Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє
Сторінка · с. 10сторінка оригіналу ↗

Zoja Słobodian

Слово Просвіти, №74 за 2000 рік

Osobliwym znakiem naszych czasów stało się nakreślenie takiej syntetycznej formy współistnienia i symbiozy poezji oraz muzyki, jaką jest poezja śpiewana. Bardzo symboliczne jest to, że jeden z pierwszych festiwali piosenki autorskiej i poezji śpiewanej na Ukrainie otrzymał nazwę „Oberih” (Amulet), a jego główna nagroda została nazwana Wielką Berehynią. Zachować i pomnożyć skarby ludzkiej duszy, a jednocześnie skarby kultury narodowej i ogólnoludzkiej, natchnąć człowieka na jego niełatwej drodze życiowej — tak można by określić nadzadanie współczesnej poezji śpiewanej. Rozwój tego gatunku w naszym kraju jest nierozerwalnie związany z imieniem Zoi Słobodian. We współczesnej ukraińskiej sztuce jej twórczość piosenkarska jest zjawiskiem unikalnym. Stworzone i wykonywane przez nią przy akompaniamencie gitary setki piosenek do słów ponad siedemdziesięciu poetów XX wieku stanowią całkowicie oryginalną autorską antologię poezji śpiewanej, naznaczoną najwyższym smakiem artystycznym i wybitnym talentem kompozytorki oraz piosenkarki, a każdy z jej wieczorów autorskich staje się wspaniałą prezentacją osiągnięć nowoczesnej poezji ukraińskiej, namacalnym świadectwem tego, że nie tylko ukraińska pieśń ludowa, ale i poezja śpiewana pochodzenia literackiego jest jedną z najbardziej wonnych gałęzi na drzewie poezji europejskiej. Dla tych, którzy po raz pierwszy słyszą to imię, chcę choćby krótko nakreślić biograficzne kontury tej postaci twórczej. Słobodian (nazwisko panieńskie — Tałanczuk) Zoja Romanivna urodziła się we wsi Stara Uszyca w rejonie kamieniecko-podolskim obwodu chmielnickiego. Pracuje w Iwano-Frankiwskim artystyczno-produkcyjnym kombinacie. Posiada profesjonalne wykształcenie plastyczne. Członkini Narodowego Związku Artystów Plastyków Ukrainy, uczestniczka wielu ogólnoukraińskich i międzynarodowych wystaw artystycznych. Obrazy artystki znajdują się w kolekcjach prywatnych na Ukrainie i za granicą. Tworzyć i wykonywać swoje piosenki zaczęła gdzieś po trzydziestym trzecim roku życia. Głos Zoi Słobodian to liryczny sopran, wyróżniający się niepowtarzalnością barwy i ciepłem. Manierę wykonawczą piosenkarki cechuje wyrafinowanie, inteligencja, rzadka naturalność i szczerość, połączone z zadziwiającą głębią uczucia. Laureatka telewizyjnego konkursu „Słoneczne klarnety” (1986), laureatka pierwszego Ogólnoukraińskiego festiwalu piosenki autorskiej i poezji śpiewanej „Oberih’89” w Łucku, laureatka pięciu kolejnych festiwali „Oberih” (1990—1994), uczestniczka Ogólnoukraińskiego festiwalu „Ukraińcy całego świata, jednoczmy się!” (Kijów, 1994), Ogólnoukraińskiego święta kobziarskiego w Dnieprze, festiwalu „Jesień Łesi” w Kijowie, wielu koncertów w krajach zagranicznych (Argentyna, Niemcy, Polska, Rosja). Pracowała w składzie jury festiwalu piosenki autorskiej w Kijowie, Międzynarodowego festiwalu „Los” w Czerniowcach, Ogólnoukraińskiego festiwalu „Słowospiew” w Łucku, festiwalu piosenki autorskiej „Bułat” w Sumach. Koncertowała w stolicy Ukrainy, w Czerniowcach, Łucku, Czerkasach, Sumach i innych miastach. Wśród elektronicznych mediów jej twórczość najbardziej przypada do gustu Radiu Ukraińskiemu. Posiada album magnetofonowy, do którego weszło dziewiętnaście jej piosenek. Przygotowuje do wydania antologię śpiewanej przez siebie poezji, a także drugi album magnetofonowy i płytę kompaktową. SIERPIEŃ, NR 8 (74), 2000 ROK Centralne miejsce w twórczości zajmują pieśni do słów Liny Kostenko. Zresztą „Lina Kostenko i Zoja Słobodian” to ciekawy temat dla badacza. A ogólnie wieczory autorskie Zoi Słobodian zawsze imponują znawcom poezji fajerwerkiem nazwisk (wybieranych jednak niezwykle wymagająco). Na przykład w sali Kijowskiej Filharmonii Państwowej stołeczny widz miał okazję usłyszeć w wykonaniu kompozytorki i śpiewaczki z Iwano-Frankiwska jej pieśni do słów L. Kostenko, B.-I. Antonycza, O. Olesia, B. Łepkiego, W. Symonenki, P. Tyczyny, M. Winhranowskiego, D. Pawłyczki, T. Sewerniuk. Wprawdzie gdyby ktoś nagle zapragnął ułożyć pełny afisz śpiewanej poezji Z. Słobodian, znalazłoby się tam niemal dziesięć razy więcej nazwisk, a wśród nich, oprócz właśnie wymienionych, figurowaliby: J. Andruchowycz, W. Wasyłaszko, M. Woronyj, I. Dracz, I. Żyłenko, M. Korpaniuk, W. Małyszko, H. Petruk-Popyk, J. Płużnyk, S. Puszyk, B. Radysz, I. Rymaruk, L. Skyrda, W. Słapczuk, W. Sosiura, N. Stefurak, L. Tałałaj, Łesia Ukrainka, A. Cwyd, R. Juzwa, a także A. Asnyk, B. Leśmian, A. Mickiewicz, J. Słowacki i W. Szymborska, I. Wazow, G. Dżegarow oraz I. Pejczew, F. Nechwatal oraz A. Sowa, P. Verlaine i wielu, wielu innych. Jak widzimy, śpiewaczka popularyzuje nie tylko ukraińskich, ale i zagranicznych poetów, w szczególności polskich, czeskich, bułgarskich, francuskich. Próżno byłoby szukać w naszym kraju postaci artystycznej podobnej do Zoi Słobodian: powiedzmy, są śpiewacy, którzy również wykonują setki pieśni, ale to nie jest ich muzyka; są kompozytorzy, którzy stworzyli setki pieśni, ale w większości sami ich nie wykonują, tym bardziej przy własnym akompaniamencie. Krytyka zauważyła już wewnętrzną niepowtarzalność Zoi Słobodian. Jeden cytat: „Zarówno w swoich płótnach malarskich, jak i w pieśniach Zoja Słobodian zawsze pragnie być niepowtarzalna. Bez przesady, jej utwory pieśniarskie to osobny nurt melodyjny, który ma swój ład, swój duchowy obraz, swoją rytmiczną żywiołowość, wyróżnia się oryginalnym brzmieniem i siłą wpływu na słuchacza” (N. Stefurak). To prawda. Dlatego jej wzruszający śpiew podoba się zarówno wielomilionowej publiczności Ukraińskiego Radia, jak i wybranej elicie; jest zapraszana do telewizji, na przyjęcia dyplomatyczne oraz do krajów zagranicznych. Swoją drogą, Zoję Słobodian znają i szanują tak znane osobistości jak Lina Kostenko, Dmytro Pawłyczko, Iwan Dracz, Mykoła Żułynski, wielu mistrzów ukraińskiej muzyki i śpiewu, dziennikarze wspomnianego już Ukraińskiego Radia... A jednak... A jednak setki mediów, które pretendują do statusu ogólnoukraińskiego czy regionalnego, nigdy ani słowem nie wspomniały o tej być może największej i być może najjaśniejszej gwieździe ukraińskiej poezji śpiewanej. Przyczyn jest tu przynajmniej trzy: po pierwsze, brak informacji o samej Zoi Słobodian i jej twórczości; po drugie, brak u śpiewaczki środków na działalność koncertową oraz krytyczny (żeby nie powiedzieć straszny) stan instytucji, które powołane są do dbania o publiczność i warunki pracy wykonawców; po trzecie, kupieckie podejście do podziału czasu antenowego w telewizji czy miejsca w gazetach i czasopismach, „promowanie” tych, którzy płacą, a niekoniecznie tych, którzy są czegoś warci według kryteriów wysokiej sztuki... Okazuje się, że o Zoi Słobodian, która tak aktywnie pracuje w gatunku poezji śpiewanej, ani razu nie pisała „Literaturna Ukrajina”, ani żaden ze stołecznych czasopism literackich, nie mówiąc już o innych wydawnictwach kulturoznawczych czy uniwersalnych. Obecnie nazwisko Z. Słobodian nie jest odnotowane ani w informatorze encyklopedycznym „Mystectwo Ukrajiny” (1997), ani w „Słowniku ukraińskich śpiewaków” I. Łysenki (1997), ani w „Szkicach ukraińskiej kultury popularnej” (1998), ani w żadnym z wydań „Kto jest kim na Ukrainie”... W bibliograficznym „Kronice artykułów prasowych”, wydawanej przez Izbę Książki Ukrainy, w ostatnim dziesięcioleciu odnotowano jeden jedyny artykuł o Zoi Słobodian, a w „Kronice artykułów czasopiśmienniczych” — ani jednego (w rzeczywistości znanych mi jest około pół setki publikacji). W kartotekach bibliograficznych Narodowej Biblioteki Parlamentarnej Ukrainy, Narodowej Akademii Muzycznej, Instytutu Sztuki, Folklorystyki i Etnologii zarejestrowano po 1–2 artykuły o znanej-i-nieznanej artystce, a w Narodowej Bibliotece Ukrainy im. W. I. Wernadskiego oraz bibliotekach naukowych Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki, Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. M. Drahomanowa, Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Kultury i Sztuki, Ukraińskiej Akademii Sztuk, Centralnej Bibliotece Oświatowej — ani jednego! ...11 września 1999 roku w moim sercu nastąpiło trzęsienie ziemi (w dobrym tego słowa znaczeniu). Byłem na wieczorze autorskim Zoi Słobodian w Kijowskim Domu Nauczyciela. Był to pełnometrażowy koncert w dwóch częściach, o którym jeden ze słuchaczy Ukraińskiego Radia wypowiedział się mniej więcej tak: „To było na europejskim poziomie...”. A dla mnie był to jeszcze genialnie niezaprzeczalny dowód: współczesna ukraińska poezja nie tylko żyje, nie tylko ma wysoki poziom artystyczny — ona jest jeszcze zdolna poruszać i wzruszać duszę człowieka w tym niełatwym czasie. Lecz niestety, oprócz dziennikarzy Ukraińskiego Radia, na to wydarzenie chyba nikt inny nie zareagował. Nie było telewizji. Odniosłem wrażenie, że stołeczne media po prostu nie są poinformowane, o czym milczą. Że właśnie tak jest, pośrednio podpowiada jeden cytat z czasopisma „Art-line” o międzynarodowym festiwalu gitarzystów w Kijowie. Autor czasopisma, pisząc o tym festiwalu, twierdził, że „ukraińscy gitarzyści wykonują głównie ogólnoeuropejskie (?! — D. P.) utwory”, bo, jakoby, „repertuaru narodowego na Ukrainie prawie nie ma”. Ot co! Ale czy warto bez zastrzeżeń wyrzucać dziennikarzom, że piszą nie to lub w ogóle nie piszą? „Czy nie można by pomóc dziennikarzom pewną informacją o tym czy innym zjawisku kulturalnym, aby ułatwić im w pewnym stopniu proces przygotowania materiału, jednocześnie nieco odciążając artystę od nieuniknionych »dyżurnych« pytań dziennikarzy?” — pomyślałem po tym wieczorze autorskim i postanowiłem przygotować o Zoi Słobodian specjalny digest dla dziennikarzy. Ależ, myślałem dalej, ta niepowtarzalna artystka istnieje nie w jakiejś izolowanej kunstkamerze, a w kontekście ukraińskiej kultury?! Zatem, postanowiłem, digest powinien mieć formę seryjnego, kontynuowanego wydawnictwa, którego pierwszym numerem powinna być broszura w formacie czasopisma „Zoja Słobodian: repertuar i prasa”. ...Zastać Zoję Słobodian na miejscu, w Iwano-Frankiwsku, nie było łatwo. To prawie sto dni na plenerach w Polsce, to w gościach u matki na Chmielniczyźnie, to cała w wirze twórczych dni powszednich i po prostu dni powszednich. Chociaż Zoja Romanowna lubi zamknąć się w swojej pracowni, jest ona jeszcze współzałożycielką i prezesem klubu piosenki autorskiej i poezji śpiewanej, organizatorką i prezesem miejskiego klubu kobiecego. A jeszcze poczta — z całej Ukrainy, a jeszcze — czytanie do późnej nocy... Wprawdzie niedawno w wydawnictwie „Kyjiwśka prawda” wreszcie wydrukowano uporządkowany przeze mnie digest o Zoi Słobodian. W nim dziennikarze, organizatorzy koncertów i po prostu czytelnicy znajdą dokładną notkę biograficzną o tej utalentowanej kobiecie, teksty 62 jej pieśni, nuty do niektórych z nich, kilka materiałów z prasy, w tym reprodukcje obrazów artystki, sporządzoną po raz pierwszy bibliografię publikacji o Z. Słobodian oraz niemal wyczerpujący wykaz poetów, do których słów ta niepowtarzalna artystka stworzyła pieśni (mówię „niemal”, bo wykaz ten raz po raz się powiększa). ...Pewnego razu, w chwili szczególnej szczerości, Zoja Słobodian powiedziała mi: „Czuję, że zrobiłam jakąś jedną dziesiątą tego, co mogę zrobić...”. Oczywiście, można by tutaj przypomnieć znane stwierdzenie E. Hemingwaya o literaturze, która przypomina górę lodową, i jeszcze raz ucieszyć się tytaniczną pracą ducha pani Zoi (tak nazywa ją nasza elita)... Ale wydaje mi się, że w tych słowach brzmiała nie tylko świadomość głębi, które jeszcze jest w stanie nam ukazać, ale i gorycz poczucia prawdopodobnej niezrealizowania artysty, w którym kipi siła twórczej energii, w którym potencjalnie żyje mnóstwo niezmierzonych duchowych światów, ale którego dzień po dniu i raz po raz mocno ściska swoimi martwymi kleszczami świat materialny. Przecież rzadko kto zastanawia się nad tym, że za swoje liczne występy i transmisje Zoja Słobodian często nie otrzymuje absolutnie nic, więc kiedy pani Zoja, zanim zaśpiewa, zwraca się do swoich słuchaczy słowami: „A teraz chcę podarować wam swoją pieśń...”, to jest to szczera prawda: ona naprawdę d a r u j e nam swoje utwory i czyni nas bogatszymi, nie raz odkrywając przed nami zupełnie nieznane nazwiska poetyckie i arcydzieła... Jak zapłacić za mieszkanie i za (maleńką) pracownię, kiedy w portfelu zostało 20 hrywien? Komu obecnie na Ukrainie, z jej zubożałą inteligencją i niemal całkowicie pozbawionymi estetycznych dążeń nuworyszami, można sprzedać obraz? Tak, na jej występy czekają w wielu zakątkach Ukrainy. Ale czekają tak, jak w czasach radzieckich, mając nadzieję, że ktoś (rejonowy komitet, obwodowy komitet, KC?) weźmie na siebie organizację i przygotowanie wieczoru autorskiego czy wystawy artystycznej, ktoś wypłaci Zoi Słobodian pensję i pieniądze na delegację, ktoś da transport, zapewni hotel i wyżywienie, ktoś kupi strój sceniczny, sprzęt audiowizualny, instrument muzyczny, ktoś zadba o reklamę, czas w telewizji, ktoś sfinansuje wydanie albumu magnetofonowego czy płyty kompaktowej, zapłaci aranżerom, ktoś nakręci film o tej unikalnej osobowości, otworzy stronę internetową Zoi Słobodian w Internecie itd., itp. Komunistyczny system rozdzielczy rozbestwił i zniechęcił do myślenia naszych miłośników sztuki, którzy do tej pory nie biorą sami na siebie troski o artystę, a czekają na tę tradycyjnie funkcjonalną troskę od urzędników, którzy, nawiasem mówiąc, do tej pory nie rozumieją szczególnej misji kultury w historii ludzkości, o czym tak dowcipnie i głęboko wypowiedziała się Lina Kostenko w swoim głośnym artykule „Humanitarna aura narodu” („Uriadowyj kurjer” z 26 lutego 2000 r.). Jeśli chodzi o urzędników, to dla nich Zoja Słobodian jest gwiazdą znaną i nieznaną. To znaczy wiedzą, że jest takie ciało niebieskie, ale rozmiarów jego nie wyobrażają sobie, a spokojne i łagodne światło jej najczęściej beznadziejnie załamuje się w osławionym systemie krzywych zwierciadeł. ...I znów przypominam sobie tamten wrześniowy wieczór w Domu Nauczyciela. Sala ucichła po oklaskach i z zapartym tchem czeka na następną pieśń. „Chcę podarować wam...”, — mówi Zoja Słobodian swoim słuchaczom, a ja nie mogę pozbyć się natrętnej myśli: „A co my... co ja podaruję jej?”. Śpiewaczka raz po raz niespokojnie spogląda na ludzi, którzy stłoczyli się w przejściach parteru: jest jej niewygodnie, że ludzie, którzy się spóźnili, muszą stać, i troskliwie zaprasza ich do zajęcia wolnych miejsc na balkonie sali... Już później, pracując nad digestem o pani Zoi, zrobiłem sobie kserokopię apelu kobiet — liderek iwanofrankiwskich organizacji „do wszystkich, którym nie jest obojętny los dzieci chorych na porażenie mózgowe”. Wśród tych, którzy podpisali list, jest Zoja Słobodian, prezes miejskiego klubu kobiecego. Więc wspominając ten dokument, słyszę dlaczegoś swój wewnętrzny głos: „Kto zadba o samą Zoję Słobodian, — aby mogła jeszcze nie raz podarować nam ten cichy blask diamentów ukraińskiej i europejskiej poezji?”. Dmytro PYŁYP CZUK, główny redaktor naukowy wydawnictwa „Ukraińska Encyklopedia” im. M. P. Bażana

Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин