Сторінка · с. 11сторінка оригіналу ↗
RYCERZ WŁASNEGO OBRAZU
Слово Просвіти, №77 за 2000 рік
Kiedy przypadkiem losu poznajesz człowieka, pierwsze wrażenia z jakiegoś powodu zawsze pozostają najtrwalsze w pamięci, w przyszłości, bo trafiają głęboko w serce. I znów w pamięci ożywa owa ulotność spotkania z Mykołą Iwanowyczem Szkilem — znanym uczonym, matematykiem, pedagogiem. W oknach buchało południowe słońce, a na stołach gabinetu kwitł bzowy ogród, a w tym ogrodzie cicho błądził lekki baryton. Tego dnia Mykoła Iwanowycz miał bardzo wielu gości-kolegów z wielu krajów europejskich. Teraz, po zakończeniu wszystkich oficjałów, miał chwilę, by nieco się rozluźnić; wspominał swoją rodzinną Połtawszczyznę, ziomków, przyjaciół, a wspomnienia te od czasu do czasu obramowywała swobodna pieśń. Późniejszym czasem zrozumiałem, że tam, gdzie spotyka się dwoje połtawian, tam zawsze ożywa melodia rodzinnego stepu. Ona wiąże i wzmacnia wspomnienie, rozmowę, żart. Taka już jest pieśń Połtawszczyzny, takimi są też urodzeni na tej sławnej ziemi. Dotąd wiedziałem, że fizycy, matematycy, ba, nawet finansiści — to ludzie szczególnego kroju. To niezgłębieni żartownisie, dowcipnisie, zatwardziali teatromani i poeci. A po bliskim poznaniu profesora matematyki M. I. Szkila dowiedziałem się, że są oni jeszcze nieprzeciętnymi śpiewakami, znawcami pieśniarskiego dziedzictwa naszego narodu. Tamten dzień w towarzystwie rektora Kijowskiego Instytutu Pedagogicznego wydał- Miał niemało przyjaciół, ale nie miał, wydaje mi się, ani jednego przyjaciela. Oprócz chyba swoich bohaterów, którym we wszystkim się zwierzał i którym, co najważniejsze, wierzył. Co zresztą nie oznacza, jakoby ci bohaterowie byli pomyślani jako postacie literackie i ludzie, co się zowie, idealni. Bo idealność zindywidualizowana zakłada istnienie odpowiednich warunków społecznych jej zrealizowania. Chociażby w granicach chronionej prawem (ale nie chronionej przed życiem) własnej chaty, której postacie Andrijaszyka w większości nie miały. A było tylko tymczasowe mieszkanie, czy, jak u Fedkowycza («Storoneć»), tak zwany «świat artystyczny», dokąd życiu, jakim ono jest i nie od pierwszego tysiąclecia woli pozostawać, — wstęp wzbroniony. Ciekawe, że nie miał takiej «wiecznej» ukraińskiej chaty i sam Andrijaszyk, urodzony we wsi, ale przez wieś odepchnięty. Z jakiego powodu, któż to wie: sam Roman też był owocem na wskroś przepikantowanym; komunikować się czy choćby po prostu współistnieć z nim na ograniczonej przestrzeni było znacznie trudniej niż Nieczujowej babci Parasce i babci Pałażce. Ale czyż pisarzowi wypada wszystkim się podobać? Zwłaszcza pisarzowi, dla którego wiejski (a do niedawna kołchozowy) nasz byt i tradycyjne wiejskie cnoty nigdy nie były myślane jako najważniejszy gwarant optymalnego cywilizacyjnego postępu. Roman Andrijaszyk pytał swoim dorobkiem nie wieś, a Europę czasów cesarza, Europę między Pierwszą a Drugą wojną światową, pytał, wreszcie, historię, jaką ona na europejskich terenach się ułożyła i zrobiła z Ukrainy to, co zrobiła: przejęty instynktem przystosowawczym etnokonglomerat, a nie naród. Na wiejskim poziomie nierzadko czy nie najbardziej odrażający. Na ile i w jaki sposób wszystko to Romana bolało, słyszałem i widziałem nie raz. I mam nawet zapis tego usłyszanego, datowany na 5 kwietnia 1989 roku, czyli czas «pierestrojkowy», kiedy wszyscy zaczynaliśmy w coś wierzyć, choć nie wszyscy jeszcze o tym wyrachowanie głośno krzyczeli. Oto dosłowne świadectwo jednej z irpińskich rozmów z Romanem, już z rana chorobliwie pobudzonym. Przyczynę tego pobudzenia początkowo przekierowywałem gdzieś na już przyjęty kieliszek, jednak dość szybko zrozumiałem, że mój ziomek (obaj jesteśmy z Tarnopolszczyzny) usiłuje opowiedzieć nie o naszej ojczyźnie w ogóle, a konkretnie o swojej Koroliwce, skąd właśnie wrócił, przekonawszy się, że jego (dalej cytuję samego siebie) «chatę znowu okradli». Może i nie bardzo: zabrali tylko różny sprzęt budowlany, ale Romana i to uraziło do łez. Opowiedział, jak wyszedł na ulicę i zwrócił się do wujów, których spotkał: «Ja przecież od was nic nie brałem. I państwo mi, jak i wam, żadnego dobra nie darowało. To dlaczego wy mnie okradacie?». Wujowie w odpowiedzi rzucili się do chat, poznosili trunki. Ale ciekawe nie to. Roman, wspominając tę z nimi ugodę, jakby i ożywił się, ale potem, jeszcze raz wracając do swoich stosunków z rodzinną wsią, nagle powiedział: «Oni przecież nie wiedzą, że ja mogę ich przekląć. Tak machnę (i on rzeczywiście po dziecięcemu machnął ręką), powiem: 'Zgińcie wy wszyscy tutaj!' — i ich nie stanie. Nie będzie i wsi, i ludzi. I wspomnienia o nikim nie zostanie. Same ruiny. A i te zarosną chwastem...» Roman rzeczywiście wierzy w taką swoją wszechmoc. Jednak nie widać po nim, żeby kiedykolwiek zrobił tak, jak mówi. Sądzę, że nie ze strachu przed przekonaniem się o swojej bezsilności, a z bezsilności, by przekląć wieś. Ani on jej, ani ona Romana nie kochają. Tym Roman się męczy. Ale chociaż poprosić ducha, który nim w życiu trzęsie, by zadał ojczyźnie zło — na to on nie jest zdolny. Niech lepiej ten duch go dokańcza. Właśnie tak on myśli czy jakoś inaczej — twierdzić nie podejmuję się. Jednak wieś ogrom Romanowych mąk dopełnia. A on przecież żadnym napisanym słowem nie był bezdomnym. A przyżyciowa Ukraina wciąż nie śpieszy się uznać jego duchowej i artystycznej wielkości. Czy ona za płytka, czy on za wielki? Jest w tej tragedii i to, i to. Szkoda. O wyjściu z niej on wie. Jednak ma nadzieję choć jeden dzień pobyć na rodzinnej ziemi Romanem Andrijaszykiem przyszłym jeszcze za życia. Czeka na ten dzień. Czy doczeka się? Ma potężny charakter. To może i się doczeka. Z uwagi na jedną z najbardziej banalnych przesłanek tzw. «uznania» — przedwczesną śmierć, o której Roman, bez wątpienia, nie raz myślał, ale stanowczo nią gardził, można już jakby uważać, że przyszłość Andrijaszyka swój licznik rozpoczęła: odtąd on nikogo swoim zachowaniem i- Odszedł z życia znany ukraiński pisarz, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy im. T. Szewczenki, autor utalentowanych powieści i opowiadań, patriota-publicysta Roman Andrijaszyk. Urodził się Roman Wasylowycz Andrijaszyk 9 maja 1933 roku we wsi Koroliwka na Tarnopolszczyźnie. W 1964 roku ukończył wydział dziennikarstwa Uniwersytetu Lwowskiego. Pracował w pracy dziennikarskiej i wydawniczej. Najbardziej znane jego utwory — powieści «Ludzie ze strachu», «Do domu nie ma powrotu», «Ogród bez listopada», «Pełtew», «Dumna droga», «Krewne sprawy», «Storoneć». Drukując esej znanego literaturoznawcy Hryhorija Sztonia, redakcja smuci się z powodu przedwczesnej śmierci Romana Andrijaszyka i wyraża współczucie rodzinie zmarłego.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
