Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWissen · Menschen · Zukunft
← Archiv von «Slovo Prosvity»

Слово Просвіти, №05 за 2018 рік

16 S. · 35 Einträge · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · CC BY 4.0

Maschinelle Übersetzung aus dem Ukrainischen. Zitate, Namen und Zahlen mit der Originalseite abgleichen. 1 von 35 Einträgen werden auf Ukrainisch angezeigt, während ihre Übersetzung aktualisiert wird.

Der Text wurde aus dem PDF gewonnen und automatisch in Beiträge geteilt. Die Grenzen mancher Beiträge sind redaktionell nicht geprüft: Ein Eintrag kann mehrere Beiträge, nur einen Teil eines Beitrags oder einen Serviceblock (zum Beispiel einen Abo-Hinweis) enthalten. Primärquelle ist die Zeitungsseite im PDF.

Seite · S. 1Originalseite ↗

OGÓLNOUKRAIŃSKI TYGODNIK KULTUROLOGICZNY 5 (953), 1–7 lutego 2018 SOBORNOŚĆ JAKO IDEA NARODOWA

Zdjęcia Serhija Marczenki: Ukraina obchodzi 100-lecie wyczynu Bohaterów Kruty. 29 stycznia członkowie Proświty stolicy zorganizowali uroczystości na Mogile Askołdowej wspólnie z kursantami-bohunowcami. Czytaj s. 2. Organizacje społeczne, działacze państwowi i znane osobistości wielokrotnie zwracały się do władz z żądaniem zniesienia ustawy Ka-Ka, która narusza Konstytucję Ukrainy i w ciągu ostatnich czterech lat spowodowała nasiloną rusyfikację na Ukrainie. Uświadamiając sobie konieczność pilnego uchwalenia ustawy „O języku ukraińskim” zamiast obowiązującego – nowszego wariantu cyrkularza Wałujewa, musimy maksymalnie zintensyfikować swoją działalność, skoordynować wspólne działania, sięgnąć po ogólnoukraińskie akcje, mające na celu zniesienie dyskryminacyjnej i antykonstytucyjnej ustawy Ka-Ka. „Język – wyznacznik konsolidującego czynnika państwa” – taki jest temat ogólnonarodowej konferencji, którą proponujemy przeprowadzić 21 lutego w Dniu Ojczystego Języka w gmachu NAN Ukrainy przy ul. Hruszewskiego 4. Do udziału zapraszamy: BohdanaAżniuka, dyrektora Instytutu Językoznawstwa im. O. Potebni NAN Ukrainy; Jewhena Bukieta, przewodniczącego Kijowskiej Obwodowej Proświty; Wołodymyra Wasylenkę, Nadzwyczajnego i Pełnomocnego Ambasadora, doktora nauk prawnych; Stepana Wołkoweckiego, przewodniczącego Iwano-Frankiwskiej Obwodowej Organizacji „Proświty”; Mykołę Hołomszę, przewodniczącego partii politycznej „Patriot”; GORĄCY TEMAT Z WINNICY PIERWODRUK OD STEPANA PUSZYKA

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 1Originalseite ↗

Apel przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki

Hrycenko Pawło, dyrektor Instytutu Języka Ukraińskiego NAN Ukrainy; Żulinski Mykoła, dyrektor Instytutu Literatury im. T. Szewczenki NAN Ukrainy; Zahnitko Anatolij, doktor nauk filologicznych; Zajeć Iwan, państwowy i społeczny działacz; Kyrylenko Wiaczesław, wicepremier; Kniażycki Mykoła, przewodniczący Komitetu Rady Najwyższej; Kulczyński Mykoła, przewodniczący Połtawskiego Oddziału Proświty; Malkowycz Iwan, pisarz, laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki; Marusyk Taras, «Ruch Ochrony Języka Ukraińskiego»; Martsynkiwski Ihor, przewodniczący Mikołajowskiego Oddziału Proświty; Masenko Łarysa, doktor nauk filologicznych; Mowczan Pawło, przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. T. Szewczenki; Pawłyczko Dmytro, Nadzwyczajny i Pełnomocny Ambasador, Bohater Ukrainy; Ponomariw Ołeksandr, doktor nauk filologicznych; Semystiaha Wołodymyr, przewodniczący Ługańskiego Oddziału Proświty; Słaboszpycki Mychajło, dyrektor wykonawczy Międzynarodowego Konkursu Języka im. Petra Jacyka; Stepanenko Mykoła, doktor nauk filologicznych; Stecenko Kyryło, przewodniczący Kijowskiej Miejskiej Proświty; Farion Iryna, doktor nauk filologicznych, państwowa i społeczna działaczka; Filipczuk Heorhij, państwowy i społeczny działacz; Juszczenko Wiktor, Prezydent Ukrainy w latach 2005–2009; Juszczuk Iwan, profesor, działacz społeczny. Zgłoszenia do udziału prosimy składać na piśmie pod adresem: ul. Chreszczatyk 10 B, Kijów, 01001, Towarzystwo «Proświta», lub drogą elektroniczną: [kontakt ukryty] SZEWCZENKIANA 12-13 WIELKOŚĆ I TRAGEDIA MYCHAJŁA DONCIA

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 2Originalseite ↗

Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt

Ukraińców o niepodległe państwo, nieustannie konfrontując je z dniem dzisiejszym. W wielu swoich rysach nie straciły one na aktualności. Wspominano także wnioski ówczesnych przywódców, ideologów ukraińskiej idei narodowej: Dmytra Doncowa, Dmytra Doroszenki, Mykoły Michnowskiego. „Wszyscy myśleliśmy — cytował słowa D. Doroszenki współprzewodniczący „Ukraińskiej Alternatywy”, akademik NAPNU Heorhij Filipczuk — że naszymi wrogami są carowie. I walczyliśmy z nimi. Ale potem walczyliśmy z bolszewikami, z mienszewikami, lecz zaciekłym wrogiem od ponad 300 lat była i pozostaje Rosja — carska, liberalna, bolszewicka, demokratyczna, stalinowska…”. — Wychodząc z tego — podsumował Filipczuk — na tym tle musi tworzyć się wielka ukraińska polityka. Bo XXI wiek to wiek wielkiej wojny o ukraińską tożsamość, o prawo do posiadania własnego państwa, języka, kultury i życia na swojej, przez Boga danej ziemi. Wyczyn Bohaterów spod Krut wzywa nas nie tylko do pamiętania o tych ofiarach, które zostały złożone na ołtarzu ukraińskiej wolności i niepodległości.

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 2Originalseite ↗

Bicie ich serc

Mykoła CYMBALIUK Zdjęcie Serhija MARCZENKI 100 lat temu, jak świadczy ówczesna prasa, od dworca kolejowego do soboru św. Włodzimierza szła wielotysięczna procesja pogrzebowa. Za 18 trumnami poległych pod Krutami młodych żołnierzy, których znienacka schwytali już po bitwie i okrutnie zamęczyli rosyjscy okupanci, szedł niemal cały Kijów. Przy soborze św. Włodzimierza do żałobnej procesji dołączyli członkowie Centralnej Rady wraz z przewodniczącym Mychajłem Hruszewskim. To tam rozpoczął on swoje przemówienie łacińskim skrzydlatym zwrotem, że „słodko i zaszczytnie jest umierać za Ojczyznę”. Dzisiaj, kiedy Rosja okupowała Krym, a na wschodzie trwa krwawa wojna, głównym celem dla Ukraińców musi być wezwanie nie do „pięknego umierania”, lecz do przetrwania i zniszczenia wroga. Dzisiaj, w warunkach rosyjskiej agresji, dla Ukraińców pojęcie przetrwania oznacza znacznie więcej niż powrót okupowanych terytoriów i przywrócenie nad nimi jurysdykcji. Wciąż jeszcze nie uświadamiamy sobie poziomu wewnętrznej okupacji, którą obserwujemy w różnych sferach życia państwowego i społecznego. Dotyczy to kleptokratyczno-oligarchicznego zarządzania państwem, doboru kadr, gospodarki narodowej, edukacji, nauki, kultury… Wreszcie języka państwowego, który leży u podstaw duchowej, politycznej potęgi i jedności narodu, państwa. To pierwsze, od czego rozpoczął swoje wystąpienie podczas upamiętnienia Bohaterów Krut przy mogile Askolda przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki Pawło Mowczan. — Nie można krzywić duszą przed pamięcią tych, którzy stali się jednymi z pierwszych zasłon przed rosyjską nawałą. Nie można i przed tymi, którzy dzisiaj walczą na wschodzie przeciwko moskiewskiemu agresorowi. Zarówno w 1918, jak i w 2018 roku nasz zewnętrzny wróg jest jeden, odwieczny. Ale najstraszniejszy nasz wróg jest tutaj, wewnątrz, a nie na linii frontu. To ta piąta kolumna, która ani na chwilę nie przerywała i nie przerywa niszczenia Ukrainy. Kiedy Ukraińców codziennie z ekranów telewizorów (112, News one i in.) pouczają anigermanowie-czerwonienki-rabinowicze, jak żyć, to cierpliwość się kończy. Przywdziawszy maskę kibiców, „szczerych przyjaciół”, mają nadzieję, że im i ich panom po raz kolejny uda się nas oszukać. Oszukać, aby handlarze i przybysze mogli bez przeszkód dalej handlować Ukrainą. Musimy bronić swojej Ojczyzny. Z takim oddaniem i poświęceniem, jakie okazali w najcięższych chwilach naszego państwa Bohaterowie Krut. W tym celu warto ściślej się zjednoczyć, występować jednym frontem. Tylko tak będziemy mogli obronić, uchronić i zbudować ukraińską Ukrainę! To hasło Pawła Mowczana poparł Mykoła Hołomsza, przewodniczący partii „Patriota”. — Oni, młodzi krutowcy, szli walczyć, nie mając odpowiedniego wyszkolenia wojskowego. Ale Pan Bóg obdarzył ich stokrotnie czymś innym — nauczył godnie umierać, jeśli trzeba, na polu bitwy, ale nie ustąpić przed wrogiem, nie zdradzić Ukrainy. Wskazali następnym pokoleniom jedyną słuszną drogę — nie własne ambicje, nie waśnie o swoje miejsce pod słońcem, a wspólną walkę o zjednoczoną, niepodległą i soborną Ukrainę. Uczestnicy wiecu wspominali krwawe lekcje stuletniej walki. O lekcjach przeszłości, bezradności obecnej władzy, o zagrażających tendencjach w politycznym i duchowym życiu kraju mówili też inni mówcy. Wśród nich Wałentyn Naływajczenko, Wasyl Kujbida, Ołeksandr Hudyma i in. Na zakończenie uczestnicy jednogłośnie przyjęli rezolucję wydarzenia upamiętniającego sił narodowo-patriotycznych z okazji 100-lecia heroicznego czynu młodych ochotników pod Krutami. Wśród żądań wobec władzy dotyczących uwiecznienia Bohaterów Krut jest jedno najważniejsze dla Ukrainy i Ukraińców: anulować okupacyjno-moskiewską ustawę Ka-Ka, która do tej pory jest potężną bronią Moskwy przeciwko naszej niepodległości. Nie za ideały Imperium Rosyjskiego, nie za interesy obcego i wrogiego nam narodu ginął w walce kwiat ukraińskiego narodu 100 lat temu. Nie za interesy Putina i obecnej ukrainofobicznej Rosji giną dzisiaj nasi obrońcy w Donbasie. Zatem usprawiedliwienia dla obecnej władzy w lekceważeniu naszych interesów, pobłażaniu wrogowi być nie może. Serca poległych Bohaterów Krut biją w naszych duszach. W tym roku jeden po drugim płyną dni, które przypominają nam o obmytej krwią, usianej ofiarami i obfitej w przykłady patriotyzmu i poświęcenia walce Ukraińców o odrodzenie swojego niepodległego państwa. Wydarzenia sprzed 100 lat znów i znów stają przed nami na wydarzeniach organizowanych przez organizacje społeczne. Tak, uroczystą akademię z okazji 100-lecia Ukraińskiej Republiki Ludowej, która odbyła się w sali kolumnowej Rady Kijowskiej, zainicjował klub „Chołodnyj Jar” i siły nacjonalistyczne. Okrągły stół na temat 100-lecia czynu Bohaterów Krut to prywatna inicjatywa pani Ołeny Łeontowycz (krewnej jednego z poległych, W. Szulhyna) i kilku kijowskich naukowców. Upamiętnienie Bohaterów na stacji Kruty to znowuż inicjatywa Związku Oficerów Ukrainy, szeregu organizacji społecznych i partii politycznych o orientacji państwowotwórczej przy udziale władz lokalnych. A na mogiłę Askolda, gdzie na początku marca 1918 roku pochowano ponownie zmasakrowane ciała młodych obrońców państwa ukraińskiego, złożyć hołd Bohaterom przyszli przedstawiciele sił społeczno-politycznych, a także, na wniosek Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki — młodzi licealiści-bohunowcy, przyszli obrońcy Ukrainy.

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 2Originalseite ↗

Historia dla bohaterów

Olga ŻMUDOWSKA Zdjęcia Wiktorii SIDOROWEJ Kadeci wojskowych szkół i liceów z całej Ukrainy spotkali się 28 stycznia pod Krutami, w dniu upamiętnienia 100. rocznicy bitwy, w której przeciwko najazdowi wielotysięcznych czerwonych formacji wojskowych wystąpiło kilkysetu ukraińskich obrońców. Następnego dnia, 29 stycznia, ponad 300 chłopców, którzy postanowili poświęcić swoje życie obronie Ojczyzny, odwiedziło w Kijowie Narodowe Muzeum Historii Ukrainy. Przyszli wojskowi najbardziej interesowali się ekspozycjami poświęconymi wydarzeniom związanym z wojskową wojenną sławą ukraińskich kozaków, burzliwymi wydarzeniami początku XX wieku, a szczególnie współczesnością, ATO. Bo u wielu w spisach współczesnych bohaterów, którzy oddali życie za Ukrainę, są ojcowie, bracia, przyjaciele. Kierownik grupy kadetów z Zaporoskiego liceum-internatu z pogłębionym przygotowaniem wojskowo-fizycznym „Obrońca” Zaporoskiej Rady Obwodowej, pułkownik Ruslan Kulka, który w liceum pracuje jako zastępca kierownika ds. nauczania i prowadzi przedmiot „Historia ukraińskiego wojska”, tak powiedział o swoich wychowankach: „Do Kijowa przyjechali uczniowie klas 10–11, dla których „patriotyzm” nie jest pustym słowem. W naszym liceum uczą się dzieci poległych żołnierzy i uczestników ATO. Ja również służyłem, byłem uczestnikiem ATO, teraz wychowuję nowe pokolenie. Ci chłopcy są bardzo zmotywowani, pragną wiedzy i wcześnie zrozumieli, że historia ich kraju to także historia ich rodziny. Wczoraj uczestniczyli w uroczystościach poświęconych upamiętnieniu pamięci poległych w bitwie pod Krutami. U naszych kadetów był taki wybuch uczuć, takiego zapału — bo 100 lat temu na tę bitwę bez wahania poszli ich rówieśnicy… Zaporoże to region rosyjskojęzyczny i choć nauka w liceum odbywa się po ukraińsku, w życiu codziennym czasem używa się rosyjskiego. Ale wczoraj, wracając spod Kruty, chłopcy starali się mówić wyłącznie po ukraińsku.

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 2Originalseite ↗

Tetiana Sosnowska: „Nasz muzeum — otwarta przestrzeń w otwartym społeczeństwie”

Ołha ŻMUDOWSKA Zdjęcie udostępnione przez NMIU W przeddzień 100. rocznicy Bitwy pod Krutami Narodowe Muzeum Historii Ukrainy zgromadziło w swoich murach przedstawicieli organizacji społecznych i instytucji państwowych przy okrągłym stole, proponując temat „100 lat po Krutach: wojna o tożsamość”. To tylko jeden z tematów programu publicznej dyskusji „Młodzież. Muzeum. Społeczeństwo obywatelskie”. Społeczność odpowiedziała na apel muzealników — uczestników okazało się więcej, niż zakładali organizatorzy. Przeważającą część aktywistów społecznych stanowiła młodzież — i było widać, że dla nich teren NMIU jest dobrze znany, temat bliski, a poziom kompetencji w tej dziedzinie wysoki. Padło wiele praktycznych propozycji dotyczących tego, jak przyciągnąć do muzeów, zwłaszcza historycznych, dzieci, jak poprawić pracę z młodymi zwiedzającymi, pomóc im przyzwyczaić się do szukania odpowiedzi na ich pytania w salach muzealnych, jak poprawić pracę muzeów w małych miastach i wsiach, jak nauczyć prowincjonalnych muzealników promować swoje ekspozycje w Internecie, przyciągając nie tylko miejscowych, ale i turystów z różnych stron. Generalna dyrektor NMIU Tetiana Sosnowska oraz naukowcy Jarosław Fajzulin i Jarosława Muzyczenko rozmawiali z przedstawicielami organizacji społecznych, opierając się na współpracy, która trwa już nie pierwszy rok. „Nasze muzeum to otwarta przestrzeń w otwartym społeczeństwie — podkreśliła Tetiana Wiktoriwna. — To miejsce dialogu i edukacji nieformalnej. Dzięki muzeum i przy jego udziale i wsparciu patriotycznie nastawione organizacje młodzieżowe mogą upowszechniać informacje o swoich społecznie istotnych projektach edukacyjnych, zapoznawać szersze kręgi społeczeństwa ze swoją działalnością. Także aktywna twórcza młodzież może tworzyć na bazie muzeum własne programy poznawczo-artystyczne, przyciągając do swoich projektów więcej rówieśników. Muzeum oferuje siebie jako platformę wzajemnych działań, wypracowywania strategii i taktyki, testowania programów i popularyzacji najlepszych doświadczeń”. Jakby na potwierdzenie jej słów o swojej pracy opowiedzieli przedstawiciele studentów ze Studenckiego Bractwa „Nacjokraci”, muzealnicy-wolontariusze muzeum „Twierdza Kijowska”, aktywiści organizacji młodzieżowej „Korpus Młodzieżowy” i inni. Jeden z liderów „Корпусу Młodzieżowego”, założyciel Otwartego Uniwersytetu Majdanu Ostap Stasiw zaznaczył, że na razie państwo nie rozumie, iż muzea mogą być ośrodkami życia społecznego: „Język, patriotyzm — to jest coś, co musimy zrobić my, ale nie przymusem, lecz poprzez zainteresowanie”. Zaproponował też muzeom, zwłaszcza tym działającym w małych miastach, współpracę przy tworzeniu stron internetowych. Kierownik wydziału wychowania narodowo-patriotycznego Ministerstwa Młodzieży i Sportu Mykoła Ляхович opowiedział o państwowym wsparciu dla wysiłków społecznych organizacji młodzieżowych oraz o środkach, które już na ten cel przeznaczono. Do współpracy wezwali młodzież i przedstawiciele Ukraińskiego Państwowego Centrum Turystyki i Krajoznawstwa Młodzieży Szkolnej Serhij Niedilko, społecznego ruchu „Przestrzeń wolności” Taras Szamajda, kampanii kulturalno-oświatowej „Dwa stulecia — jedna wojna” Iwan Brackiuń oraz inni.

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 3Originalseite ↗

Soborność jako Idea Narodowa

Podsumowaniem wielowiekowej walki naszego narodu o odrodzenie i utwierdzenie państwowości narodowej stało się zjednoczenie Ukraińskiej Republiki Ludowej (URL) i Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej (ZURL) w jedno samodzielne państwo. Akt Zjednoczenia został ogłoszony 22 stycznia 1919 roku w Kijowie na placu Sofijskim. Wydarzenie to poprzedził IV Uniwersał Centralnej Rady URL, uchwalony 22 stycznia 1918 roku, w którym zaznaczono: „Od dziś na wszystkich ukraińskich ziemiach, rozdzielonych wiekami, Galicji, Bukowinie, Rusi Zakarpackiej i Naddnieprzu będzie jedna wielka Ukraina”. Georgij ŁUKIANCZUK „Od dziś na wszystkich ukraińskich ziemiach, rozdzielonych wiekami, będzie wielka, jedna Ukraina”. W Narodowej Bibliotece Historycznej Ukrainy otwarto dwie wystawy — „Soborność Ukrainy” oraz „IV Uniwersał Ukraińskiej Centralnej Rady — kulminacyjny moment w historii tworzenia państwa”. Ekspozycje zapoznają zwiedzających z nieznanymi lub mało znanymi dokumentami sprzed stu lat oraz wspomnieniami ludzi, którzy byli uczestnikami tamtych wydarzeń. Świętemu dla wszystkich Ukraińców tematowi soborności poświęcono setki badań i książek. W ekspozycji wystawy książek ze zbiorów specjalnych: „Ukraińska rewolucja. Poszukiwania i materiały” Pawła Chrystiuka, dzieła znanego geografa i kartografa Stepana Rudnyckiego, zniszczonego przez władze radzieckie w 1937 roku w Sandarmochu: „Dlaczego chcemy samodzielnej Ukrainy? Sprawa ukraińska ze stanowiska geografii politycznej. Przegląd terytorium narodowego Ukrainy. Do podstaw ukraińskiego nacjonalizmu. Galicja i soborna Ukraina”, Pawła Haj-Nyżnyka „Akt Zjednoczenia UNR i ZUNR: wcielenie i krach ideału Sobornej Ukrainy” oraz dziesiątki innych badań naukowych. Szczególne miejsce na wystawie zajmują badania doktora nauk historycznych, profesora Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. T. Szewczenki Wołodymyra Serhijczuka, który przybył na otwarcie ekspozycji — „Ukraińska soborność: odrodzenie ukraińskości w latach 1917—1920”, „Nasza krew na swojej ziemi”, „Symon Petlura”… Historyk przypomniał słynną pieśń z takimi wersami: „Staniemy, bracia, do krwawej walki od Sanu do Donu, W rodzimym kraju panować nie damy nikomu”. I nieprzypadkowo w twórczości epickiej, w pieśniach ludowych i dumach sakralna Ukraina jawi się jako jednolita przestrzeń od Sanu do Donu, zjednoczona wspólną historią, językiem, tradycjami, sposobem życia. O tym pisał także akademik Stepan Rudnycki w swojej „Krótkiej geografii Ukrainy” (1910): „My Ukraińcy, ziemia, gdzie żyjemy, zwie się Ukrainą, czy ona pod państwem rosyjskim, czy pod austriackim, czy pod węgierskim. Bo choć dzielą ją granice, choć rozdarta ona na kawałki, ale przecież jeden naród, który ją zamieszkuje, z jednym językiem, charakterem i zwyczajami. Lecz nie tylko naród liczy ukraińskie terytorium w jedną całość. Ukraina także z dzisiejszych poglądów musi być uważana za wyraźnie zaznaczone jednolite terytorium wśród innych terytoriów Europy. Nawet wśród zależnych państw mało takich, żeby mogły się równać z ukraińską taką geograficzną osobliwością”. Stepan Rudnycki, jako jeden z przywódców i bojowników o soborność ukraińskiego państwa, uważał, że brak własnego państwa czyni naród bezbronnym w rozwiązywaniu problemów narodowo-politycznych i społeczno-ekonomicznych wobec innych państw. Bez niepodległego demokratycznego państwa narodowego niemożliwy jest rozkwit etnosu, przeciwnie, powstają warunki dla politycznego, ekonomicznego i kulturowego ucisku jednego narodu przez drugi, uważał uczony. A świadomość zniewolonego narodu nie jest zdolna tworzyć ani własnej kultury, ani własnego życia. Ilustrując słowa Rudnyckiego o Ukraińcach i Ukrainie, Wołodymyr Serhijczuk w swoich badaniach powołuje się na źródła europejskie. Podkreśla on, że „świat od dawna i wyraźnie wyróżniał granice ukraińskiego osadnictwa. Na przykład w 1540 roku francuski ambasador w Wenecji Pélissier, informując swojego króla o wydarzeniach w Turcji, często wspominał słynną sułtankę Roksolanę, zaznaczając przy tym jej ukraińskie pochodzenie i podkreślając, że „mieszkają ci Rusini od Karpat do Borystenu i Pontu Euksyńskiego”. Na mapie Europy z 1571 r., która znajduje się w bibliotece Watykanu, jest napis „Rosja-Ruś”, który pokrywa dzisiejszą Galicję, Chełmszczyznę, Podlasie i Polesie z Lublinem, Chełmem, Lwowem, a granica między Polską a Rusią na mapie wskazana jest wzdłuż Wisły. Takich map i świadectw europejskich dyplomatów i podróżników o granicach osadnictwa Ukraińców jest niemało. Profesor przypomina słowa jeszcze jednego działacza — francuskiego generała markiza Gabriela de Castelnau, który w swojej pracy z 1820 roku o Ukraińcach pisał: „Liczna nacja ta rozciąga się od granic Orłowszczyzny do granic Węgier i zajmuje, bez żadnej mieszaniny, Chersońszczyznę, Charkowszczyznę, części Kurszczyzny i Woroneżczyzny, całą Połtawszczyznę, Czernihowszczyznę, Kijowszczyznę, Podole, Wołyń, część Mińszczyzny, większą część Galicji — i cała populacja bez żadnej różnicy w zwyczajach i obyczajach…”. Dla profesora Collège de France Roberta, podkreśla Wołodymyr Serhijczuk, Ukraińcy — to „nacja w 13 milionów, która zaczyna się od Kubania i kończy w Karpatach, od Odessy i Krymu do Galicji. Rozciąga się ona przez Bukowinę aż do północnych Węgier…”. Cały świat zna ukraińską nację jako rolniczą. Jeszcze Trypolianie, którzy mieszkali na naszych terenach, siedem tysięcy lat temu uprawiali kilka rodzajów roślin zbożowych i dobrze znali technologie uprawy ziemi. Stamtąd, z tych odległych czasów u naszego narodu, jak mówi Wołodymyr Serhijczuk, „rolniczy demokratyzm, którego nie widzimy u tych, którzy żyli z rybołówstwa czy myślistwa”. Rolnik sam siebie zaopatrywał w żywność, był wolny w wyborze i niezależny od innych. Myśliwy sam na niedźwiedzia nie pójdzie, zmuszony był, że tak powiem „wstępować do kołchozu”, co ukształtowało mentalność narodów, które prowadziły różny sposób życia. Jedną z ważnych oznak naszej soborności Wołodymyr Serhijczuk uważa czarnoziem. I mówi, że Ukraińcy-rolnicy (Ukraina jest jedną z najbogatszych w czarnoziemy na świecie), jeśli nawet przesiedlali się, to wybierali, być może nawet intuicyjnie, terytoria bogate w gleby czarnoziemne — Powołże, Kubań, Szary i Zielony Klin w Rosji, pewne regiony w Ameryce, Kanadzie i Ameryce Południowej. Na pewnych odcinkach historii terytoria, gdzie mieszkali Ukraińcy, zmieniały się pod wpływem czynników politycznych: podczas wojen zaborczych, a nawet w wyniku ludobójstwa. Wyłącznie z powodów politycznych w XIV—XX w. nasze ziemie etniczne — Wschodnią Galicję, Wołyń, Polesie, Łemkowszczyznę, Nadsanie, Chełmszczyznę, Podlasie włączono w skład Polski, a w skład Rumunii — Południową i Północną Bukowinę, Południową i Północną Besarabię, Marmaroszczyznę (i dzisiaj tam pozostają dziesiątki wsi, których populacja identyfikuje się jako Ukraińcy). W skład byłej Czechosłowacji — Zakarpacie i Preszowszczyznę. Część ukraińskich ziem etnicznych pozostaje w składzie Rosji (zdaniem badaczy, długość ukraińskich ziem etnicznych w FR liczy około 1 500 km), oraz na Białorusi (w rejonach kobryńskim, brzeskim, drohiczyńskim Ukraińcy również stanowią większość). Ale nawet przebywając w składzie obcych imperiów, pod uciskiem zaborców, Ukraińcy nigdy nie porzucali idei soborności. Ta idea żyła w czasach Rusi Kijowskiej, Księstwa Halicko-Wołyńskiego, wtedy, kiedy nasza osłabiona hordami zdobywców i wewnętrznymi sporami ziemia, znalazła się w składzie. Eksponaty wystawy, poświęconej Dniu Soborności Ukrainy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Z nową siłą odżyła ona w epoce kozackiej. „Wszyscy ukraińscy hetmani byli sobornikami — mówi Wołodymyr Serhijczuk — i dążyli do zjednoczenia pod jednym buławą obu brzegów Dniepru”. Myślenie soborowe miał także Bohdan Chmielnicki, który w 1648 r. donosił tureckiemu sułtanowi: „A nam Pan Bóg w nagrodę za nasze krzywdy pozwolił wziąć pod władzę większą połowę polskiego królestwa, Ukrainę, Białą Ruś, Wołyń, Podole z całą Rusią, aż po Wisłę” i oświadczał: „Ja sam jestem księciem w księstwie swoim”. Dążenie do soborności z nową energią odżyło u Wyhowskiego (to jedyny hetman, który dobrze rozumiejąc, skąd idą największe zagrożenia dla Ukraińców, nie podpisał żadnej umowy z Moskwą) oraz u Mazepy, który dla odnowienia i rozkwitu państwa poświęcił siebie i swoją zawrotną karierę u cara. Odwiecznym wrogiem na drodze do historycznego i duchowego zjednoczenia naszego narodu zawsze była Moskwa. „I kiedy Katarzyna II odebrała hetmanowi Rozumowskiemu buławę, stało się jasne — więcej żadnego kozackiego samorządu nie będzie” — mówi Wołodymyr Serhijczuk. „Przeciwnie, nasiliła się rusyfikacja narodu ukraińskiego. Imperium myślało, że ściągając do Petersburga całą naszą elitę, wyczyściło Ukrainę. Ale energia soborności i niepodległości wybuchła szewczenkowskim „Kobziarzem”. Już po śmierci największego ukraińskiego proroka Tarasa Szewczenki w Moskwie (to nie tylko nazwa miasta, ale i państwa) powiedziano — wreszcie wszystko, kwestia rozwiązana. „Ukrainy niet i byt nie możet”. Ale, jak świadczy historia, w Moskwie bardzo się pomylili. Minie całkiem niewiele czasu i wypowiedziane na cały świat przez Mykołę Michnowskiego słowa „Samostijna Ukraina” staną się rzeczywistością. O nią, przelewając krew, walczyć będą strzelcy siczowi, żołnierze Ukraińskiej Republiki Ludowej oraz Ukraińskiej Powstańczej Armii. Dzisiaj nasz naród zdobyte w wiekach prawo do bycia gospodarzem we własnym domu znów broni z bronią w ręku na wschodzie Ukrainy, walcząc z dawnym jej wrogiem — Moskiewską neoimperią, pozbywając się imperialnych mitów i utwierdzając swojego soborowego ducha. Przecież właściwe zrozumienie znaczenia i istoty „soborności” z jej historią i duchową samoidentyfikacją będzie godną odpowiedzią wszystkim, którzy czyhają na nasze państwo. Dzisiaj Idea Ukraińskiej Soborności i związanej z nią Niepodległości stała się Narodową Ideą narodu ukraińskiego! Doktor nauk historycznych, profesor Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. T. Szewczenki Wołodymyr Serhijczuk otrzymuje Podziękowanie za cykl wykładów w Narodowej Bibliotece Historycznej Ukrainy od organizatorów wystawy

