Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє

PERSPEKTYWY PAŃSTWOWEGO PROGRAMU JĘZYKOWEGO

Слово Просвіти, №77 за 2000 рік

Konstytucyjne rozwiązanie problemów językowych na Ukrainie zależy przede wszystkim od praktycznych działań władzy państwowej. Sytuacja języka ukraińskiego jest zbyt poważna, aby można ją było naprawić decyzjami „okrągłych stołów” oraz oświadczeniami czy apelami. Ogólnoukraiński lament i narzekania na ten temat jedynie odciągają ukraiński intelekt od pragmatycznych, radykalnych działań. Teraz prawdziwe pole walki o język ukraiński znajduje się w sferze władzy i prawa, a nie w dziedzinie kultury i sztuki. Przede wszystkim warto zacząć od gruntownej analizy sytuacji prawnej w sferze funkcjonowania języków oraz oceny odpowiednich programów rządowych. Postanowieniem Gabinetu Ministrów Ukrainy z dnia 21.06.2000 roku nr 1004 wprowadzono zmiany i uzupełnienia do „Kompleksowych działań na rzecz wszechstronnego rozwoju i funkcjonowania języka ukraińskiego”, przyjętych 8.09.1997 roku (postanowienie nr 998). Wprowadza się nową redakcję tekstu działań (rozdział II). Faktycznie jest to nowy program rządowy. Ciekawe, na ile jest on lepszy i czy zdoła wykonać swoje zadanie — zapewnić rozwój i funkcjonowanie języka ukraińskiego? Aby wyjaśnić to sobie, musiałem przeprowadzić analizę porównawczą dokumentów (starej i nowej redakcji) i sformułować swój, być może subiektywny, pogląd na rządowy program językowy. 1. Z tekstu starej redakcji dokumentu usunięto punkt 1, który dotyczył propagandy i wyjaśniania projektu Ustawy „O rozwoju i stosowaniu języków na Ukrainie”, a także wnoszenia propozycji przez społeczeństwo i struktury rządowe do aktów normatywno-prawnych w sferze funkcjonowania języków. Niestety, tego punktu nie można uznać za wykonany, ponieważ tekst nie był publikowany w środkach masowego przekazu i jest faktycznie nieznany nawet większości aktywnych organizacji społeczno-politycznych. Poważnych publikacji z analizą projektu nowej ustawy językowej praktycznie nie było. Opublikowany przeze mnie artykuł na ten temat w „Słowie Proświty” nie rozwiązuje sprawy ze względu na ograniczony zasięg gazety. Skuteczna mogłaby okazać się dyskusja w prasie miejskiej i obwodowej. Do tej pory żaden z tych periodyków nie opublikował projektu nowej ustawy językowej. A szkoda, bo projekt ma bardzo istotne wady. Ta okoliczność, w połączeniu z niejednoznacznością stanowisk deputowanych w kwestii języka ukraińskiego, czyni niemożliwym przyjęcie dobrej ustawy bez wpływu potężnej opinii publicznej. Ta opinia społeczeństwa musi sama ukształtować się w przestrzeni informacyjnej i wypełnić jeszcze misję rozwiania spekulacji politycznych wokół problemu funkcjonowania języków. Wykrystalizowałyby się praktyczne podstawy prawne konstytucyjnego porządku funkcjonowania języków, raz na zawsze zostałyby odrzucone nieuzasadnione roszczenia języka rosyjskiego do państwowości. Przy okazji zapobiegłoby to możliwości referendum w kwestii języka rosyjskiego, które obecnie jest całkowicie możliwe z przewidywalnie „pozytywnym” rezultatem. Dzieje się tak dlatego, że ukraińskie społeczeństwo nie jest przygotowane do podjęcia decyzji prawnej w kwestii funkcjonowania języków na Ukrainie. Usunięto punkt 4 (stara redakcja) o stałym szerokim wyjaśnianiu, propagandzie oraz studiowaniu przez wszystkie warstwy ludności ustawodawstwa o językach. W nowym dokumencie to działanie nie ma kontynuacji. Wprowadzenie punktu 1 (nowa redakcja) dotyczącego organizacji szerokiego wyjaśniania znanego Orzeczenia Sądu Konstytucyjnego Ukrainy z dnia 14.12.99 roku w sprawie oficjalnej wykładni 10. artykułu Konstytucji całkowicie nie rozwiązuje sprawy. Przecież potrzebne są nowoczesne komentarze prawnicze i publikacje nie tylko na temat wykładni oficjalnej funkcji języka państwowego. Bardzo ważne są wyjaśnienia trybu funkcjonowania języków we wszystkich sferach działalności społecznej, włącznie z konstytucyjnym obowiązkiem każdego obywatela wobec języka państwowego. Progresywny jest wprowadzony punkt 20 (nowa redakcja) dotyczący organizacji stałej dyskusji w środkach masowego przekazu na temat aktualnych kwestii współczesnego stanu języka ukraińskiego oraz zadań dotyczących podniesienia jego priorytetu i prestiżu, wzmocnienia roli konsolidującej społeczeństwo. Jednak wśród wykonawców tego działania z jakiegoś powodu nie ma administracji lokalnych, które faktycznie kontrolują najbardziej dostępne środki przekazu. Czyżby koordynator „Kompleksowych działań” miał realny wpływ na środki przekazu Ukrainy? 2. Usunięto punkt 6 (stara redakcja) dotyczący uwzględniania przy atestacji pracowników budżetowych poziomu znajomości i korzystania z języka ukraińskiego. Przykład wielu wysokich urzędników świadczy o tym, że środek ten nie został wykonany. Dlatego punkt ten powinien był pozostać w nieco zmienionej formie, przewidującej obowiązkowe zwolnienie z zajmowanych stanowisk wszystkich osób, które ignorują język państwowy i nie przeszły odpowiedniej atestacji. Nowy punkt 2 (nowa redakcja) dotyczący przeprowadzania kontroli przestrzegania przez organy władzy państwowej i samorządowej wymogów konstytucyjnych w zakresie języka państwowego, niestety, nie przewiduje konsekwencji takich kontroli. Można by wprowadzić przynajmniej uniwersalną zasadę — nadzwyczajną atestację z odpowiednimi wnioskami dla osób naruszających Konstytucję. W pewnym stopniu zrekompensowałoby to częściowo usunięcie punktu 6. 3. Zamiast punktu 14 (stara redakcja): „Wydanie «Ukraińskiej pisowni» w nowej redakcji (1997—1998)” wprowadzono punkt 14 (nowa redakcja): „Przygotować nową redakcję «Ukraińskiej pisowni» oraz zapewnić jej wydanie” (IV kwartał 2001 roku). Zatem zamiast wydać nową pisownię w 1998 roku, Rząd toleruje zgubną dla języka ukraińskiego długotrwałą dyskusję, która potrwa w sumie zapewne pięć lat. Żaden język nie wytrzyma takiego eksperymentu. Wkrótce całe pokolenie uczniów okaże się „warunkowo niepiśmienne”. Czy wytrzyma to język, dotknięty rusyfikacją i celowym zniekształcaniem w mediach i reklamie?!! 4. Zamiast punktu 22 (stara redakcja) dotyczącego dostosowania sieci placówek oświatowych do wymogów ustawodawstwa o językach (1998—1999) wprowadza się stale działający punkt 4 (nowa redakcja) o dziwnym sformułowaniu: „Kontynuując pracę związaną z dostosowaniem sieci placówek przedszkolnych i ogólnokształcących do składu narodowościowego w regionach oraz życzeń obywateli”. Przecież „Kompleksowe działania” dotyczą wyłącznie języka ukraińskiego, a placówki oświatowe powinny być dostosowywane do potrzeb ludności ukraińskiej i z uwzględnieniem priorytetowego statusu języka ukraińskiego zgodnie z Konstytucją, a nie z uwzględnieniem życzeń obywateli. Żadne, nawet bardzo bogate państwo świata nie może pozwolić sobie na uwzględnianie wszystkich potrzeb zdobycia wykształcenia w jakimkolwiek języku. Spełnianie takich zachcianek, gdy rdzenna ludność zmuszona jest uczyć się w języku rosyjskim mniejszości, jest co najmniej niehumanitarne i niesprawiedliwe. Nie chodzi o pełne zaspokojenie potrzeb oświatowych Ukraińców kosztem przekształcania szkół rosyjskojęzycznych. Należy przemyśleć mechanizm kompensacji strat wynikających z długotrwałej rusyfikacji Ukraińców poprzez odpowiednią orientację systemu oświaty. A nawet dostosowanie liczby placówek oświatowych do składu narodowościowego ludności jest formalnie niemożliwe, ponieważ w paszportach nie ma rubryki narodowość. Wszyscy jesteśmy Ukraińcami, więc bądźmy nimi, ucząc się i szanując język ukraiński! Nowo wprowadzony punkt 5 (nowa redakcja) uderza swoim „radykalizmem”: „Zbadać kwestię stosowania języka państwowego w pracy ogólnokształcących placówek oświatowych, domów dziecka i przedszkoli typu internatowego oraz w razie potrzeby udzielić im praktycznej pomocy w zakresie aktywnego wprowadzania języka ukraińskiego do procesu dydaktyczno-wychowawczego (2000—2001)”. Okazuje się, że wciąż za mało jest 10-letniego terminu wprowadzania języka państwowego, który ma wszelkie podstawy prawne, by w pełni funkcjonować wszędzie. Zamiast nieprzygotowanych nauczycieli dawno trzeba zatrudnić wystarczająco wykwalifikowanych i problem języka ukraińskiego rozwiąże się od razu. Zamiast tego Rząd wydaje jeszcze na dwa lata indulgencję na rusyfikację ukraińskiej młodzieży w systemie oświaty oraz naruszanie Konstytucji i ustaw Ukrainy o językach. A może pomoc Rządu polega na natychmiastowej atestacji personelu zrusyfikowanych placówek oświatowych i zwolnieniu nieudolnych? Wtedy warto byłoby powiedzieć to otwarcie. W każdych warunkach kontrola reżimu językowego placówek oświatowych i jego korekta powinny odbywać się stale, a nie do 2001 roku. To samo dotyczy środka dotyczącego zwiększenia nakładów wydawnictw w języku ukraińskim aż do 2002 roku, zamiast robić to stale. Żaden wydawca nie będzie liczył na dwa lata! 5. Warto byłoby pozostawić punkt 33 (stara redakcja) dotyczący pracy związanej z poszukiwaniami poza granicami Ukrainy dokumentów i dóbr kultury. Byłoby to jakąś gwarancją finansowania takich prac z budżetu. 6. Wprowadzony punkt 28 (nowa redakcja) przewiduje jedynie składanie propozycji dotyczących opodatkowania importu produktów drukowanych (termin do końca 2000 roku). Znacznie skuteczniejsze i niezbędne byłyby środki dotyczące zniesienia podatków z ukraińskojęzycznych produktów drukowanych i stworzenia surowych warunków opodatkowania importu. 7. Obiecujące jest pojawienie się punktu 18 (nowa redakcja) dotyczącego opracowania w IV kwartale 2000 roku jednolitej państwowej polityki językowej w odniesieniu do środków przekazu i przestrzegania przez nie norm języka ukraińskiego. Wszyscy jesteśmy konsumentami informacji, dlatego logiczne byłoby szerokie omówienie przez społeczeństwo projektu tego dokumentu. Jeszcze na dwa lata przedłuża się termin przygotowania transmisji ukraińskich programów radiowych i telewizyjnych za granicę oraz stworzenia w tym celu osobnego kanału telewizyjnego. 8. Nowy punkt 27 przewiduje opracowanie programu (w ciągu 2000—2001 lat) dalszego utrwalania języka ukraińskiego w Siłach Zbrojnych, organach sądowych i ścigania, placówkach i instytucjach ochrony zdrowia, sportu, turystyki, a także w życiu codziennym. Wprowadzanie programów utrwalania języka ukraińskiego w organach siłowych, ścigania i sądowych jest jakoś niestosowne. Przecież ci funkcjonariusze składają przysięgę, która zobowiązuje ich od pierwszego dnia służby do wypełniania tego wymogu Konstytucji. Z tymi, którzy nie chcą pełnić służby w języku ukraińskim, nie trzeba prowadzić rozmów agitacyjnych. Programy utrwalania języka ukraińskiego mają sens tylko w sporcie i turystyce, a także są niezbędne do przezwyciężenia totalnej rusyfikacji życia codziennego obywateli. 9. Wprowadzenie punktu 39 „Przeprowadzić sztafetę językową «Małe miasta Ukrainy»” można odbierać jako żart. Przypomina to jakąś nieudolną staroreżimową pokazówkę i nic poza marnotrawstwem środków nie przyniesie. Podobne rzeczy trudno sobie wyobrazić w wolnym państwie europejskim. A może taki środek będzie demonstrował fakt, że język ukraiński został niemal wytępiony z miast i może być co najwyżej przekazywany w sztafecie, póki jeszcze nie wypchnięto go na margines. Zatem nie warto robić z ukraińskiej tragedii show, a zaoszczędzone pieniądze lepiej zainwestować w jeden z radykalnych środków, zorientowany na szybkie utrwalenie języka ukraińskiego na Ukrainie — chociażby ukrainizować wspólnymi siłami stolicę Ukrainy. Ogólnie nowa redakcja „Kompleksowych działań” zawiera szereg postępowych punktów, ale wyraźnie brakuje jej tego prawnego pragmatyzmu i radykalizmu, które dawałyby nadzieję na odczuwalny postęp we wzmacnianiu pozycji języka ukraińskiego na Ukrainie. Bardzo szkoda, że w nowej redakcji działań nie znalazły swojej kontynuacji niezłe punkty starego programu, a niektóre kwestie rozwiązano nie do końca poprawnie. Odnosi się wrażenie, że projekt nowego programu przerabiano w pośpiechu. Dlatego trudno ocenić, która redakcja jest lepsza, nowa czy stara. Szczególnej pewności, że nowy program wykona swoje zadanie, nie ma. Nie dlatego, że jest niedoskonały, a dlatego, że jest to program nie uzdrowienia sytuacji językowej, a jedynie jej stabilizacji ze zbyt powolnym postępem. A nawet przy założeniu idealnego programu trudno oczekiwać należytego efektu, ponieważ sam mechanizm jego wprowadzenia i działania jest zasadniczo nieadekwatny do konstytucyjnej wagi problemu. Nadanie funkcji koordynacyjno-organizacyjnych, związanych z wykonaniem „Kompleksowych działań”, nie podnosi odpowiedzialności za rozwiązanie problemu utrwalenia i rozwoju języka ukraińskiego na poziom ogólnopaństwowy. Przecież kwestia jest znacznie szersza i obejmuje nie tylko sferę humanitarną, a całe społeczeństwo, cały naród ukraiński. Logika podpowiada konieczność znacznie wyższego, najwyższego poziomu zatwierdzenia takiego dokumentu — Ukazem Prezydenta Ukrainy. Kontrolę nad wykonaniem takiego programu mogłaby sprawować Rada Bezpieczeństwa Narodowego, a koordynatorami i organizatorami mogliby stać się pierwsi kierownicy wszystkich rodzajów władzy państwowej. Należy również przewidzieć mechanizm wpływu społeczeństwa na wykonanie działań oraz kontrolę społeczną poprzez partie i organizacje narodowe. Wołodymyr FERENC, m. Iwano-Frankiwsk PRENUMERATA NA 2001 ROK Drodzy nasi czytelnicy! Na Ukrainie trwa prenumerata wydawnictw periodycznych na 2001 rok. Obecnie, gdy zagrożenie narodowej przestrzeni informacyjnej jest oczywiste — rosyjskie wydawnictwa nie tylko całkowicie ją okupowały, ale prowadzą otwartą antyukraińską kampanię, wyśmiewają państwo ukraińskie, niszczą naszą moralność, światopogląd i duchowość, każde narodowe demokratyczne wydawnictwo staje się bojownikiem na ostatnim szańcu. Prenumerując ukraińskie wydawnictwo, Państwo osobiście, drogi czytelniku, wzmacniacie jego pozycję, jego siły, jego słowo. Nasza ogólnoukraińska gazeta «Słowo Proświty» (indeks pocztowy 30617) — to bodaj jedyna na Ukrainie kulturologiczno-oświatowa gazeta, która bezkompromisowo reaguje na wszystkie problematyczne kwestie języka ukraińskiego, duchowości, kultury. Koszt rocznej prenumeraty — 7 hrywien 32 kopiejki. Wszyscy my z Państwem, drodzy proświcianie, — budowniczowie duchowej ukraińskiej katedry. Wkład każdego — 7 hrywien 32 kopiejki. Niewielka suma, ale wielka nagroda. Wszyscy Ukraińcy, dorośli i dzieci, prenumerujcie «Słowo Proświty»! Proświty

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин