, jego prowadzący, nie mniej wybitny współczesny prozaik Pawło Zahrebelnyj, tak obrazowo wypowiedział się o twórczym losie tego fenomenalnego talentu: «Został pochłonięty przez rzekę zapomnienia, ale nie utonął w ciemnej wodzie, bo jest wielki». I dalej, paradoksalnie na pierwszy rzut oka: «Wiejski syn, który przez całe życie chciał być szalony, ale życie mu nie pozwoliło; chciał uciec, ale nie zdołał, tak umarł uciekając… Z tragedii rodzi się wielkość — to jeden z sekretów twórczości».
Dlaczego i przed kim wiejski syn przez całe życie uciekał? O „mrocznej wyjątkowości jego losu” mówił także jeden z pierwszych reanimatorów materika twórczości Todosia Osmaczki na Ukrainie, pisarz i literaturoznawca Mychajło Słaboszpycki. Stało się to możliwe i nadal się dzieje wyłącznie w latach niepodległości. Jego naprawdę wyjątkowa postać, jak góra lodowa, nie ujawnia się od razu. Wymaga ona przemyśleń, nowych, niestandardowych podejść do fenomenu właśnie twórczości, do tego, co banalnie nazywamy natchnieniem, nie zastanawiając się: kto i co inspiruje…
W świetle ostatnich dokumentów, a mianowicie opublikowanych materiałów sprawy śledczej, stało się wiadomo, że przekonania utalentowanego rodaka ze wsi Kuciwki w rejonie smilańskim na Czerkaszczyźnie są interpretowane jednoznacznie: był członkiem «Proświty», walczył w szeregach „czarnych zaporożców” — elitarnych oddziałów armii UNR, bronił praw języka ukraińskiego, nauczał. W latach 30., w związku z tak zwaną sprawą SWU, jak pisze sam Osmaczka, «czuł, że i mnie nie minie ten kielich, i na wszelki wypadek zaczął obmyślać rolę szaleńca». Po raz pierwszy jego
CZERWIEC, NR 6 (72), 2000 ROK aresztowano go w 1932 roku. Wtedy też rozpoczęła się ta niekończąca się ucieczka. Zamiast jechać, jak nakazano, do Swierdłowska, Todoś Osmaczka pojechał do siostry w rodzinnej Kuciwce. Nocował na polu w stogach, na cmentarzu. Tam napisał unikatowe w literaturze ukraińskiej dzieło — «Dumę o Zińku Samhorodskim», watażce ukraińskich chłopów-powstańców, który zginął z rąk bolszewików. Ukrywszy «Dumę…» w butelce, zakopał ją, przeczuwając, że lada chwila zostanie schwytany. Więzienia, badania lekarsko-sądowe, szpital psychiatryczny w Kirylówce, skąd wyszedł wraz z wkroczeniem Niemców do Kijowa. Teraz uciekał na Zachód, odkopawszy «Dumę…», którą wydał drukiem w 1943 r. we Lwowie. Pobyt Osmaczki we Lwowie był triumfalny i owocny twórczo, lecz Armia Czerwona się zbliżała, więc Osmaczka znów porzuca przytulne i wygodne miejsce, by udać się w obce strony. Już w Niemczech z nostalgią napisze: «…w Bawarii stałem się jak ostry kłos// albo jak strzała wypuszczona z chmury// z pragnieniem-tęsknotą usłyszeć głos// z dalekiej czerkaskiej wsi». Uczucie niemilknącej tęsknoty za Ukrainą, za rodzinną Czerkaszczyzną, nie opuszczało go przez całe męczeńskie — napędzane manią prześladowań — życie na obczyźnie. Co do obłędu Todosia Osmaczki, Michajło Słabошпицький postawi pytanie tak: «Czy Todoś Osmaczka był obłąkany, czy obłąkany był świat wokół niego..?» Kto zna kryteria normalności i czy normalność nie jest banalnym standardem? Talent Todosia Osmaczki to, dosłownie rozumiąc, talent od Boga. Sam czuł i pisał, że został obdarzony Darem, którego «jego posiadacz nie ma siły odczuwać wtedy, gdy zechce, i nie może dokładnie wyznaczyć mu granic». Świadczy o tym pierwsza książka młodego poety («Krucza», 1922), w której, mimo romantycznego rewolucyjnego entuzjazmu większości jego współczesnych, Osmaczka dostrzega przerażające, apokaliptyczne obrazy przyszłości swojej ziemi. Sądzimy, że to właśnie od tych wizji chciał uciec, właśnie przed nimi chciał się obronić, czy to udawanym, czy prawdziwym obłędem. «Od północnych lodów, //od głębokich, kudłatych, dalekich śniegów// jeszcze nieubitymi szlakami,// lecz krwawymi manowcami,// na szlaku nocnego ptaka// coś wielkiego, nieoborowego,// jak storęka okrutna udręka,// przeszumiało po Ukrainie// na niewidzialnym rydwanie». Triumf „czerwonej komuny” widzi tak: «Z jaskiń i nor,// z gąszczy, lasów// wilki wyszły…// Zwierz bankietuje!..» Poeta rozumiał, z kim staje do sporu — nie z pospolitym złem, lecz z apokaliptyczną bestią, ale musiał to uczynić. Jakiej nieludzkiej odwagi wymagało powiedzenie w tych strasznych dniach, które łamały całe dumne narody: «…niechaj w łapach waszej pychy// ziemia w otchłań drga, —// na bój z wami wystąpi odtąd// moja wyczerpana dusza!». Ciężar takiej transcendentnej wiedzy i takich przerażających wizji był zbyt wielki dla ludzkiej świadomości, która szukała ucieczki. W jednej z najlepszych swoich nowel — «Starszy bojar» — Todoś Osmaczka ukazał Ukrainę — Atlantydę, która znika, słoneczno-iskrzącą, wspaniałą, pachnącą, gdy nawet pojedyncze burzowe wyładowania nie budzą niepokoju. Pogoda jednak ma tę właściwość, że zmienia się bardzo szybko. Już w noweli «Plan dworu» widzimy, że czarna chmura egzystencjalnego zła nadciągnęła z północy nad Ukrainę i trwa w niej stopniowe wymieranie wszystkiego, co żywe, przede wszystkim źródła ukraińskiego ducha i moralności — wsi. Twórczość Todosia Osmaczki to dotąd niezbadany, a ściślej — badany fragmentarycznie, ukraiński kontynent filozoficzno-etyczny, związany geograficznie i duchowo zarówno z praukraińskimi głębiami, jak i z ówczesnymi europejskimi poszukiwaniami i tendencjami. Wydobycie go na powierzchnię z mułów historycznych uprzedzeń i zapomnienia — to zadanie dzisiejszej nauki o literaturze. Z okazji 105. rocznicy urodzin pisarza w jego ojczyźnie, w Czerkasach, odbyła się Ogólnoukraińska konferencja naukowa, w której wzięli udział uczeni — badacze jego twórczości, pisarze, wykładowcy Czerkaskiego Państwowego Uniwersytetu im. Bohdana Chmielnickiego. Cenne i ciekawe rozprawy naukowe, które zabrzmiały na konferencji, zostały szybko wydane dzięki wsparciu Ligi Ukraińskich Mecenasów (prezes — Petro Jacyk, dyrektor wykonawczy — Michajło Słabошпицький). Na wieczorze literackim w Domu Nauczyciela, który zgromadził szerokie grono wielbicieli twórczości Todosia Osmaczki, wystąpili, oprócz wspomnianych już pisarzy, zastępca przewodniczącego Czerkaskiej obwodowej administracji państwowej Anatolij Kuzmiński, syn Todosia Stepanowicza Ihor Todosiowycz Osmaczka, kierownik Katedry Literatury Ukraińskiej Czerkaskiego Uniwersytetu Wołodymyr Poliszczuk, badacz twórczości Todosia Osmaczki Mykoła Skorski, poeta (Szkoła Nowojorska) Bohdan Bojczuk, poeta Petro Perebyjnis. Wiersze o Todosiu Osmaczce odczytała aktorka Halina Stefanowa, aktor Wasyl Obruczow przeczytał fragment noweli «Starszy bojar». I, jak podkreślił Pawło Zahrebelnyj, pozostało nam zrobić zasadniczą rzecz — wydać twory pisarza dostępnymi nakładami i w pełnym zakresie, abyśmy mogli je czytać, odbierać, przyswajać i w ten sposób powracać z epoki wymuszonej kulturalnej nieobecności do normalnego ludzkiego kontekstu cywilizowanego świata.
Halyna PALAMARCZUK
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