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 4Originalseite ↗

„Drzewo Wolności” zostanie posadzone w miejscu popiersia Szewczenki

Urzędnicy merostwa informują… Demontaż pomnika Tarasa Szewczenki w centrum Winnicy odbył się w środku nocy. Rano ludzie zobaczyli ogrodzenie wokół usuniętego popiersia, którego pilnowało około dziesięciu funkcjonariuszy organów ścigania i tylu samo młodych mężczyzn. „W tym miejscu zostanie ustawiony Pomnik Niebiańskiej Sotni. Żadnych innych informacji nie ma” – powiedziano w całodobowej straży Rady Miejskiej Winnicy. Później w merostwie doprecyzowano, że gipsowe popiersie Szewczenki zdemontowano, ponieważ na placu o tej samej nazwie w Winnicy inicjatorzy chcą otworzyć 20 lutego 2018 roku – w 4. rocznicę krwawych rozstrzelań na Majdanie w stolicy – pomnik Niebiańskiej Sotni, a na placu rozpoczęły się prace przygotowawcze, aby zdążyć z ustawieniem kompozycji rzeźbiarskiej „Drzewo Wolności”. Czasu pozostało mniej niż miesiąc”. Finansowanie wykonania pomnika oraz jego ustawienia realizują fundacje charytatywne „Pamięci Niebiańskiej Sotni” oraz „Podolska Wspólnota”. „W krótkim czasie, który pozostał do kolejnej rocznicy najbardziej tragicznych wydarzeń Rewolucji Godności – informuje strona internetowa Rady Miejskiej Winnicy – podwykonawca, z którym fundacje charytatywne zawarły umowę, musi zamontować nie tylko 5,5-metrowy brązowy pomnik w formie drzewa wiśniowego, z którego opadają kwiaty, a podstawą kompozycji jest mapa Ukrainy, z której „wyrasta” wiśnia. 107 opadających kwiatów będzie symbolizować Bohaterów, którzy zginęli podczas krwawych rozstrzelań na Majdanie zimą 2014 roku. Całkowita waga kompozycji wyniesie ponad 800 kg”. Urzędnicy doprecyzowali, że zdemontowano gipsowe popiersie Szewczenki, a nie ustawiony w 2014 roku pomnik Wielkiego Kobziarza. Jak oświadczono w Radzie Miejskiej Winnicy w związku z incydentem, „brązowy pomnik Wielkiego Kobziarza, ustawiony w centralnej części Winnicy na placu, który nosi imię Tarasa Szewczenki, ustawiony na 200-lecie urodzin wielkiego Ukraińca w 2014 roku, znajduje się na swoim miejscu”. Gipsowe popiersie Tarasa Szewczenki, które było tymczasowo ustawione na placu Teatralnym, od lutego 2014 roku przemianowanym na plac Majdan Bohaterów Niebiańskiej Sotni, zostało przekazane przez jego fundatora, deputowanego rady miejskiej Wołodymyra Bazeliuka, do muzeum Rewolucji Godności i ATO, które znajduje się w winnickiej szkole ogólnokształcącej nr 22. Jak stało się wiadomo z mediów społecznościowych, 24 stycznia 2018 r. w Winnicy usunięto gipsowe popiersie Szewczenki i przekazano do muzeum Rewolucji Godności i ATO, które działa w Winnickiej szkole ogólnokształcącej nr 22. To oburzyło opinię publiczną. Winniccy aktywiści przyszli „odwiedzić” Szewczenkę w szkole nr 22. Aktywiści nadal bronią prawa do umieszczenia pomnika Tarasa Szewczenki na placu Bohaterów Niebiańskiej Sotni. – Popiersie przekazał mi nasz absolwent Wołodymyr Bazeliuk, który wniósł przeważającą część środków na to popiersie. Podczas przekazania było wiele mediów, które filmowały ten proces – opowiada dyrektorka szkoły nr 22 Hałyna Rostorhujewa. Popiersie wielkiego Kobziarza stoi na taborecie w muzeum Bohaterów Niebiańskiej Sotni. Miejsce, gdzie ma kiedyś stać popiersie Tarasa Hryhorowycza, wyznaczono na pierwszym piętrze szkoły w zaciemnionym kącie. – Jesteśmy gotowi zostawić popiersie w szkole na przechowanie pod warunkiem, że dyrektorka szkoły pokaże akt przekazania i umowę na jego przechowywanie. Dokumenty na pomnik znajdują się w rodzinie Kobciów, a to, że Wołodymyr Bazeliuk przywiózł i podarował szkole popiersie, można uznać za kradzież – komentuje aktywista Wadym Szmahałow. Aktywiści wezwali grupę śledczo-operacyjną i złożyli zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa. – Odtworzymy cały obraz w pełni, jak stał pomnik na placu. Póki co popiersie stoi w muzeum, ale wkrótce przeniesiemy je do holu, na widoczne miejsce – zapewnia Hałyna Rostorhujewa. Szkołę ochrania około dziesięciu pracowników policji miejskiej, policja patrolowa oraz wydział ochrony rady miejskiej. Do rady miejskiej zwrócili się winniczanie z żądaniem przeprowadzenia lokalnego referendum. Winniczan oburzyło zburzenie pomnika Szewczenki i rozpoczęcie ustawiania „Drzewa Wolności” bez konsultacji społecznych. Jednym z argumentów władz jest to, że taka jest wola rodzin Bohaterów Niebiańskiej Sotni. A czy władzom znane jest prawdziwe stanowisko tych rodzin? Na swojej stronie na Facebooku Ołenka Kotlar, dziewczyna Saszy Kapinosa, Bohatera Niebiańskiej Sotni, opublikowała oświadczenie do Rady Miejskiej Winnicy: „Przedwczoraj w Radzie Miejskiej Winnicy zostało zarejestrowane nasze oświadczenie od rodziny Ołeksandra Kapinosa, Bohatera Niebiańskiej Sotni, o zakazie wykorzystywania jego imienia na monumencie, który jest ustawiany tak haniebnymi metodami. Demontaż ludowego popiersia Tarasa Szewczenki, które ustawili winniczanie podczas Rewolucji Godności na tym placu, jest zniewagą dla poglądów Ołeksandra. A ustawienie w tym miejscu jeszcze i monumentu Niebiańskiej Sotni, w tym także Ołeksandrowi Kapinosowi, dla nas jest drwiną z Ołeksandra i jego światopoglądu” – poinformowała Ołena. Rodzina innego bohatera Niebiańskiej Sotni Serhija Didycza oświadczyła, że nie udzielała zgody na wykorzystanie jego imienia przy projektowaniu i ustawianiu monumentu „Drzewo Wolności” i kategorycznie zabrania takiego wykorzystania. Hałyna Didycz, żona Serhija, opublikowała oświadczenie do mera Winnicy i deputowanych rady miejskiej: „Informujemy was, że rodzina Serhija Didycza, Bohatera Niebiańskiej Sotni – żona Didycz Hałyna Iwaniwna, syn Didycz Andrij Serhijowycz, córka Didycz Iryna Serhijiwna, mama Didycz Nina Mykołajiwna, siostra Bojczuk Lubow Wasyliwna, jest kategorycznie przeciwko wykorzystaniu (wyryciu napisu czy wykorzystaniu w jakikolwiek inny sposób) imienia Serhija Didycza na monumencie „Drzewo Wolności”, który planuje się ustawić w mieście Winnica na Majdanie Niebiańskiej Sotni. Uważamy za szczyt cynizmu ustawianie pomnika Niebiańskiej Sotni poprzez zburzenie popiersia Kobziarzowi przy zaangażowaniu do tego tituszek, ochraniając budowę psami. Serhij Didycz był deputowanym rady rejonowej w Horodence VI demokratycznej kadencji. Cały czas walczył o zmiany w naszym kraju, przeciwko samowoli władzy. Zginął nie dla pomników. On i cała Niebiańska Sotnia zginęli za zmianę systemu w naszym kraju. Kraju, gdzie godnie będzie żył każdy! A winnicka władza tego nie rozumie i kontynuuje działanie metodami czasów Janukowycza. Dlatego nie wyrażamy zgody na wykorzystanie imienia Serhija Didycza na pomniku Niebiańskiej Sotni w mieście Winnica, który zaplanowano ustawić w lutym 2018 roku”. Co więcej, obecnie dziennikarze Vlasno.info dowiedzieli się, że organizacja społeczna „Rodzina Bohaterów Niebiańskiej Sotni” potępiła działania władz miejskich w sprawie zburzenia popiersia Tarasa Szewczenki w Winnicy, ponieważ decyzję w sprawie miejsca ustawienia pomnika powinna podejmować wspólnota: „Nieakceptowalny dla nas stał się sposób, w jaki 24 stycznia przeniesiono popiersie Tarasa Szewczenki z Majdanu Niebiańskiej Sotni do Winnickiej szkoły ogólnokształcącej nr 22, aby rozpocząć ustawianie pomnika poległym Bohaterom Majdanu. Występujemy za uczciwą i otwartą procedurą podejmowania decyzji, która przede wszystkim odpowiadałaby interesom winniczan. Proponujemy zwrócić się do władz miejskich Winnicy z żądaniem przeprowadzenia lokalnego referendum w celu zbadania stosunku opinii w sprawie ustawienia znaku pamięci „Drzewo Wolności”. Na podstawie materiałów portali internetowych przygotowała Jełyzaweta ŁYSAK, Winnica

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 4Originalseite ↗

Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen

Tragedia Dymera, czyli epizod „przyjaźni” dwóch „braterskich narodów”

o. Jurij MYCYK, dr hab. nauk historycznych, prof. Mit o odwiecznej przyjaźni rosyjskiego i ukraińskiego narodu był jednym z ulubionych w sowieckiej propagandzie. W historii stosunków tych narodów działo się wszystko. Tylko to, co przeczyło temu mitowi, przemilczano albo przekręcano. W latach odradzania się niepodległości naszego kraju łuska powoli spada z oczu Ukraińców. Naród w większości wie o tragediach Hołodomorów z lat 1921, 1932–1933, 1947, o Krutach, o Bazarze… Ale to jest XX wiek. O bardziej odległych okresach wiedza jest mniejsza; można co najwyżej przypomnieć sobie całkowite zniszczenie Baturynia wraz z jego mieszkańcami przez rosyjskie wojska w 1708 roku. Ale historią Baturynia rejestr tragedii w dawnych czasach się nie wyczerpuje. Przypomnijmy jedną z nich, o której świadczą źródła archiwalne. W latach 1926–1927 Mychajło Hruszewski wysłał do Moskwy niewielką grupę historyków, aby poszukali źródeł o Ukrainie w największym rosyjskim archiwum, gdzie przechowywane są materiały z lat 30. XVIII wieku, — „Древнехранилища” (obecnie — Rosyjskie Państwowe Archiwum Dawnych Aktów). Pracowali krótko, ale znaleźli ważne dokumenty, których kopie przechowywane są obecnie w Instytucie Rękopisów Narodowej Biblioteki Ukrainy im. W. I. Wernadskiego (dalej — IR NBUW). Między innymi tam znajduje się (f. II, nr 15576, k. 44) list kozelieckiego i ostierskiego protopopy ojca Hryhorija Wasylewycza do swojego kuma z 6 czerwca (27 maja) 1662 roku, zachowany w ówczesnym moskiewskim tłumaczeniu. Był to ciężki czas dla Ukrainy. Pogłębiała się Ruina, nasilały się wojny domowe wśród Kozaków, rozpoczął się podział Ukrainy na lewobrzeżną i prawobrzeżną, a sąsiedzi chętnie korzystali z nieszczęść Ukrainy… Zwłaszcza Państwo Moskiewskie otwarcie wmieszało się w wojnę, udzielając pomocy hetmanowi nakaznemu Jakimowi Somce… Ojciec Hryhorij informował swojego kuma o wiadomościach wojskowych i wspomina o wydarzeniach w Dymerze pod Kijowem. To miasto, jak pisze, „w subbotu proszłuju moskali wyrubili i wypalili; było kozakow czetyrysta u Dymeri, to usiech pobili, i ludzi usiech i dietiej małych (wyróżnienie nasze — Ju. M.), nie bojasia Boga”. Cóż, toczyła się wojna i śmierć Kozaków można jakoś jeszcze wytłumaczyć. Ale czym zawiniły kobiety i małe dzieci? Nie mówiąc już o innych (starszych dzieciach czy starcach), skoro wszystkich zniszczono ogniem i mieczem. I robił to „bratni” naród, który wyznawał chrześcijaństwo prawosławne i powinien był kierować się przykazaniami Chrystusa! Powinien był… Ale wszystko to schodziło na drugi plan, gdy szło o zagarnianie cudzej ziemi! Ta tradycja trwa, niestety, także w XXI wieku. Tylko cara tam teraz nazywa się prezydentem. A naród, zarażony wielkomocarstwowym szowinizmem, ślepo idzie za jego „ukazującym pierstom”, dążąc do rozszerzenia „russkiego mira”. Bo dopóki istnieje imperium, dopóty będzie ono rodziło wojny.

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 5Originalseite ↗

Jurij PEROHANYCZ: «Technologie informacyjne wpływają zarówno na oświatę, jak i na kulturę»

Rozmawiamy o technologiach informacyjnych, edukacji i kulturze z Jurijem Perohanyczem — dyrektorem generalnym Stowarzyszenia Przedsiębiorstw Technologii Informacyjnych Ukrainy. — Od dziesięciu lat jest Pan dyrektorem Stowarzyszenia Przedsiębiorstw Technologii Informacyjnych Ukrainy. Czy istnieje związek między technologiami informacyjnymi a oświatą, kulturą? — Członkowie naszego stowarzyszenia wytwarzają i dostarczają użytkownikom towary i usługi z zakresu technologii informacyjnych (IT). Komputery, sieci, urządzenia mobilne, internet burzliwie zmieniają nasze życie. Zmieniają się także sposoby oświecania ludzi — jeśli w XIX wieku były to przede wszystkim izby czytelnicze, biblioteki, drukowane książki, czasopisma i gazety, to z początkiem minionego stulecia dołączyły do nich radio, potem telewizja, a pod koniec wieku — internet, to w XXI wieku moc procesorów, pojemność pamięci maszynowej, liczba i szybkość kanałów łączności, zasięg tych kanałów w najodleglejszych zakątkach kraju, miniaturyzacja kamer foto i wideo, mikrofonów i głośników, środków geolokalizacji, a także technologie chmurowe, technologie przetwarzania dużych zbiorów danych, sztuczna inteligencja pozwalają wpływać praktycznie na wszystkie aspekty naszego życia. Stowarzyszenie jest ważnym i niezbędnym ogniwem współpracy między biznesem a państwem w kształtowaniu przepisów sprzyjających uczciwej konkurencji w celu zapełnienia rynku nowoczesnymi i dostępnymi dla ludzi produktami IT. W tym celu pomagamy państwu walczyć z przemytem i podróbkami, aby obywatele mieli zapewniony szeroki wybór wysokiej jakości towarów oraz gwarancyjną obsługę. A technologie informacyjne mają bezpośredni wpływ na oświatę i na kulturę. Źródłem informacji dla kształtowania światopoglądu, dla podejmowania decyzji coraz częściej staje się monitor komputera czy ekran tabletu i smartfona. W postać elektroniczną przechodzą gazety, czasopisma i encyklopedie, a wersje papierowe już stają się „luksusem dla smakoszy”. — Założył Pan społeczną organizację „Wikimedia Ukraina”, był Pan członkiem Komitetu ds. rozdysponowywania milionów dolarów, które czytelnicy Wikipedii przekazują Fundacji Wikimedia w San Francisco, osobiście stworzył Pan ponad trzy tysiące artykułów w ukraińskiej Wikipedii. Co inspiruje Pana do rozwijania tej encyklopedii online? — Jestem przekonany, że od jakości i pełni narodowej Wikipedii w dużej mierze zależy przyszłość naszego języka, naszego państwa, narodu ukraińskiego. Profesor Wołodymyr Bilecki, założyciel i redaktor naczelny ogólnoukraińskiego czasopisma „Schid”, gazet „Schidnyj czasopys” i „Kozacki kraj”, współzałożyciel i przewodniczący Donieckiego oddziału Naukowego Towarzystwa im. Szewczenki, obwodowego towarzystwa języka ukraińskiego, powiedział kiedyś, że stan jakości każdego narodowego sektora Wikipedii jest miarą potencjału narodu do tworzenia produktu kulturalnego, a ogół sekcji językowych Wikipedii jest placem zmagań i reprezentacji światowych kultur, wskaźnikiem ich współczesnych możliwości. Według wskaźnika wielkości (liczba artykułów pomnożona przez ich średnią długość) ukraińska Wikipedia zajmuje 12. miejsce na świecie i jest to rzeczywiście obiektywny wskaźnik naszego kulturalno-edukacyjnego potencjału w świecie. Chciałbym zaapelować do czytelników „Słowa Proświty” — choćby spróbujcie wprowadzić kilka poprawek miesięcznie. To najlepszy sposób, by podziękować Wikipedii i jej redaktorom. I nieważne, czy będziecie tworzyć nowe artykuły, czy ulepszać istniejące. Każda wasza nawet najmniejsza poprawka w artykule Wikipedii pozostanie na wieki. Każda zmiana zapisuje się osobno i może być przejrzana w historii edycji, a w razie potrzeby przywrócona. Nic, co zostało wniesione do Wikipedii, nie może zostać zniszczone na zawsze. — Porozmawiajmy o życiu osobistym. Pana żona jest poetką, prozaiczką, dramaturgiem i tłumaczką, dziennikarką i specjalistką od public relations Tetiana Czerep-Peroganycz. — Mimo różnicy temperamentów (ja jestem sangwinikiem, a Tania cholerykiem) mamy wiele wspólnego. Łączy nas Czernihowszczyzna (moja mama pochodzi z rejonu nosiwskiego, Tania urodziła się w Bobrowyckiem), wychowaliśmy się w rodzinach wiejskich nauczycieli, w dzieciństwie czytaliśmy wiele książek. Staram się wspierać Tanię w jej twórczości literackiej, ona znosi moje oddanie Wikipedii i innym projektom na rzecz upowszechniania wiedzy. Wspólnie wychowujemy pięcioletniego syna Bohdanczyka. — Proszę opowiedzieć o portalu artystycznym „Żinka-UKRAINKA”. — Portal internetowy http://ukrainka.org.ua stworzyliśmy z żoną (jej pomysły, moja konstrukcja) w 2013 roku w celu popularyzacji ukraińskich artystów oraz ukraińskiej literatury i sztuki. W 2016 roku za stworzenie portalu nagrodzono nas Międzynarodową Nagrodą Literacko-Artystyczną im. Pantelejmona Kulisza. Najważniejszym działem portalu jest rubryka „Ukrainki”, w której umieszczono nadesłane przez „bohaterki” i zatwierdzone przez redakcję portalu ich biografie, refleksje na temat „Słowo o Ukrainie” oraz przykłady twórczości, a także, na życzenie, rozważania o bolączkach do rubryki „Myśli na głos”, ciekawe historie z życia, zdjęcia do fotoalbumu i przepisy na ich ulubione potrawy. Dział „Goście portalu” poświęcony jest twórczości mężczyzn; w tym dziale publikowane są biografie i próbki twórczości artystów. Ważną częścią portalu jest strumień wiadomości artystycznych. Portal był partnerem informacyjnym muzyczno-poetyckich imprez, na jego stronach odbywały się maratony twórcze. Przy organizacyjnym i informacyjnym wsparciu portalu odbywały się wieczory twórcze artystów w Narodowym Związku Pisarzy Ukrainy, Kijowskim Miejskim Domu Nauczyciela, Domu Edukacji i Kultury „Master-klass”; na Kijowszczyźnie, Lwowszczyźnie, Chmielnickiczyźnie, Czernihowszczyźnie i Sumszczyźnie. W latach 2014–2015 zorganizowaliśmy konkurs literacki „Kobieta w historii”. W konkursie przyjmowano szkice o Ukrainkach, które swoimi dobrymi uczynkami w dziedzinie ukraińskiej kultury, literatury, edukacji, sztuki ludowej pozostawiły ślad w życiu społeczeństwa. Konkurs literacki im. Hrehorija i Hanny Panczenków na najlepszy utwór poetycki „Poruszającą duszę ojczystą ziemię” portal zorganizował i ogłosił w grudniu 2014 roku. Fundatorem konkursu jest działacz społeczny Wołodymyr Panczenko. W 2014 r. Państwowy historyczno-kulturalny rezerwat „Samczyki”, Starokostiantynowskie rejonowe radiofonia i portal internetowy „Kobieta-UKRAINKA” zapoczątkowały na terenie zespołu pałacowo-parkowego „Samczyki” coroczny festiwal artystyczny „Impreza po samczykowsku”. Wśród wydarzeń festiwalu — świętowanie Zielonych Świątek, kozackie wyczyny, gra na bandurze, ukraińskie pieśni, autorski śpiew i poezja, strzały z kozackiej armaty, częstunek i herbata dla uczestników imprezy, spotkania z osobowościami twórczymi. — Nad czym pracujecie obecnie, co planujecie? — Stowarzyszenie przedsiębiorstw technologii informacyjnych Ukrainy aktywnie uczestniczyło w tworzeniu koalicji stowarzyszeń biznesowych „Za deszadowaniem gospodarki” („Za detynizację gospodarki”), a obecnie przyłączyło się do tworzenia Ukraińskiej Rady Biznesu, do której wchodzi 64 stowarzyszenia biznesowe (w ich składzie jest około 27 tys. przedsiębiorstw z ponad 20 gałęzi gospodarki). Jestem przekonany, że ta rada stanie się potężnym głosem społecznie odpowiedzialnego biznesu w relacjach z państwem i społeczeństwem. W wolnym od pracy czasie piszę artykuły do Wikipedii i zachęcam do niej nowych redaktorów, uzgadniam z autorami utworów ich rozpowszechnianie na warunkach wolnych licencji. Wraz z żoną regularnie zasilamy portal „Kobieta-UKRAINKA” informacjami. W zeszłym roku zapoczątkowałem Wiki-encyklopedię społeczeństwa obywatelskiego. Celem jej utworzenia jest umocnienie „trzeciego sektora”, koordynacja wysiłków stowarzyszeń społecznych i ich działaczy. Warunkiem utworzenia stało się to, że obecnie w ukraińskiej Wikipedii są artykuły jedynie o około 600 ukraińskich stowarzyszeniach społecznych i jedynie o około 1800 działaczach społecznych. Wiąże się to przede wszystkim z wysokimi kryteriami „wejścia” do Wikipedii. Tymczasem na Ukrainie istnieje ponad 10 000 działających stowarzyszeń społecznych i nie mniej niż 100 000 aktywistów społecznych. Projekt ma na celu stworzenie, na wzór Wikipedii, potężnej internetowej encyklopedii społeczeństwa obywatelskiego, którą może redagować każdy. Według stanu na styczeń 2018 r. prototyp takiej encyklopedii, zawierający już ponad 400 artykułów, opublikowano pod adresem http://uk.prostir.wikia.com — Panie Jurij, zakres Pana zainteresowań i kompetencji jest niezwykle szeroki — to zarówno zwalczanie korupcji przy imporcie towarów technologii informacyjnych, jak i rozwój społeczności redaktorów ukraińskiej Wikipedii, i wsparcie oraz promowanie utalentowanych twórczych kobiet, i rozwój społeczeństwa obywatelskiego na Ukrainie w ogóle. Jak Pan zdąża ze wszystkim? — Odpowiem przypowieścią: Bóg podzielił czas między ludźmi bardzo sprawiedliwie, dał każdemu go po równo — po 24 godziny na dobę. A jeszcze dodam żartobliwe powiedzenie mojego zmarłego przełożonego, ministra transportu i łączności Heorhija Kirpy: „Jeśli chcesz, żeby w dobie było nie 24, a 25 godzin — wstawaj godzinę wcześniej”. Własny korespondent.

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 5Originalseite ↗

«Encyklopedyczny słownik symboli kultury Ukrainy» ukazał się po raz siódmy, ponieważ zainteresowanie nim z każdym dniem rośnie

Ołha NAUMENKO Niedawno ukazało się drukiem siódme wydanie „Encyklopedycznego słownika symboli kultury Ukrainy” (Korsuń-Szewczenkowski. Wydawca: Korsuński Dom Wydawniczy „Wszechświat”, 688 s.) pod ogólną redakcją doktora nauk historycznych, rektora Perejasławsko-Chmielnickiego Państwowego Pedagogicznego Uniwersytetu im. H. Skoworody Wiktora Kocura, profesora filologii Ołeksandra Potapenki, doktora nauk historycznych, profesora Wiktora Kujbidy. Recenzentami słownika są doktor nauk filologicznych Natalia Meh i doktor nauk historycznych Walerij Kapeliuszny. Słownik ukazał się już jako siódme, uzupełnione i przerobione wydanie, ponieważ popyt na niego nie słabnie. Podręcznik zawiera informacje o głębokich etnokulturowych zasobach wiedzy, które stykają się z wieloma dziedzinami nauki, dlatego jest niezwykle potrzebny przy studiowaniu języka ukraińskiego, literatury, historii Ukrainy, kulturoznawstwa, politologii, etnografii, folklorystyki, filozofii i innych dziedzin. W „Słowniku…” podano informacje o najważniejszych naukowych, filozoficznych, artystycznych, mitologiczno-religijnych i obyczajowych symbolach Ukraińców. Prześledzono powstanie i funkcjonowanie symboli od najdawniejszych czasów do współczesności na wszystkich kontynentach. Znaczną uwagę poświęcono kwestiom semantyki określonego symbolu w mitologii antycznej, religii (Egipt, Grecja), słowiańskim wierzeniach ludowych (pogaństwie), chrześcijaństwie, islamie, buddyzmie. Terminy podawane są z akcentem, zgodnym z normami współczesnego ukraińskiego języka literackiego. Hasło słownikowe składa się z hasła lub związku wyrazowego, interpretacji symbolu oraz opisowej charakterystyki symbolu. Osobliwością hasła słownikowego jest dążenie do objęcia znacznych okresów istnienia danego symbolu oraz szerokiego obszaru jego występowania. Autorami haseł są autorytatywni naukowcy: akademik, doktor nauk historycznych Wiktor Kocur, doktor nauk historycznych, profesor Wiktor Kujbida, doktor nauk politologicznych, profesor Borys Demianenko, profesor filologii Ołeksandr Potapenko, kandydatki nauk filologicznych Ludmyła Dowbnia, Tamara Towkajło, kandydatka nauk historycznych Ołeksana Tarapon oraz inni — starali się prześledzić powstanie i funkcjonowanie symboli od najdawniejszych czasów do współczesności. W artykułach ukazano rolę, znaczenie, funkcjonowanie tych czy innych symboli w ustnej twórczości ludowej, sztuce, literaturze pięknej. W niektórych hasłach, w celu lepszego zrozumienia semantyki wyrazu-symbolu, podano jego etymologię oraz paralele z terminami obcojęzycznymi. Do słownika weszły także liczne ukraińskie jednostki frazeologiczne, których rdzeniem stały się ukraińskie wyrazy-symbole. Czytelnicy znajdą paralele z nosicielami kultur innych narodów Europy, Azji, Ameryki. Wydanie przeznaczone jest dla szerokiego grona odbiorców.

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 6Originalseite ↗

Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt

prace do Niemiec. Tylko ten, kto jest zaznajomiony z obecnymi warunkami pracy w nierzadko nieogrzewanych archiwach, ze słabym oświetleniem, z bardzo nieproduktywnym grafikiem pracy i wydawania akt, z płatnym ograniczeniem fotokopiowania i innymi niedogodnościami dla pracy badacza — tylko ten może sobie wyobrazić, jaką natarczywość, zapał musiała mieć pani Halyk do takiej pełnej poświęcenia pracy. Zaiste siła genetycznej pamięci przodków dawała jej energię do pracy. Autorka nazwała swoją pracę dokumentalnym świadectwem łemkowskiej tragedii połowy XX wieku, żywą pamięcią tych złowieszczych wydarzeń. Książka jest ostrzeżeniem dla całego świata przed podobnymi zbrodniami przeciwko ludzkości i człowieczeństwu. Oprócz tego, bez wątpienia, posłuży ona jako swoisty przewodnik dla deportowanych Łemków i ich potomków, rozproszonych po całej planecie. Przy odnajdywaniu swoich zagubionych rodzin „Księga pamięci Łemkowszczyzny 1944—1946” może stać się oskarżycielskim, wiarygodnym dokumentem dowodowym dla łemkowskich organizacji Ukrainy i świata podczas przyszłego osądu ciężkiej zbrodni. Ten korpus dokumentalny będzie użyteczny dla krajoznawców, badaczy, naukowców, historyków i może być podręczną książką każdego łemkoznawcy jako dostępne źródło tego, co ukrywają archiwa. Praca J. Halyk ma wielkie znaczenie historiograficzne. Jak powiedział Andrij Chomyk, przewodniczący Fundacji Badań Łemkowszczyzny w USA, pani Jarosława „niesie badaczom i szerokiemu ogółowi to, co dotychczas pokrywało się archiwalnym pyłem. Dodaje ona twarz do paszportu deportowanego narodu, wydanego przez historię. Nazywa imiennie wszystkich tych, którzy dotychczas byli tylko numerem porządkowym — ziarenkiem piasku z około 200 000 deportowanych do Ukraińskiej SRR Łemków. Nazywa imiennie dzieci zielonej, górzystej Łemkowszczyzny — dotychczas bezimienne, które ze skromnym dobytkiem zaganiano do wagonów towarowych, aby wyrzucić gdzieś pośród głuchych stepów Dzikiego Pola”[1, s. 6]. I odtąd wszyscy oni — to nie po prostu Łemkowie, Ukraińcy, deportowani, przesiedleńcy, odtąd oni — to konkretni ludzie, z datami i miejscem urodzenia, z wymienioną imiennie rodziną i miejscem przesiedlenia. „Księga pamięci Łemkowszczyzny” uwiecznia imiona ofiar przymusowej deportacji Łemków-Ukraińców w imię zachowania pamięci dla potomnych o strasznej tragedii naszego kraju i poszkodowanych przodkach, co stało się ciężkim załamaniem dla najbardziej cierpiącej gałęzi ukraińskiego etnosu, wiekami gnębionej przez panującego sąsiada. W dorobku twórczym Jarosławy Halyk są jeszcze inne książki, które zasługują na uwagę, w szczególności „Łemkowszczyzna — kraj naszych przodków” (Iwano-Frankiwsk, 2009),

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 6Originalseite ↗

Wyczyn Jarosławy Hałyk Łemkowszczyzna: kronika pamięci

Tetiana SAWARYN, docent katedry języków obcych Państwowej Wyższej Uczelni „Tarnopolski Państwowy Uniwersytet Medyczny im. I. J. Horbaczewskiego”, m. Tarnopol Chodzi o los setek tysięcy naszych rodaków, chodzi o nieukarany zbrodnię przeciwko ludzkości i człowieczeństwu bez przedawnienia, chodzi o pełną poświęcenia pracę jednego człowieka, który przez lata pracował nad tym, aby uwiecznić pamięć o ofiarach ciężkiej zbrodni. W warunkach długotrwałego braku państwowości, sztucznego rozgraniczenia ze swoją etnokulturową macierzą, pod okrutnym obcym jarzmem, jak źrenicy oka, Łemkowie — skrajnie zachodnia grupa etnograficzna Ukraińców, zamieszkująca po obu stronach głównego grzbietu Karpat od rzeki Poprad na zachodzie aż po źródła rzek San i Uż na wschodzie, między narodem polskim a słowackim — musieli strzec swojej odrębności. I chociaż Łemkowie stawiali zdecydowany opór presji asymilacyjnej, zwłaszcza polskiej, ta niewielka grupa etnograficzna do połowy XX wieku utraciła znaczną część swojego terytorium. W latach 1946—1948 marionetkowy reżim Polski, podległy rosyjskiemu imperium komunistycznemu, popełnił ciężką zbrodnię — przymusowo wysiedlił Łemków z ich odwiecznego terytorium, rozpraszając ich po północnych obrzeżach Polski oraz w USRR. Najaktywniejsza część ludności łemkowskiej w tym czasie zginęła, zbrojnie broniąc swojej rodzinnej ziemi [6, s. 1]. Minęło 70 lat od początku tragicznej akcji deportacyjno-przesiedleńczej, starannie zaplanowanej i brutalnie przeprowadzonej przez bolszewicko-komunistyczne rządy Polski i ZSRR, dotyczącej totalnego wysiedlenia Ukraińców z ich odwiecznych historycznych terenów, które znalazły się w granicach ówczesnej Polski, na terytorium USRR. Współcześni badacze tych niesławnych wydarzeń historycznych świadczą o skali popełnionej zbrodni suchym językiem liczb: „Z 700 tysięcy Ukraińców, którzy po ustaleniu nowej radziecko-polskiej granicy znaleźli się pod władzą Polski, do USRR wyjechało około 483 tysięcy, a reszta — około 220 tysięcy, pozostała na swoim rdzennym terytorium” [4, s. 115]. „Łemkowie, którzy pozostali w Karpatach (ich ok. 30 % — do 100 tys.), wiosną 1947 r. zostali poddani ostatniej, najstraszniejszej z akcji likwidacyjnych — akcji deportacyjno-pacyfikacyjnej „Wisła”. To ostatnia część exodusu Łemków” [5, s. 100]. Ci Ukraińcy, którzy pozostali w Polsce, w kwietniu-lipcu 1947 roku podczas złowrogiej akcji „Wisła” zostali deportowani na ziemie północno-zachodnie, na terytoria niemieckie, które przypadły Polsce, i tam zostali rozproszeni jako pojedyncze rodziny po różnych wsiach 71 powiatów w dziesięciu polskich województwach w celu maksymalnej izolacji i późniejszej asymilacji, bez prawa powrotu [1, s. 8]. Na Łemkowszczyźnie akcja przesiedleńcza z Polski do USRR rozpoczęła się jesienią 1944 roku i pod wpływem masowej radzieckiej propagandy początkowo miała pewne znamiona dobrowolności, chociaż „ochotników” wśród Łemków okazało się niewielu. Już od stycznia 1945 roku deportacja zaczęła nabierać charakteru przymusowego i była wzmacniana aktywną działalnością terrorystyczną podziemnych polskich band (pogromy, podpalenia, grabieże itp.) oraz agresywną agitacją ze strony obu rządów. Jednak latem 1945 roku wyjazd Łemków do USRR praktycznie ustał, ponieważ nawet pod groźbą śmierci nie chcieli opuszczać ziemi swoich przodków. Dlatego od 1 września 1945 roku na „wniosek” rządu USRR Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej Polski zaangażował do przymusowego wysiedlenia pokojowych mieszkańców regularne oddziały wojska polskiego w składzie trzech dywizji, w akcji brały również udział oddziały Armii Czerwonej oraz karne oddziały NKWD. 5 kwietnia 1946 roku utworzono grupę operacyjną „Rzeszów” w celu całkowitego wygnania Ukraińców z Polski do 15 czerwca 1946 roku. Na końcowym etapie wysiedlenie przybrało formę czystki etnicznej (wyłapywanie ludzi po lasach, brutalne „pędzenie” pokojowych mieszkańców przez wojsko przez granicę, obławy wojskowe, aresztowania, pobicia, morderstwa, a także różne nadużycia komisji przesiedleńczych [5, s. 98-99]. Podpisanie Protokołu końcowego w sprawie zakończenia „wymiany” ludności między Polską a USRR nastąpiło dopiero 6 maja 1947 roku. Cyniczne jest używanie w oficjalnych dokumentach wyrażenia „wymiana ludności”, bo co na co wymieniano — Ukraińców pozbawiano ich odwiecznej ojczyzny, a Polacy-koloniści wracali do swojej ojczyzny! Przez cały okres trwania akcji, od 15 października 1944 roku do 2 sierpnia 1946 roku, spośród pół miliona wszystkich ukraińskich wysiedleńców, samych Łemków deportowano do USRR, według różnych badań, od 95 000 do 200 000 osób. Gwałtowna deportacja Łemków po II wojnie światowej doprowadziła do całkowitego zniszczenia środowiska etnokulturowego regionu. Oto dlaczego przed narodowo świadomym, myślącym ukraiństwem stanęło zadanie: uchronić od ostatecznego zapomnienia to, co nasi przodkowie tworzyli przez wiele wieków, bo to jest nasza historia, nasze źródła. Pamięć jest najważniejsza na świecie dla każdego świadomego Łemka, ponieważ utrzymuje więź z macierzystą ziemią. Właśnie pamięć o deportacji jednoczy Łemków i innych deportowanych w towarzystwa z powodu potrzeby uznania ich tragedii, potępienia tych, którzy ją popełnili, i dania szansy na bezprzeszkodowy powrót na rodzinną Łemkowszczyznę. Przecież ta zbrodnia do dziś nie została uznana ani potępiona ani na poziomie ogólnoukraińskim, ani międzynarodowym… A piętno tamtych strasznych wydarzeń nadal leży na kolejnych pokoleniach Łemków, odbija się na ich losach, określa ich przyszłość. Akcja „Wisła” — brutalna deportacja pracowitego narodu, który na swojej biednej i tak drogiej mu ziemi zawinił jedynie swoją codzienną walką o przetrwanie i niestrudzoną pracą pokoleń. Dlatego tragedia, którą przeżyły w połowie XX wieku setki tysięcy mieszkańców Łemkowszczyzny, nie ma prawa zostać zatarta czy zapomniana. Mimo że ta odwieczna etniczna wspólnota ukraińska została przez zbrodnicze reżimy deportowana z rodzinnej ziemi i rozproszona, utrzymuje ona w potomkach swoją jedność w etnokulturowych korzeniach i demonstruje cywilizowanemu światu nieukaraną, niepotępioną do dziś zbrodnię. Chce się wierzyć, że każdy uczciwy Polak (chrześcijanin czy ateista), nie zarażony szowinizmem, rozumie ból rozłączonych z grobami pradziadów, historią rodzinną, tradycjami obrzędowo-kulturowymi, muzyczno-pieśniarską odrębnością, które genetycznie pozostały w duszy ofiar tamtej strasznej zbrodni. I to w Europie, w XX wieku! Jak przyciąganie ziemskie, trzyma Łemków pamięć o rodzinnym kraju. Prawdziwym wyczynem stała się praca nad spersonalizowanym uwiecznieniem pamięci o ofiarach ciężkiej zbrodni przeciwko rodakom, wykonana przez delikatną kobietę Jarosławę Hałyk. Jest ona potomkinią wysiedleńców z powiatu sanockiego, obecnie przewodniczącą Światowej Federacji Ukraińskich Stowarzyszeń Łemkowskich, wykonała pełną poświęcenia pracę na materiałach archiwalnych, aby stworzyć pomnik przodkom w imionach: Księga pamięci Łemkowszczyzny 1944—1946 [1]. Oto taki jest ten trzytomowy korpus, można powiedzieć, obecnie to martyrologium, z imienną listą Łemków-Ukraińców, którzy stali się ofiarami zbrodniczej akcji deportacyjnej, przeprowadzonej przez zbrodnicze reżimy komunistyczne Polski i USRR w latach 1944—1946, w wyniku której setki tysięcy Łemków-autochtonów zostały przymusowo wysiedlone z pradziadowskiej rodzinnej ziemi, brutalnie wyrwane, jak to mówią, z korzeniami ze swojej macierzy. Badaczka-opracowująca ten „monument” ludzkich dusz, oprócz stworzenia list rodzinnych i imiennych Łemków, stawiała sobie za cel wyjaśnienie ich konkretnych imion i ustalenie liczby wysiedlonych Łemków (spośród całej deportowanej ludności ukraińskiej) według miejscowości ich stałego zamieszkania na Łemkowszczyźnie. Listy deportowanych rodzin i osób zostały sporządzone według miejscowości Łemkowszczyzny na podstawie list rodzinnych deportowanych, które przechowywane są w zasobach Państwowego Archiwum Obwodu Lwowskiego. Cenne w pracy jest również to, że autorka, opierając się na danych wielu badaczy (a często się one różnią), wyjaśniła granice etnograficzne Łemkowszczyzny i ustaliła konkretny wykaz miejscowości, które wchodziły w skład krainy łemkowskiej i w których mieszkali właśnie Łemkowie. Bo jeśli wykaz wsi Zachodniej Łemkowszczyzny, jak zaznacza badaczka, nie sprawiał szczególnych trudności na granicy polsko-łemkowskiej, to już wsie na wschodnim pograniczu łemkowskim nie dawały możliwości wyraźnego rozgraniczenia, ludność której grupy etnograficznej mieszkała lub przebywała w konkretnej miejscowości: Łemkowie, Bojkowie czy tzw. Dolinianie (mieszkańcy Nadsania) [1, s. 13]. W pierwszej księdze opublikowano imienne listy deportowanych ze 108 miejscowości 4 powiatów: Nowy Targ, Nowy Sącz, Jasło i Krosno. W drugiej księdze zamieszczono imienne listy wysiedlonych ze 158 miejscowości dwóch dużych powiatów — Gorlice i Sanok, a w trzeciej księdze — z powiatów Lesko, Brzozów oraz dodatkowe listy rodzin z różnych wsi i powiatów Łemkowszczyzny. Łącznie w trzech tomach znajduje się 143 601 osób deportowanych Łemków; to 35 522 rodziny łemkowskie. Każdy tom tego monumentalnego korpusu zawiera następujące rozdziały: w 1. rozdziale podano wykaz miejscowości Łemkowszczyzny, z których w latach 1944—1946 zostali wysiedleni pokojowi mieszkańcy Ukraińcy, Rusini-Łemkowie, jak ich często nazywano na podstawie Umowy między rządami USRR a PKWN „O ewakuacji ludności ukraińskiej z terytorium Polski i polskich obywateli z terytorium USRR” z dnia 09.09.1944 roku; w 2. rozdziale podano zestawcze tabele imiennych list wysiedlonych rodzin i osób według jednostek administracyjno-terytorialnych Łemkowszczyzny. Rozdział 3. jest głównym i właśnie w nim znajdują się imienne listy Rusinów-Łemków-Ukraińców, wysiedlonych w latach 1944—1946. Listy imienne zostały sporządzone, jak zaznacza badaczka, poprzez badanie dokumentów archiwalnych, ręczne i fotokopiowanie, digitalizację oraz układanie w formie tabel, porządkowanie według miejscowości, gmin, powiatów, województw, z późniejszym zestawieniem danych ilościowych. Jak zaznacza J. Hałyk we wstępie, nazwiska i inicjały osób w księgach archiwalnych są napisane odręcznie, ze słuchu, tak jak pisarze usłyszeli od ludzi lub jak wydawało im się poprawne, często z rosyjskojęzycznymi przekręceniami, czasem bardzo nieczytelnie. Dlatego autorka do odczytania niektórych nazwisk korzystała z list nazwisk Łemków, podanych w książce I. Krasowskiego „Nazwiska galicyjskich Łemków w XVIII wieku”, jednak starała się nie zmieniać oryginalnych zapisów i maksymalnie dokładnie podawała je w książce. Głowa rodziny wskazana jest jako gospodarz (gospodyni). Członkowie rodziny określeni są w stosunku pokrewieństwa do gospodarza (gospodyni): żona, dzieci (syn, córka), wnuki, siostry i bracia gospodarza lub jego żony itp. Do członków rodziny nierzadko zaliczano wychowanków, podopiecznych, parobków, robotników, służących itp. Należy zaznaczyć, że w księgach wskazano nazwiska i imiona tych Łemków, którzy zostali deportowani. Tak więc w poszczególnych rodzinach niektórzy zostali wysłani do Niemiec na przymusowe roboty jeszcze przed rozpoczęciem niesławnej akcji, dlatego w listach rodzin nie figurują. Również nie zgadzają się daty urodzenia poszczególnych osób. Wyjaśnia się to, najwyraźniej, tym, że ludzie w wieku 18 lat celowo zaniżali swój wiek, aby nie zabrano ich na przymus-

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 7Originalseite ↗

Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt

melodyjny talent, umiejętność przekazania nastrojów lirycznych, dramatycznych, tragicznych. Mistrzowsko władając fakturą chóralną, artysta umiejętnie za pomocą środków muzycznych oddaje różnorodność ludzkich uczuć. Ucząc się w seminarium, Nyżankowski napisał cykle chóralne „Kolędy”, „Hymny słowiańskie”, chór męski „Święty Boże”, „Nasza duma, nasza pieśń” (sł. T. Szewczenki). W połowie lat 80. XIX wieku napisał chóry męskie „Biesiadowali” i „Z okruchów” („Złote gwiazdy”) do słów J. Fedkowycza, kantatę na chór żeński z towarzyszeniem fortepianu „Jasna gwiazda zaświeciła” (sł. S. Sembratowycza), „Witaj nam, dostojny”, „Z niskim pokłonem”. W połowie lat 90. XIX wieku pojawiają się kompozycje chóralne „Pieśń wieczorna” (sł. B. Kircziwa), „Nowa Sicz” (sł. J. Fedkowycza) oraz oratorium „Noc betlejemska” (1897), napisane we współautorstwie z W. Matiukiem. W 1912 roku O. Nyżankowski pisze jeden ze swoich ostatnich utworów — chór męski typu kantatowego „Z niskim pokłonem”. Od tego czasu nie wiadomo o żadnym utworze napisanym przez kompozytora. Istnieją jedynie dane, że przez pewien czas kierował filią Instytutu Muzycznego im. M. Łysenki w Stryju. 22 maja 1919 roku O. Nyżankowski tragicznie zginął — podczas polskiej okupacji miasta Stryja, na skutek niesprawiedliwego oszczerstwa, polska żandarmeria aresztowała i rozstrzelała kompozytora. Artysta został pochowany w Stryju. Dzisiaj mało kto na Ukrainie wie o znaczącym wkładzie kompozytora i działacza społecznego Ostapa Nyżankowskiego w rozwój ukraińskiej kultury chóralnej, poza oczywiście muzykologami. Mała ojczyzna O. Nyżankowskiego — Stryjszczyzna — w szczególny sposób czci pamięć o swoim wybitnym rodaku. Imieniem Nyżankowskiego nazwano jedną z ulic Stryja oraz rejonową szkołę muzyczną. Takie ulice znajdują się w Drohobyczu i we Lwowie. I bardzo symboliczne jest to, że Lwowska Narodowa Akademia Muzyczna im. M. Łysenki znajduje się właśnie przy ulicy O. Nyżankowskiego. Jasną pamięć o kompozytorze dopełnia jego spuścizna twórcza, która jest ozdobą galicyjskiej muzyki chóralnej i za każdym razem ożywa w sercach wykonawców i słuchaczy.

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 7Originalseite ↗

Twórczość Ostapa Nyżankowskiego. W 155. rocznicę urodzin kompozytora

„Mała Ukrainka w wielkim Paryżu” (Iwano-Frankiwsk, 2012), „Światło oczu moich” (Iwano-Frankiwsk, 2013). Jak to mówią, sam Pan Bóg kazał Jarosławie Hałyk poświęcić się czci przodków. Jeszcze przed wspomnianą pracą, z ust swojej mamy poczuła potrzebę pisania o rodzinnych stronach. Jej pierwszą książką była „Łemkowszczyzna — kraina naszych przodków”. W niej autorka na podstawie materiałów historycznych w prosty i ciekawy sposób nakreśliła historię, kulturę, życie codzienne Ukraińców z czarującej krainy Niskiego Beskidu oraz tragedię deportacji jego odwiecznych mieszkańców z ojczystej ziemi w latach 1944–1947. Autorka, na podstawie opowieści swojej matki i mieszkańców wsi, opisała dalsze życie deportowanych Łemków na Ukrainie i w świecie. Pokazała to na przykładzie jednej łemkowskiej rodziny. Zresztą na własnym przykładzie, jak nikt z nowożytnych pisarzy, zrozumiała, co znaczy obczyzna dla człowieka, ponieważ przez sześć lat zarabiała na kawałek chleba w dalekim Paryżu. Jej powieść „Mała Ukrainka w wielkim Paryżu” to opowieść-spowiedź o losach zarobkowiczów, emigrantów nowej fali — migrantów zarobkowych, nielegalnych imigrantów ze „wschodu”, jak nazywają Ukraińców rozproszonych po całej planecie w poszukiwaniu pracy i lepszego losu. „Co czeka rodaków w nowych światach? Czym żyją i jak sobie radzą? I czy zrywają pieniądze z wierzb płaczących? — takie pytania nurtują autorkę. — Paryż to marzenie każdego. Ale trafić do tego ogromnego, nieznanego miasta europejskiego świata, przeżyć i nie zatracić siebie — to naprawdę niełatwe...” [3]. Powieść może posłużyć także jako swoisty przewodnik dla czytelnika po Paryżu i Francji, ponieważ dynamiczny charakter pracy bohaterki (lekarz-masażysta) był związany z różnymi zakątkami miasta i kraju. Jarosława Hałyk jest także autorką zbioru nowel i opowiadań „Światło oczu moich”. Troska o los i godność człowieka, imperatywy moralne — to główna treść jej artystycznych szkiców. Podobnie jak w kronice tragicznego losu tysięcy rodaków, słychać bicie wrażliwego serca autorki. Jak słusznie zauważył recenzent powieści Jarosławy Hałyk „Mała Ukrainka w wielkim Paryżu” — „to znamienne pojawienie się właśnie tej literatury ludowej, która rodzi się z samego życia... [7, s. 570]. Prawdziwa sztuka tworzona jest z wielkiej miłości i wielkiego bólu, nawet bez literackiego czy filologicznego wykształcenia, karmi się prawdziwą szczerością i bezpośredniością ludzkich uczuć” [7, s. 570]. Lista wykorzystanej literatury: 1. Hałyk J. Księga pamięci Łemkowszczyzny 1944–1946. Tom 1. — Lwów: Triada Plus, 2015. — 675 s. 2. Hałyk J. Łemkowszczyzna — kraina naszych przodków. — Iwano-Frankiwsk: „Misto NW”, 2009. — 189 s. 3. Hałyk J. Mała Ukrainka w wielkim Paryżu. — Iwano-Frankiwsk: Symfonia forte, 2012. — 196 s. 4. Łemkowszczyzna: badania historyczno-etnograficzne: w 2 t. — T. 1: Kultura materialna. — Lwów: Instytut Ludoznawstwa NAN Ukrainy, 1999. — 359 s. 5. Krasowski I. Słownik encyklopedyczny Łemkowszczyzny / I. Krasowski, I. Czelak. — Lwów: „Astrolabia”, 2013. — 752 s. 6. Sawaryn T. W. Łemkowskie weselne pieśni obrzędowe w kontekście międzyetnicznym: autoref. rozprawy na uzyskanie stopnia naukowego kandydata nauk filologicznych: spec. 10.01.07 „Folklorystyka” / T. W. Sawaryn; LNU im. Iwana Franki. — Lwów, 2003. — 27 s. 7. Czornopyskyj M. Rozważania nad przeczytanym // Narodoznawczi zoszyty. — 2013. — nr 3. — s. 565-571. Maria HEW, Drohobycz. 24 stycznia 2018 roku minęło 155 lat od dnia urodzin kompozytora, dyrygenta, wydawcy, działacza kulturalnego i społecznego Ostapa Josypowycza Nyżankowskiego (24 stycznia 1863 – 22 maja 1919). Wśród galicyjskich kompozytorów-amatorów to właśnie ksiądz O. Nyżankowski — duchowny UKGK (kapelan), który był jednym z młodszych przedstawicieli ruchu muzycznego w Galicji lat 80. XIX wieku, w pełni zrealizował się jako kompozytor gatunku chóralnego i organizator towarzystw śpiewaczych. O. Nyżankowski był jednym z pierwszych galicyjskich naśladowców M. Łysenki, aktywnie popularyzował jego twórczość. Ostap Nyżankowski urodził się w Stryju, szkołę podstawową ukończył we wsi Wełyki Diduszyczi. Później, po przeprowadzce do Drohobycza, zdobył tam wykształcenie w gimnazjum. To właśnie tam Ostap opanował grę na flecie, skrzypcach, poznał podstawy dyrygowania. Z tego czasu pochodzą zapisy zebranych ukraińskich pieśni ludowych i pisanie przez przyszłego kompozytora pierwszych utworów muzycznych — głównie liryki wokalnej do słów ukraińskich poetów. W 1888 roku przyszły kompozytor kończy Seminarium Lwowskie i zostaje księdzem we wsi Zawadiw w rejonie stryjskim. Przebywając we Lwowie, O. Nyżankowski wniósł ogromny wkład w rozwój narodowej sztuki chóralnej Galicji. W szczególności w 1885 roku założył wydawnictwo muzyczne „Biblioteka muzykalna”, które wydawało utwory ukraińskich kompozytorów A. Wachnianyna, M. Łysenki (po raz pierwszy w Galicji), P. Niszczynskiego, M. Werbyckiego, S. Worobkewycza i in. Tym samym wzbogaca repertuar licznych towarzystw chóralnych. Także Nyżankowski rozwija aktywną działalność w sprawie zbierania w Galicji ukraińskich pieśni ludowych, organizuje chór studencki „Akademickiego Bractwa”. Liczne koncerty i „artystyczne podróże” chóru miały ogromne znaczenie dla formowania i wzrostu ukraińskiej kultury chóralnej w Galicji. Zdobycie profesjonalnego wykształcenia muzycznego dla O. Nyżankowskiego było bardzo ważne dla twórczej realizacji. Początkowo próbował zdobyć wiedzę muzyczną drogą samokształcenia. Później, w 1896 roku, eksternistycznie zdał w Konserwatorium Praskim egzamin na tytuł nauczyciela śpiewu w średnich zakładach nauczania. Śpiew chóralny, jego rozpowszechnianie, popularyzacja wśród najszerszych warstw ludności były priorytetem życia artystycznego i działalności O. Nyżankowskiego. Założył towarzystwo śpiewacze „Bojan” w Brzeżanach (1892), pracował jako dyrygent towarzystwa „Lwiwśkyj Bojan” (1895–1896), „Stryjśkyj Bojan” (od 1900) oraz jako nauczyciel śpiewu w gimnazjum męskim i seminarium nauczycielskim we Lwowie. Od 1897 roku Nyżankowski obejmuje stanowisko księdza-administratora w parafii wsi Dowżanka w obwodzie tarnopolskim, a już w 1900 roku przeniósł się na Stryjszczyznę, gdzie początkowo pracował we wsi Duliby, później — we wsi Zawadiw jako proboszcz. Aktywna działalność chóralna i oświatowa w towarzystwach śpiewaczych, organizacja chórów, w szczególności przy czytelniach „Proświty” na Stryjszczyźnie — to ważna karta w życiu artystycznym regionu. Bez wątpienia kształtowało to światopogląd kompozytora, wpływało także na jego twórczość chóralną. Kompozycje chóralne a cappella na skład męski stały się priorytetem twórczości O. Nyżankowskiego i były szczególnie poszukiwane. Pracując Stryj. Grobowiec kompozytora O. Nyżankowskiego całe życie z zespołami chóralnymi, kompozytor największą uwagę poświęcał utworom wokalno-chóralnym, a „Stryjski Bojan” pod jego kierownictwem osiągnął swój najwyższy rozkwit. O. Nyżankowski najpełniej zrealizował swój talent kompozytorski w tradycyjnych dla muzyki galicyjskiej gatunkach — chórach duchownych i świeckich, śpiewach solowych, zespołach wokalnych, opracowaniach pieśni ludowych, napisał także suitę na fortepian „Wietrogony”. Niestety, nie dotarła do nas cała spuścizna chóralna artysty, ponieważ wiele rękopisów przepadło zaraz po jego tragicznej śmierci — zostały rozgrabione przez polskich i swoich maruderów albo nie zachowały się w archiwach. W latach 70.—80. XIX w. O. Nyżankowski swoją sztuką dotknął twórczości Iwana Franki. Kantata O. Nyżankowskiego „Nie armaty grają dzisiaj” — to jedna z pierwszych muzycznych interpretacji wielkiego Kamieniarza. Ten utwór to rozbudowana kompozycja chóralna o charakterze nawołującym, sławiącym, której główną myślą jest wezwanie do młodzieży — by aktywnie pracowała dla dobra swojego narodu. Prasa lwowska odnotowywała, że kompozytor „napisał dobrą muzykę, która wywołała nieustające oklaski”, kiedy wykonywano ją na jednym z wieczorów muzyczno-deklamacyjnych „Kółka Akademickiego” w 1885 roku. Niestety, nuty tego utworu zaginęły. W twórczości chóralnej O. Nyżankowski wciela swój zmysłowy. Życie muzyczne Galicji w ostatnich dziesięcioleciach XIX i na początku XX w. nabrało szerokich i różnorodnych form wykonawstwa chóralnego. Aktywną działalność rozwijały liczne stowarzyszenia muzyczne, kółka oraz towarzystwa chóralne, które odzwierciedlały nowe tendencje życia muzycznego regionu. Towarzystwa śpiewacze „Lutnia”, „Harmonia”, „Towarzystwo Przyjaciół Śpiewu”, „Proświta”, „Teorban”, „Echo”, „Chór młodzieży akademickiej”, „Bojan”, „Bandurzysta”, „Surma” były ośrodkami narodowej kultury chóralnej. Pierwszy galicyjscy kompozytorzy: M. Werbycki, I. Ławriwski, W. Matiuk, A. Wachnianyn, I. Worobkewycz, O. Nyżankowski, D. Siczynski, H. Topolnycki, P. Bażanski, J. Łopatynski, J. Kyszakewycz, J. Jarosławenko — odegrali wielką rolę w kształtowaniu działalności towarzystw śpiewaczych. W swojej twórczości podnieśli oni gatunek chóralny na wysoki poziom artystyczny, uczynili go dominującym w muzyce ukraińskiej. W 1891 roku we Lwowie wraz z utworzeniem towarzystwa „Bojan” z działającym przy nim wydawnictwem muzycznym rozpoczyna się zakładanie „Bojanów” także w innych miastach Galicji: w Przemyślu (1891), Stanisławowie (1896), Stryju (1894), Kołomyi (1895), Tarnopolu (1901) i in. Wielką rolę w pracy tych organizacji odegrali zachodnioukraińscy kompozytorzy — D. Siczynski i O. Nyżankowski. Swoiste „artystyczne podróże” chórów, które wchodziły w skład „Bojanów”, sprzyjały podniesieniu poziomu muzyczno-kulturalnego ludności Galicji.

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 8Originalseite ↗

Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt

o tym, gdzie jest jego żona i córka. A one w tym czasie były już w USA i przez wiele lat prowadziły bezowocne poszukiwania swojego męża i ojca. Iryna Rybczak wysyłała zapytanie za zapytaniem, aby odnaleźć Romana, ale Moskwa milczała. Ja, rodowity mieszkaniec Wiktorowa, przez długie lata zbierałem materiały do napisania historii wsi i w nich raz po raz natykałem się na działania ojca Dombczewskiego oraz jego dzieci i synowej. Co nieco wykorzystałem w swoich publikacjach, audycjach telewizyjnych i radiowych, referatach. Nie da się obejść bez Dombczewskich w opowieściach o kompozytorze Denysie Siczyńskim: Aleksandrę Dombczewską ten wielki kompozytor i dyrygent, pedagog uczył grać na fisharmonii, dyrygować chórem, jej dedykował swoje nieśmiertelne utwory. Z powodu miłości córki Dombczewskich do znacznie starszego od niej kompozytora, Denysowi Siczyńskiemu przyszło się z nimi rozstać, ale pozostał w Wiktorowie chór cerkiewno-świecki, którym kierowali Aleksandra Dombczewska oraz niedawny chórzysta i diak Mykoła Salyha, którego tradycję kontynuował syn Mykoły, Fedir Salyha, a jego synowie zostali artystami, zadźwięczała bandura w rękach Mykoły Fedorowycza, wykładowcy Kosowskiego Instytutu Sztuki – filii Lwowskiej Akademii. Kiedy Aleksandra Dombczewska wyszła za mąż za lwowianina, to w jednym ze lwowskich wydawnictw pisała o pracy Denysa Siczyńskiego w Wiktorowie, o wiejskim chórze, którym kierowała po powrocie kompozytora do Stanisławowa. Chór śpiewał na cztery głosy „Boże wielki, jedyny”, „Gdzie Dniepr nasz”, „Oj dwieście lat”, „Oj Morozie-Morozenku”, „Nie płakać nam”, „Wśród pola szerokiego”, „Gdzie Ruś żyje”, „Czyja w ługu nie kalina była?”, „Trzcina łęgiem huczy”, „Oj leciała kukułeczka”, „Zielona ruta”, „Dziewczyno moja”, „Oj znać, znać”, pierwszą wiązankę ukraińskich pieśni w opracowaniu Matiuka, która nosi nazwę „Zaspiew”. Wszystkie koncerty kończyły się wykonaniem hymnów „Nie pora” i „Jeszcze nie zginęła Ukraina”... Kiedy do Stanisławowa przyjechał genialny Mykoła Łysenko, to witał go również wiktorowski chór pieśnią „Dumy moje, dumy moje”. Ale te moje notatki, jak i inne materiały zebrane do historii wsi Wiktorów, jeszcze wymagają głębszego zbadania i

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 8Originalseite ↗

Stepan PUSZYK. Szkice z historii Wiktorowa

Południowe przedmieście Halicza to obecnie wieś Wiktorów, która zaczyna się od Wysoczanki i ciągnie się do brodu Przewoznego na Łukwi, gdzie graniczy z Kryłosem-Podgrodziem, które ma jeszcze starą nazwę Podgrodzie. W czasach książęcych w dolnym Wiktorowie działały dwa klasztory — św. Mikołaja i Opieki Matki Bożej. Wieś ma wielką i głęboką historię. Kiedy stała się Słobodą Halicką, w 1568 roku było tu półtora tuzina zagród. Wiktorów, podobnie jak Halicz, wchodził w skład Pokucia, które często pustoszyli Tatarzy, Turcy, Mołdawianie, a od 1772 do 1918 roku Galicją władała Austria. Kraj był wtedy na prawach Królestwa Galicji i Lodomerii. W 1914 roku rozpoczęła się I wojna światowa i wieś stała się areną walk wielonarodowych armii, które walczyły po stronie Austrii i Rosji. Wśród formacji wojskowych szczególnie wyróżniał się korpus Ukraińskich Strzelców Siczowych, w którym byli znani poeci, prozaicy, kompozytorzy, dziennikarze, rzeźbiarze. Przed wyzwoleniem Halicza toczyły się zacięte walki w wiktorowskim lesie. Po pewnym czasie Wiktorów znów stał się linią frontu. Ze wsi przez sześć wieków wyszło wielu sławnych działaczy. Hnat Wysoczan dowodził oddziałem antytatarskim, założył Wysoczankę. Jego syn Semen wzniecił największe powstanie chłopskie i dołączył z haliczanami do wojska kozackiego, przebywał jako pułkownik w ojczyźnie Tarasa Szewczenki w Łysiance. W Wiktorowie ożenił się były żołnierz z górskiej wsi Sliwki Hryhorij Medwid, który dwukrotnie chodził do Wiednia skarżyć się na pana Bruniewskiego, który zagarnął chłopską „Podhorę”. Tutaj służyli jako księża znani literaci i działacze społeczni Antin Mohylnycki, Antin i Sydir Bobykewycze, Josyp Dombczewski. W Wiktorowie napisał trzy utwory prozatorskie pisarz Kostiantyn Bobykewycz. Żoną wiktorowskiego duszpasterza S. Bobykewycza została córka posła i literata Mykoły Ustianowycza, poetka Marija Ustianowycz, ich gośćmi w Wyżnicy byli Łesia Ukrainka i Kłyment Kwitka. Syn Josypa Dombczewskiego, Roman, namówił ojca, by przyjął na zimę do wsi sławnego kompozytora Denysa Siczynskiego, który napisał w Wiktorowie nieśmiertelne utwory muzyczne i założył jeden z pierwszych na Ukrainie chórów. Roman Dombczewski został doktorem prawa, napisał książkę „Prawo mowy”, odbył syberyjską katorgę. Jego żona Iryna z rodziny Rybczaków kierowała we Lwowie szpitalem Strzelców Siczowych, gdzie leczył się Iwan Franko. W Wiktorowie przez długi czas ukrywał się student-rewolucjonista Myrosław Siczynski, kiedy uciekł ze stanisławowskiej więzienia „Dibrowa”, gdzie odbywał 20-letnie więzienie za zamach na gubernatora Potockiego. Z Wiktorowa pochodził sotnik Strzelców Siczowych, UHA oraz armii URL Semen Tkacziwski, który pracował jako dziennikarz wojskowy, sekretarz Akademii Nauk, był członkiem organizacji pisarskiej „Zachodnia Ukraina”. W 1937 roku został represjonowany po raz pierwszy w Rosji, a w latach 50. po raz drugi — w Bludnikach. Zmarł w Krasnojarsku. Wiktorów wydał na świat także współczesnych uczonych, literatów, w szczególności Tarasa Sałyhę, Jarosława Tkacziwskiego i innych. Kiedy pisałem powieść „Brama Halicka”, historię rodzinnej wsi, przyszła myśl, że warto stworzyć szkice (eseje) o możliwym autorze „Słowa o wyprawie Igora” i jego pochówku w klasztorze św. Mikołaja, o posłanie ludowym do cesarza Hryhoriju Medwidziu i innych działaczach mojej rodzinnej wsi — Wiktorowa. A teraz drukuję szkice o Medwidziu i rodzinie Dombczewskich. * Stepan PUSZYK, laureat Nagrody Szewczenkowskiej, zasłużony działacz sztuki, członek NSPU oraz PEN-klubu, m. Iwano-Frankiwsk Pisząc historię rodzinnego Wiktorowa, który obecnie należy do rejonu halickiego w obwodzie iwanofrankiwskim, zebrałem pokaźny materiał o rodzinie proboszcza i dziekana Antoniego Bobykiewicza, jego syna Izydora (Sydora), synowej — poetki Marii Ustianowicz, wnuczki Klaudii, również ukraińskiej poetki, która zmarła w Bukareszcie. Kiedy przeglądałem oprawione roczniki gazety „Słowo Proświty”, w nr 7 z 18–24 lutego 2016 roku mój wzrok przykuło „dziennikarskie śledztwo” Ołeksandra Horobcia „Cień zapomnianego przodka. Przywróćmy pamięć o Romanie Dombczewskim”. Do tych badań popchnęła Horobcia publikacja w amerykańskiej gazecie „Swoboda”, która zamieściła informację o uczczeniu pamięci prawnika oraz działacza politycznego i wojskowego Romana Dombczewskiego. Jego żona z córką wyemigrowały ze Stryja za granicę, gdy wybuchła II wojna światowa, a Armia Czerwona po rozgromieniu Rzeczypospolitej w 1939 roku spotkała się w Stryju z niemiecką jako jej sojuszniczka. Wtedy Niemcy wycofali się za San na okupowaną Polskę, a Armia Czerwona pozostała na Wołyniu i w Galicji. Terytorium Zachodniej Ukrainy przyłączono do ZSRR i przystąpiono do „oczyszczania” go z ukraińskich patriotów. Doktora prawa, członka „Związku Wyzwolenia Ukrainy” Romana Dombczewskiego aresztowano i wywieziono na Sybir jeszcze zanim zaczęły się masowe rozstrzeliwania. Były wojskowy sotnik, sekretarz ukraińskiej (UNR) ambasady w Pradze, który przemierzył drogi Europy od Lwowa do Wiednia i Francji, od Lwowa do Kijowa i z powrotem, dobrze orientował się w sytuacji politycznej, więc kiedy w 1939 roku aresztowali go czekiści, powiedział żonie Irynie, by wzięła ze sobą córkę Chrystynę (druga zmarła) i uciekała na Zachód. Tak Iryna Dombczewska-Rybak z córką znalazła się w Nowym Jorku, a Romana wywieziono na gułagowskie „białe niedźwiedzie” — aż na Kołymę. Po zakończeniu II wojny światowej Roman powrócił na Ukrainę — do Odessy, bo droga do Galicji była dla niego zamknięta. Być może marzył, by jakoś nawiązać kontakt z Ukraińcami z zagranicy albo nawet uciec z ZSRR, ale aż do śmierci w 1952 roku pracował jako tragarz i nic nie wiedział o sensie, choć pisałem o wydarzeniach przeszłości w powieści „Brama Halicka”, szkicu „Iwanofrankiwszczyzna”, opowiadałem w filmie o Denysie Siczyńskim, artykułach, mówiłem w radiu i telewizji, na konferencjach naukowych. Prawda, czasami robiło się smutno, gdy Olesia Dombczewska nic nie mówiła o wiktorowskim diaku z głosem tenora, którym zachwycał się Denys Siczyński i widział w nim dyrygenta-samorodka. Tak właśnie było. Z wielkim zainteresowaniem przeczytałem publikację O. Horobcia o Romanie Dombczewskim, jego ojcu, matce, żonie, córce (druga zmarła we wczesnym dzieciństwie na szkarlatynę), ale jednocześnie zrobiło mi się przykro, że autor nic nie wie o wieloletnim pobycie Dombczewskich we wsi Wiktorów obecnego rejonu halickiego w obwodzie iwanofrankiwskim, która kiedyś była częścią terytorium stolicy Księstwa Halicko-Wołyńskiego. Postanowiłem więc uzupełnić i nieco doprecyzować publikacje O. Horobcia i O. Czornohuza. Chodziło w szczególności o to, że proboszcz Josyp Dombczewski służył przez 21 lat wspólnocie wiktorowskiej w cerkwi Soboru Przenajświętszej Dziewicy Marii, którą zbudowano w 1839 roku, poświęcono w 1840 roku (przetrwała do 1965 roku) oraz w cerkwi św. Mikołaja. Prawda, cerkiew Soboru Przenajświętszej Dziewicy przemianowano na cerkiew Pokrowską, a w czasach sowieckich tę świątynię wojujący ateiści zburzyli. Nową cerkiew zbudowano dopiero pod koniec drugiego tysiąclecia w pobliżu Despidki, skąd zaczynał się Halicz. Przez kilka lat wisiał dzwon, który ukrywano przed wojskowymi w sztucznych mogiłach na cmentarzu w czasie zarówno I, jak i II wojny światowej. Ofiarował go dla cerkwi Soboru Matki Bożej bezdzietny mieszkaniec wsi Sałyha. Potem ktoś z wiejskich włodarzy sprzedał ten dzwon, a pieniądze poszły na „przepicie”. Wypuszczono kompromitującą plotkę, że w cerkwi Pokrowskiej był bunkier powstańców UPA. Lecz kiedy cerkiew zburzono, bunkra nie znaleziono. Jest on, ale pod ołtarzem w dolnej — cerkwi św. Mikołaja, w której otwarto tablicę pamiątkową ku czci Josypa Dombczewskiego, choć nie za jego czasów zbudowano świątynię. Za to trzeba dziękować Antoniemu Bobykiewiczowi. U Sydora Bobykiewicza podczas polskiej okupacji ukrywał się komandarm UNR Jurko Tiutiunnyk. Josyp Dombczewski urodził się w 1851 roku, a wyświęcony został w 1877 roku. Z Wierchniego Jasenowa przeniesiono go do wsi Liski koło Kołomyi, a z Lisków, skąd pochodzi Kwitka Cisyk, — do Wiktorowa. W tej wsi mieszkało wtedy 2425 grekokatolików, 28 łacinników, 70 Żydów. W Wiktorowie działały dwie jednoklasowe szkoły, gdzie zajęcia prowadzili dwaj nauczyciele. Pierwszy nauczyciel miał nazwisko Pikulowycz. Później szkoły stały się dwuklasowymi, po I wojnie światowej — pięcioklasowymi, po II wojnie światowej — sześcio- i siedmioklasowymi. Obecnie we wsi są dwie szkoły średnie, jednak dzieci rodzi się tak mało, że pojawił się pomysł ograniczenia liczby klas. Roman Dombczewski zapewne długo pamiętał niemal świętego wiktorowskiego człowieka Mykołę Szkolinnego, który mieszkał w szkole-diakówce i strzegł jej. Kiedy do Wiktorowa przybył ksiądz Antoni Bobykiewicz, wieś piła. Działało pięć karczm, lecz po dziesięciu latach pracy duszpasterza ich nie stało. Nie pozwolił im powrócić do Wiktorowa ks. J. Dombczewski. Wieś zaczęli opuszczać ci, którzy żyli z upijania wspólnoty. Dombczewski kontynuował tradycje wsi, zapoczątkowane przez Bobykiewiczów, stanął na czele czytelni „Proświty”. W tamtym czasie w Wiktorowie było 56 członków „Proświty”. Zbierali się w pierwszym Domu Ludowym, który nazwano Chatą Gromadzką: tutaj działała biblioteka, odbywały się próby amatorów sceny, różne imprezy masowe. Chata Gromadzka stała na Krywuli, w pobliżu górnej cerkwi. Do biblioteki i do wiejskich prenumeratorów docierały książki, czasopisma, gazety. Podobno czasopismo „Misjonarz” wydawał dziekan Bobykiewicz. Ale z czasem wieś się upolityczniła. Wielu zwolenników miała Partia Radykalna, którą kierowali Iwan Franko i Mychajło Pawłyk. Do Rady Chłopskiej

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 9Originalseite ↗

Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt

wchodziło osiem osób, wśród nich był Semen Bybyk, którego później zastąpił Jurko Sałyha. Szybko rosła świadomość polityczna mieszkańców Wiktorowa. Powstaje pomysł założenia tutaj „Łuhu”. Daleko nie wszyscy obcy wiedzieli, że dla Ukraińców „Łuh — ojciec, a Sicz — matka”. Zwyciężyli siczownicy, którzy póki co nosili wstążki i drewniane ciupagi, kapelusze, ale bardzo szybko wszyscy zobaczyli, że siczownicy mają swoich starszynów. Starszyną „Siczy” z Wiktorowa był Semen Sałyha, a to już było coś wyższego od pożarniczo-gimnastycznego towarzystwa „Sicz”, które stało się pierwszym krokiem do stworzenia ukraińskiego korpusu wojskowego, działającego w latach I wojny światowej, a później jej uczestnicy zostali starszynami Ukraińskiej Armii Halickiej (UHA). Do wiktorowskiej „Siczy” należało ponad 100 członków. Mieszkaniec Wiktorowa Semen Tkachiwski został strzelcem Legionu Ukraińskich Strzelców Siczowych. W 1915 roku kureń „Siczy” w lesie Łazy i wzdłuż gościńca na Łysą Górę utrzymywał obronę przed wojskami rosyjskimi. Tutaj rzeźbiarz Hawryłko w przerwie między walkami lepił popiersia starszynów-siczowników. Stąd siczownicy rozwinęli natarcie na Halicz, wśród nich był sławny Dmytro Witowski, który podniósł nad Haliczem niebiesko-żółty sztandar. Ale przed wojną życie płynęło spokojnie. W Wiktorowie założono kasę Raiffeisena (faktycznie jest to jak filia obecnego banku „Raiffeisen Bank Aval”), bractwo trzeźwości, bractwo cerkiewne. Dobrze pracowała „kredytówka”. Wiktorów stał się wsią, gdzie założono mleczarnię, jedną z pierwszych w kraju. Oczywiście, że wszystkie te przedsięwzięcia odbywały się nie bez udziału księdza Josypa Dombczewskiego. Okazał się on wspaniałym organizatorem i gospodarzem. Wielokilometrowy gościniec, który jest jednocześnie główną ulicą Wiktorowa, obsadzono z obu stron jabłoniami i gruszami, których plony planowano sprzedawać, a dochód skierować na budowę Domu Ludowego. Dombczewski dobrze wyczuwał ducha czasu. Wcześniej śmiano się, że Ukraińcy inteligencji nie mają, bo zostali im tylko „chłop i pop”, że pop dla wsi jest wyższy niż Pan Bóg. Ksiądz Dombczewski postanowił dać swoim dzieciom świeckie wykształcenie. Syna Romana i córkę Ołeksandrę zapisał do gimnazjum w Stanisławowie. Po tej placówce Roman studiuje na Uniwersytecie Lwowskim, na wydziale prawa. We Lwowie Roman był jednym z najlepszych studentów. Ale i Stanisławów, i Halicz, i Wiktorów stały się dla niego wielką szkołą. Właśnie wtedy galicyjskie starożytności zainteresowały historyków, krajoznawcy też szukali swoich korzeni na tutejszych monastyrzyskach i cerkwiskach. Wiele odkryć zrobili folkloryści i etnolodzy. Żywymi legendami byli Iwan Franko, Mychajło Hruszewski, Wołodymyr Hnatiuk. Tutaj i na Huculszczyźnie zostawił swoje ślady Jakiw Hołowacki, odkrycie za odkryciem robił ksiądz Łew Ławrecki, którego nazwałem galicyjskim Schliemannem. Ciąg dalszy nastąpi. —————————— * Od redakcji. Drukowane ze skrótami.

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 9Originalseite ↗

Siwa róża

Od autora. Oto moja nowa wiązanka wierszy – z tomiku „Moje uśmiechnięte słowa”, który ukaże się drukiem w wydawnictwie „Spolom”. Wszystkie wiersze tego tomiku napisał autor, który ukończył 92 lata. Wydaje mi się, że czegoś takiego w naszej praktyce poetyckiej jeszcze nie było. W tomiku jest też trochę wierszy o miłości. Na niedawnym spotkaniu w obwodowej bibliotece młoda czytelniczka zapytała ze zdziwieniem: „Czy to panu jeszcze potrzebne?..” Jakby nie potrzebne. Ale dusza potrzebuje – choćby po to, by obejrzeć się za czymś jasnym i drżącym, co ogarniało życie… Mykoła Petrenko, m. Lwów Są trudy, jest pole, jest ziarno, Garść słów, są książki, są uniesienia, Kupiony od nieba sztandar, I dziewczyna – jak los: z haftowanymi ręcznikami! Strofy Czytajcie, tak, czytajcie – w każdym słowie Szukajcie sensu, próbujcie na smak: Moja nienawiść – w mojej miłości, Moja miłość – w nienawiści, tak! * * * Na święcie radości zawczasu Szaleją młode barwy: Nie cierpię – już za późno, Po prostu wypadnę z gry… * * * Do lampy dolałem oliwy – Powierzam ten wiersz pióru: Róbcie, jak chcecie – a ja jestem szczęśliwy: Już wiem, że umrę!.. * * * Kim właściwie jesteśmy: echem smutku Nad przepaścią czasu bez dna? Bo wciąż i wciąż, i dalej Nie cichnie echo bólu… Już późno Już późno. Wiatr trzęsie gruszami W opustoszałym sadzie: Gdzieś tam z tyłu – dni minione I sny o młodej urodzie. Jednak – na świecie pełno uroku, Jak rosa na łodygach piołunu: Już późno. Ucałuję chmurę I położę się spać, i zasnę… Jakbym się nie spieszył Takie uśmiechnięte pałace – Dla tych, którzy nigdy nie grzeszyli… A matka! Tam czeka matka I tylko prosi: „Nie spiesz się!..” Jednak – oto stoi na ganku, Naprzeciw wszystkich niebiańskich bram, Jednak – trzyma wyszywankę, Którą dla mnie tam wyhaftowała. Ubierze moją zdrętwiałą duszę, Bo jej ubranka nie ma; Jednak – makówkę i gruszkę W strudzonych rękach trzyma. Bo i tam! Bo i tam sama wyrosła W sadach podobnych do miraży – I już dusza szykuje skrzydła, Choć ja jakbym się nie spieszył…

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 9Originalseite ↗

Mykoła PETRENKO: Mykoła PETRENKO:

Jeszcze nie wkrótce Jeszcze nie wkrótce żal odezwie się cieniem, Jeszcze nie wkrótce mądrość się przypełznie… Dzień wrasta słonecznym promieniem W radość i szczęście, w czarnoziem. Dzień odmierzy złotą miarką Kipiące zawirowania spojrzeń. Wszystko to, co potem znikło, Wciąż jeszcze drga w duszy. Dzień kwitnie. Czy to podobieństwo raju? Marzenia pną się w niebo jak dęby. Te pędy… potem je obetnę, A może sam pójdę na wyręb… Splątanie Splot splecionych wspomnień, Pod niebem zrośnięta trawa, Prawo połączonych naczyń, Które wylewa ból po równo. Tobie boli, mnie aż skrzeczy, Uśmiechnęliśmy się we dwoje: W dwóch sercach trwoga – jakby Zerwany groch przy ścieżce. Niech skubią, czyż nie jesteśmy hojni, Czyż nie kwitliśmy wiosną, Czyż nie jesteśmy bici, uczeni, tarci, Jak niedośpiewane pieśni. Wyleje się ponad brzegi to, co zbędne, A wydadzą plon rosy i deszcz: Dolewa nam w duszy blasku Niebiańska wieczna hojność. Rzeka, chata i kobieta Ta rzeka płynie obok nas, W ozdobie z ruty i barwinku: Wchodzisz do rzeki sto razy, Wchodzisz do chaty jak do kobiety. Ta chata, kobieta i Sula, I ty, który masz zachciankę: Ta rzeka z zamachem wiosła, Ta rzeka, która co rano nie jest tą samą. No tak, Sula co chwila nie jest tą samą – A kobieta, Boże, a chata?.. Jak płynie w dal próżność, Bogata w świętą tajemnicę… Na obcym brzegu Przybił do brzegu, przycumował: Życie pędzi go przez złudzenia… A ta dziewczyna – czekała, Choć jeszcze nie wiedziała o mnie? Nie słyszała – choćby jedno słowo O nas, o naszym młodym losie? Nagle się zatrzymała, Jakby potknęła się w biegu. Życie przepowiada po swojemu, A ja nie podejmuję się zgadywać: Jeszcze – oczy zalśniły zdumieniem! Jeszcze – zarumieniła się z jakiegoś powodu!.. Gniazdko Spłoszony ptak opuszcza gniazdko, Leci – a dokąd? – w zagubioną puszczę. I już ktoś z gniazdka kradnie pisklę, To jeszcze małe, w złotej skorupce. I wszystko mrozi się, wszystko stygnie wokoło, A ptak w rozpaczy – mały, aż siwy… Tak – dla zabawy – największa z przewin: Przewina wobec światów nienarodzonego cudu… Siwa róża Kwitnie – obolała i nieśmiała, Nie chowa już zwiędłych czarów – Moja róża osiwiała, Zbielała, prawie jak śnieg. Kwitnie – i nie boi się wstydu, A ja z radości milczę: Lecą pszczoły jak do świątyni – Bo przecież potrzeba wosku na świecę. Kwitnie — blaskiem i pozdrowieniem, Kwitnie i w te jesienne dni: Kwitnie — bo czym zwie się kwiatem, Jeśli nie to, co w głębi? Kwitnie — uczucia na zawsze piękne, Kwitnie — nie dbając o to, Że wokół już wszystko w prószącym śniegu, Że i nas tym śniegiem zamiecie… Wieczór i ciemno Wieczór i ciemno. Lepiej zasnę, Niech mnie na świecie nie będzie do świtu: Kto tam, no kto tam dotyka struny Jakby o ptaku zamkniętym w klatce? Wieczór i ciemno. I strasznie. Czy nie? To z nocy podpełzają zjawy: Coś jednak wesołego mi się przyśni — Promieniem, który prześwieca chmury. Wieczór i ciemno. Tak długo: zima. Zawierucha wspomnień — jak serce bez skóry: Śpię — niech ciemność sobie zadrzemie, Niech nabierze najjaśniejszej wiary. Jest jednak trud Jakoś tak już — jak mak na miedzy, Jak ten wiatr, co poruszy i odpłynie… Nieśmiertelne nie dotyka duszy, Lecz tylko tego, co kwitnie i ginie. Nieśmiertelność nawisa jak krzesiwo, Bez granic — bo co za granicą? I ty gdzieś w bezmiar prześmigniesz, Pozostając dla wspomnień gwiazdą.

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 10Originalseite ↗

Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt

twórców Tarasa Szewczenki w Słowenii. Jest to w istocie osobna praca naukowa (wprawdzie napisana nie w stylu akademickim, a z eseistyczną swobodą); jest tu niemało wyrazistych epizodów biograficznych z życia tłumaczy i popularyzatorów Szewczenki w tym kraju (Josip Abram i Jožko Kragelj). Nawiasem mówiąc, echem Szewczenki poświęcono nie tylko wyraziste słoweńskie strony, ale i tak poważne badania jak „Literatura albańska i Szewczenko” oraz „Literatura chorwacka i Szewczenko”. A w znanym „Słowniku szewczenkowskim” oraz w „Encyklopedii szewczenkowskiej” jest kilkadziesiąt jego artykułów. Tak jak i w „Encyklopedii współczesnej Ukrainy”. Tutaj Hrymycz pokazał się jako uczony akademicki, dla którego ta praca to jego zawodowy „chleb”, choć ze swojego statusu uczonym akademickim nie był. Był to pracownikiem wydawniczym, redaktorem działu w czasopiśmie, to, jak teraz modnie mówić, freelancerem. Zaprzyjaźniliśmy się z nim nagle na estońskiej ziemi. Tam prowadzono seminarium tłumaczy i popularyzatorów literatury estońskiej. Z Ukrainy zaproszono czworo — Olesia Zawhorodniego, Alevtynę Sprohis, Wila Hrymycza i mnie. Oni — cała trójka — znali estoński, a ja znałem w nim dziesięć-piętnaście fraz. Na więcej moje zdolności lingwistyczne nie wystarczyły. Co było dane Hrymyczowi — nie było dane mnie. Dla mnie było niemal sensacją, że Hrymycz, okazuje się, zdąża tłumaczyć jeszcze i z estońskiego, bo przecież wydawało się, że u niego i bez tego zainteresowań, zobowiązań i znajomości języków — na dobry tuzin ludzi i na kilka pełnowartościowych biografii translatorskich. Moje zafascynowanie literaturą estońską zaczęło się od młodzieńczej powieści Mati Unta „Żegnaj, rudy kocie” oraz od „Cesarzowego szaleńca” Jaana Krossa. Często jeździłem do Estonii, przeprowadzałem wywiady z Lilli Promet, Eme i Wołodymyrem Beekmanami, Ennem Vetemaą, Ralfem Parve, zaprzyjaźniłem się z braćmi Ülo i Jüri Tuulikami. Zbierałem materiał do książki o Estonii (i z czasem wydałem ją pod tytułem „Gałązka jałowca z Saaremaa”). Maryna Hrymycz opowiedziała, jak zaczął się u ojca twórczy sojusz z literaturą estońską. Na zjeździe ukraińskich pisarzy estoński gość Wołodymyr Beekman wystąpił po ukraińsku i zadziwił wszystkich obecnych. I Hrymycz zapalił się ideą w odpowiedzi na to nauczyć się estońskiego. I to — już gdzieś w pięćdziesięcioletnim wieku! Naprawdę, było w Wilu Hryhorowyczu coś donkiszotowsko-romantycznego. I — nauczył się. Zaprzyjaźnił się z estońskim poetą-szestdziesiątnikiem Arvi Siigiem i przetłumaczył cały tom jego utworów, pisząc jeszcze i portret literacki Siiga. Dalej był poetycki tom Beekmana z jego portretem literackim. Właśnie wtedy, w Estonii, Hrymycz trochę otworzył się przede mną. Dotąd sto razy spotykałem się z nim w różnych okolicznościach — i on nieodmiennie jawił się jednakowo powściągliwym i trudnym do odgadnięcia. Z usposobieniem jakby zamknięty system. Nawet dziwiłem się: moi przyjaciele Anatolij Szewczenko, Witalij Donczyk i Wałerij Hużwa niejednokrotnie z zachwytem mówili o nim jako o szlachetnym i zasadniczym człowieku, kiedy był redaktorem naczelnym wydawnictwa „Mołod’”. („Za co go i zjedli!” — nie zapominał dodawać Szewczenko). A tutaj, od wszystkich zdystansowany i, zdaje się, zupełnie bezemocjonalny Hrymycz zupełnie niepodobny do tego, o którym opowiadają. Gdyby nie tak entuzjastyczne jego atestacje, można by pomyśleć, że Hrymycz to „człowiek w futerale”, beznadziejny suchar. To już potem zrozumiałem, że Hrymycz czy nauczył się, czy miał od urodzenia dar tak trzymać się w ryzach, nie wystrzeliwując emocjami, jakby przeszedł wychowanie na angielskiego dżentelmena z niemal legendarnym kultem powściągliwości. I w tym był wśród ukraińskiej publiczności literackiej „białym krukiem”. Bo u naszego brata nierzadko emocje chlapią aż przez brzeg i nawet na równym miejscu prowokują konflikty, które, oczywiście, komplikują naszą egzystencję. Niewysoki, o delikatnej posturze, z elegancką czarną bródką i po sportowemu krótko ostrzyżony, on, choć i, z reguły, milczący i powściągliwy, sprawiał wrażenie człowieka, wewnątrz którego nakręcono napiętą sprężynę, co i daje mu energię oraz wytrzymałość w pracy. A jak i ile on pracował, miałem szczęście z oddali obserwować w Irpieńskim Domu Twórczości. Hrymycz mieszkał wtedy w szóstym korpusie. Jego okno wychodziło na budynek administracyjny, przy którym w dzień i w nocy tłoczyli się ludzie. I, jeśli to było wieczorem lub rano, wszystkim zawsze świeciło jego okno. Nie pamiętam ani jednego razu, żebym zobaczył Hrymycza przy zbiorowym piciu (a to działo się tam codziennie) albo w turnieju karcianym (także jedna z irpieńskich tradycji, która, zdaje się, poszła od zagorzałego hazardzisty Andrija Malyszki). Jakoś długo nie mogłem zasnąć. Postanowiłem pochodzić po terenie Domu Twórczości, mając nadzieję, że fizyczne zmęczenie w końcu rzuci mnie w objęcia Morfeusza. Błądziłem alejami pomiędzy ciemnymi oknami. Wszyscy moi koledzy odpoczywali od trudów sprawiedliwych. Świeciło tylko okno Hrymycza. Spojrzałem na zegarek. Była czwarta nad ranem. Następnego dnia zapytałem go, dlaczego tak długo nie spał. A on odpowiedział: w nocy tak dobrze mu się pracuje. A ja przypomniałem sobie, że nigdy nie widziałem go w jadalni rano. On — typowa „sowa” i, przesiedziawszy do czwartej czy piątej, budzi się dopiero pod jedenastą — i od razu do biurka. A wieczorem, kiedy rozluźnieni koledzy powoli zbierają się na „sto gramów”, Hrymycz z wielkim termosem herbaty żwawo wychodzi z jadalni — u niego zaczynają się najbardziej produktywne dla pracy godziny. Obecność Hrymycza w Irpieniu była, można by rzec, głęboko utajona. Ten niepoprawny pracoholik jechał do Domu Twórczości nie odpoczywać i bawić się, jak to było u wielu kolegów, a naprawdę pracować aż na granicy jego możliwości. Taki był dla mnie Wil Hryhorowycz przed naszą wspólną podróżą do Estonii. A w Estonii otworzył się nową stroną. To, że miał błyskotliwe wystąpienia w dyskusjach i przy okrągłych stołach, mnie nie zdziwiło — inaczej u tego erudyty być nie mogło. On tam nagle pojawił się nie jako ten cichy anachoreta, którego znałem w Irpieniu — na bankietach i przyjęciach był to absolutnie światowy człowiek, autor głębokich, iskrzących toastów z ostrym poczuciem humoru. Naprawdę — niespodzianka. Patrzyłem na niego z zakłopotaniem: czyżby to Hrymycz?!

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 10Originalseite ↗

Akademik Hrymycz

Mychajło SŁABOSZPYCKYJ. Przeczytałem w artykule córki Wila Hrymycza, Maryny, że Wil Hryhorowycz zamierzał tłumaczyć powieść Mesy Selimovicia „Derviš i smrt” („Derwisz i śmierć”). I zrobiło mi się niezwykle przykro, że ten (sto razy solidaryzuję się z określeniem córki) „człowiek-orkiestra” nie zdążył tego zrobić. Rozumiem, że byłaby to niełatwa próba dla tłumacza — odtworzyć arcydzieło Selimovicia w języku ukraińskim. Ale znając sumienność i oddanie Hrymycza w pracy, wyobrażam sobie, jakim byłby ten przekład. Swoją drogą, po ukraińsku istnieje powieść Selimovicia „Twierdza” (przełożył Iwan Juszczuk). Jest to bez wątpienia również nieprzeciętne dzieło. Ale przy „Derwiszu…” przegrywa, bo „Derwisz…” to coś po prostu mistycznie niezgłębionego. Nieprzypadkowo właśnie to dzieło uznano za najwybitniejsze w ciągu kilku dziesięcioleci całej ówczesnej literatury jugosłowiańskiej. Jak dla mnie (i jestem pewien, że takiego samego zdania był Hrymycz), „Derwisz” sto razy zasługiwał na Nagrodę Nobla, ale Szwedzka Akademia też ma swoją strategię i taktykę. W 1961 roku nagrodę przyznano jugosłowiańskiemu pisarzowi (który też, jak Selimović, był Bośniakiem) Ivo Andricowi. (Swoją drogą, Selimović ma o nim błyskotliwy artykuł — wzorzec tego, jak trzeba pisać o literaturze). Otóż szwedzcy akademicy najwyraźniej uznali: to będzie za wiele — dawać Jugosławii dwie nagrody w ciągu jakichś dwudziestu lat — tam starannie ważą, do którego kraju i kiedy oddać najbardziej autorytatywną nagrodę literacką. Gdyby Selimović przeżył jeszcze dziesięć lat, to mógłby doczekać się nagrody, bo trudno sobie wyobrazić, by szwedzcy akademicy przemilczeli to dzieło. Jak pamiętamy, „Buddenbrooków” Thomas Mann wydał w 1901 roku, a nagrodę za nich otrzymał dopiero w 1929. A Günter Grass opublikował „Blaszany bębenek” w 1959, a nagrodę za niego przyznano dopiero w 1999. Selimović zmarł w 1982 roku, w wieku 72 lat, i odtąd jego kandydatura już nie mogła pretendować do nagrody, ponieważ, jak wiadomo, do jej zdobycia nominuje się tylko żyjących. „Powieść M. Selimovicia „Derwisz i śmierć” to zdumiewające surowe dzieło, które bezlitośnie rozdziera duszę czytelnika. To powieść o wzburzonym morzu życia, głębokim, bezkresnym, okrutnym, w którego wirze nieoczekiwanie znalazł się muzułmański mnich ze średniowiecznego Sarajewa…” — pisał Wil Hrymycz 9 marca 1971 roku w adnotacji-zgłoszeniu do przekładu. „Publikujemy tę króciutką recenzję-adnotację jako fakt niezrealizowanych planów tłumacza i jego twórczych upodobań” — wyjaśnia Maryna Hrymycz pojawienie się tego materiału w książce. Jest on cenny nie tylko trafnością charakterystyki wybitnego dzieła światowej literatury, wyróżnionego dziesiątką autorytatywnych nagród, ale i jako świadectwo literackich upodobań Wila Hryhorowycza, który od razu zrozumiał, jakie dzieło napisał Selimović. Swoją drogą, kiedy przeczytałem „Derwisza i śmierć” w rosyjskim przekładzie (z wypełnioną superlatywami przedmową Lwa Anninskiego) dopiero w 1975 roku, zacząłem szukać wśród ukraińskich pisarzy, kto czytał powieść Selimovicia albo słyszał o niej. Z kilkudziesięciu odpytanych jego zachwyconymi czytelnikami okazali się tylko Pawło Zahrebelny, Jurij Muszketyk i Roman Fedoriw. Ta krótka recenzja Hrymycza na powieść Selimovicia to jeden z setek epizodów jego twórczej biografii. Wyróżniłem go tylko dlatego, że wydaje mi się szczególnie wymowny dla Hrymycza. Stale trzymając w polu widzenia literaturę (która cała wtedy nazywała się jugosłowiańską), od razu wyróżnił najjaśniejsze dzieło, które dopiero co się w niej pojawiło, i zaproponował wydawnictwu swoją kandydaturę do jego przekładu. Nie wiadomo, jak przyjęto pomysł Hrymycza, bo dobrze znając ówczesną naszą atmosferę polityczną, łatwo można sobie wyobrazić i to, że wydawcy bali się wypuszczać w świat tak skomplikowaną powieść, w której nasi nadzorcy literatury łatwo mogliby znaleźć kramolę. Bo wydaje mi się, że zachwycony „Derwiszem…” Hrymycz raczej nie zrezygnowałby sam z tej pracy na korzyść którejkolwiek innej. Miał, jak każdy poważny tłumacz, ambicje twórcze i dobrze wiedział z góry, jak może w Ukrainie zabrzmieć ten czy inny przekład. W ogóle literatury bałkańskie również mogłyby być jednym osobnym (ale nie jedynym!) tematem w twórczej biografii tego niestrudzonego i wielostronnego człowieka. W pierwszym tomie wybranych prac Hrymycza, który wydała córka w „Dulibach”, przedstawiono jego recenzje na dzieła bośniackich, serbskich, chorwackich i słoweńskich autorów. Przypomnę, że wszystko to pisano, można powiedzieć, do użytku wewnętrznego, a nie do druku. Wtedy była taka system, że wydawnictwa dawały do recenzji autorytatywnym ludziom ze znajomością języków obcych dzieła autorów różnych krajów świata i orientowały się na ich oceny, decydując, zamawiać czy nie zamawiać ukraiński przekład tego czy innego dzieła. I choć wszystko to materiały czysto użytkowego charakteru, jednak wyróżniają się nie tylko logiką argumentacji, ale i stylistyczną wyrazistością. Hrymycz najwyraźniej po prostu nie umiał robić czegoś byle jak i dlatego nawet w tych recenzjach nie ma u niego „półfabrykatów”. Wiedziałem, że Wil Hryhorowycz uczestnik wojny uczył się na Uniwersytecie Taszkenckim i wtedy nauczył się języka uzbeckiego, żeby nie rozstać się z nim już nigdy — przełożył niemało dzieł uzbeckich pisarzy i stał się u nas bodaj najbardziej znanym specjalistą od języków i literatur turkijskich (uzbecki, tatarski, turecki). A jeszcze tłumaczył z języków włoskiego, francuskiego i niemieckiego, stając się wyrazistym przedstawicielem generacji utalentowanych tłumaczy Mykoły Łukasza, Hryhorija Koczura, Jurija Lisniaka, Rostysława Docenki, Dmytra Palamarczuka, Anatola Perepadi, Jewhena Popowycza, Dmytra Pawłyczki, Andrija Sodomory, których wkładowi w ukraińską kulturę po prostu nie ma ceny. Swoją drogą, jeśli mówić o tym, kto jest najbardziej wykształcony w naszej literaturze, to bez żadnych sporów właśnie takimi trzeba nazwać ich, tłumaczy. Tłumaczył Hrymycz i literatury słowiańskie (bułgarska, polska, słowacka, słoweńska, czeska…). Jak pisze jego córka, Słowenia, literatura słoweńska zajmuje ważne miejsce w jego twórczej biografii. Zostawił kilkadziesiąt przekładów literackich ze słoweńskiego i szereg publikacji literaturoznawczych, za co dostąpił zaszczytu tytułu Honorowego członka-korespondenta Słoweńskiej Akademii Nauki i Sztuki. Pośród wszystkich jego publikacji o tematyce słoweńskiej wyróżniają się badania o tłumaczach i popularyza-

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 11Originalseite ↗

Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt

czasopismo „Dnipro” (a także zastępca redaktora), a potem — redaktor naczelny wydawnictwa „Mołodź”. Okres jego biografii, o którym wiele dobrych słów mówili moi przyjaciele Wiktor Blyzneć, Anatolij Szewczenko, William Ligostow, Witalij Donczyk, Wałerij Hużwa. Według nich Hrymycz na swoim stanowisku ani trochę nie przypominał wydawców-strachajłów, którzy bali się nawet własnego cienia. Redaktor naczelny okazał się naprawdę pryncypialny, demokratyczny i literaturocentryczny. Dlatego też musiał nie ze swojej woli pożegnać się ze stanowiskiem. Do ostatnich lat swojego długiego życia Wil Hryhorowycz był w dobrej formie twórczej. W teatrze wystawiano sztuki w jego przekładzie (R. Thomas „Osiem kochających kobiet”, G. Scarnacci i R. Tarabusi „Moja profesja — pan z wyższych sfer”, F. Dürrenmatt „Wizyta starszej pani”, B. Nušić „TJU-EŻ” (Towarzystwo jugosłowiańskich emancypowanych kobiet) i in.). Jak zawsze, tłumaczył prozę, poezję autorów z różnych zakątków świata. Pisał swoje znane badania, na wzór błyskotliwego eseju o malarstwie jugosłowiańskich malarzy-prymitywistów czy studium o genezie baśni różnych narodów świata. I za każdym razem demonstrował swoją wyjątkową erudycję. Maryna Wiliwna pisze: „Wil Hrymycz nie zdobył sobie w nauce sławnego imienia, jednak może pochwalić się tym, że stał się pionierem-badaczem w kilku opracowywanych przez siebie tematach. Dotyczy to nie tylko szewczenkoznawstwa, ale także teorii i praktyki przekładu, slawistyki, studiów turkologicznych i ugrofińskich…”. Jestem przekonany: gdyby Hrymycz pracował w innej kulturze, to sto razy byłby tam doktorem honoris causa i akademikiem. To prawdziwie podręcznikowy przykład intelektualisty, który dzięki swojej wyjątkowej pracowitości tworzył za dziesięciu ludzi, obejmując, zdawałoby się, absolutnie nieogarnione dla jednego człowieka. On jest naprawdę człowiekiem-orkiestrą. U nas, niestety, nie ma tradycji zauważania i honorowania wysokimi tytułami i nagrodami takich arcy-skromnych ludzi. Oni zawsze pozostają w cieniu. U nas niezmiennie na pierwszym planie są bezczelni poszukiwacze nagród i orderów. Nie przypadkiem mówi się, że bezczelność to drugie szczęście. Hrymycz brzydził się takimi ludźmi i bał się choć w czymś upodobnić do nich. Ale o kimś innym, naprawdę wartym wyróżnienia, potrafił wytrwale zabiegać. Inaczej nie byłby Hrymyczem. …Przypominam sobie, jak widziałem go ostatni raz. Był to jesienny, pochmurny dzień. Szedł ulicą Jarosławiw Wał, w którą skręcił z ulicy Ołesia Honczara, gdzie mieszkał. Kilka miesięcy wcześniej Hrymycz skończył dziewięćdziesiąt lat. Wcześniej miał niemal reaktywny chód, co również świadczyło w jego osobie o kimś, kto bardzo ceni czas. Wtedy szedł znacznie wolniej niż zwykle. Jakby uczył się chodzić powoli. A jego postawa pozostała taka sama, jaką znałem jeszcze od początku naszej znajomości. W prawej ręce trzymał jakąś grubą książkę. Mimowolnie dostrzegłem w tym nienachalną symbolikę. Bo Hrymycz i książka — dla mnie to synonimy. Kiedy go wspominam, to pojawia się w mojej pamięci właśnie taki. Po młodzieńczemu wyprostowany, z książką w ręku…

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 11Originalseite ↗

Artystyczne ziarna ziemi połtawskiej

W słynnym uniwersyteckim Tartu odbył się wyjątkowy wieczór literacki, który bez żadnej przesady można nazwać festiwalem. Zebrał się tam cały establishment estońskiej literatury: Jaan Kross, Ellen Niit, Enn Vetemaa, Ralf Parve, Jaan Kaplinski, Mats Traat, Viivi Luik, Vladimir Beekman, Arvi Siig, Juhan Liiv… — to tylko ci, których zdołałem sobie przypomnieć. Byli tłumacze i krytycy z niemal wszystkich republik Związku. Estończycy czytali wiersze w swoim języku, a pałeczkę przejmowali od nich tłumacze, którzy wygłaszali te same teksty w swoich przekładach. Piękna wielojęzyczność rozbrzmiewała pod wysokim sklepieniem majestatycznego, zabytkowego budynku (Estończycy, w przeciwieństwie do nas, mają kult zabytków architektury i historii). Hrymycz czytał w swojej interpretacji Beekmana i Siiga. Ołeś Zawhorodnij, który w Estonii jest niemal swój (mieszkał tam, ucząc się języka i kultury), niezwykle wysoko ocenił te przekłady, zaznaczając, że zachowano w nich nie tylko ducha, ale i ekwilinearność oryginału. Swoją drogą, sam Zawhorodnij czytał przekłady Debory Vaarandi i Matsa Traata. Jeśli Hrymycz był dla Estończyków sensacją, bo było to jego pierwsze tam pojawienie się, to Zawhorodnij był już powszechnie lubianym, dawnym znajomym (wówczas był laureatem prestiżowej nagrody literackiej imienia Juhana Smuula). Oni obaj mieli zaszczytną rolę pierwszych skrzypiec w ukraińskiej delegacji na to wspaniałe wydarzenie. Nie pamiętam już żadnego innego wątku z życia literackiego, gdzie brzmiałoby kilkadziesiąt języków. W Kijowie przy naszych spotkaniach nieodmiennie brzmiał temat estoński. Wil Hryhorowycz opowiadał, co jeszcze postanowił przetłumaczyć (głównie była to poezja). Ja zaś wtedy pisałem portrety literackie prozaików (Lilli Promet, Enn Vetemaa, Jaan Kross, Arvo Valton, Teet Kallas). Kiedy bracia Tuulikowie poprosili mnie o przetłumaczenie (z rosyjskiego brudnopisu) ich utworów, miałem za konsultanta — a potem i wydawniczego recenzenta — Wila Hryhorowycza, który pomógł uniknąć wszelkich językowych dziwactw, spowodowanych tym, że był to przekład „na ślepo” (czyli nie z oryginału). Potem, kiedy napisałem książkę „Gałązka jałowca z Saaremaa” (ukazała się w wydawnictwie „Weselka”), Hrymycz również pisał recenzję wydawniczą, w której podsunął mi kilka ważnych tematów z historii i kultury narodu estońskiego. Jednym słowem, recenzent podszedł do sprawy nie formalnie, jak to często bywało, gdy autor recenzji, rzuciwszy kilka drobnostkowych uwag, nagle wygłaszał werdykt: rekomenduję rękopis do druku. Taka praktyka nie była w stylu Hrymycza. I potwierdzają to jeszcze raz wszystkie jego recenzje wydawnicze, które Maryna Wiliwna opublikowała w zbiorze dzieł ojca. Kiedyś, zaglądając do związku zawodowego informatora, przeczytałem tam przedliteracką biografię Hrymycza. Ze zdziwieniem dowiedziałem się, że był uczestnikiem wojny, ma odznaczenia bojowe. Po wojnie studiował filologię słowiańską na Uniwersytecie Kijowskim im. T. Szewczenki. Ukończył aspiranturę, ale nie dano mu możliwości obrony dysertacji. Zanurzył się w dziennikarstwo. „Literaturna Ukrajina” i „Mołod Ukrajiny” (gdzie był zastępcą redaktora naczelnego), Ołeksij NEŻYWYJ. Literaturoznawca Witalij Donczyk przekonująco twierdził, że to właśnie Hryhir Tiutiunnyk odkrył piękny i niepowtarzalny ukraiński charakter narodowy w jego najróżniejszych — jasnych i ciemnych — ludzkich przejawach, i sam był jaskrawym ucieleśnieniem tego charakteru narodowego. Przy tym punktem wyjścia stają się zasady, że pierwotne archetypy zostały przyswojone jeszcze przez przedchrześcijańską tradycję kulturową i w ustnej (pogańskiej) twórczości literackiej nabrały cech narodowych obrazów-symboli, aby w piśmiennictwie (literaturze pięknej) skoncentrować się w narodowy obraz świata, określając światopogląd, estetyczne i etyczne ideały Ukraińców. Jeszcze w latach studenckich Hryhir Tiutiunnyk (prawdopodobnie przebywając w 1959 roku na letnich wakacjach w rodzinnej wsi Szyliwka w rejonie zinkiwskim obwodu połtawskiego) zapisał fragment obrzędu weselnego i jedną z kolęd. Swoje zapisy folklorystyczne przyszły pisarz zakończył przysłowiem: „Człowiek trzy razy w życiu jest dziwny: jak się rodzi, jak się żeni i jak umiera”. Ukraińska pieśń ludowa w opowiadaniu „Oddawały Katrię” wyraża główną dominantę artystyczną całego utworu literackiego: „Katrija, ośmielona po dwóch kieliszkach szampana, też przyłączyła się do pieśni, zrazu cicho, jakby śpiewała sama dla siebie, kiedy zaś mężczyźni potężnymi basami zagłuszyli podgłos, wzięła nagle pierwszym, dźwięcznym i czystym, jak owieczka na dnie studni, głosem: Oj, braciszku, sokole, Oj, braciszku, sokole, Weźże mnie na zimę… Od tej dawnej, wypełnionej po brzegi smutkiem pieśni, z którą wyrosło niejedno pokolenie mieszkańców chutorów i niejedno pokolenie odeszło na tamten świat, kobietom błyszczały łzy na rzęsach, a mężczyźni chmurzyli się, smutnieli oczami i trzeźwieli, jakby wcale nie pili, a Hryćko Bajraczanskyj wyciągał swoim drżącym tenorem wysoko-przewysoko, jak samotny ptak pod chmurami. Wydawało się, że nie dziesiątki ludzi śpiewały tę pieśń, a jedna wielogłosowa dusza”. Autorskie odczucie, a nawet współodczuwanie tej pieśni ludowej stało się składnikiem etiudy literackiej Hryhira Tiutiunnyka, wszak dla autora treść pieśni kojarzy się z konkretną epoką historyczną: powojennymi latami drugiej połowy XX wieku, kiedy matka siedziała na przyzbie, „złożywszy ręce pod pachy, żeby dłonie nie tak piekły od żniwnych kłosów. Widziałem siostrę — obdartą, z sinymi na chłodzie wargami i umoczonymi w łzach rzęsami. A obok niej — dziewięcioro dzieci. Trą się o spódnicę, drżą i grzęzną w błocie po kostki. Brata nie widziałem — tak go nienawidziłem… Ale najczęściej śpiewała matka tak o zmierzchu, jak słońce już zachodziło. Siedziała sobie na przyzbie, złożywszy ręce pod pachy, żeby dłonie nie tak piekły od żniwnych kłosów, i patrzyła w ślad za słońcem. A ono tuż-tuż za parowem siądzie, już promieniami przez gałęzie ledwo się przedziera… A matka do mnie: Cichy wieczór Na ziemię spada I słońce siada W ciemny gaj… A potem odwróci się do słońca i: Oj, słoneczko jasne. Czyś ty się zmęczyło Czyś ty się rozgniewało — Jeszcze nie kładź się… I wydaje mi się, że słoneczniki w grządkach nisko-nisko kłaniają się swoimi czapami słońcu i liśćmi swoimi szeleszczą cichutko: „Nie kładź się…”. A ono i naprawdę wstydzi się tych próśb — zaczerwieniło się, zasłoniło gałęziami, zniknęło. H. Tiutiunnyk, student I roku (od wczesnego ranka kobiety ręcznie wiązały jeszcze wilgotne snopy — przyp. O. N.), i patrzy w ślad za słońcem”. Jak widzimy, obecny jest tu obraz-archetyp słońca, który jeszcze w czasach pogańskich uformował się w pradawny symbol, a w literaturze pięknej stał się swoistą dominantą w obrazowaniu narodowego światopoglądu. Według koncepcji Iwana Ohijenki, słońce było głównym motorem i źródłem wszystkiego, co żyje na ziemi, a człowiek i przyroda zależą od słońca, wszak bez niego nie ma życia na ziemi. Dlatego słońce było ubóstwiane w ukraińskiej poezji ludowej oraz w dawnej literaturze ukraińskiej. Jeśli zaś mówić o twórczości Hryhora Tiutiunnyka, to pod względem częstotliwości użycia i napięcia artystycznego słońce spotyka się najczęściej. Również ogromne znaczenie artystyczne mają obrazy-symbole: matki, ojca, drogi, chaty-rodzinnego domu, wody, ziemi, księżyca, chmury, drzewa. Z czasem pieśń ludowa „Czarna chmura nadciąga” stała się wyrazicielem narodowego charakteru w opowiadaniu „Oddawali Katrię”, które po raz pierwszy opublikowano w czasopiśmie „Witchyzna” (1971, nr 4). Prawdopodobnie utwór ten został napisany jeszcze w połowie lat 60. Zachował się maszynopis z autorską poprawką, gdzie Hryhir Tiutiunnyk proponuje dwa warianty tytułu: „Pieśniarzowi” lub „Wołodymyrowi Samijłence”. Oddając hołd autorskiemu zamysłowi, ustalamy tytuł „Pieśniarzowi Wołodymyrowi Samijłence”. Mieni się barwami niebo: to pomarańczowymi, to czerwonymi, to zielonymi i wreszcie rozlewa się bzowym wywarem. I barwy te niemą muzyką wtórują matce: Nie słucha słońce, Za górę zachodzi I nam posyła Na całą noc — żegnaj! Oj, słoneczko jasne, Czyżbyś się zmęczyło Czyś się rozgniewało I jeszcze nie kładź się… — Mamo, kto ułożył tę pieśń? — pytam. A ona: — Bóg raczy wiedzieć, synu. Pewnie ludzie… Potem, prawie po piętnastu latach, w końcu dowiedziałem się, że pieśń tę ułożył Wołodymyr Iwanowycz Samijłenko, a tamte dwie — ludzie, naród, który szukał w pieśni odpoczynku dla spracowanych rąk, ukojenia dla serca, natchnienia dla rozumu. Poeta znał swój naród, żył jego uczuciami i marzeniami, dlatego też mówią o jego pieśni, że ułożona została przez ludzi. Dzisiaj kłaniam się poecie za nią nisko, nisko — kłaniam się od siebie i od matki… Przygotowanie tekstu O. Neżywoho według autografu Hryhora Tiutiunnyka. Drukuje się po raz pierwszy. Ten niewielki objętościowo utwór literacki jest jeszcze jednym świadectwem miłości Hryhora Tiutiunnyka do rodzinnej ziemi, połtawskiej i ukraińskiej pieśni. Pisarz w swojej twórczej skarbnicy pozostawił niewiele portretów literackich czy obrazków, które opowiadają o znanych artystach: „Jasny kwiat słowa. Wasylowi Zemlakowi — na jego pięćdziesięciolecie”, „Jasna dusza. Do 50-lecia od dnia urodzin W. M. Szukszyna”, o Andriju Miastkiwskim „Opowiadacz dziecięcej wiosny”, o Andriju Hołowku „Talent uczciwy i mężny”. A jeszcze lubił chodzić po Połtawie, wsłuchując się w niespieszną opowieść najlepszego znawcy duchowych pereł rodzinnego kraju — literaturoznawcy Petra Rotacza. Wydaje się, że właśnie od niego Hryhir Tiutiunnyk usłyszał opowieść o Wołodymyrze Samijłence. Jeszcze w 1968 roku Petro Rotacz opublikował biobibliograficzny szkic o pisarzu-ziomku w autorskiej rubryce „Literacka Połtawszczyzna” czasopisma „Archiwy Ukrainy”. A jeszcze w centrum Połtawy zachował się budynek dawnego Gimnazjum Połtawskiego, gdzie w latach 1875—1884 uczył się Wołodymyr Samijłenko. Zatem Wielkie Soroczyńce (tam urodził się w 1864 roku) oraz błogosławiona Połtawa dziecięcych i młodzieńczych lat pozostały w jego światopoglądzie na całe życie. Dlatego artystyczne korzenie liryki „Pieśń wieczorna”, która została napisana w 1896 roku, też są połtawskie.

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 11Originalseite ↗

Pieśń Wołodymyra Samijlenki

Hryhir TIUTIUNNYK Być może teraz mi się tylko zdaje, ale nie przypominam sobie, żeby moja matka śpiewała pieśni tak: w smutną pogodę wesołe, a w wesołą smutne. Na przykład, wschodzi księżyc. Duży taki, jak toczące się koło, i czerwony. A matka, jeśli już się uporała i nie bardzo się zmęczyła, zaczyna uczyć mnie śpiewać tej pieśni: Ej, wschodź, wschodź, jasny miesiącu, Jak młyńskie koło… I wydawało mi się wtedy, że z księżyca zaczynają wyrastać ramiona, i słyszałem, jak skrzypią półki w młynie, grzechoczą stępy, popiskują hamulce, i widziałem, jak mąka sypie się do skrzyni, jakby z rękawa… W smutną pogodę, kiedy na dworze pada deszcz, a ściany w izbie są ponure od chmur i pachnie mokrym sufitem, matka uczy mnie takiej: Czarna chmura nadciąga, Siostra z bratem rozmawia: — Ej, braciszku, sokoliku, Weź mnie ze sobą na zimę… — Siostro moja, przepiórko, Skoro masz dzieci tyle, Raz czworo, raz pięcioro, A wszystkich razem dziewięcioro…

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 12Originalseite ↗

Dziennik Szewczenki ma 160 lat

W nowym roku kontynuujemy projekt poświęcony 160. rocznicy prowadzenia przez Szewczenkę Dziennika. Rozpocząwszy go w 1857 r., Taras Hryhorowycz prowadził zapiski w styczniu-maju 1858 r., a w lipcu podarował Dziennik M. M. Łazarewskiemu. W ubiegłym roku, począwszy od czerwca, publikowaliśmy co miesiąc jeden-dwa zapisy Szewczenki w Dzienniku z autorskimi komentarzami historyka-szewczenkoznawcy Wołodymyra Melnyczenki. Tak samo zrobimy i w tym roku. Dzisiaj nasz autor komentuje notatki poety z 11 stycznia 1858 r., w których między innymi odzwierciedlone są jego relacje z Kateryną Piunową. Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki 11 stycznia Dzisiaj sobota. W soboty ja i najmilsza K. B. Piunowa jadamy obiad u M. A. Dorochowej. Ale dzisiaj muszę odmówić sobie tej radości, i moja miła towarzyszka wyruszyła sama z portretem M. S. Szczepkina, przysłanym przez niego w prezencie Marii Aleksandrownie, a ja pojechałem odprowadzić do pierwszej stacji, drogą kazańską, mojego atrakcyjnie szlachetnego kapitana W. W. Kiszkina. Smutno rozstawać się z takimi dobrymi ludźmi, jak ten sympatyczny Kiszkin. Ja, wróciwszy do domu, czułem się zupełnym sierotą. Ale moja ciężka samotność nie trwała długo. Wkrótce przypomniałem sobie, że jestem jednym ze szczęśliwców tego świata. M. S. Szczepkin, wyjeżdżając z Niżnego, prosił mnie, bym pokochał jego miłą Tetiusię, tzn. Piunową, i ja dosłownie spełniłem jego przyjacielską prośbę. A dzisiaj, żegnając się ze mną, Kiszkin ze łzami w oczach prosił mnie, bym pokochał jego łagodną ulubienicę Warieńkę Ostafiewą. I po takich miłych obowiązkach nudzę się. Głupi, głupi, a do szkoły chodziłem. Ostafiewa wyjechała gdzieś z miasta, a ja o 6-tej wieczorem wybrałem się do Piunowej. Zastałem ją w domu. Podyktowałem jej wiersze Kuroczkina „Jak w nasze najlepsze lata”, a ona przeczytała mi niektóre rzeczy Kolcowa i potem prawie wszystkie bajki Kryłowa. Byłem zachwycony tym improwizowanym wieczorem literackim i przyszedłem do domu zupełnie szczęśliwy. Ona kocha czytanie, znaczy to, że daleko zajdzie w swojej sztuce. Daj Boże, żeby spełniła się moja przepowiednia. …najmilsza K. B. Piunowa… Piunowa Kateryna Borysivna (1841—1909) — aktorka sceny prowincjonalnej. W latach 1856—1858 występowała w trupie Teatru Niżnonowogrodzkiego. Szewczenko zafascynował się młodą aktorką i miał zamiar się z nią ożenić. Troszczył się o los twórczy dziewczyny, o czym świadczą zapisy w dzienniku i korespondencja. W 1860 r. K. B. Piunowa wyszła za mąż za muzyka i aktora M. K. Schmidtgoffa. Istnieją wspomnienia K. B. Piunowej o Szewczence, zapisane przez jej syna M. M. Schmidtgoffa, które zawierają niemało błędów i nieścisłości. …u M. A. Dorochowej. Dorochowa Maria Aleksandrowna (1811—1867) — przełożona Niżnonowogrodzkiego Instytutu Szlachetnie Urodzonych Panien, wdowa po generale R. Dorochowie — znajomym A. S. Puszkina i M. J. Lermontowa, kuzynka dekabrystów Aleksandra i Fiodora Wadkowskich oraz Zachara Czernyszowa. Przez wiele lat była blisko związana z członkami tajnych stowarzyszeń i uczestnikami powstania 1825 r. Przebywając w Niżnym Nowogrodzie, faktycznie utrzymywała kontakty między dekabrystami żyjącymi na Syberii a tymi, którzy wracali z zesłania. W listopadzie 1857 r. Szewczenko namalował portret M. A. Dorochowej (obecnie nieznany). Dobre relacje z nią poeta utrzymywał także po powrocie do Petersburga, w 1860 r. M. A. Dorochowa odwiedziła Szewczenkę w mieście. (Zob. szczegółowo: Bolszakow L. N. Jechał poeta z zesłania... K.: Dnipro, 1977. — S. 126—142). ...wyruszyła sama... Czyli sama. ...z portretem M. S. Szczepkina... Na początku stycznia 1858 r. M. S. Szczepkin przysłał Szewczence wraz z listem cztery egzemplarze swojego portretu w darze dla jego znajomych z Niżnego Nowogrodu. Jeden z nich K. B. Piunowa na prośbę poety przekazała M. A. Dorochowej. …mojego atrakcyjnie szlachetnego kapitana W. W. Kiszkina. W komentarzach opublikowanych w „Słowie Proświty” w sierpniu już była o nim mowa. Teraz jest możliwość dodania nowej informacji. Kiszkin Wołodymyr Wasylowycz (1825—1911) — oficer marynarki, a od 1857 r. — kapitan parowca „Kniaź Pożarski”, którym Szewczenko płynął od 22 sierpnia do 20 września 1857 r. z Astrachania do Niżnego Nowogrodu. W Dzienniku poety W. W. Kiszkin zapisał 18 sierpnia jedno zdanie: „W. Kiszkin, spotkanie ze starym znajomym”. Możliwe, że Szewczenko poznał się z W. W. Kiszkinem w latach 1840. w Petersburgu lub w Twierdzy Nowopietrowskiej, gdzie ten bywał w sprawach służbowych. Dzięki W. W. Kiszkinowi poeta po raz pierwszy przeczytał lub usłyszał nowe utwory, które rozpowszechniano w odpisach, w szczególności A. S. Chomiakowa i K. F. Rylejewa. W Dzienniku Szewczenki W. W. Kiszkin zostawił 11 września życzliwie-żartobliwy, ale ostry zapis o „pijańskim wyśmiewaniu u Tarasa”. Jak świadczy notatka poety w Dzienniku z 23 września 1857 r., Taras Hryhorowycz „namalował… portret W. W. Kiszkina zadowalająco”, jednak nie zachował się on. Od 1854 r. W. W. Kiszkin był kapitanem-lejtnantem, w 1872 r. otrzymał rangę kapitana drugiego stopnia, a w 1877 r. — pierwszego stopnia z odejściem ze służby. ...jestem jednym ze szczęśliwców tego świata. Zakochany poeta całkowicie zanurzył się w przeczucie oczekiwanej wzajemności ze strony K. B. Piunowej. Szewczenko żył własnymi odczuciami i emocjami, już od kilku tygodni zachowując w duszy pierwsze, jak mu się wydawało, obiecujące spotkanie z młodą Kateryną Borysivną za kulisami i swoje szczere wyznanie, że zawsze podziwia ją na scenie. W odpowiedzi dziewczyna wtedy zarumieniła się po uszy i coś zmieszana wymamrotała, wyraźnie ciesząc się z poznania. Rzeczywiście, we wspomnieniach K. B. Piunowej czytamy: „Serce moje kołatało tak mocno i tak często, że aż zadyszałam się. Jakieś niewysłowione wzburzenie ogarnęło mnie od spojrzenia, dźwięku łagodnego głosu tego nowego znajomego i od jego ciepłego uścisku dłoni. Była w nim jakaś czarująca prostota… Kiedy wyszłam na scenę znowu, nagle w parterze zobaczyłam łagodne oczy poety, mimowolnie uśmiechnęłam się, i natchnienie, twórczy ogień ogarnął całą moją istotę”. Taras Hryhorowycz wszystko to zauważył, a z czasem przychylność młodej dziewczyny do niego wyraźnie objawiła się w okresie pobytu w Niżnym Nowogrodzie Mychajła Szczepkina i ich przyjacielskich rozmów przy herbacie i wspólnej (we troje!) pracy nad rolą Tatiany w „Moskalu-czarodzieju” I. P. Kotlarewskiego: „Byłam szczęśliwa. I, jak dziecko, które czeka na przyjście matki, czekałam codziennie na Tarasa Hryhorowycza”. Zatem poeta miał nadzieję na szczęście rodzinne z tą dziewczyną. M. S. Szczepkin, wyjeżdżając z Niżnego… Artysta odwiedził swojego przyjaciela pod koniec 1857 r. i wyjechał do Moskwy 29 grudnia, o czym szczegółowo mowa w publikacji w „Słowie Proświty” w grudniu 2017 r. …prosił mnie, bym pokochał jego miłą Tetiasię, tzn. Piunową… Z tego wynika, że łagodne imię dla K. B. Piunowej wymyślił M. S. Szczepkin, a Szewczence ono strasznie się spodobało, bo w Dzienniku oraz w listach do przyjaciela Taras Hryhorowycz często go używał. Tetiasia — od Tatiany, rolę której zagrała K. B. Piunowa w spektaklu “Moskal-czarodziej” razem z M. S. Szczepkinem-Czuprunem. Aktorka wspominała, że Taras Hryhorowycz i Mychajło Semenowycz uczyli ją języka ukraińskiego i zmusili nauczyć się roli Tatiany tak, że znała ją na pamięć nawet po dziesiątkach lat. W rzadkiej dla Szewczenki recenzji “Benefis pani Piunowej, 21 stycznia 1858 roku”, opublikowanej bez podpisu 1 lutego w gazecie “Niżegorodskie gubernskie wiedomosti”, poeta pisał: “…Pani Piunowa w roli Tatiany była bardzo dobra, tak że nasz weteran-artysta był zachwycony i mówił, że z nikim z taką przyjemnością nie grał, a opinia Szczepkina może służyć za autorytet. W naszej miłej beneficjentce wziął serdeczny udział, radził jej poważnie pracować i, oczywiście, rady i wskazówki zostały w pełni przez nią docenione”. ...dosłownie spełniłem jego przyjacielską prośbę. Pod koniec stycznia 44-letni Taras Szewczenko wyznał miłość K. B. Piunowej, której w listopadzie 1857 r. stuknęło szesnaście lat. Niektórzy lekkomyślnie uważają, że “do Petersburga chciał przyjechać z młodą narzeczoną — aktorką, zdolną podbić cały blichtr”. Ale w rzeczywistości po ciężkim zesłaniu spragniona dusza poety po prostu lgnęła do kobiecego ciepła i rodzinnego zacisza. Bał się samotności, co gorzko i przejmująco potwierdził w Petersburgu po zerwaniu z Lykerą Połusmak (wrzesień 1860 r.): “Ciężka przeklęta samotność! Ona mnie ze świata wygna…” W Dzienniku i listach Szewczenki znajduje się nawet list miłosny do K. B. Piunowej z 30 stycznia 1858 r.: “Kocham was i mówię to wam wprost, bez żadnych wykrzykników i zachwytów… Zostać waszym mężem to dla mnie największe szczęście i zrezygnować z tej myśli będzie ciężko”. Chociaż przynależność tekstu właśnie do Szewczenki czy stopień udziału poety w napisaniu tego listu nie są ustalone, podobne wyznania nie mogły pojawić się w Dzienniku bez jego zgody. Pisarz i literaturoznawca B. S. Łepkyj (1872—1941) pisał: “A jednak wkrótce trzeba było zrezygnować. Młoda dziewczyna nie widziała, widocznie, szczęścia w małżeństwie z mężczyzną, choć nie tak znowu starym, ale zniszczonym ciężką niewolą... Epizod, bo, jak z Dziennika widać, poeta nie długo tęsknił za Kateryną Borysowną”. Nie wszystko było takie proste. We wspomnianym liście w imieniu poety mowa była o tym, że jest gotów pozostać przyjacielem K. B. Piunowej nawet w przypadku odmowy zostania jego żoną. Jeszcze M. K. Czałyj zauważył, że “chłód i obojętność wobec siebie Taras Hryhorowycz wybaczał Piunowej i wciąż miał nadzieję zasłużyć na jej przychylność…” Jednak minęły trzy tygodnie i, jeszcze przed swoim wyjazdem z Niżnego Nowogrodu, Szewczenko zerwał z K. B. Piunową relacje. Stało się to po tym, jak ona, prosząc poetę o pomoc w dostaniu się do trupy Teatru Charkowskiego, jednocześnie odnowiła swój kontrakt w Teatrze Niżnowogrodzkim, czym postawiła w niezręcznej sytuacji Szewczenkę oraz M. S. Szczepkina, którzy w listach do dyrektora Teatru Charkowskiego I. O. Szczerbiny usilnie i wzruszająco wstawiali się za nią. Szewczenko dowiedział się o decyzji K. B. Piunowej 23 lutego, po tym, jak wysłał list do M. S. Szczepkina, w którym pisał: “Całuje cię twoja Tetiasia trzy razy, i ja trzy razy, póki się nie zobaczymy, a potem to i rachubę stracę, a póki co bywaj zdrów i wesoły i nie zapominaj mnie”. Postępek młodej K. B. Piunowej dotknął Szewczenkę do żywego i tego samego dnia z goryczą zapisał

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 13Originalseite ↗

Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt

w Dzienniku: “Jeśli to prawda, to w jakież relacje postawiła ona mnie i Michaiła Siemionowicza ze Szczerbiną? W obrzydliwe! Oto gdzie, moralna nędza...” Następnego dnia uraza i oburzenie, zdaje się, silniej rozbudzone przypadkowym spotkaniem z K. B. Piunową, i wszystko to gniewnie i emocjonalnie wylało się w Dzienniku. Swego czasu S. O. Jefremow zwrócił uwagę na to, że stosunki z K. B. Piunową wpłynęły na charakter pisania w Dzienniku, które ma “wyraźne ślady wzburzenia: widać, historia ta bardziej, daleko bardziej kosztowała poetę, niż powiedział on sam treścią swojego dziennika...” Dwudziestego czwartego lutego Taras Hryhorowycz zapisał: “Ja tak wiele przeszedłem prób i niepowodzeń w swoim życiu, zdawałoby się, pora już oswoić się z tymi podłościami. Nie mogę. Przypadkiem spotkałem Piunową, u mnie nie starczyło ducha pokłonić się jej. A dawno li ja widział [w niej] przyszłą żonę swoją, anioła-stróża swojego, za którego gotów byłem położyć duszę swoją? Obrzydliwy kontrast. Zadziwiające lekarstwo-od miłości — niesamodzielność. U mnie wszystko jak ręką odjął”. Szewczenko wspomniał, jak pięć tygodni temu prosił artystę: “Twoja i moja droga Tetiasia Piunowa chce porzucić Niżny Nowogród, i dobrze zrobi, jej tu źle, ona tu utknie i przepadnie... Ja jej poradziłem wyjechać do Charkowa, i ona rada wyjechać... Nam kiedyś dobrzy ludzie pomagali, pomożemyż i my teraz posilnie, druhu mój jedyny! Ja już napisał i posłał epistolę do dyrektora Charkowskiego teatru (list Szewczenki do I. O. Szczerbiny nie jest znany. — W. M.), a gdyby jeszcze ty od siebie do niego wczyścił, to, może by, z tego prosa zrobiła się kasza. A ona aż płacze i prosi ciebie, żebyś ty okrył ją swoją wielką sławą. Zróbże tak, jak ona i ja ciebie proszę, mój gołębiu siwy!” I na końcu listu Szewczenko dopisał: “Jeszcze raz proszę ciebie, moje serce, napisz, do kogo znasz, do Charkowa”. Trzeciego lutego Szewczenko, na prośbę M. S. Szczepkina, przesłał warunki pracy artystki w Charkowie, wysunięte przez rodzinę K. B. Piunowej: “1500 r. rocznie bez benefisu, a z benefisem 1200 r. i na przejazd do Charkowa 200 r.”. W swojej odpowiedzi z 6 lutego M. S. Szczepkin zauważył, że wymagania K. B. Piunowej są zbyt wysokie i, bezsprzecznie, miał rację: w Niżnym Nowogrodzie młoda aktorka K. B. Piunowa otrzymywała pięć razy (!) mniej. A coż w Charkowie? M. S. Szczepkin, który znał stan spraw, informował Szewczenkę: “W Charkowie jej role teraz zajmuje żona komicznego aktora Wasiliewa, który dla nich jest niezbędny, a i ona otrzymuje pensji 850 r. i benefis, a ty chcesz, że Piunowej trzeba dać 1500. I komuż? Istocie, której zupełnie nie zna dyrekcja”. Naiwnie myśleć, że wszystkiego tego nie rozumiały sama K. B. Piunowa oraz jej rodzice, jednak oni liczyli na wysokie protekcje Szewczenki i M. S. Szczepkina. S. O. Jefremow z tej okazji wyciągnął wniosek, że K. B. Piunowa “i jej rodzina patrzyli na Szewczenkę tylko jak na wpływową osobę, którą można wykorzystać dla przyspieszenia scenicznej kariery”. Zakochany poeta niczego tego nie widział i nie chciał widzieć, a mądry realista M. S. Szczepkin radził dziewczynie “rozmierzyć życie swoje odpowiednio do środków utrzymania i uczyć się, uczyć się, a czas wszystko zrobi” i wszystko dobrze zważyć, zanim przeprowadzi się do Charkowa. Jednak Szewczenko gorąco nalegał: “W imię świętego Boga i świętej sztuki, pomóż jej, druhu mój wielki, wyrwać się z tego zgniłego Niżnego”. Dziesiątego lutego Szewczenko przesłał M. S. Szczepkinowi list od dyrektora Charkowskiego teatru I. O. Szczerbiny i zawiadamiał: “Tetiasia całuje ciebie, jak ojca rodzonego, i prosi, żebyś ty robił z nią, jak ciebie Bóg nauczy”. Szczególną poety czułość zdradza dopisek do tego listu: “Chociaż ty i nie kazałeś, a ja jednak nie wytrzymałem, cmoknąłem dzisiaj razuśko naszą drogą Tetiasię”. M. S. Szczepkin początkowo zabiegał przed dyrektorem Niżnonowogrodzkiego teatru O. P. Wariencowem o wsparcie dla K. B. Piunowej i prosił o to niektórych swoich niżnonowogrodzkich znajomych, a potem, na prośbę Szewczenki, przesłał do Charkowskiego teatru repertuar i warunki K. B. Piunowej, jednocześnie ostrzegając ją przed nierozważnym wyjazdem. I wszystkie te szczere troski samego Szewczenki i, co najważniejsze, starego przyjaciela M. S. Szczepkina, ignorowała K. B. Piunowa! Zaskoczony, obrażony, rozgniewany Szewczenko przyznawał samemu sobie: “Ja prędzej wybaczyłbym jej najbardziej żwawe kokietowanie, aniżeli tę drobną niesamodzielność, która mnie, a co najważniejsze, mojego starego słynnego przyjaciela postawiła w najbardziej nieprzyzwoitym położeniu. Śmieć pani Piunowa! Od paznokcia do włosa śmieć!” Te gniewne słowa wyrwały się 24 lutego w samotności w Dzienniku, w emocjonalnym porywie. S. O. Jefremow, który doskonale wyjaśnił “historię miłosną”, w szczególności według Dziennika poety, doszedł do wniosku: “Przeżywszy czary zachwytu, i męki rozczarowania; spróbowawszy wyrwać swoją narzeczoną z mieszczańskiego otoczenia i natchnąć ją wyższymi interesami, poeta musiał uznać pełną swoją porażkę, i przytoczony wyrok był rozpaczliwym jej wyrazem”. W “Biografii” Szewczenki (1984) jeszcze ostrzej wywnioskowano, że K. B. Piunowa “nie wytrzymała próby na przyzwoitość”. Chyba to jednak po radziecku kategoryczne. W każdym razie, przypomnę, że i po czterdziestu latach w opowieści swojemu synowi M. M. Schmidtgoffowi o Szewczence Kateryna Borysivna umyślnie pomniejszyła swój ówczesny wiek o całe dwa lata, tym samym i jego wciągając w nieprawdę: “Przecież ty wiesz, urodziłam się w Niżnym Nowogrodzie w 1843 roku 17 listopada”. Następnie ona powtórzyła, że “mi jeszcze piętnastu lat nie było! No co ja rozumiałam!” Chociaż, według tej wersji, miało jej ledwie skończyć się czternaście, a w rzeczywistości szedł siedemnasty i po dwóch latach ona wyszła za mąż. Albo nieprawdziwie twierdziła, że rzekomo poeta, czekając w Petersburgu na zgodę na ślub z nią, napisał do jej ojca “wiele listów” i dopiero rzekomo w 1858 r. “wiosną, na Wielkanoc, posłali Tarasowi Hryhorowyczowi ostateczną odpowiedź”. Zmyślone było i oświadczenie K. B. Piunowej o tym, że “w naszej rodzinie Tarasa Hryhorowycza strasznie kochali”. W rzeczywistości rodzice zrobili wszystko możliwe, żeby zerwać zamiar Szewczenki ożenienia się z nią. Dość poczytać zapis poety w Dzienniku z 8 lutego 1858 r., kiedy on przyszedł do nich do domu, mając nadzieję na “miłosną schadzkę” z Tetiasią: “Lecz niestety! Stara zrzęda mamusia ani kroku nie ustąpiła z pokoju, i ja musiałem się wycofać...” Nietrudno domyślić się, że rodzice K. B. Piunowej bali się nie tylko dużej różnicy wieku między Szewczenką a córką, ale najbardziej — piętna carskiego zesłańca z nieokreśloną, ale, zapewne, biedną przyszłością. A jednak rację miał S. O. Jefremow, który zauważył, że “trudno, rzecz jasna, winić Piunową za to, że była sobą...”. Rzeczywiście, niemal trzy razy młodsza, nieco wyrachowana i chytra, nieco zagubiona i niesamodzielna, nieco kokieteryjna i niedoświadczona, nieco przebiegła i niezbyt bystra… Ale ona sama przyznała, że “rozumu jej brakowało!”. Za to K. B. Piunowa nadzwyczaj dokładnie i prawdziwie oddała swoje ówczesne dziewczęce postrzeganie wielkiego poety, oświadczając, że w Szewczence, jej zdaniem, nie było nic z narzeczonego. Buty wysmarowane dziegciem, niepodpięty kożuch, najprostsza czapka barania, a w patetycznych chwilach Taras Hryhorowycz rzucał nią o podłogę wiele razy dziennie (jakiż żywy i ciekawy szczegół!), tak że gdyby była szklana, to często by się rozbijała. ...jego łagodną ulubienicę Warieńkę Ostafiewą. Ostafiewa Warwara Rafaiłowna była młodszą siostrą zarządcy kantoru przystani Spaskiej — przystani i wsi nad Wołgą niedaleko Kazania — D. R. Ostafiewa. ...głupek, a do szkoły chodził. Ukraińskie przysłowie ludowe. …wiersze Kuroczkina “Jak w nasze najlepsze lata”… Kuroczkin Wasilij Stiepanowicz (1831—1875) — rosyjski poeta, tłumacz i dziennikarz, współwydawca satyrycznego czasopisma “Iskra”, które miało charakter antymonarchistyczny. Szewczenko zapoznał się z twórczością W. S. Kuroczkina w Twierdzy Nowopietrowskiej, a po raz pierwszy spotkał się z nim 26 kwietnia 1858 r. w Petersburgu. Wiersz, o którym wspomina Szewczenko, zapisał w Dzienniku 29 listopada 1857 r., nazywając go “pięknym dziełem poety”. Jak w nasze najlepsze lata / Przelatujemy bez udziału / Oprócz prawdziwego szczęścia! / Jesteśmy młodzi, dusza dumna... / Ileż w nas zarozumiałości! / Przed nami jasna droga. / Mijają najlepsze lata. Tarasowi Hryhorowyczowi zależało, aby młoda i droga Tetiasia przepisała właśnie te wersy… …przeczytała mi niektóre rzeczy Kolcowa… Kolcow Aleksiej Wasiljewicz (1809—1842) — rosyjski poeta, którego Szewczenko wysoko cenił. A. W. Kolcow znał język ukraiński, zbierał ukraińskie pieśni ludowe i przysłowia. Napisał nawet kilka wierszy w języku ukraińskim: “Gołąbeczko, córuchno!”, “Przyjacielu, przyjacielu! Jak ja kiedyś zajdę”, “Skąd zaporożcy, skąd oni idą?”. Szewczenko z pewnością czytał A. W. Kolcowa pod koniec lat 30. i na początku lat 40. XIX wieku oraz interesował się jego utworami na zesłaniu. Przykładowo, w liście do A. I. Łyzohuba z 1 lutego 1848 r. pisał: “Jeszcze, czy nie znajdziecie w Odessie dzieł Lermontowa i Kolcowa, przyślijcie poezje świętej rady”. W styczniu 1850 r. prosił A. I. Butakowa o przysłanie mu “Wieniewitinowa i Kolcowa, w jednej oprawie”. W powieści “Księżna” swobodnie cytował wiersz A. W. Kolcowa “Gorzki los” (dokonał kontaminacji jego wersów). W bibliotece Szewczenki znajdowały się utwory A. W. Kolcowa, wydane w 1846 i 1857 r. Ciekawostką jest, że już drugiego dnia prowadzenia Dziennika, czyli 13 czerwca 1857 r., Szewczenko cytował z pamięci (!) wiersz A. W. Kolcowa “Piszę nie dla chwilowej sławy” (1846). Przypomnę, że z motywem poezji Kolcowa w pewnym stopniu współbrzmi wiersz Szewczenki “Nie dla ludzi, tej sławy…” (1848): Nie dla ludzi, tej sławy, / Wzorzyste i kędzierzawe / Te wiersze rymuję ja. / Dla siebie, bracia moi! / Lecz nie zapomnijmy wyjaśnienia I. M. Dziuby, że tych wersów nie należy absolutyzować: “Jest tu pewne wyzwanie rzucone i “ludziom”, i losowi, — ale oczywiście on nadal, nawet pisząc “dla siebie”, będzie miał na uwadze także tę wspólnotę, którą nazwał “bracia moi”; w końcu w głębi duszy wie, że rozmawia nie tylko z samym sobą, ale z wiecznością”. Moim zdaniem, w pełni odnosi się to również do Dziennika Szewczenki. ...prawie wszystkie bajki Kryłowa. Chodziło o Kryłowa Iwana Andriejewicza (1769—1844) — rosyjskiego poetę-bajkopisarza, którego twórczość Szewczenko znał i lubił. ...przyszedłem do domu zupełnie szczęśliwy. Był to apogeum nadziei i oczekiwań Szewczenki na szczęście rodzinne z K. B. Piunową, choć obiektywnych podstaw ku temu nie było. Lecz w tamtym czasie wierzył, że ożeni się z Tetiasią. Desperacka radość nadziei! Trzy tygodnie później Taras Hryhorowycz, przypadkowo wysłuchawszy w przekładzie pieśń P. Bérangera “Stary kawaler”, dokonał ciekawego zapisu: “…Ja, jeśli nie ożenię się z moją ukochaną artystką, będę musiał wstąpić do tej niegodnej kategorii”. Daj Boże, żeby spełniła się moja przepowiednia. L. N. Bolszakow pisał, że “przepowiednia Szewczenki… spełniła się”. Z tym trudno się zgodzić. Rosyjscy krytycy teatralni różnie oceniali twórczość sceniczną K. B. Piunowej, jednak “wielką aktorką”, na co liczył Taras Hryhorowycz, ona nie została. Chociaż M. S. Szczepkin po spektaklu “Moskal-czarodziej”, zagranym razem z K. B. Piunową, kwieciście oświadczył Szewczence, że “słynna Samojłowa przy skromnej Piunowej to żołdaczka”, w dużej mierze był to, najwyraźniej, hojny prezent dla poety od dobrotliwego Michaiła Siemionowicza, uczyniony, mówiąc słowami K. B. Piunowej, “na jego życzenie”. Jedynie dzięki znajomości z Szewczenką nazwisko K. B. Piunowej pozostało w historii. W każdym razie ten przypadek niespełnionej przepowiedni poety dotyczącej K. B. Piunowej w żaden sposób nie wpłynął na fenomen Szewczenki — narodowego Proroka.

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 14Originalseite ↗

Wielkość i tragedia Mychajła Doncia. W 135. rocznicę urodzin olbrzyma narodowej sceny operowej (1883—1941)

Ponad 35 lat oddał Mychajło Iwanowycz Doneć scenie operowej i estradzie koncertowej, zaśpiewał 130 (!) partii basowego repertuaru — praktycznie we wszystkich operach, które wystawiano podczas jego pobytu w teatrach operowych Kijowa, Charkowa, Moskwy, Swierdłowska, Dniepru. Nie po prostu zakładał kostium bohatera, wychodził na scenę i śpiewał, demonstrując swój głos. Nie, bezgranicznie utalentowany, zakochany w sztuce śpiewak i aktor (aktor i śpiewak), cały rozpuszczał się w bohaterze, tworzył swój, jedyny możliwy wokalno-sceniczny wizerunek, niepodobny ani do cudzych, ani do poprzednich własnych, tworzył sercem, potężnym temperamentem, rozumem, uduchowionym wokalem, wrodzonym wyczuciem i nabytym doświadczeniem artystycznym, nadając pierwszorzędne znaczenie logice zachowania, psychologicznym poruszeniom, życiowo i artystycznie uzasadnionym gestom, mimice, charakteryzacji. I nie dziwi, że na scenie ukazywał prawdziwe arcydzieła interpretacji partii, godne naśladowania. W równym stopniu dostępne były mu psychofizjologiczne stany bohatera — wysoka tragedia i ostry dramatyzm, wzniosła patetyka i męski heroizm, wyrazista charakterystyczność i szlachetna rozwaga, rozsądek, iskrząca wesołość i niekłamany komizm. Jednym słowem, we wszystkich sferach przejawiania się wzniosłości i podłości ludzkiego ducha — w gatunku tragedii, dramatu, komedii — Doneć był godnym podziwu artystą, równych któremu na scenie operowej można policzyć na palcach jednej ręki. I jeszcze jeden znamienny szczegół: czuł się lekko i swobodnie w spektaklu podczas przejścia od śpiewu do recytatywu lub dialogu, przy czym to przejście było u niego zawsze organiczne i artystycznie uzasadnione. Mychajło Iwanowycz należał do tych niepróżnych premierów, którzy nie stronili od drugoplanowych, trzecioplanowych partii i z nich tworzyli na scenie małe arcydzieła. W pamięci starszego pokolenia miłośników sztuki operowej pozostały takie jego wycyzelowane kreacje, jak Rotmistrz w „Eugeniuszu Onieginie” P. Czajkowskiego, Zuniga w „Carmen” G. Bizeta, Schaunard, Colline w „Cyganerii” G. Pucciniego. To jemu przypisuje się skrzydlate powiedzenie, które do dziś funkcjonuje w teatrach: „Lepiej śpiewać małe partie dobrze, niż duże źle”. Fraza stała się skrzydlatą po spektaklu „Eugeniusz Oniegin”, w którym zadufany w sobie tenor-premier Mykoła Płatonow w partii Leńskiego zdołał wypuścić na salę kilka „kogutów”, podczas gdy jubilat Leticzewski (na jego cześć zorganizowano spektakl) skromnie całe życie śpiewał tylko drugoplanowe partie, a tego niezapomnianego dla siebie wieczoru natchnienie wykonywał kuplety Triqueta. W skarbcu narodowej kultury operowej górują niezrównane kreacje Doncia — Taras Bulba w operze pod tym samym tytułem M. Łysenki, Iwan Karaś w „Zaporożcu za Dunajem” S. Hułaka-Artemowskiego, wójt Makohonenko w „Natalce Połtawce” M. Łysenki, car Borys, Pimen, Warłaam w „Borysie Godunowie”, Dosifiej w „Chowańszczyźnie” M. Musorgskiego, Iwan Susanin w „Życiu za cara” M. Glinki, Młynarz w „Rusałce” A. Dargomyżskiego, Sałtan, Dodon, Głowa, Czub w operach „Bajka o carze Sałtanie”, „Złoty kogucik”, „Noc majowa”, „Noc wigilijna” M. Rimskiego-Korsakowa, Koczubej w „Mazepie” P. Czajkowskiego. Mefistofeles w „Fauście” Ch. Gounoda, don Basilio w „Cyruliku sewilskim” G. Rossiniego, Marcel w „Hugonotach” G. Meyerbeera, czterolicy bohater — Dapertutto, Lindorf, Coppelius, Miracle — w „Opowieściach Hoffmanna” J. Offenbacha, Gaspard w „Dzwonach kornewilskich” R. Planquette’a, Stolnik w „Halce” S. Moniuszki, Zachar Berkut w „Złotej obręczy” B. Latoszynskiego... Czym artysta brał w niewolę ludzkie serca? Od razu zaznaczmy: byli w tamtych latach na Ukrainie basy potężniejsze pod względem siły emisji dźwięku i z lepszymi pod względem barwy głosami. A jednak w historię narodowej opery wpisali jasną kartę nie oni, a Mychajło Doneć. Co zatem wyróżniało go spośród innych? A oto co. Miał centralny bas. Równy w całym zakresie, niezwykle giętki, ruchliwy, całkowicie podległy woli śpiewaka. A to pozwalało artyście włączać do swojego repertuaru zarówno partie basu-profondo (niskiego), jak i partie centralnego oraz wysokiego basu, pokonywać niemałe trudności wokalne przy wykonywaniu partii Borysa Godunowa, Koczubeja, Marcela. I nie tylko pokonywać bariery wokalne, których słuchacze nawet nie zauważali, ale co więcej — osiągać wyjątkowe sukcesy, sprawiać wrażenie, jakoby skrajnie niska czy skrajnie wysoka pod względem tessytury partia w pełni mieściła się w możliwościach jego głosu. Sekret tkwi w tym, że artysta umiał oszczędnie i mądrze „podać” swój głos: to obdarowywał słuchaczy lawiną potężnych dźwięków w „Powieści” („Cyrulik sewilski” G. Rossiniego), to brzmiał na ledwo słyszalnym piano, ale z taką maestrią „wydobytym” i „posłanym”, że słychać go było w najdalszych zakątkach teatru, jak na przykład w frazie „Wybaczcie” w scenie śmierci Borysa Godunowa. Mychajło Iwanowycz doskonale znał swój aparat głosowy. Jego plusy i minusy. A zatem umiał ukryć wady, a na pierwszy plan wysunąć jego zalety. Zresztą, posiadał tajemnice włoskiego belcanta. Był absolutnie muzykalny, precyzyjny w intonowaniu, mógł nadać swojemu głosowi najróżniejsze barwne odcienie, zachwycał subtelnym niuansowaniem. Miał do tego jasną, wyrazistą dykcję. Głęboko przenikał w tkankę wykonywanego utworu muzycznego, zawsze ujawniając w nim to, co najskrytsze. W ten sposób, stapiając w jedno wokalne i sceniczne pierwiastki w wizerunku, artysta zmuszał słuchaczy do życia myślami i uczuciami swojego bohatera, razem z nim kochać czy nienawidzić, cierpieć czy zwyciężać, smucić się czy śmiać. Dlatego właśnie swoją sztuką władał masami. A że scena była dla niego jak dom rodzinny, nigdy go nie krępowała. Nie przytłaczała. I ta swoboda niewymuszonego samopoczucia na scenie nadawała wykonawcy potrzebną inną wolność — wolność twórczości, ciągłej improwizacji, duchowego rozluźnienia zarówno siebie, jak i swojego bohatera. Często, gdy nie zadowalała go praca reżysera, sam planował i realizował wszystkie mizansceny dla swojego bohatera, przemyśliwał i opracowywał zewnętrzną, wewnętrzną logikę zachowania i czynów bohatera. I, jak zawsze, osiągał wyrazistą interakcję śpiewu i działania. Zdarzało się, że czasem eksperymentował — świadomie, celowo, aby mizanscena z jego udziałem brzmiała psychologicznie przekonująco, emocjonalnie nasycenie. W tym celu rzadko nawet ryzykował życiem. Jaskrawą tego ilustracją jest fragment wspomnienia naocznej świadkini, śpiewaczki Lidii Krasnowej: „Dziwnie prowadził Mychajło Iwanowycz scenę śmierci Borysa. Tego nie można przekazać słowami. Słuchaczom robiło się nieswojo, kiedy on, dławiąc się, zwracał się: »Carewicza prędzej! Schimę! W mnichy car idzie! O Panie, o Boże mój!«. Ze słowami »Wybaczcie! Wyb...« spadał z tronu na stopnie i stamtąd — głową w dół na środek sceny. Publiczność nie oddychała. Ten upadek — wyrazisty. Upadał jak skała. I tym upadkiem symbolizował nie tylko upadek cara Borysa, ale i jego tronu, jego dynastii, jego władzy, jego czynów i, oczywiście, człowieka, który zbudował swoje szczęście na krwi innych, człowieka, w końcu, nieszczęśliwego. Musiałam wiele razy, prawie stale śpiewać z Dońcem partię Fiodora. Tej sceny zawsze wyczekiwałam i denerwowałam się, jakbym przeżywała prawdziwą śmierć, a nie udawaną...”. Doskonale władając plastyką ciała, subtelnie nakładając sobie charakteryzację, on, średniego wzrostu, krępej budowy mężczyzna, umiał na scenie być prawdziwym czarodziejem: to wyrastać w oczach publiczności na olbrzyma (don Basilio, Mefistofeles), to zmieniać się w statecznego, władczego, majestatycznego i monumentalnego cara, jak w partii Borysa Godunowa, to upodabniać się do prawdziwego bajkowego bohatera w roli Waryaskiego gościa („Sadko” M. Rimskiego-Korsakowa), to jakby wypływać przed oczy w postaci riepinowskiego Sirki ze słynnych „Zaporożców” w partii Tarasa Bulby. A jednak arcydziełem jego aktorskiego przeistoczenia były cztery partie w inscenizacji opery „Opowieści Hoffmanna” J. Offenbacha: wszystkie cztery partie, które wykonywał, były scenicznie całkowicie przeciwne zarówno pod względem charakteryzacji, kostiumów, maniery zachowania, jak i wokalnej interpretacji — i tylko po specyfice emisji głosu można było odgadnąć, że wszystkie je ucieleśnia jeden śpiewak. Wychowany na realistycznych zasadach teatru Mykoły Sołowjowa w Kijowie, na całe życie zbrataniały z koryfeuszami ukraińskiego teatru muzyczno-dramatycznego — genialną Marią Zańkowecką, która nazywała śpiewaka swoim synkiem, a on ją — matką chrzestną w sztuce, z Panasem Saksahanskim, przed którym całe życie chylił czoła, zaprzyjaźniony z pierwszym w Kijowie stacjonarnym ukraińskim teatrem muzyczno-dramatycznym pod kierownictwem Mykoły Sadowskiego, Mychajło Iwanowycz Doneć przejął od swoich nauczycieli i duchowych mentorów fanatyczną miłość do sceny teatralnej jako do aktorskiej trybuny, nauczył się od nich wysokiej sztuki przeistaczania się w postać. Na szczególną uwagę zasługuje patriotyczna działalność Mychajła Doncia. Jeszcze u zarania działalności scenicznej, kiedy pracował w Prywatnej operze Zimina, wraz ze znanym tenorem Iwanem Alczewskim młody śpiewak zorganizował w 1909 roku kółko muzyczno-dramatyczne „Kobzar”, na wieczorach którego występowali Antonina Nieżdanowa, Leonida Bałanowska, Natalja Jermolenko-Jużyna, Mykoła Sadowski, Maria Zańkowecka, Symon Petlura. Po wielkim wieczorze, zorganizowanym przez „Kobzar” z okazji 50-lecia śmierci T. H. Szewczenki, na którym byli obecni Mykoła Sadowski i kompozytor Mykoła Łysenko (jego, nawiasem mówiąc, głęboko wzruszyło, jak młody Doneć przejmująco wykonał kilka romansów do słów T. H. Szewczenki), kółko wkrótce zostało oficjalnie zamknięte. Doneć próbował zorganizować ukraińską operę, jednak sama idea poniosła klęskę. W 1913 roku Doneć powrócił do Kijowa i został solistą rosyjskiej opery miejskiej. Zaledwie rok przebywał w Kijowie, a zdobył wśród postępowej ukraińskiej inteligencji szacunek i uznanie, o czym wymownie świadczą choćby te oto wersy w gazecie „Rada” z 11 listopada 1914 roku na temat jego występu na wieczorze pamięci M. Łysenki: „Ale najciekawszy numer ostatni — śpiew artysty opery p. Doncia. Pojawienie się szanowanego artysty na estradzie publiczność powitała oklaskami. Wiele przyszło nam słyszeć wykonawców słynnych kompozycji Łysenki do słów Szewczenki — „Oj Dnieprze”, „Dola” i „Módlcie się, bracia”. Byli wśród tych wykonawców i pierwszorzędni artyści z teatrów cesarskich. Ale tak wysokoartystycznego wykonania tych utworów, jak u Doncia, nam jeszcze nie przyszło słyszeć. P. Doneć od razu porwał widzów nadzwyczajną ekspresją swojego wykonania, głębokim uczuciem, błyskotliwym frazowaniem (zwłaszcza w pierwszych dwóch utworach — „Módlcie się, bracia”, „Oj Dnieprze”). Głos artysta ma masywny i silny, zwłaszcza w górnym rejestrze. Wrażenie ze śpiewu p. Doncia pozostało u wszystkich słuchaczy wielkie”. Z uniesieniem przyjął Mychajło Iwanowycz rewolucyjne wydarzenia na Ukrainie, powitał Ukraińską Republikę Ludową z jej Centralną Radą, wyraził zaufanie Mychajłowi Hruszewskiemu, pomagał radami Komisji wydziału sztuki Centralnej Rady, znał się z wieloma jej aktywistami, witał chlebem i solą na placu Sofijskim wojsko Symona Petlury, śpiewał na wiecach, licznych zgromadzeniach, w koncertach. Oto wrażenia recenzenta I. Surmy w gazecie „Słowo” z 12 listopada 1918 roku: „Ale niejedno serce zadrżało, kiedy p. Doneć-Doński śpiewał „Módlcie się, bracia”. Szlachetna muzyka tego utworu dawno znana, choć i nieśpiewana, tak samo szlachetny głos p. Doncia dobrze nam znany, ale ... słowa były jakby nowe. Nie wierzyło się, że to te same, włożone przez poetę w usta księdza, który przemawiał do hajdamaków XVIII wieku, słowa, które my wszyscy dawno znamy na pamięć, drukowane już 75 lat temu... Nie, to był krzyk momentu, na potrzebę którego w tym samym czasie na wezwanie pani Ł. Staryckiej-Czerniachiwskiej zebrano tutaj pieniądze (zebrano 3125 karbowańców). Tak, zdawało się, że artysta opowiada o wczorajszych wydarzeniach...”. W maju 1919 roku w Kijowie z udziałem Marii Łytwynenko-Wolhemut, Mychajła Doncia, reżysera Lesia Kurbasa, dyrygenta Petra Honczarowa stworzono Muzyczną Dramę. Tutaj z sukcesem przeszła premiera opery „Utopiona” M. Łysenki, odbyła się generalna próba „Halki” S. Moniuszki, przeprowadzano sceniczne próby „Tarasa Bulby” M. Łysenki z Donciem w roli tytułowej, ale wydarzenia w Kijowie, na Ukrainie gwałtownie rozwinęły się nie na korzyść powstającego przeciwko bolszewizmowi, denikinowcom narodu ukraińskiego i rewolucję utopiono we krwi. Doneć ciężko przeżył tę porażkę, a otrząsnąwszy się z ciosu, pogodził się z władzą radziecką i włączył się w proces tworzenia ukraińskiej opery. Władza radziecka nie wybaczyła mu udziału w ukraińskiej rewolucji. Drażnił ją opór śpiewaka, jego wolnomyślicielstwo, śmiałe, często ostre wypowiedzi i ataki przeciwko polityce władzy radzieckiej. Mocno przylgnęła do niego w środowisku czekistów etykieta „ukraiński burżuazyjny nacjonalista”. W połowie lat 30. założono na niego specjalną sprawę, potajemnie śledziły go organy śledcze, rozmowy były podsłuchiwane. 2 lipca 1941 roku artystę aresztowano w murach opery, wsadzono do enkawudowskiego „czarnego worona” i wywieziono w nieznanym kierunku. Oficjalna wersja śmierci, odnotowana w zaświadczeniu wydanym żonie śpiewaka przez organy bezpieczeństwa — zmarł 10 września 1941 roku na paraliż serca. Tę datę śmierci podają wszystkie informatory encyklopedyczne. Ja podaję prawdziwą datę śmierci, którą udało mi się z trudem ustalić — 10 /?/ lipca 1941 roku. Władza radziecka próbowała zetrzeć z powierzchni ziemi nawet wzmianki o wybitnym śpiewaku, ale zwyciężyła prawda — i uczciwe imię olbrzyma ukraińskiej sceny operowej powróciło do kultury narodowej. Mykoła KAHARŁYCKYJ, zasłużony działacz sztuki Ukrainy, pisarz 12 stycznia 2008 roku Publikacja Olhy KAHARŁYCKIEJ Przypis: Mykoła Kaharłyckyj napisał powieść artystyczno-dokumentalną pod tytułem „Wielkość i tragedia Mychajła Doncia”. Rękopis do dziś czeka na swojego wydawcę.

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 15Originalseite ↗

Sztuka łączy serca

W Ukraińskim Domu odbył się II Światowy Festiwal Muzyczny „Zjednoczenie śpiewających serc”, który poświęcono Dniu Jedności Ukrainy. Ten festiwal założono z okazji Międzynarodowego Dnia Pokoju, który zbiega się z Narodzeniem Przenajświętszej Bogurodzicy i początkiem kalendarza kościelnego. Festiwal będzie odbywał się cztery razy w roku i będzie naświetlał wielkie święta kościelne i państwowe. Pierwszy festiwal odbył się 22 października ubiegłego roku i został przyуроczony świętu Pokrowy oraz Dniu Obrońcy Ojczyzny. A osobliwością drugiego stało się to, że w jego ramach odbył się program konkursowy, który objął gatunki: śpiew solowy — akademicki, estradowy i ludowy, muzykę instrumentalną, kościelny śpiew chóralny, ludowy śpiew chóralny, choreografię i recytację. Program konkursowy otworzyła najmłodsza uczestniczka — wychowanka Kijowskiej Państwowej Szkoły Choreograficznej Jewa Łewczynśka (11 lat). Dziewczynka przygotowała kompozycję choreograficzną „Drogi Pańskie”, której pomysł zrodził się u niej podczas oglądania filmów dokumentalnych o poległych i rannych ukraińskich dzieciach. Za ten występ Jewa otrzymała Grand Prix konkursu. Najwyższą nagrodę z młodą konkursowiczką podzielił solista Opery Studenckiej Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy im. Piotra Czajkowskiego Ołeksandr Mołodyk za wykonanie arii Rudolfa z opery G. Pucciniego „Cyganeria”. Wielu uczestników konkursu zdobyło pierwsze miejsca w różnych kategoriach. Wśród nich — Kateryna Diaczenko z Mariupola za wykonanie pieśni Natalki z opery M. Łysenki „Natalka Połtawka”; Serhij Łytwynczuk z Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Kultury i Sztuki — aria Nemorina z opery G. Donizettiego „Napój miłosny”; Jarosław Komarnicki z tej samej uczelni – pierwsza aria Cavaradossiego z opery G. Pucciniego „Tosca”; Sofija Andrijasz-Miśko, wychowanka muzyczno-edukacyjnej placówki „Solo Śpiewającego Serca” — pieśń „Mamina ikona”. Wśród zwycięzców konkursu znalazły się także wykonawczynie polskich kolęd i wierszy o Bożym Narodzeniu Tamara Łewadna i Maryna Harkusza; młodsza grupa choreograficzna dziewcząt ze szkoły „Lady” z miasta Bojarka z kompozycją „Tańczące bałwanki”; zespół folklorystyczny „Berehynia” z osiedla typu miejskiego Kałyta w obwodzie kijowskim oraz Ołeksandr Liszczenko z Otwartego Międzynarodowego Uniwersytetu Rozwoju Człowieka „Ukraina”, który wyrecytował fragment poematu Tarasa Szewczenki „Hajdamacy”. Laureatami drugiej nagrody zostali studenci Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Kultury i Sztuki Władysław Hłowacki za utwór duchowy o Dziewicy Maryi „Vergin tutto amor” oraz Cułun Julija (Aria Cherubino „Voi che sapete” W. A. Mozarta), a także zespół pieśni ludowej „Lubystok” z rejonu wyszhorodzkiego obwodu kijowskiego — kompozycja „Synowie Ukrainy”. A brąz przypadł studentce Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Kultury i Sztuki Ołeksandrze Petrowej. Oprócz konkursowiczów swoimi występami widzów uradowali członkowie jury: ludowa artystka Ukrainy Iryna Dać oraz zasłużeni artyści Inna Andrijasz i Mykoła Szulak. Większości występów festiwalowych towarzyszyła koncertmistrz, docent Narodowej Akademii Muzycznej im. P. I. Czajkowskiego, zasłużony działacz sztuki estradowej Ukrainy Iryna Szesterenko. Autorka skrzydlatej frazy „Niebiańska Sotnia”, poetka Tetiana Domaszenko wystąpiła z kompozycją patriotyczną, po której minutą ciszy uczczono wszystkich poległych za wolność Ukrainy. Drugi Festiwal „Zjednoczenie śpiewających serc” odbył się dzięki wsparciu Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. H. Szewczenki, a także aktywnemu udziałowi Wołodymyra Mudryka (prowadzący), Kateryny Orańskiej (organizator z ramienia przedsiębiorstwa państwowego „Ukraiński Dom”), Wasyla Tymoszenki (główny reżyser dźwięku) oraz Natalii Bondar (artysta-projektant). Oprócz tego organizatorzy i uczestnicy festiwalu wyrażają wdzięczność dyrektorowi Międzynarodowego Centrum Kongresowego „Ukraiński Dom”, honorowemu przewodniczącemu jury Festiwalu-konkursu Jurijowi Stelmaszczukowi. Obecnie trwają przygotowania do trzeciego festiwalu „Zjednoczenie śpiewających serc”, który ma odbyć się dwa tygodnie po Wielkanocy, w dzień Niewiast Niosących Wonności 22 kwietnia 2018 roku. tora. Brzmiały także w przekładzie na głos i fortepian pieśni Belliniego, Donizettiego, Rossiniego i innych kompozytorów. Partię fortepianu wykonał solista Narodowej Filharmonii Ukrainy Wołodymyr Knoroz. Perełką koncertu stały się romanse mało znanego na Ukrainie austriackiego kompozytora Richarda Straussa. Aby widz lepiej zrozumiał, o czym są jego utwory „Dzień Wszystkich Świętych”, „Mojemu dziecku”, „Ciszej, duszo moja!”, „Jutro”, „Wieniec różany”, „Dedykacja”, oferowano tłumaczenia wierszy do tych romansów. Kijowska publiczność ciepło przyjęła gościnię i kilkakrotnie wywoływała ją na bis. W najbliższych planach Stefanii są koncerty solowe w Niemczech, na Ukrainie i w USA, główna rola w operze Weinberga w Duńskiej Operze Narodowej oraz działalność dydaktyczna na kursach mistrzowskich Berlińskiej Akademii Operowej. W Centrum Artystyczno-Koncertowym im. Iwana Kozłowskiego Narodowej Operetki Ukrainy trwa projekt „Iwan Kozłowski i kino muzyczne Ukrainy”. Pierwszą część tego projektu poświęcono operze Semena Hułaka-Artemowskiego „Zaporożec za Dunajem”. A nowy wieczór opery i kina – „Natallce Połtawce” Mykoły Łysenki. Reżyserka projektu Tetiana Zozula opowiedziała, że w 1936 roku odbyły się od razu dwie ekranizacje „Natalki Połtawki”. Premiera pierwszej – na 7. Alei w kinie „Wenezja” w Nowym Jorku. Reżyserem tej wersji filmowej był Wasyl Awramenko (1895–1981) – ukraiński baletmistrz, choreograf, aktor, reżyser filmowy, pedagog. Jeden z tych, którzy wcielili ukraińskie tańce ludowe w formę sztuki profesjonalnej. W ukraińskiej diasporze znany jest jako ojciec „ukraińskiego tańca ludowego”. Od 1930 do 1936 roku stworzył około 50 zespołów tańca ludowego w różnych miastach USA. Zwrócenie się W. Awramenki ku kinematografii stało się kontynuacją jego działalności propagandowej w dziedzinie ukraińskiej sztuki. Artysta nakręcił filmy: „Natalka Połtawka”, „Zaporożec za Dunajem”, „Triumf ukraińskiego tańca”, „Tragedia Karpackiej Ukrainy”. Jednocześnie, zdaniem filmoznawców – nie bez „zadania partii”, by wyprzedzić amerykańskich artystów i pierwszymi stworzyć ukraińskie kino muzyczne – na ekrany weszła „Natalka Połtawka” Iwana Kawaleridzego. Kolejną wersję telewizyjną opery nakręcono w 1978 roku. Reżyser – Rodion Jefimenko. Główną rolę grała Natalia Sumska, Mykołę grał Les Serdiuk, a śpiewali w tym filmie Maria Stefiuk (Natalka) i Anatolij Sołowianenko (Petro). Ciekawe fakty wiążą się z pokazem tej opery w Moskwie. W 1971 roku Połtawski Obwodowy Teatr Muzyczno-Dramatyczny im. M. W. Hohola przyjechał z występami do tego miasta. Do repertuaru gościnnego wchodziła także „Natalka Połtawka”. Iwan Kozłowski przyszedł obejrzeć ten spektakl. Po przedstawieniu Iwan Semenowycz opowiedział, że jeszcze w 1919 roku grał Petra w Połtawie i do dziś niczego nie zapomniał. Powstał pomysł: a gdyby zagrać razem? Dwa spektakle z udziałem I. Kozłowskiego odbyły się 15 i 17 czerwca w teatrze im. Mossowietu. Potem trzeba było dać dodatkowy spektakl – 25 czerwca w Teatrze Bolszoj. W całej historii Połtawski Teatr Obwodowy występował tam po raz pierwszy. W tym spektaklu wiele rzeczy wydarzyło się po raz pierwszy. Po raz pierwszy artystka z Połtawy Wira Wołkowa (Natalka Połtawka) grała w swoje urodziny w Moskwie. Po raz pierwszy jej partnerem był sławny śpiewak Iwan Kozłowski. Po raz pierwszy Iwan Semenowycz występował przed moskwianami, wykonując rolę Petra. Burzliwymi owacjami nagrodzili widzowie Iwana Kozłowskiego i jego młodą, czarującą partnerkę Wirę Wołkową. Czerwonooka Wira-Natalka oczarowała stołeczną publiczność. Jej pieśni docierały do najdalszych zakątków sali, czarując pięknem, naturalną siłą brzmienia i delikatnością. Czerwcowy numer czasopisma „Tieatralnaja Moskwa” wyszedł z kolorowym portretem połtawianki Wiry Wołkowej na okładce w charakteryzacji Natalki. 25 czerwca 1971 roku zapadł Wirze Ołeksijiwnie w pamięć na całe życie. Wszak sam I. Kozłowski okazał szacunek swoim ziomkom i doprowadził do tego, by „Natalkę Połtawkę” wystawiono w Moskwie w Teatrze Bolszoj. Był to swoisty prezent dla Wiry Wołkowej na dzień jej urodzin. Opowieść prowadzącej uzupełnił koncert z udziałem solistów stołecznych teatrów: zasłużonej artystki Ukrainy Lubow Dobronożenko (sopran), laureatów międzynarodowych konkursów Wołodymyra Rajewskiego (tenor), Olhy Fedorenko (sopran), Oleny Rajewskiej (sopran), Antoniny Marcewej (sopran), a także młodych wychowanków Teatru Tańca „ADA-GIO”. Koncertmistrzowie wieczoru – Anna Poliszczuk i Artem Ławrynenko. Oprócz tego goście wieczoru obejrzeli fragmenty filmów „Natalka Połtawka” z 1936 i 1978 roku. Obecnie w Centrum Kozłowskiego pracują nad trzecią częścią projektu „Iwan Kozłowski i kino muzyczne Ukrainy”, którą poświęcą światowej sławy operetce Imre Kálmána „Mister X”. Stronę przygotował Eduard OWCHARENKO Eva Łewczynska – laureatka Grand Prix

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 15Originalseite ↗

Słoneczny koncert od Ukrainki z USA

Laureatka międzynarodowych konkursów Stefania Dowhań (sopran) zaprosiła kijowian i gości stolicy na swój solowy koncert „Sole e amore” (Słońce i miłość), który odbył się w Sali Kolumnowej Narodowej Filharmonii Ukrainy. Stefania urodziła się w Kijowie. Tutaj uczyła się gry na fortepianie i śpiewała w chórze młodzieżowym przy Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy. Ponad dziesięć lat temu w Radiu „Swoboda” wyemitowano reportaż o nowej gwieździe opery, która zabłysnęła na artystycznym firmamencie Ukrainy. Radiowa prowadząca porównywała swoją bohaterkę to do Marii Callas, to do Montserrat Caballé i przepowiadała jej podobną sławę. Stefania Dowhań miała wtedy 24 lata. Miała już dyplom z wyróżnieniem Baltimorskiej Szkoły Sztuk, wydział wokalny Uniwersytetu Marylandu oraz pierwsze miejsca i złote medale na prestiżowych międzynarodowych konkursach. Po siedmiu latach nauki w USA dziewczyna, otrzymawszy zaproszenie na staż w Narodowej Operze Ukrainy, wróciła na ojczyznę. Ale teatr nie spieszył się z kontraktem. Tymczasem młoda śpiewaczka kontynuowała podbijanie publiczności zachodniej. „Debiutantka Królewskiej Opery dosłownie znokautowała londyńską publiczność swoim diamentowym głosem i artystyczną grą. W operze Pucciniego »Cyganeria«, śpiewając partię Musetty”, — pisała londyńska gazeta „Czas”. „Stefania Dowhań w roli Violetty to sensacyjne odkrycie. Śpiew bez wysiłku, anielskie wysokie dźwięki, nienaganna koloratura”, — twierdził „Wochenkurier”, Niemcy. Dziś S. Dowhań należy do grona najbardziej poszukiwanych na Zachodzie muzyków spośród urodzonych na Ukrainie. Jej angaż obejmuje Royal Opera House w Londynie, Operę Liryczną w Baltimore, Portland Opera, Metropolitan Opera w Nowym Jorku, Teatr w Hagen, Operę w Heidelbergu, Operę w Moguncji i inne. Jej koncerty solowe odbywają się w Nowym Jorku, Chicago, Filadelfii, Waszyngtonie, Salzburgu, Kijowie, Lwowie. W repertuarze śpiewaczki ponad 30 partii operowych. Między innymi Mimi („Cyganeria” Pucciniego), Liù („Turandot” Pucciniego), Donny Anny („Don Giovanni” Mozarta), Violetty („Traviata” Verdiego), Małgorzaty („Faust” Gounoda), Louise (opera o tym samym tytule Charpentiera), Poppei („Koronacja Poppei” Monteverdiego), Kleopatry („Juliusz Cezar w Egipcie” Händla), Nedda („Pajace” R. Leoncavalla) i inne. Szczególną radość Stefania sprawia występując przed ukraińską publicznością. Możliwość spotkania się z rodzimą publicznością śpiewaczce zapewniła główna filharmoniczna scena kraju. Dla wielu ten koncert był nieco nietypowy, ponieważ widz przywykł do oper włoskich, a tym razem S. Dowhań przedstawiła romanse do muzyki znanych zachodnich kompozytorów. Nazwę programowi — „Sole e amore” (Słońce i miłość) nadał jeden z nielicznych romansów Giacoma Pucciniego do słów samego kompozy-

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 16Originalseite ↗

Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt

otwarcie wystawy prowadząca warsztat kaligrafii Monkey Art Ludmiła Hżebowska. Wśród eksponatów wystawy znajdują się prace inspirowane pismem Hryhorija Skoworody: „Ogród Boskich pieśni. Pieśń 3-cia” (autorka Ludmiła Hżebowska), „Bajki charkowskie. Wąż i Buffon” (Maryna Zawierucha), „Bajki charkowskie. Nóż i osełka” (Maryna Bondar-Choloscha), „Ogród Boskich pieśni. Pieśń 13-ta” (Maryna Wieczirka), „Drzwi wejściowe do chrześcijańskiego życia” fragment (Katarzyna Stepaniszczewa) i inne. Zaprezentowano także życzeniowe kartki, torby, talerze i chustki z cytatami Hryhorija Skoworody, kopie rękopisów Hryhorija Sawowicza. Ponadto Centrum Kultury i Sztuki Ukraińskiej zaprasza do zapoznania się z projektem artystycznym „Sztuka połączenia – 2018”, którego celem jest przedstawienie prac w technice kolażu graficznego i designu graficznego jako oryginalnej i wolnej formy sztuki, oraz z wystawowo-społecznym projektem „Skrzydlaci marzeniem”, który ma udowodnić, że najważniejsze to wierzyć w siebie.

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 16Originalseite ↗

Original auf Ukrainisch · Übersetzung wird aktualisiert

ЗЗааппрроош шууєє Ц Цееннттрр ууккррааїїннссььккооїїї ккууллььттууррии

У Центрі української культури та мистецтва працюють виставка живоQ пису Венери Сабірової “Всесвіт за моїм вікном” та виставка “Філософія каліграфії” до 295Qліття від дня народження українського письменника і філософа Григорія Сковороди. Едуард ОВЧАРЕНКО Фото автора До експозиції “Всесвіт за моїм вікном” увійшли картини, створені Венерою Сабі^ ровою у різних техніках. Але всі вони об’єднані однією темою: “Всесвіт почина^ ється не десь у невідомості, а поруч! ” Пані Венера за першою освітою еконо^ міст. А десять років тому вступила на нав^ чання до Київської національної академії образотворчого мистецтва та архітектури. Починаючи з 2010 року, організовує що^ річні персональні виставки. Художниця — активна учасниця колективних проектів та свят. Її роботи є в приватних колекціях Ук^ Венера Сабірова раїни, Росії, Німеччини, США, Канади, Ізраїлю, Швейцарії. “Мене найбільше приваблюють поєд^ нання прозорості та легкості скла і весел^ кова виразність вітражних фарб, особлива енергетика та надзвичайні відчуття від спілкування з олійними фарбами. Хочу, щоб любов через картини передалася всім, хто на них дивиться, щоб від промінчиків сонця, які є в кожній моїй картині, було світло, тепло і весело. Люблю цей прекрас^ ний світ, люблю творити своїми руками те, що приносить хоч маленьку радість, час^ точку щастя і усмішку”, — розповіла пані Венера. На виставці представлений олійний живопис, вітраж, змішані техніки з використанням до^ рогоцінного камін^ ня, авторська техні^ ка зі склом. Одне з центральних місць посідає диптих “Ча^ рівне озеро”. Поруч полотна “Види Киє^ ва. Софійська пло^ ща” і “Види Києва. Лавра. Початок осе^ ні”. Космічні моти^ ви присутні в карти^ нах “Десь там за хмарами”, “Безмеж^ на невідомість”, “Зародження світу”. Милують око пейза^ жі “Ранок”, “Зача^ ровані дуби”, “Мрії про море”. Комусь захочеться поката^ тися на човні після перегляду робіт “Ти^ ша” і “Майже спокій”. Та, напевне, най^ більше художниця любить малювати кві^ ти, свідчення цього — її картини “Дике поле”, “Яблунька під вікном”, “Квіти ніж^ ності”, “Сонячне поле”, “Оксамитові не^ беса”, “Іриси — квіти жіночості”. А головна мета виставки “Філософія каліграфії” — демонстрація видимої час^ тини каліграфічного світу через експози^ цію та розкриття невидимих філософських моментів у каліграфії. Експозиція пропо^ нує серію рукописних каліграфічних робіт у різних стилях і напрямах каліграфії, зок^ рема й за мотивами почерку Григорія Ско^ вороди. “Усі знають про каліграфію Сходу, а про українську каліграфію ми тільки по^ чинаємо дізнаватися. Східні традиції го^ ворять про філософські аспекти калігра^ фії. І саме творчість Григорія Сковороди допомагає нам це зрозуміти. Кожна лю^ дина має свій почерк, відповідно до ха^ рактеру і стану, в якому вона перебуває в той чи той момент. Вірю, що ви зробите все, аби каліграфія стала широковідо^ мою в Україні”, — зазначила під час від^ Майстер=клас з каліграфії П П ЕЕ Р Р ЕЕ Д Д П П Л Л А А ТТ А А — — 22 00 11 88 ВВааррттііссттьь ппееррееддппллааттии ((зз ддооссттааввккооюю іі ппоошшттооввииммии ввииттррааттааммии))::
Seite · S. 16Originalseite ↗

TYGODNIK OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA «PROSWITA» im. TARASA SZEWCZENKI

Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta" im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracyjne KV nr 4066 z 02.03.2000 r. Redaktor naczelny Pawło MOWCZAN Indeks pocztowy — 30617. Strona w katalogu — 76. Na 1 miesiąc 14 hrywien 56 kopiejek. Na 3 miesiące 42 hrywny 25 kopiejek. Na pół roku 80 hrywien 90 kopiejek. Na rok 159 hrywien 20 kopiejek.

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 16Originalseite ↗

Text bei der Erkennung beschädigt — lesen Sie die Originalseite

ZAPOWIEDŹ

Redaktor naczelna Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcyjnych Natalia SKRYNNYK 278B01B30 (tel./faks)

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 16Originalseite ↗

Jesteście ze „Słowem Proświty”, bo to Wasza gazeta!

Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Dział pracy proświtańskiej Olha ŻMUDOWSKA Dział kultury Eduard OWCHARENKO 279B39B55 Dział korekty Tetiana SZCZERBAK Iryna STELMACH Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK, Wołodymyr ŻYHUN Redaktor dyżurny Olha ŻMUDOWSKA Księgowość 279B41B46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10EB, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Nakład ogólny w styczniu — 15 800 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 Wydrukowano w spółce z o.o. „Interekspresdruk”, ul. Simji Sosninych, 3.

Maschinelle Übersetzung

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn