Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє
Сторінка · с. 10сторінка оригіналу ↗

JAK ZASPOKOIĆ DUCHOWE PRAGNIENIE, CZYLI POSZUKIWANIA DRÓG ODZYSKANIA UTRACONEJ OJCZYZNY

Слово Просвіти, №76 за 2000 рік

to rozkład zwykłego kulturowo-historycznego krajobrazu tej samej Europy, która jest tak zachwycona, a raczej zmuszona — jako zapłata za rezygnację z polifonii tradycyjnego świata i za realizację eurocentrycznego modelu globalnej cywilizacji — postępem w stronę tworzenia globalnej subkultury, wyhodowanej na drożdżach rewolucji informacyjnej i absolutyzacji sfery usług. To, że stoimy w obliczu nowego kulturowo-historycznego przełomu, świadczy powieść młodego kanadyjskiego pisarza Douglasa Couplanda „Pokolenie X” — swoista kardiogram światopoczucia i postrzegania świata młodzieży lat 90. Wyłania się historia trojga przyjaciół, którzy należą do „kosmopolitycznej elity biedoty” — w imieniu Andy’ego Palmera z Portland w Oregonie oraz jego przyjaciół — Daga z Toronto w Kanadzie i Claire z Los Angeles w Kalifornii. Rozczarowani („niskie zarobki, zerowy prestiż, zero perspektyw”), wybuchowo rozdrażnieni („chce mi się... nauczyć rozumu jakąś starą kobyłę za to, że roztrwoniła mój świat”), obrażeni, od czasu do czasu to kulą się w pancerzach pozerstwa, to otrząsają się, próbując zlać się z rodem ludzkim, zakamuflować. To pokolenie X pragnie być w cieniu; wykorzystuje wielkie przestrzenie Ameryki po to, by się schować, zgubić i wreszcie przeczytać list, który jest wewnątrz ciebie. To pokolenie przeżywa kryzys środka młodości — „duchowy i intelektualny strach”, który następuje na trzeciej dekadzie przeżytych lat; najczęściej bywa wywołany niezdolnością do funkcjonowania poza placówką edukacyjną, poza uporządkowanymi strukturami społecznymi i towarzyszy mu uświadomienie sobie swojej egzystencjalnej samotności w świecie. To ze „słownika ikserów”, który został wyniesiony przez autora na marginesy książki i demonstruje postmodernistyczny zabieg stylistyczny — nieliniowość, według Jacques’a Derridy, ludzkiego myślenia i pra-pisma. Świadomie samo-odrzucone od prestiżowego, komfortowego życia, zanurzone w jednostajnym świecie samopoczucia na pustyni koło Palm Springs, te troje młodych ludzi z dwoma psami (jest ich pięcioro) próbują odnaleźć swoją samotożsamość i nabyć samość. Ich refleksje są samowystarczalne w tym mini-społeczeństwie, które świadomie stworzyli dla samookreślenia siebie i samoświadomości jako zjawiska kultury młodzieżowej, która dumnie, w infantylnej skazaniu na zagładę, prowokuje i przepowiada koniec świata. Ale co ważne, to to, że ich kultura jako sposób życia i myślenia bazuje na tradycyjnej kulturze, chociaż wydaje im się, że świadomie uciekają od nowoczesnego świata i tym poświadczają swój protest przeciwko realnej rzeczywistości — normalnemu światu. Czyż jest to sygnałem dla współczesnego rozwoju społecznego o potrzebie demodernizacji świata, o konieczności zwrotu historii ku neoarchaiczej kulturze? Oczywista stagnacja wektora kulturowego, skierowanego na „osiodłanie” pędzącego industrialno-informacyjnego „mustanga” pod nazwą Wielki Modernizm. Dlatego przychodzi ikserom myśl o możliwym „paraliżu” zdecydowania: „niezdolność do dokonania wyboru, kiedy możliwości nie są niczym ograniczone” (s. 196). Te możliwości tworzy, przynajmniej w USA z jej reaganomiką i pokoleniem wyżu na czele z najjaśniejszym i najskuteczniejszym „boomerem” Clintonem, gospodarka, która, obok polityki, jest fenome- PAŹDZIERNIK, CZ. 10 (76), 2000 ROK OCZYWISTE JEST, ŻE SOCJALNO-EKONOMICZNE KRYZYSY SĄ NIEUNIKNIONE, CHOCIAŻ TEN PROCES GLOBALIZACJI RODZI TAKŻE UNIKALNE DUCHOWE I KULTUROWE EFEKTY Pokolenie X jest nie do pomyślenia bez symbolu lat 90. — Internetu (lub WWW — World Wide Web). „Połączenie Internetu i posthistorycznej fazy procesu kulturowego na oczach rodzi nową realność, którą zaryzykujemy nazwać Światowym Wirtualnym Interaktywnym Supermarketem. Ten Supermarket, całkiem prawdopodobnie, stanowi przyszłe środowisko życia pokolenia X w jego rozszerzonym rozumieniu”. Dzisiaj w USA i Kanadzie jest prawie 140 milionów użytkowników Internetu i około 84 miliony w Europie. Internet jako sieć wymiany informacji, na początku swojego rozrastania się, teraz gwałtownie przekształca się w sieć wymiany towarów i usług. W 1999 roku 196 milionów ludzi wydało ponad 120 miliardów online, a do 2003 roku ponad 500 milionów użytkowników Internetu zakupi online towary na sumę ponad 1,3 biliona dolarów. I mowa nie tylko o handlu internetowym, nie tylko o sposobie prowadzenia biznesu, ale także o tworzeniu nowych imperiów ekonomicznych oraz wypracowaniu strategii i planowaniu przyszłości w geoekonomicznym ponadnarodowym kontinuum. Czy nie ugrzęźniemy w tej światowej pajęczynie, do wycieńczenia szamocząc się w jej kalejdoskopowym wibrowaniu strumieni informacyjnych, odrywając się od swoich kulturowych korzeni i historycznych zamysłów? Paradoksalna bezwyjściowość. Jak w powieści Douglasa Couplanda „Pokolenie X”. I niedożywienie, i przejedzenie organizmu historią ma jedną i tę samą przyczynę, jeden i ten sam symptom. „Narkotyczna zależność od gazet, czasopism i telewizyjnych wydań wiadomości”. Jeśli spojrzeć na te procesy globalizacji z pozycji priorytetów narodowych i zgodzić się z tym, że fenomen modernizmu zakłada dialogiczne spotkanie kultur nowego Wschodu z kulturą sekularnego Zachodu, to należy uznać, że europejska cywilizacja chrześcijańska odczuwa potrzebę nowych kulturowych iniekcji ze strony tak tradycyjnie bogatych kultur narodowych, jak ukraińska. Pod koniec powieści Douglas Coupland podaje niektóre liczby, w szczególności: liczba reklam, które amerykańskie dzieci zdążą zobaczyć w telewizji do 18 roku życia: 350 000; liczba telewizorów w 1997 r. — 170 000, w 1991 r. — 750 mln. I jeszcze jedno: ci, którzy twierdzą, że nie oglądają telewizji, spędzają w ciągu tygodnia przy ekranie telewizora 10 godzin. Trudno nie zgodzić się z takim uogólnieniem-ostrzeżeniem: „Hiperinformatyzacja fizycznie wyczerpuje zdolność człowieka do przeciwstawienia się szwałowi wiadomości, zmusz- Nasze społeczeństwo przeżywa dość skomplikowaną fazę zapożyczania słów, w które pragnie włożyć swoją treść. Jednak proces profanacji ukraińskiego słowa trwa już długi czas. Szczególnego napięcia nabrał w okresie totalitaryzmu, kiedy słowo było zatrute ideologią i traciło swoją pierwotną treściową pełnię. Teraz trwa okupacja świadomości społecznej zdenacjonalizowanym, interinformatywnym słowem, maksymalnie wyobcowanym z kontekstu narodowego. Priorytety społeczne są spychane na margines cywilizacyjnego rozwoju kultury i duchowości. Dlaczego pokolenie X jest niezadowolone ze swoich przodków-boomerów? A dlatego, że nie mają oni szans na osiągnięcie takiego poziomu komfortu i zabezpieczenia socjalnego, jaki mieli i mają obecnie ich rodzice. I nie zamierzają oni rezygnować ze swojego przywództwa w społeczeństwie. Tak, do 30% budżetu USA idzie na potrzeby bardzo starych ludzi, podczas gdy na edukację tylko 2%. Odsetek właścicieli domów wśród osób w wieku od 25 do 29 lat wynosił w 1973 r. 43,6%, a w 1987 r. już 35,9%; wzrost dochodów obywateli w wieku powyżej 65 lat sięgał w okresie od 1967 do 1987 r. 52,6%, a dla wszystkich pozostałych obywateli tylko 7%. Zmiany w sposobie życia ludzkości są globalne, a pokolenie X ma szczególne pretensje o to, by w nowej fazie rozwoju cywilizacji nie przywiązywano go do Światowego Supermarketu jak koni przy wodopoju. Uświadamia ono sobie, że więzi między ludźmi jako przedstawicielami różnych wspólnot rasowych, etnicznych i religijnych są dziś najczęściej określane nie przez wewnętrzne potrzeby wymiany kulturowej i dialogu, a przez stopień uczestnictwa w procesach globalnej redystrybucji finansów, informacji, rozrywki, różnych usług. Rozciąga się to na sferę nauki, edukacji, kultury — gigantyczny system konsumpcji dyktuje określony system myślenia, zachowania, odczuwania... I wszystko rozprasza się w atmosferze epoki, staje się własnością wszystkich, traci indywidualność, bo w tym obiegu idei, które stają się korzystnym, dostępnym do konsumpcji towarem, trudno odszukać autora — wszystko jest uspołecznione, wzięte w gigantyczny wynajem. DIALOGI Z INTERTEKSTEM Szczególnej transformacji ulega literatura. Dokładniej czytelnik, bo on jest teraz główną postacią w tym dialogu z tekstem. Swoboda wyboru tekstów jest nieograniczona. Możesz spacerować po internetowym tekście, przeskakując przez jego autonomiczne fragmenty na tym nieskończonym polu do polowania na aluzje, iluzje, własne refleksje, dokopując się grą wirtualnej rzeczywistości. Kto pracował nad „Księgą XXI wieku”, „Słownikiem chazarskim” Milorada Pavicia, poczuł, jak hipertekst wciąga cię w intelektualną grę — klasyczna forma encyklopedii z jej odsyłaczami stała się swoistą matrycą do „wyprowadzania na spacer” zaintrygowanego Intelektu na ekranie komputera. Nie istnieje jednoznaczność przekazu. Autor pragnie przypodobać się międzynarodowemu czytelnikowi, wejść z nim w dialog tak, aby ten mógł już obejść się bez niego, autora, i prowadził dialog z samym sobą za pomocą intertekstu. Mimowolnie traci się wewnętrzny związek z tym światem kultury, tradycji, języka, który, zdawałoby się, autor intertekstu reprezentuje. I nasuwa się myśl: czy to nowa, postmodernistyczna literatura zamierza być narodowo znacząca, czy rozwija ona język? Czy język nie ulega uproszczeniu, nie standaryzuje się na rzecz ułatwionej komunikacji z czytelnikiem? Literatura jest powołana do rozwijania języka, wzbogacania i wzmacniania go. Chcemy tego czy nie, ale Internet (anglojęzyczny, rosyjskojęzyczny — wszystko jedno) upraszcza język, sprowadza go do jednoznacznych sygnałów, przekształca go w szereg słownych znaków-klisz bez wewnętrznego wieloznacznego wypełnienia. Uczucia, refleksje, przeżycia, nastroje, sensy są wyprowadzane na powierzchnię intertekstu, a nie ładują tekstu głębokim przeżyciem „ukrytego samopoczucia społeczeństwa” (Ortega y Gasset). Jak nie przykro, ale żywy język, język naturalny pozostaje na peryferiach globalizacji, podczas gdy interjęzyk bardziej mówi do anonima. Mimowolnie przypomina się proroczo aktualna postorwellowska nowomowa, gwałtowne rozpychanie się języków naturalnych przez ekonomiczny, internetowy global language aż do politycznych spekulacji na Ukrainie dotyczących instytucjonalizacji wielojęzyczności pod kątem eksploatacji idei europejskiej „jedności w różnorodności”. „Pod znakiem zapytania są nie tylko piętra języka, wielojęzyczności — zauważa Kostiantyn Sihow — ale i właściwy fundament mowy, który umożliwia lingwistyczną architekturę świata (bogatszą niż europejska”

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин