Seite · S. 1Originalseite ↗
To jednak Stepan Dropan, a nie Iwan Fiodorow. Ostatecznie obalono kolejny rosyjski mit ukraińskiej historii — o rzekomej „starszeństwie” rosyjskiej książki nad ukraińską
Слово Просвіти, №07 за 2020 рік
W świeżym numerze nowego czasopisma popularnonaukowego „Ukraińska przestrzeń informacyjna” opublikowano w tłumaczeniu ze starej łaciny i bez żadnych skrótów dwa nieznane dotąd ogółowi dokumenty archiwalne. Mowa w nich o pierwszej drukarni we Lwowie Stepana Dropana z… 1460 roku — na 112 lat przed przybyciem tam z Moskwy Iwana Fiodorowa. Upublicznienie treści takich dokumentów wykracza daleko poza granice zainteresowań określonego kręgu badaczy i staje się obecnie przedmiotem poznania i przemyśleń ukraińskiego ogółu. Chodzi o podstawy dla świadomego ukraiństwa i nowej generacji jego elity w kwestii zdecydowanego odejścia od narzuconych z zewnątrz stereotypów ideologicznych i dogmatów, według których wszystko co ukraińskie, nasze z kultury duchowej i materialnej, zawsze rozwijało się jedynie w ścisłym powiązaniu z rosyjskim, a ponadto stale uważane było za drugorzędne, przypadkowe, pozbawione samodzielnych cech. Mykoła TYMOSZYK, doktor nauk filologicznych, profesor, dziennikarz. Nowa ofensywa przeciwników ukraińskiej Ukrainy. Wyróżnię trzy przyczyny konieczności aktywizacji na polu ukrainoznawczym nieobojętnej części ukraińskiej inteligencji. Pierwsza. W ostatnich miesiącach w ogólnokrajowych, a zwłaszcza w prywatnych środkach masowego przekazu (telewizja, radio, prasa) nasiliły się nieuzasadnione, uwarunkowane zmianą ekipy na ukraińskim statku politycznym, ataki bezpośrednich i ukrytych oponentów tego, co ukraińskie na Ukrainie. Statek, który wypłynął z takim skrzypieniem i opóźnieniem wreszcie na pełne wody i obrał właściwy kurs, zaczęto znowu rozkołysywać. Takie rozkołysywanie skierowane jest przede wszystkim na rewizję tych fundamentalnych zasad ukraińskiego państwowotwórstwa (historia, język, kultura), które w niełatwych ukraińskich realiach zostały już obronione, uzasadnione i zabezpieczone, wokół których odbyły się już ostre i długotrwałe dyskusje zarówno specjalistów, jak i społecznie aktywnych Ukraińców. Druga. Początek trzeciego tysiąclecia przyniósł Ukrainie kolejną serię ważnych i znaczących dla poznania historii narodowej jubileuszy, które mają bezpośredni związek z utwierdzeniem wskazanych wyżej fundamentalnych zasad polityki humanistycznej państwa. Chodzi o 450-lecie Ewangelii Peresopnickiej, 360-lecie rozgromienia przez ukraińskich kozaków pod Konotopem armii rosyjskich najeźdźców, 250-lecie drażniącego Imperium Rosyjskie Iwana Kotlarewskiego, 200-lecie „budziciela ukraiństwa” w Galicji Markijana Szaszkewycza. Te daty mogły stać się, ale niestety nie stały się ważnym czynnikiem potężnej promocji na szczeblu państwowym idei ukraińskiej Ukrainy, początku spóźnionej, ale zdecydowanej akcji derusyfikacji narodowej przestrzeni informacyjnej. Jak i wcześniej, znaczenie tych dat okazało się faktycznie niezauważone na szczeblu państwa, obchodzono je zazwyczaj w środowisku społecznym. W związku z tym wyświechtane rosyjsko-sowieckie ideologemy nadal są tolerowane w wierzchołku nowo przybyłych na Bankową i Hruszewskiego mężów stanu. W ich leksykonie coraz częściej pojawiają się wypowiedzi o braku potrzeby zwracania uwagi na tak zwane kontrowersyjne osobistości czy takież wydarzenia, a bardziej — na sport, naukę. Trzecia. W warunkach permanentnego poszukiwania, konkretyzacji i ochrony w niełatwych realiach społeczno-politycznych idei narodowej młodego państwa ukraińskiego, nie stworzyliśmy uczciwej i prawdziwej, bazującej nie na przyniesionych z zewnątrz koncepcjach ideologicznych, a na podstawie rzetelnego badania i wprowadzenia do obiegu naukowego zakazanych wcześniej materiałów archiwalnych, historii kultury narodowej. Tej składowej naszego odrodzenia, którą Lina Kostenko nazwała „aurą humanistyczną narodu”. Zakończenie na str. 8—9. Oto i w przeddzień Dnia Niepodległości Ukrainy do tekstów programowych nowego prezydenta Ukrainy, które całkiem wyraźnie przygotowywali niedouczeni jego pomocnicy, znowu przenoszą się sowieckie ideologemy o pierwszym ukraińskim drukarzu Iwanie Fiodorowie i jego „Apostole”. NASZEJ PAMIĘCI. INTELIKTU WYSTARCZY. PROBLEMY Z SUMIENIEM... LINIA FRONTU — KUBAŃ
S. 8 · Originalseite ↗
Zakończenie. Początek na str. 1. Ukryta w łacińskim alfabecie ukraińska prawda. Pod koniec chruszczowowskiej odwilży, która przypadła na drugą połowę lat 60. XX wieku, w przestrzeni informacyjnej ZSRR wydarzyło się coś, co wywołało wówczas efekt swoistej bomby. Sprawcą tego był magazyn „Archiwy Ukrainy”. Mimo wąskoprofilowego statusu — naukowo-informacyjnego biuletynu Zarządu Archiwalnego przy Radzie Ministrów USRR, magazyn ten miał niezwykle wysoki jak na obecne czasy nakład: prawie 21 tysięcy egzemplarzy. Drugi numer z 1968 roku otwierał artykuł Oresta Maciuka pod tytułem „Czy było drukarstwo na Ukrainie przed Iwanem Fiodorowem?”. Artykuł okazał się zbyt śmiały jak na tamte czasy, ponieważ autor na postawione pytanie dawał jednoznacznie twierdzącą odpowiedź. Młodemu badaczowi, który przygotowywał się do obrony pracy doktorskiej z, wydawałoby się, czysto technicznego tematu — historii papieru na Ukrainie, udało się jako pierwszemu odnaleźć w Centralnym Państwowym Archiwum Historycznym we Lwowie dwa dokumenty, które jednoznacznie wskazywały na istnienie w tym mieście drukarni... jeszcze w 1460 roku, czyli 112 lat przed przybyciem tam Iwana Fiodorowa (Fiodorowicza) w 1572 roku. Oba dokumenty są napisane w języku łacińskim i datowane na 23 lipca 1791 roku oraz 20 października 1792 roku. Pierwszy dokument to „Oświadczenie klasztoru dla Kolegium Fiskalnego we Lwowie z prośbą o podjęcie działań w sprawie zwrotu mu majątku ruchomego i nieruchomego, w tym drukarni należącej do klasztoru od 1460 roku, w celu wypełnienia przez prowizorów bractwa wszystkich zobowiązań wobec klasztoru”. W drugim dokumencie — „Notatce wyjaśniającej prowizorów Bractwa Stauropigijskiego dla Starostwa Lwowskiego w związku z roszczeniami bazylianów do drukarni (założonej jeszcze w 1460 roku przez lwowskiego Ukraińca Stepana Dropana)” przedstawia się, rzecz jasna, inną wizję istoty konfliktu i dowodzi, że sama drukarnia, założona przez lwowskiego mieszczanina Ukraińca Stepana Dropana przed 1460 rokiem, w pełni na legalnych podstawach jest teraz własnością bractwa, a nie klasztoru. Zestawiwszy i przeanalizowawszy te oraz inne dokumenty archiwalne, w szczególności te dotyczące historii lwowskiego mieszczanina Stepana Dropana i jego drukarni (a o tym jest jeszcze kilka dokumentów w lwowskich archiwach), O. Maciuk nie bez podstaw uważa „istnienie drukarni we Lwowie począwszy od 1460 roku za bezsporne”, a Stepana Dropana za „inicjatora ukraińskiego drukarstwa”. Jak mogło się stać, że takie dwa niepodważalne dokumenty, które wywracały do góry nogami utrwaloną dotąd rosyjską (radziecką) koncepcję zapoczątkowania ukraińskiego drukarstwa, nie zostały usunięte z teczek archiwalnych przez moskiewskich cenzorów latem 1939 roku? Przecież dobrze wiadomo, że w pierwszych miesiącach przyłączenia zachodnioukraińskich obwodów do składu radzieckiej Ukrainy wszystkie krajowe archiwa i zasoby biblioteczne bezlitośnie wyczyścili przysłani z Moskwy liczni „specjaliści” w mundurach oficerów Armii Czerwonej. Można przypuszczać, że te dokumenty uratował przed zniszczeniem fakt, iż napisane były w języku łacińskim i przechowywane od początku XVIII wieku w licznych teczkach, które miały związek z Protoigumenatem klasztorów zakonu św. Bazylego Wielkiego. Zatem moskiewscy cenzorzy świadomie ominęli dokumenty tej całkowicie dalekiej od polityki instytucji kościelnej. Zresztą stara łacina, która dominowała na licznych arkuszach tego archiwum, była nie do przełknięcia dla nowo objawionych przepisów historii Ukrainy. Dlaczego ważne odkrycie nie stało się sensacją? Opublikowane w fachowym wydaniu z zakresu archiwistyki odkrycie historyczne Oresta Maciuka okazało się na tyle niepodważalne, że w innych warunkach mogłoby stać się oszałamiającą sensacją. Jednak nie stało się. Dlaczego? Portret Stepana Dropana. Z kolekcji Petra Juszczenki „Wielcy Ukraińcy”, która była prezentowana w Ukraińskim Domu w przededniu Rewolucji Godności. 2013 rok. Ideolodzy komunistycznego reżimu dostrzegali w treści tego znaleziska skrajne niebezpieczeństwo. I niezwłocznie podjęli zdecydowane kroki, aby nieopatrznie wypuszczonego z butelki nacjonalistycznego „diabła” z powrotem tam zagnać. W jaki sposób? Nakład magazynu „Archiwy Ukrainy”, gdzie wydrukowano ten artykuł, został usunięty z bibliotek wszystkich szczebli podporządkowania. Zazwyczaj system zostawiał po jednym egzemplarzu takich szczególnie „kramolnych” (wywrotowych) wydań i tworzył dla tego celu przy największych księgozbiorach kraju specjalne fundusze, dostęp do których był dozwolony tylko wybranym, sprawdzonym przez władzę, oficjalnym recenzentom. Usuwano takie egzemplarze również u prenumeratorów — według list, które dostarczały specjalnym pełnomocnikom placówki pocztowe w terenie. Historia funkcjonowania ukraińskiego słowa drukowanego zarówno w czasach przedradzieckich, jak i zwłaszcza w poradzieckich, jest przepełniona dramatycznymi przykładami takich usunięć. O jednym z nich, związanym właśnie z tak zwanym dropanowskim wydaniem „Archiwów Ukrainy”, opowiedział na łamach „Literackiej Ukrainy” w 2012 roku były student wydziału filologicznego Rówieńskiego Instytutu Pedagogicznego Borys Berezoweć z miasta Berezne w obwodzie rówieńskim. Jeśli chodzi o odkrywcę imienia ukraińskiego pierwszego drukarza Stepana Dropana, obecnie już nieżyjącego Oresta Maciuka, to za tę publikację, według wspomnień jego byłych kolegów, o mało nie przypłacił karierą naukową. Od końca lat 60. XX wieku na temat przedfiodorowskiego drukarstwa na Ukrainie, jak i na źródła oraz główne etapy rozwoju ukraińskiej książki rękopiśmiennej, władza nałożyła surowe tabu. Natomiast wszelkimi sposobami zachęcano i wspierano tematy związane z działalnością rosyjskiego pierwszego drukarza Iwana Fiodorowicza na ukraińskich terenach. Za takie szczególnie „nadające się na dysertację” w czasach radzieckich prace badacze stawali się akademikami i kawalerami orderów. Niepodważalne fakty łacińskojęzycznego kronikarza. Dwa dokumenty, o których po raz pierwszy mowa w tej publikacji, napisane są pod koniec XVIII wieku. Jednak swoją treścią przenoszą czytelnika w kulturalno-oświatowy i religijny świat Lwowa o ponad cztery stulecia wcześniej. Cementującym rdzeniem sprawy jest drukarnia lwowskiego mieszczanina Stepana Dropana, podarowana przez niego mnichom zakonu bazylianów Klasztoru św. Onufrego od 1460 roku. Właśnie ta drukarnia, a dokładniej zyski z niej, stały się przyczyną niemałego konfliktu między dwiema stronami prawnymi: mieszkańcami i opiekunami klasztoru — z jednej strony, a udziałowcami klasztoru, członkami Lwowskiego Bractwa Stauropigijskiego — z drugiej. Sprawa ta jest przeciągnięta w czasie i nieco zagmatwana w swojej istocie przez nieustępliwość obu stron oraz całkowicie przeciwne interpretowanie faktów. Nie osiągnąwszy przez długi czas porozumienia w kwestiach przynależności drukarni i podziału zysków z niej, obie strony udały się w poszukiwaniu prawdy do wyższych szczebli wymiaru sprawiedliwości kraju — Cesarsko-Królewskiego Kolegium Fiskalnego Okręgu Lwowskiego. Rozpatrywanie jej, z nieznanych przyczyn, opóźniło się. Sprawę tę rozpatrywano nie jeden rok. Zwróćmy uwagę na fakty, których nie podważa żadna ze stron: - drukarnię podarował klasztorowi lwowski mieszczanin Stepan Dropan w 1460 roku; - akt tego darowania zatwierdził przywilejem król Polski Kazimierz IV w 1469 roku; - stabilna dochodowość drukarni i roczny procent od kapitału w sumie 7000 florenów; - zobowiązanie bractwa po pożarze w klasztorze i przeniesieniu drukarni w inne miejsce do wydzielania co roku klasztorowi na potrzeby potrzebujących 200 florenów; - znana książka — pisma Świętego
Jana Złotoustego — w tej drukarni wydawano ukraińską czcionką dwukrotnie; z drugiego wydania z 1614 roku zachował się egzemplarz. Teraz wyodrębnijmy fakty, które każda ze stron interpretuje na swój sposób lub im zaprzecza: - akt założenia klasztoru w 1300 roku (mnisi wskazują na łaciński rękopis historyka Zimorowicza; stawropigijczycy poddają go w wątpliwość); - akt darowizny klasztoru bazylianom (mnisi wskazują na Konstantego Ostrogskiego, stawropigijczycy twierdzą, że klasztor św. Onufrego budowali prowizorzy, ale później mogli podarować go księciu z szacunku do niego); - współczesna przynależność drukarni Stepana Dropana (mnisi obstają przy tym, że została podarowana klasztorowi na wieki wieków; stawropigijczycy twierdzą, że tymczasowo, tylko po to, by postawić klasztor na nogi, i że po wielokrotnych pożarach faktycznie odnawiali sprzęt drukarski na własny koszt, więc mają prawo teraz nim władać). - sumy pieniężne, które rzekomo każda ze stron jest winna drugiej (tej kwestii w dokumentach, nawiasem mówiąc, poświęcono większą część wyjaśnień). Świadectwa naszych i obcych badaczy nie były brane pod uwagę. Teraz, oddzieliwszy z dwóch analizowanych spraw archiwalnych fakty główne i drugorzędne, dochodzimy do wniosku: fakt istnienia ukraińskiej drukarni we Lwowie przed 1460 rokiem jest niezaprzeczalny. Co więcej, informacja o tej drukarni i jej właścicielu spotyka się w innych dokumentach, które zachowały się we lwowskich archiwach i dotrwały do naszych czasów, a także w pracach badaczy historii drukarstwa okresu przedradzieckiego. Wyodrębnijmy najważniejsze: 1. Materiały rękopiśmienne, które umownie można nazwać „Kroniką klasztoru”. Tę kronikę zebrał pod koniec XIX wieku znany teolog i historyk Kościoła, profesor i rektor Uniwersytetu Lwowskiego Modest Hrynewecki. Będąc protoigumenem klasztorów bazyliańskich, miał możliwość odnalezienia dokumentów, a także zapisania opowieści mnichów o historii i etapach rozwoju klasztoru św. Onufrego. Na jednym z arkuszy tej „Kroniki” znajduje się zapis także o drukarni S. Dropana. 2. Inwentarz książek klasztoru Słowistowskiego. Ten dokument rejestruje obecne wśród innych różnorodnych książek w bibliotece tego klasztoru sześć wydań, wydrukowanych ówczesnym językiem ukraińskim wcześniej, niż ujrzał świat w 1574 roku „Apostoł” Iwana Fedorowicza — oficjalnie uznanej w latach radzieckich daty założenia ukraińskiego drukarstwa. 3. Wśród politycznie niezaangażowanych autorów fundamentalnych prac z tej problematyki okresu przedradzieckiego warto wymienić polskiego uczonego J. Bandtkiego oraz badacza historii słowiańskiego drukarstwa cyrylickiego rodem z Galicji D. Zubryckiego. W swojej „Historii drukarń w Królestwie Polskim i Wielkim Księstwie Litewskim i w krajach zagranicznych, gdzie polskie sprawy się działy” o początkach drukarstwa we Lwowie J. Bandtkie stwierdził jednoznacznie: „Iwan Fedorow nie założył, a odnowił tutaj drukarnię ruską r. 1573”. D. Zubrycki w pracy z historii drukarń na Ukrainie Zachodniej (ukazała się w języku polskim) także przytacza niemało argumentów na korzyść tak zwanego przedfedorowskiego drukarstwa we Lwowie. Na fakty wcześniejszego, niż przyjęto na oficjalnym poziomie, tworzenia drukowanych książek w tym mieście zwraca uwagę niezaangażowany w ukraińską przeszłość polski badacz I. Chodynicki. Z jakimi ideologicznymi stereotypami należy się pożegnać? W tym kontekście nasuwają się pytania, które obecnie stają się fundamentalne. Dotyczą one nie tyle naukowców chronicznie upośledzanego przez władzę nurtu ukrainoznawczego, których u nas jeszcze nie brakuje. Chodzi o tych, którzy na szczytach władzy odpowiadają za politykę humanitarną państwa ukraińskiego. Do tych możnowładców kierowane są takie pytania: 1. Czy zostanie wreszcie przełamane narzucanie z zewnątrz i od wewnątrz przestarzałych ideologicznych stereotypów i dogmatów, które przez wiele lat utwierdzały w umysłach milionów naszych rodaków upokarzający kompleks małorosyjskości? 2. Czy pójdziemy, razem z przeformatowanym Instytutem Pamięci Narodowej, w głąb w poszukiwaniach i analizie właśnie źródeł archiwalnych, do czego wzywali nas ci nieobojętni poprzednicy? Przecież właśnie z powodów politycznych do niedawna nie mieli możliwości dostępu do tych dokumentów. 3. Czy doczekamy się na oficjalnym poziomie rezygnacji z wyświechtanej interpretacji tez autorytetów naukowych epoki radzieckiej i czy zrezygnujemy z podążania dalej siłą inercji, zgodnie z wyznaczonymi niegdyś z góry, do tego poza granicami naszego domu, orientacjami? Kto stoi za jałowymi naukowymi „polemistami”? Stawiać takie pytania trzeba z pewnym posmakiem goryczy, bo do dziś u nas trwają próby wzniecania nie tylko naukowej, ale i opinii publicznej wymyślonymi polemikami, które już się odbyły, wokół których już zostały wyznaczone pewne akcenty naukowe, których uczestnicy z obu stron już dawno poszli dalej w swoich poszukiwaniach naukowych. Mam na myśli tak zwaną
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung
