Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
nr 8 (333) 23 lutego - 1 marca 2006 r. TYGODNIK OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA «PROŚWITA» imienia TARASA SZEWCZENKI
Maschinelle Übersetzung
Zdjęcie I. Pyłypenki. Str. 5, 6
Maschinelle Übersetzung
BEZPOŚREDNIA WYPOWIEDŹ — Chcę, aby każdy z nas w wyrażeniu „język ojczysty” z szczególnym uczuciem, szczególnym naciskiem wymawiał słowo „ojczysty”. Jest ono najbardziej istotne, najbardziej zaakcentowane — przywiązane do rodu. Jeśli zrozumiemy, że ojczystość i pokrewieństwo, i rodzinność, i wszystko to, co niesie w sobie rdzeń „ród”, jest decydujące, to wtedy uświadomimy sobie, że wszystko to, co jest zapożyczone, nie daje człowiekowi możliwości bycia przynależnym do tego masywu, który nazywa się ród, plemię, etnos, naród. Ja osobiście wyodrębniam słowo „ojczysty” jako rzecz dominującą. Międzynarodowy Dzień Języka Ojczystego został ogłoszony nie w naszym państwie, a przez instytucje międzynarodowe. Faktycznie ten dzień ma na celu chronić narodowe języki mniejszościowe, które są zagrożone. W naszej ukraińskiej sytuacji paradoksalnie ułożyło się tak, że ojczystości języka nie postrzegamy jako czegoś decydującego i czegoś obowiązkowego. To znaczy, można, korzystając z obcego języka, nie czuć się cudzoziemcem na tej ziemi. Nam długi czas narzucano, że obce — to dobre, to nie złe: będziesz znać obce, będziesz mieć karierę. Obcym językiem oddzielano cię od masywu, akcentowano na twoim osobistym, proponowano ci twoje własne warianty życia… Ojczystość języka była, a jeśli mówić szczerze, to i do dziś jest, — nieobowiązkowym składnikiem twojego osobistego „ja”. Jesteś jakby powiany wiatrem, przyniesiony na tę ziemię, bezkorzenny, możesz łatwo współistnieć z jakikolwiek innymi etnosami, nie czując tego kosmicznego programu — bycia Ukraińcem. Bycia odpowiednim swojemu przeznaczeniu, bo nie ty — sam z siebie — wybierałeś ten naród, tę ziemię, tych rodziców, którzy dali ci przynależność do języka ojczystego, który, właściwie, ciebie i wyodrębnia spośród innych, wielu. Język ojczysty — to pierwsza oznaka twojej odmienności od wszystkich innych plemion, narodów, etnosów, rodów — właśnie język ojczysty! I dlatego w opozycji „ojczyste i obce” właśnie i jest zawarta linia twojego zachowania. Na ojczyste powinieneś reagować jak na zobowiązujące. Obce — już oddziela cię. Obce tobie jest narzucane. Obce nam jest wmawiane. Obce dzisiaj zalało Ukrainę. Wydawałoby się, że z niepodległością problem obcego i swojego powinniśmy byli rozwiązać. Ojczystego i nieojczystego, spokrewnionego i wyobcowanego — powinniśmy byli te opozycyjne pary rozdzielić dawno temu i, jak wszystkie europejskie narody, powiedzieć: „Tak, my jesteśmy Ukraińcami, my budowaliśmy to państwo jako mechanizm samoobrony ojczystej przestrzeni — czy to geograficznej, czy informacyjnej, czy ekonomicznej, czy to przestrzeni językowej… To bardzo istotne priorytetowe rzeczy, które, właściwie, wszystkie europejskie narody zrealizowały. My — nie zrealizowaliśmy, co więcej — odeszliśmy od tego projektu, który był zakładany, kiedy zdobywaliśmy niepodległe państwo. My odeszliśmy… Państwo dzisiaj — to coś takiego surogatowego — więc w czym niebezpieczeństwo kryje się dla Ukrainy? W tym, że my, nie rozwiązawszy problemu ojczystego, czyli języka ojczystego, czyli jedynego, jednomasywnego — zbyt zachłysnęliśmy się globalistycznym. Co, powiedzmy, robi Rosja? Co robią inne narody? Te etniczne wtręty, które u nich są, one przyuczają, robią je swoimi — nie w opozycyjności istnienia, a w pokrewieństwie, dając możliwość mniejszościowym grupom etnicznym istnieć w swoim wariancie językowym. Robimy to i my, sprzyjając Grekom bycia Grekami, Gagauzom — Gagauzami, ale my nie powinniśmy pobłażać szowinistycznym nastrojom tych etnosów, które dominowały nad nami i pragną zachować tę dominację. Oto dlaczego „Proświta” zwołuje swoje „okrągłe stoły”, robi wszystkie inne przedsięwzięcia, wszystkie swoje apele — my musimy uchronić i chronimy przestrzeń języka ojczystego. Oto dlaczego Narodowa Rada ds. Kultury i Duchowości, do której należę zgodnie z rozkazem Prezydenta i kieruję komisją ekspercką ds. językowych, wypracowała cały szereg rekomendacji po to, aby ojczyste stało się ojczystym. Aby dystans między Ukraińcem a ojczystym, które on dziedziczy, do którego jest przynależny na poziomie genetycznym, został pokonany. Aby przestrzeń języka ojczystego była jednolita, nie była podzielona, aby odwieczne ukraińskie kompleksy nie towarzyszyły nam, nie przekazywały się naszym dzieciom, aby nie dochodziło do takich absurdów, jak doszło w Politechnice Odeskiej, gdzie język ukraiński wykładano… po rosyjsku! Do takiego nie dochodzili ani za rosyjskiego imperium, ani za radzieckiego! Język ukraiński dla Ukraińców, urodzonych na tej ziemi, jest traktowany i przefiltrowywany obcym językiem! Większego absurdu już nie może być! Oto dlaczego i rządowi, i Prezydentowi, i innym strukturom warto określić się, jaka ma być polityka językowa w naszym państwie, abyśmy nie wyobcowali się, a rodzili się w tym jedynym masywie, który nazywa się naród ukraiński. Wszyscy my uznajemy, że nasz język ojczysty przeżywa ciężkie czasy, i Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. T. Szewczenki je oznaczyło tak: „Społeczeństwo obywatelskie i język państwowy. Stan. Problemy. Perspektywy”, przeprowadzając „okrągły stół” razem z Głównym Zarządem Polityki Wewnętrznej Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej oraz Komisją Ekspercką ds. polityki językowej Narodowej Rady ds. Kultury i Duchowości przy Prezydencie Ukrainy 21 lutego — w Międzynarodowy Dzień Języka Ojczystego i wypracowując „Rekomendacje...” (zob. s. 4). Głos dla przewodniczącego „Proświty”, deputowanego ludowego Rady Najwyższej Pawła MOWCZANA. Huculskie Roztoki Str. 8—9 Przywracamy imiona Str. 12 Arrivederci, Umbrio! Str. 14 W SUMIE NA KONCIE CERKWI TARASA — 766 383 UAH 45 kop.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
zrozumieniem, bo wie, jak trudno te hasła wcielić w życie. Jednak sympatie sympatiami, a w politycznych stosunkach międzypaństwowych najważniejszy pozostaje pragmatyzm. Zatem w stosunkach ukraińsko-polskich są zarówno pozytywne, jak i negatywne momenty. Przecież polscy przedsiębiorcy również ucierpieli w wyniku niespodziewanego zniesienia ulg w ukraińskich „wolnych strefach ekonomicznych”, polski kapitał, podobnie jak kapitał innych krajów zachodnich, oczekuje od Kijowa stworzenia sprzyjającego klimatu inwestycyjnego itp. Na szczęście pozytywnych, a nawet perspektywicznych momentów w naszych stosunkach jest znacznie więcej. Są to plany dokończenia budowy ropociągu Odessa—Brody do polskiego Płocka, wykorzystanie przez Polaków ukraińskich magazynów gazu oraz tworzenie wspólnych magistrali tranzytowych dla przepływu towarów między Unią Europejską a Rosją i innymi krajami azjatyckimi. Lecz szczególnie ważne dla obu stron mogą okazać się porozumienia w sferze skoordynowanej polityki zagranicznej — zarówno wobec UE, jak i wobec Federacji Rosyjskiej. Wobec Rosji „PiS” — polityczne zaplecze obecnego polskiego prezydenta — zawsze zajmowało ostro krytyczne stanowisko i zasłynęło swoistym polowaniem na „rosyjskich agentów”. To szczególnie drażniło w ostatnim czasie Niemcy za czasów Schrödera. Ale i niemieccy chadecy nie mieli powodów do radości z dojścia braci Kaczyńskich (brat bliźniak polskiego prezydenta Jarosław jest liderem partii) do władzy w Polsce. Przecież to właśnie Lech Kaczyński, będąc merem Warszawy, zlecił specjalnej komisji obliczenie, ile Niemcy są winni Polakom za zniszczenie przez hitlerowców ich stolicy. Dlatego też nie dziwi, że zwycięstwo „PiS” negatywnie odebrano w Niemczech nie tylko w wydaniach lewicowych i zielonych, ale także w tak renomowanych gazetach jak „Frankfurter Allgemeine Zeitung”, która zaznacza: „Nacjonalistyczny PiS stawia na silnego lidera i podkreśla dziedziczną wrogość wobec Rosji i Niemiec”. W takiej sytuacji Warszawa, jak nigdy wcześniej, potrzebuje partnerstwa ze strony Kijowa. Dla Kijowa takie partnerstwo mogłoby również być korzystne, zwłaszcza w kierunku integracji europejskiej. Zatem wizyta polskiego prezydenta w ukraińskiej stolicy powinna zademonstrować, czy „pomarańczowa” władza jest rzeczywiście gotowa na takie partnerstwo i czy hasło „Kijów—Warszawa — wspólna sprawa” wciąż pozostaje aktualne. Pawło ZAZBRUCANEC. świadomości i artykuły Kodeksu Karnego wszystkich 45 „specyficznych” kandydatów do Rady Najwyższej Autonomii. Jurij Łucenko podkreślił, że zgodnie z prawem osoby te mają prawo kandydować do korpusu deputowanych półwyspu, ponieważ wyroki zostały zatarte, ale „w innym kraju świata nie mógłby sobie czegoś takiego wyobrazić”. I jeszcze minister zauważył, że jest niezadowolony ze stanu spraw w Autonomii, uważa, że obecny skład kierownictwa resortu milicji na Krymie otrzymał zbyt ciężki spadek. Jurija Łucenkę niepokoi, że w okresie przedwyborczym milicja półwyspu, gdzie „ostro stoi kwestia korupcji wewnątrz niej samej, nie mówi pełnym głosem”. Wiktor CHOMENKO, Krym
Maschinelle Übersetzung
PARTNERSTWO Lecha Kaczyńskiego można śmiało zaliczyć do grona tych polityków Polski, u których, jak wyraził się jeden z polskich publicystów, “połowa serca jest biało-czerwona, a połowa — pomarańczowa”. Lech Kaczyński podczas pomarańczowej rewolucji był prezydentem Warszawy i jednym z liderów partii “Prawo i Sprawiedliwość”, od razu stanął po stronie uczestników rewolucji i siły politycznej, którą oni popierali. Wśród organów samorządu terytorialnego w Polsce najbardziej zdecydowanymi działaniami wyróżniła się wówczas właśnie warszawska rada miasta. Rada stolicy Polski na specjalnym posiedzeniu jeszcze po drugiej turze ukraińskich wyborów bez zbędnych eufemizmów uznała zwycięstwo w wyborach Prezydenta Ukrainy Wiktora Juszczenki i wysłała mu oficjalne gratulacje z tej okazji. Na wieży warszawskiego Pałacu Kultury (wciąż najwyższego budynku polskiej stolicy) z czterech jej stron wywieszono wielkie pomarańczowe banery na znak solidaryzacji warszawiaków z kijowskim Majdanem Niepodległości. Właśnie wtedy na wiecach, które prowadziły wspólnie partie “Prawo i Sprawiedliwość” oraz główny konkurent w wyborach parlamentarnych “Platforma Obywatelska”, a także organizacje młodzieżowe i studenci warszawskich uczelni, narodziło się hasło: “Kijów—Warszawa — wspólna sprawa”. Partia Lecha Kaczyńskiego organizowała i udzielała wsparcia materialnego setkom Polaków, którzy w tamtych dniach jechali na Majdan i zgłaszali się jako obserwatorzy wyborów ukraińskich. KOMENTARZ “Dopóki Zachód nie zobaczył dążenia Ukrainy do integracji z Europą, dopóty rurociąg “Odessa—Brody” mógł pozostawać jedynie pięknym życzeniem”, — oświadczył lider Ukraińskiego Bloku Narodowego Kostenki i Płuszcza Jurij KOSTENKO na antenie radia lwowskiego “Niezależność”, komentując fakt zawarcia między rządami Ukrainy i Polski umowy o wsparciu dokończenia budowy rurociągu “Odessa—Brody” do Płocka (Polska). W związku z tym Jurij Kostenko przeprowadził paralelę z samolotem AN-70. “Kilka lat temu prowadziliśmy negocjacje w sprawie sprzedaży naszego samolotu wojskowego AN-70. To WYBORY — To wielkie niebezpieczeństwo, — ostrzegł na konferencji prasowej w Symferopolu minister spraw wewnętrznych Ukrainy Jurij Łucenko. I zauważył: “Wyborcy Krymu powinni mieć pełną informację o tych, którzy kandydują do Rady Najwyższej Autonomii. Mam wobec nich zobowiązanie — poinformować, że idą tam ludzie, którzy mieli konflikt z prawem”. Takich kandydatów, według informacji ministra, jest 45. Mistrzem w tej dyscyplinie przedwyborczych zmagań ogłosił blok “Za Sojusz”, na listach którego jest 12 grzesznych dusz. W bloku “Za Janukowyczem” — 9 person i jeszcze dwóch figurantów, którzy są w toku rozpatrywania jakiejś sprawy, ale oskarżenia jeszcze nie postawiono. Po siedem “konfliktowych” osób u prezydenta. Deputowani Parlamentu Europejskiego z “PiS” dołożyli niemało starań, aby zwrócić uwagę swoich europejskich kolegów na wagę wydarzeń, które w listopadzie rozgrywały się nad Dnieprem. Potem Lech Kaczyński zanurzył się w przedwyborcze batalie, w wyniku których jego partia zwyciężyła w wyborach parlamentarnych, a on sam — w prezydenckich. Lecz, mimo to, pozostawał konsekwentnym zwolennikiem porewolucyjnej Ukrainy. Jeszcze jako kandydat na stanowisko głowy polskiego państwa Lech Kaczyński deklarował: “Myślę, że są wszelkie możliwości i potencjał ku temu, aby skrócić proces wstąpienia Ukrainy do UE”. A także wyrażał opinię, że Ukraina powinna dążyć do zmniejszenia zakresu wymagań, które są stawiane kandydatom na drodze eurointegracji. Nie wiadomo, czy rozczarowanie pierwszym rokiem “pomarańczowej” władzy dotknęło także obecnego lidera polskiego państwa. Za to można przypuszczać, że wiele go łączy z ukraińskim Prezydentem. Przede wszystkim, mogą mu imponować te hasła, z którymi szła do władzy “pomarańczowa” ekipa. Wszak, jeszcze będąc na stanowisku ministra sprawiedliwości, a jednocześnie prokuratora generalnego Polski, Lech Kaczyński zapracował sobie na wizerunek “samotnego szeryfa”, który wbrew politykom i na przekór społeczeństwu próbował wprowadzić w życie hasło “Bandytom — więzienia!”. W końcu głównym hasłem ubiegłorocznych kampanii wyborczych “PiS” było: “Silny prezydent, uczciwa — Polska!”. Polski lider może odnosić się do problemów ukraińskiego kierownictwa z wielkim Natalia MAKSYMENKO Wizyta w ostatnich dniach lutego polskiego prezydenta Lecha Kaczyńskiego na Ukrainie — to czwarta zagraniczna podróż nowej Głowy Polski. Zwycięstwo w wyborach Lech Kaczyński odniósł jesienią ubiegłego roku, a inauguracja odbyła się w przeddzień Nowego Roku. Przede wszystkim Lech Kaczyński, jako dobry katolik, odwiedził Watykan, potem stolicę najpotężniejszego państwa świata — Waszyngton, przed kilkoma dniami przebywał w Pradze, i oto przyszła kolej na Kijów.
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
wspaniały samolot, który jeszcze przez 15 lat mógłby pozostawać poza konkurencją na rynkach europejskim i światowym, ale kraje członkowskie NATO odmówiły jego wykorzystania, ponieważ nie wchodzimy w skład tej organizacji”, — przypomniał Jurij Kostenko. Według jego słów sytuacja z nafciągiem „Odessa—Brody” jest analogiczna. „Dopóki nie jesteśmy członkami zjednoczonej Europy, transkontynentalne nafciągi czy gazociągi nie będą przebiegać przez terytorium Ukrainy. Ale po tym, jak Prezydentem został Wiktor Juszczenko, który wyraźnie pokazuje Europie kierunek polityki międzynarodowej Ukrainy, wznowiły się nie tylko negocjacje dotyczące rurociągu „Odessa—Brody” — zauważył lider Ukraińskiego Ludowego Bloku Kostenki i Pliusza. Według słów Jurija Kostenki zawarta umowa to „realny projekt transkontynentalnego nafciągu dla ropy kaspijskiej, bliskowschodniej i ropy z innych źródeł, dzięki któremu będziemy odnosić korzyści. Prawie 30 % darmowej ropy dzięki tranzytowi otrzyma nasza gospodarka, kiedy rurociąg „Odessa—Brody” zacznie działać w kierunku bezpośrednim, to znaczy w kierunku Europy”.
z
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
listach NBL i BJuT, a także odpowiednio po dwóch figurantów spraw, które badają organy ścigania. Do „czarnej listy” Łucenki trafili również po dwaj kandydaci z NSNU i bloku Kunicyna oraz jeden z bloku „NieTak!”. Nieskalane reputacje, według danych ministra, mają jedynie przedstawiciele socjalistów i komunistów półwyspu. „Ilu jest deputowanych w Radzie Najwyższej Republiki Autonomicznej Krymu? Stu. Tak więc te 45 osób całkiem realnie pod sztandarami różnych sił politycznych w korpusie deputowanych może utworzyć blok „SIZO”, wszystkie te osoby mają realną szansę zostać deputowanymi — podsumował J. Łucenko. — Jako człowiek państwowy nie mam prawa do agitacji, ale mam obowiązek i prawo informować obywateli, że osoby, które miały konflikt z prawem, skazane czy amnestionowane za swoje zbrodnie, kto odsiedział i czyje wyroki są formalnie zatarte, teraz kandydują do Rady Najwyższej Krymu”. Na prośbę dziennikarzy minister wymienił nazwiska, wyroki. KONFLIKT OŚWIADCZENIE O wynikach pogromu redakcji gazety „Nasza wira”, centrum kulturologicznego i Świątyni św. Dymitra Sołuńskiego przez „Zwierzchnika UAOC” W. Kudriakowa (Metodego) Rok temu, 04.02.2005 r., w dniu zatwierdzenia przez parlament nowego rządu Ukrainy, zgraja do 30 osób w cywilnych ubraniach na czele z W. Kudriakowem wtargnęła do pomieszczenia redakcji ogólnoukraińskiej gazety „Nasza wira” i Świątyni przy ulicy Triochswiatytelśkiej 8-A i, używając siły, brutalnie wypchnęła na śnieg ze swojego biura redaktora naczelnego J. Swerstiuka i sekretarza odpowiedzialnego gazety W. Szewczenkę, proboszcza Świątyni ks. Walerija (Kopijkę), a także pracowników księgarni i wystawowego centrum kulturalnego, mieszczących się w tym pomieszczeniu. Napad był nagły i niezrozumiały. W. Kudriakow wcześniej żadnych pretensji nie wyrażał, a przygotowywał cios w plecy. Przede wszystkim cios w Kościół, któremu „metropolita” z kryminalną przeszłością rzekomo przewodził, niszcząc go od wewnątrz — we współpracy z władzą i „święconymi” przez niego pseudomasonami. Popychany przez rozbójników z tyłu, odrzuciłem czapkę, którą naciągnęli mi na oczy, i zapytałem: „Panie Metody, to Pana rozbójnicy?”. Metropolita odpowiedział: „A to Panu za publikacje w Pana gazecie”. Wszystkich wypchnięto na śnieg, nie pozwalając wezwać milicji, a na drzwiach powieszono dwie tabliczki: „Stop” i „Remont”. Minął już rok, a tam drzwi zamknięte i — „Remont”. Świątynia zamknięta i obrabowana. Księgarnia obrabowana i — zniknęła. Redakcja gazety rozgromiona i zamknięta. Centrum bizantynistyki zamknięte. Wystawa ikon obrabowana, a decyzja sądu o zwrocie ich właścicielowi nie jest wykonywana. Sąd nie rozpatrywał wniosku o zakończenie umowy najmu pomieszczenia przy ul. Triochswiatytelśkiej 8-A. Ale umowa najmu już w 2005 roku wygasła i, oczywiście, nikt nie przedłuży najmu podejrzanej osobie, która zajęła pomieszczenie. To pomieszczenie już rok nie jest wykorzystywane zgodnie z przeznaczeniem. Metody ma autorytet tylko w kręgu swoich zwolenników i pogromców: nie uznają go ani biskupi, ani księża UAOC — czy to we Lwowie, czy w Charkowie, czy w Iwano-Frankiwsku. Minister spraw wewnętrznych Ukrainy J. Łucenko w wystąpieniu w telewizji poinformował, że za W. Kudriakowem „ciągną się” trzy sprawy karne. Na dzień dzisiejszy mienie redakcji „Nasza wira”, opisane przez komorników sądowych, wyrzucone jest na ulicę i pokryte śniegiem. Drzwi pomieszczenia na klucz. Kogo chroni prawo i władza? To nie jest konflikt wewnątrzkościelny, kiedy sutanna przykrywa kryminał! To wyzwanie dla społeczeństwa i państwa. Co powiedzą na świecie o kraju, gdzie w biały dzień „duchowny” gromi redakcję gazety kulturologicznej, a wszyscy milczą? Jewhen SWERSTIUK, redaktor gazety „Nasza wira”. O autorze oświadczenia: Swerstiuk Jewhen Ołeksandrowycz — znany ukraiński pisarz, doktor filozofii, były więzień polityczny. Autor wielu książek, licznych esejów i artykułów z zakresu literaturoznawstwa, psychologii, filozofii i religii, tłumaczeń z języków niemieckiego, angielskiego i rosyjskiego. Laureat Nagrody Szewczenkowskiej oraz Międzynarodowej Nagrody UNESCO. Na Ukrainie i na Zachodzie znany od lat 60. jako uczestnik oporu narodowego, jeden z organizatorów „samwydawu”. Odbył 12-letnie więzienie i zesłanie w radzieckich łagrach za utwory literackie, w szczególności za książkę „Sobór w rusztowaniu” (Paryż, 1970). Obecnie redaktor ogólnoukraińskiej gazety „Nasza wira”, prezes Ukraińskiego PEN-Klubu, współorganizator WGO „Obywatelska Pozycja”.
Maschinelle Übersetzung
Obywatelom naszego państwa Markijan Łubkiwski zapadł w pamięć jako rzecznik MSZ Ukrainy. Mimo że pomarańczowa rewolucja wniosła swoje korekty… Dzisiaj Markijan Romanowycz kieruje Główną Służbą ds. Humanitarnych w Sekretariacie Prezydenta. Całkowicie oczywiste jest, że wcześniejsze doświadczenie służby dyplomatycznej nie poszło dla pana Łubkiwskiego na marne. Nawet odcisnęło swoiste piętno na sposobie myślenia i mówienia. Minimum krytyki, ostrożność w słowach i ocenach… Obecnie można nawet należeć do partii, która żąda „zapytać Prezydenta”, i jednocześnie kierować jedną ze służb Sekretariatu Prezydenta. Ani dyplomacja, ani logika, ani etyka nie stoją na przeszkodzie... Ale najpierw o zadaniach, które stawia przed sobą Sekretariat Prezydenta… — Pierwszorzędnym i kluczowym zadaniem jest zapewnienie na zasadach otwartości, jawności i przejrzystości wykonywania przez Prezydenta Ukrainy jego uprawnień, określonych Konstytucją Ukrainy. Bez wątpienia uwzględniliśmy także te poprawki do Ustawy Zasadniczej naszego państwa, które weszły w życie 1 stycznia br. Uważam, że dzisiaj Sekretariat Prezydenta w pełni zapewnia aktywny udział Głowy państwa w życiu kraju i ukraińskiego społeczeństwa. Wychodząc z tego oraz wielu innych zadań, Sekretariat Prezydenta powinien pełnić rolę potężnego centrum intelektualnego, które nie tylko jest producentem idei i inicjatyw, ale także osiąga ich realizację. — I Sekretariat jest takim mózgowym centrum? — Myślę, że zmierzamy do tego celu. Nie powiem, że już osiągnęliśmy granicę doskonałości, ale pozytywna tendencja jest zauważalna. Nie mam wątpliwości, że wkrótce Sekretariat w pełnej mierze będzie wypełniał tę rolę i te funkcje, o których ogłoszono na początku jego powstawania. Rzecz w tym, że nie można stworzyć zdolnej do działania struktury w dzień, dwa czy nawet w pół roku. Mam na myśli część merytoryczną. Dzisiaj struktura jest sformowana, stopniowo zapełniane są wakaty, doskonalona jest praca... — Kadry z Harvardu pomogły? — Ich nie ma. Nie jestem zwolennikiem poglądu, że kadry z Harvardu czy Oksfordu pomogą znacząco zmienić sytuację. To iluzja. Absolwenci autorytatywnych zagranicznych uczelni wyższych mogą być efektywni tylko w kontekście reformowania całej państwowej maszyny zarządczej na przykładzie najlepszych światowych czy europejskich wzorców. Dzisiaj ważniejsza jest znajomość czysto ukraińskich realiów. Dlatego jestem za stopniową inkorporacją takich kadr do systemu zarządzania. Wydaje mi się, że rewolucyjne zmiany kadrowe na poziomie prostych wykonawców są szkodliwe. Aparat powinien zachowywać pamięć instytucjonalną. Dlatego, kiedy mówimy o zmianach, to trzeba zmieniać przede wszystkim politykę, a nie kadry. Jeśli poprawnie zorganizować pracę, nadać kierunek, to można osiągnąć błyskotliwe rezultaty nawet ze starymi kadrami. Odnowienie powinno być stopniowe, wychodząc z zasady profesjonalizmu. — Wchodzi Pan do bloku wyborczego „Pora-PRP”, który dość aktywnie krytykuje działalność Prezydenta (podpisanie Ustawy „O statusie deputowanych rad lokalnych”, memorandum porozumienia z opozycją
nią, brak spraw karnych przeciwko fałszerzom wyborczym). Czy nie odczuwa Pan konfliktu interesów, zajmując stanowisko w Sekretariacie Prezydenta? — Jestem przekonany, że już w niedalekiej przyszłości to właśnie przedstawiciele bloku „Pora-PRP” staną się niezawodnym oparciem Prezydenta, które będzie wcielać w życie określone przez niego priorytety. Krytyka, która płynie z ust przedstawicieli bloku, wiąże się wyłącznie z koniecznością konsekwentnego i nieodwracalnego wcielania w życie ideałów Majdanu. Bardzo dobrze rozumiemy, jak trudno jest Prezydentowi jako konsekwentnemu nosicielowi tych ideałów. Zdajemy sobie sprawę, że on jeden nie może ponosić odpowiedzialności za niespójność i nieprofesjonalizm niektórych przedstawicieli nowej władzy. I jak nikt inny, jesteśmy świadomi tego, że nie wszyscy nowi włodarze są gotowi wcielać zaproponowany przez niego system wartości społecznych. Już nie mówię o przedstawicielach minionej władzy, zresztą dla wielu obecnych urzędników te zadania są niezrozumiałe i nieosiągalne. Prezydent wyznaczył wysokie standardy. I nasza krytyka skierowana jest właśnie przeciwko tym, którzy nie potrafią sprostać wysokości tej poprzeczki. Uważam, że „Pora-PRP”, jako młoda, energiczna i perspektywiczna siła, jedynie pomaga Głowie państwa pozbyć się kadr, które nie odpowiadają standardom moralnym i zawodowym. — W kwestii braku spraw karnych przeciwko fałszerzom wyborczym... Dlaczego „Pora-PRP” krytykuje za to Prezydenta, a nie władzę sądowniczą? — To sprawiedliwe, ale bardzo trudne pytanie. Moim zdaniem fałszerze już ponieśli odpowiedzialność moralną. Wszyscy znają ich nazwiska, a naród już wystawił im ocenę. Mam wielką nadzieję, że w wyborach parlamentarnych siły zamieszane w fałszerstwa otrzymają jeszcze ocenę polityczną ze strony ukraińskich wyborców, którzy po prostu na nich nie zagłosują. Jestem przekonany, że sfałszować wybory na Ukrainie już nikomu nie przyjdzie ochota. A co do karnej? Odpowiedź na to pytanie musi dać tylko sąd. — Czy nie miał Pan ochoty wrócić do MSZ, zważywszy na Pana wcześniejszą działalność jako rzecznika MSZ i na to, że jest Pan jednym z agitatorów Pomarańczowej rewolucji w MSZ? — Taki powrót jest całkowicie możliwy, jeśli zaistnieje taka potrzeba. Ale na razie jej nie ma. Oczywiście, pewna nostalgia za dyplomacją istnieje. Tej pracy poświęciłem około dziesięciu lat. Ale nie chcę popadać w sentymenty... — A czy doświadczenie rzecznika MSZ nie przeszkadza w Pana obecnej działalności? — Mnie ono tylko pomaga. Wspominam swoich mentorów, mam na myśli przede wszystkim pierwszego ministra spraw zagranicznych Ukrainy Anatolija Złenkę, który pracował na tym stanowisku dwie kadencje. Uczono mnie rozwagi i poważnej analizy, która poprzedza podjęcie decyzji... Wszystko to musi być związane z wysokim stopniem odpowiedzialności. Dlatego dyplomacja mi tylko pomaga. Chyba się powtórzę, ale nie jestem zwolennikiem rewolucyjnych podejść. Z reguły wtedy wszystko, przepraszam, wychodzi bokiem... — Czy taka rozwaga, refleksyjność nie przeszkadza w podejmowaniu ważnych decyzji? Tych, które wiążą się z wysokim stopniem odpowiedzialności... — Decyzje mogą być różne: twarde lub mniej twarde. Źle, gdy te decyzje są woluntarystyczne i nie poprzedza ich poważna analiza sytuacji. Ja sam dość często podejmuję niepopularne decyzje. Ale zawsze przedstawiam oponentom czy kierownictwu argumenty, które motywują te decyzje. — A co będzie, jeśli Pora-PRP nie przekroczy trzyprocentowego progu i Pan po prostu „zabierze” głosy innym siłom politycznym? — Nie dopuszczam myśli, że nasz blok nie wejdzie do parlamentu. Z drugiej strony, zajęcie miejsc w parlamencie nie jest dla nas celem samym w sobie. „Pora” znajduje się na początkowym etapie swojego kształtowania. Ta siła polityczna ma wielką przyszłość, która nie kończy się 26 marca. Nie jesteśmy projektem technologicznym, jak niektórzy o tym mówią. Jesteśmy realną siłą, która w wyborach weźmie głosy swoich własnych wyborców. Czy nasza w tym wina, że ludzie nam ufają bardziej niż innym? — Kto kogo wybrał: Kliczko – was czy odwrotnie? — Znaleźliśmy siebie nawzajem... Mam na myśli Kliczkę i „Porę”, Kliczkę i blok „Pora-PRP”. Bardzo żałuję, że nie dołączyli do nas inni młodzi utalentowani ludzie. Naszego pokolenia... Mogliby znacząco pomóc w rozwoju naszej młodzieżowej partii. Dziwi mnie, że ludzie naszego pokolenia są bardzo ostrożni i sceptyczni. Nie można w młodym wieku być takimi! Bo to już nie rozwaga, a strach... I nastawiamy się jako reprezentanci właśnie młodych w przyszłym parlamencie...
— Ale nie wypytałam jeszcze o wszystko w sprawie pana Kliczki. Oto on, mądry człowiek, włada kilkoma językami obcymi, walczy o stanowisko mera stolicy... A czy język państwowy trudno opanować? Czyżby to było zadanie ponad siły? — Odkryję pani jeden sekret... Ze mną Witalij rozmawia po ukraińsku. Rozmawia po ukraińsku z wieloma naszymi kolegami. I trzeba go szanować już za samo pragnienie opanowania języka. Do tego Witalijowi nie będą potrzebne lata, jak wielu naszym rodakom. Myślę, że przy jego sile woli i chęciach będzie mógł mówić po ukraińsku już w najbliższym czasie. Zauważalnie robi postępy. Bywały nawet sytuacje, że przechodziłem na język rosyjski, gdy widziałem jego starania, by odnaleźć odpowiednie ukraińskie słowo... On mnie od razu upominał. I to jest całkowicie normalne. Najważniejsze, że postawił sobie cel. — A Pan zamiast podpowiedzieć koledze ukraiński odpowiednik, przechodzi na język bratniego nam narodu. Podkreślam, bratniego... — Tak, tak, bratniego... I właśnie za to bardzo szanuję Witalija. Bo on jest człowiekiem ukraińskim, głęboko patriotycznym. I niezwykle uważnym na te kwestie, które dzisiaj bolą Ukraińców. Ma poglądy współczesnego człowieka i patrioty swojego miasta oraz kraju. Zarzucają mu, że niby wdał się w walkę, nie mając doświadczenia gospodarza. Ale on jest osobowością, która ma wysokie zasady i ideały. A to jest o wiele ważniejsze niż bycie gospodarzem, ale podążanie, powiedzmy, nieprawdziwą drogą. Profesjonalne kryteria osiągnie bardzo szybko. Ale ludzi, którzy nosiliby w sercu standardy wysokich cnót, niestety, jest mało... — Wszystko co najlepsze o Kliczce-polityku już powiedzieliśmy. Wróćmy do Sekretariatu... Jakie są Pana obowiązki funkcjonalne? — Do zakresu moich obowiązków należą kwestie bloku humanitarnego. Są to kwestie rozwoju kultury, ochrony zdrowia, oświaty i nauki, sportu oraz młodzieży. Do tego kwestie religii, problematyka ukraińskiej diaspory. Czyli cały kompleks spraw, którym Prezydent Ukrainy poświęca szczególną uwagę. Nie będąc humanistą z wykształcenia, Wiktor Juszczenko jest humanistą w duszy. I to odpowiednio wymaga od ludzi, którzy pracują na kierunku humanitarnym, wysokiej kompetencji i odpowiedzialności. A z drugiej strony, czujesz własną potrzebę. A dla profesjonalisty to najwyższe uznanie i satysfakcja. — Wiem, że ogłoszono konkurs na stanowisko speechwritera w Sekretariacie Prezydenta... — W każdym państwie są ludzie odpowiedzialni za przygotowanie przemówień, odezw, przesłań Głowy państwa. Kiedy mówimy o Wiktorze Juszczence, to on może samodzielnie, bez pisanego tekstu, wygłosić dowolną przemowę i w tym jest absolutnie samowystarczalny. Wystarczą mu tezy, aby ułożyć całościowe wystąpienie. Prezydent nie akceptuje banałów, zaślepienia i sztuczności. Dlatego osoba, która będzie pracować jako speechwriter, musi być prawdziwym profesjonalistą. Będzie jej ciężko, ale będzie też wysoko ceniona. Oczywiście, jeśli sobie poradzi. — Jest popularne powiedzenie „myśleć jak Prezydent”... — I tak powinno być. Bo ta osoba czy ludzie muszą nie tylko poczuć styl Prezydenta, ale też wyznawać ten sam system wartości, co Wiktor Andrijowycz. Nie wymyślamy niczego nowego. Tak pracują administracje prezydenckie również w innych krajach. Dlatego, jeszcze raz podkreślam, jest to stanowisko bardzo ważne i odpowiedzialne. I z reguły speechwriterem nie pracuje jedna osoba... — Czy nie byłoby lepiej, gdyby działalność Sekretariatu regulowała odrębna ustawa? — Nie sądzę, aby to musiała być odrębna ustawa, ale jestem przekonany, że kwestie działalności Sekretariatu powinny być regulowane Ustawą o Prezydencie, gdzie należy jasno zapisać uprawnienia Sekretariatu. Możliwe, chociaż jest to trudniejsze, wprowadzenie odpowiednich zmian do Konstytucji Ukrainy, która w obecnym brzmieniu bardzo pośrednio mówi o organie zapewniającym działalność Głowy państwa. Jednak aby uniknąć oskarżeń o próbę utrwalenia uprawnień Sekretariatu w Konstytucji, warto chyba podążać drogą przyjęcia Ustawy o Prezydencie. Sądzę, że ten ważny akt normatywny zostanie przyjęty już po wyborach parlamentarnych. Ulana HLIBCZUK
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
Zgodnie z art. 10 Konstytucji Ukrainy językiem państwowym w Ukrainie jest język ukraiński. Prezydent Ukrainy jako Gwarant Konstytucji Ukrainy zapewnia ochronę państwową i wsparcie języka ukraińskiego, utrwalenie jego statusu państwowego oraz rozszerzenie sfery funkcjonowania jako podstawowego środka komunikacji międzyetnicznej na całym terytorium Ukrainy. Prezydent Ukrainy gwarantuje wykonanie Decyzji Sądu Konstytucyjnego Ukrainy z dnia 14 grudnia 1999 roku w sprawie nr 1-6/99 dotyczącej oficjalnej wykładni postanowień art. 10 Konstytucji Ukrainy w zakresie stosowania języka państwowego przez organy władzy państwowej, organy samorządu lokalnego oraz wykorzystywania go w procesie nauczania w placówkach oświatowych Ukrainy. W celu zapewnienia ścisłej koordynacji wszystkich gałęzi władzy państwowej, organów samorządu lokalnego, Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, organizacji społecznych i związków twórczych zalecono: — utworzyć przy Prezydencie Ukrainy Radę Koordynacyjną ds. polityki językowej w Ukrainie; — utworzyć w strukturze centralnych organów władzy wykonawczej centralny organ władzy wykonawczej ds. polityki językowej. Prezydentowi Ukrainy, zgodnie z art. 106 Konstytucji Ukrainy, zaleca się dokonywanie nominacji kadrowych urzędników państwowych na stanowiska kierownicze w państwie zgodnie z Wzorcowymi charakterystykami zawodowo-kwalifikacyjnymi urzędników państwowych, punkt 2.7 „Postanowień ogólnych”, który przewiduje doskonałą znajomość języka państwowego przez urzędników państwowych. Prowadzić stały monitoring przeprowadzania atestacji urzędników państwowych, uwzględniając poziom znajomości przez nich języka państwowego, jak określono w Regulaminie przeprowadzania atestacji urzędników państwowych, zatwierdzonym Postanowieniem Gabinetu Ministrów Ukrainy oraz odpowiednimi zaleceniami metodycznymi, zatwierdzonymi zarządzeniem Głównego Urzędu Służby Cywilnej Ukrainy, a także przeprowadzanie egzaminów kandydatów na obsadzenie wakatów na stanowiskach urzędników państwowych (Główny Urząd Służby Cywilnej). W procesie licencjonowania placówek oświatowych, które prowadzą przygotowanie, przekwalifikowanie i podnoszenie kwalifikacji urzędników państwowych, osób pełniących funkcje w samorządzie lokalnym, kierowników przedsiębiorstw państwowych, instytucji i organizacji, na prawo prowadzenia działalności edukacyjnej uwzględniać przestrzeganie wymogów obowiązującego prawa. Na pamiątkę udziału w wydarzeniach z okazji Międzynarodowego Dnia Języka Ojczystego uwzględnia się przy określaniu odpowiednich kwot nadawania. Wprowadzić na Pierwszym Kanale Narodowym telewizji cotygodniowe cykle audycji dotyczących nauki języka ukraińskiego, dyskusji nad współczesnym stanem i problemami związanymi z funkcjonowaniem języka ukraińskiego w Ukrainie, a także zwiększyć liczbę ukraińskojęzycznych dziecięcych programów edukacyjnych. Wyznaczyć na Pierwszym Kanale Narodowym telewizji czas o wysokiej oglądalności dla programu telewizyjnego „Kultura”. Przeprowadzić ekspertyzę prawną aktów obowiązującego ustawodawstwa, w szczególności Ustaw Ukrainy „O informacji”, „O środkach masowego przekazu (prasie) w Ukrainie”, „O telewizji i radiofonii”, „O reklamie”, „O ochronie praw konsumentów”, którymi regulowane jest stosowanie języków w środkach masowego przekazu, wydawnictwach, reklamie, oraz dostosować je do wymogów art. 10 Konstytucji Ukrainy. Wnieść pod obrady Rady Najwyższej Ukrainy akty prawne, którymi uregulowane zostanie używanie języków nauczania dla przedstawicieli mniejszości narodowych zgodnie z Zaleceniami haskimi dotyczącymi praw mniejszości narodowych do edukacji, według których edukacja średnia dla osób należących do mniejszości narodowych jest dwujęzyczna (obok języka państwowego proporcjonalnie prowadzi się naukę przedmiotów w języku mniejszości narodowej). Opracować i wprowadzić w życie wymogi dotyczące treści, zakresu i poziomu przygotowania zawodowego w Ukrainie, przewidując doskonałą znajomość języka ukraińskiego przez specjalistów we wszystkich gałęziach gospodarki, prawa, kultury, medycyny, edukacji. Zapewnić produktywne funkcjonowanie systemu ustawicznej edukacji językowej w Ukrainie. Znieść opłatę za świadectwo licencyjne na prawo wyświetlania filmów w przypadku dubbingu filmów obcojęzycznych na język ukraiński. Gabinetowi Ministrów Ukrainy, w celu poprawy sytuacji w dziedzinie ukraińskiej kinematografii, powrócić do zaleceń przesłuchań parlamentarnych „Narodowa kinematografia: stan, problemy i drogi ich rozwiązania” (Postanowienie Rady Najwyższej Ukrainy z dnia 18 marca 2005 roku nr 2497-IV). Wprowadzenie ulgowego opodatkowania i państwowego wsparcia finansowego dla ukraińskojęzycznej produkcji audiowizualnej, która wydawana jest na płytach do laserowych systemów odczytu. Opracować i wprowadzić odrębny ogólnopaństwowy program wydawania ukraińskojęzycznych książek na płytach do laserowych systemów odczytu. 21 lutego 2006 roku, Kijów
Maschinelle Übersetzung
Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki Komisja Ekspertów ds. polityki językowej Narodowej Rady ds. Kultury i Duchowości przy Prezydencie Ukrainy Główny Zarząd Polityki Wewnętrznej Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej REKOMENDACJE «okrągłego stołu» na temat: «Społeczeństwo obywatelskie i język państwowy. Stan. Problemy. Perspektywy» 21 lutego Ukraina wraz ze światową wspólnotą obchodzi Międzynarodowy Dzień Języka Ojczystego, proklamowany przez 30. sesję Konferencji Generalnej UNESCO w październiku 1999 r. Historia święta jest następująca. Właśnie 21 lutego 1952 r. brutalnie rozstrzelano demonstrację obrońców języka bengalskiego w Bangladeszu, którzy domagali się uznania języka bangla za państwowy. Jak widać z historii święta, kwestia języka jest bolesna nie tylko dla Ukrainy. I chociaż Ukraina już 15. rok znajduje się w statusie niepodległego państwa, choć ponad 75 % jej mieszkańców uważa za język ojczysty ukraiński, pewne siły polityczne, kierowane przez Janukowycza, Witrenko, Kostusiewa, Medwedczuka oraz liderzy jakichś wątpliwych partii, o których nigdy nikt nie słyszał, nijak nie mogą pogodzić się z tym, że wreszcie nasz naród wywalczył prawo do bycia Ukraińcami, a nie Małorosjanami, i życia w swoim — ukraińskim — państwie. I wezwania antyukraińskich przywódców partii do nadania językowi rosyjskiemu statusu państwowego naród, który podczas wyborów prezydenckich w 2004 roku całemu światu udowodnił swoją ukraińskość, nie poprze. W jednym ze swoich wystąpień Prezydent Ukrainy Wiktor Juszczenko wyodrębnił ważną rolę języka ukraińskiego jako jednego z głównych czynników tworzenia nowego systemu wartości: “Państwowość języka ukraińskiego musi występować nie tylko jako ważny czynnik integracyjny, ale i służyć jako potężny czynnik kulturowo-informacyjnego, gospodarczego, politycznego bezpieczeństwa naszego państwa”. Niemiecki filozof Wilhelm von Humboldt twierdził: “Język — to duch narodu”. Wszyscy my — naród ukraiński (i to już u nikogo nie wywołuje sprzeciwów), zatem i nasz język ojczysty — ukraiński. O tym trzeba pamiętać zawsze. Tetiana ZELENKO, Chmielnickie Miejskie Towarzystwo “Proświta” ustawodawstwa w zakresie polityki językowej (Główny Urząd Służby Cywilnej). Zapewniać należyty poziom przygotowania językowego w specjalności “Zarządzanie państwowe” (Główny Urząd Służby Cywilnej). W przypadku naruszenia przez urzędników państwowych Ustawy Ukrainy “O służbie państwowej” oraz art. 10 Konstytucji Ukrainy stosować wobec sprawców bez wyjątku kary dyscyplinarne, przewidziane obowiązującym ustawodawstwem Ukrainy. Gabinetowi Ministrów Ukrainy: Opracować i zatwierdzić Koncepcję państwowej polityki językowej Ukrainy. Opracować środki dotyczące jej realizacji na poziomie Ministerstw, innych centralnych organów władzy wykonawczej, obwodowych administracji państwowych, Rady Ministrów Republiki Autonomicznej Krymu, miast Kijowa i Sewastopola. Zapewnić wykonanie Państwowego programu rozwoju i funkcjonowania języka ukraińskiego na lata 2004—2010, Międzybranżowego programu naukowo-technicznego “Informacja. Język. Intelekt”, wykonanie programu “Słowniki Ukrainy” (w tradycyjnej formie i w wariancie elektronicznym, w tym w trybie online), Narodowego programu “Ukraiństwo zagraniczne”, Postanowienia Rady Najwyższej Ukrainy z dnia 22 maja 2003 roku nr 886-IV “O rekomendacjach przesłuchań parlamentarnych “O funkcjonowaniu języka ukraińskiego na Ukrainie”. Wnieść pod rozpatrzenie Rady Najwyższej Ukrainy projekt Ustawy Ukrainy “O rozwoju i stosowaniu języków na Ukrainie”. Zapewnić finansowanie programów państwowej polityki językowej ze środków Budżetu Państwowego Ukrainy, budżetów Republiki Autonomicznej Krymu, obwodów Ukrainy, miast Kijowa i Sewastopola, innymi źródłami, niezakazanymi przez ustawodawstwo Ukrainy. Corocznie w Budżecie Państwowym Ukrainy uwzględniać przy określaniu transferów międzybudżetowych propozycje dotyczące wydzielenia środków na zapewnienie podręczników ogólnokształcącym placówkom oświatowym, a także corocznie zwiększać wydatki Ministerstwa Oświaty według programu budżetowego 2201230: “Wydawanie, nabywanie, przechowywanie i dostawa podręczników i pomocy naukowych dla studentów wyższych uczelni oraz uczniów ogólnokształcących i zawodowo-technicznych placówek oświatowych”, uwzględniając potrzebę podręczników i pomocy naukowych w języku ukraińskim. Rozszerzyć tematykę oraz zwiększyć liczbę wydań w ramach Programu wydawania publikacji społecznie znaczących. Aktywizować uzupełnianie zbiorów bibliotek produktami książkowymi, wydanymi na zamówienie państwowe. Opracować i stworzyć fundamentalne komputerowe biblioteki online w języku ukraińskim, w tym biblioteki ukraińskiej literatury pięknej, społeczno-politycznej, naukowej. Zapewnić realizację Ustawy Ukrainy “O wsparciu państwowym działalności wydawniczej na Ukrainie”, przyjmując odpowiednie Postanowienia KM Ukrainy. Projekty zostały opracowane, w szczególności: — “O zatwierdzeniu Trybu zwolnienia z opodatkowania podatkiem od wartości dodanej operacji z wykonania prac i świadczenia usług w działalności wydawniczej, działalności z wytwarzania i rozpowszechniania przez wydawnictwa, organizacje wydawnicze, przedsiębiorstwa poligraficzne produktów książkowych, wytworzonych na Ukrainie, a także operacji sprzedaży produktów książkowych, wytworzonych na Ukrainie, oraz papieru i tektury, wytworzonych na Ukrainie do wytwarzania produktów książkowych”; — “O zatwierdzeniu Trybu prowadzenia ewidencji dochodów brutto i wydatków brutto, uzyskanych z działalności wydawniczej, działalności z wytwarzania i rozpowszechniania produktów książkowych”; — “O zatwierdzeniu Trybu kierowania przez podmiot działalności gospodarczej — płatnika podatków sum środków, uwolnionych w związku z udzieleniem ulg podatkowych na przezbrojenie bazy wydawniczo-poligraficznej, opracowanie i wprowadzanie najnowszych technologii, rozszerzenie produkcji produktów książkowych” i in. Dla osiągnięcia parytetu w wymianie informacyjnej między Rosją a Ukrainą, w szczególności w kwestii międzypaństwowej prenumeraty wydawnictw periodycznych, Państwowy Komitet Łączności powinien zwrócić uwagę na poprawę stosunków umownych z odpowiednimi jednostkami Federacji Rosyjskiej na równoprawnych i wzajemnie korzystnych warunkach. (Ceny prenumeraty prasy rosyjskiej na Ukrainie są 2—3 razy niższe od cen prenumeraty gazet ukraińskich, czasopism w Rosji). Narodowej Radzie ds. Telewizji i Radiofonii zgodnie z jej uprawnieniami, zatwierdzonymi Ustawą Ukrainy “O Narodowej Radzie ds. Telewizji i Radiofonii” realizować monitoring programów telewizyjnych i radiowych, w przypadku naruszenia warunków licencyjnych i nieprzestrzegania określonego przez ustawodawstwo porządku nadawania, udziału produktu krajowego w programach licencjobiorców stosować w granicach swoich uprawnień sankcje zgodnie z Ustawą. Narodowej Radzie ds. Telewizji i Radiofonii rozpatrzyć kwestię i przyjąć odpowiednią decyzję dotyczącą zdjęcia napisów (subtitrowania) rosyjskojęzycznego produktu telewizyjnego, w tym filmów i filmów animowanych, w języku ukraińskim i nie uważać produktu z napisami rosyjskojęzycznego jako takiego, który odpowiada normom obowiązkowego dubbingu i uwzględnia 21 lutego 2006 roku w Narodowej Bibliotece Parlamentarnej Ukrainy: moment roboczy “okrągłego stołu”
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
mechanizmy modernizacji kultury (zachowanie i innowacja). Nie chce się używać jakichś specjalnych terminów, ale chodzi o reaktywację narodowych tradycji kulturowych w odnowionej przestrzeni socjokulturowej. O tym dobrze powiedziano w zatwierdzonej przez Radę Najwyższą Ukrainy koncepcji polityki państwowej w dziedzinie kultury na lata 2005—2007. W szczególności podkreślono, że „polityka państwowa w dziedzinie kultury jest skierowana na stworzenie takiego modelu rozwoju kulturowego, który jest zdolny zapewnić samoodtwarzanie i konsekwentny rozwój kultury na Ukrainie zabytków, show-biznes, wszelkiego rodzaju disneylandy, ale także dzieła programistów komputerowych, na przykład projekty designerskie i gry. — Od dawna zajmuje się Pan koncepcją rozwoju ukraińskiej kultury… — Nie tylko ja — wielu wspaniałych specjalistów, a to, że Prezydent Ukrainy Wiktor Juszczenko mianował mnie przewodniczącym Narodowej Rady ds. Kultury i Duchowości przy Prezydencie Ukrainy, to prawdopodobnie świadczy o możliwości wykorzystania mojego doświadczenia. Ale najważniejsze, nie tyle mojego, co wielu szanownych przedstawicieli starszego pokolenia, takich monia nie tylko beztreściwych, a czasami wręcz wulgarnych i cynicznych piosenek. I ten słuchacz z pewnym sceptycyzmem odnosi się do ukraińskiej estrady. Chociaż wszyscy my, nawiasem mówiąc, w okresie pomarańczowej rewolucji usłyszeliśmy i poczuliśmy, jaka wysokiej jakości pod względem estetycznym produkcja estradowa pojawiła się na Ukrainie. Wspomnijmy także sukces Rusłany, „Okeanu Elzy”. Wysoką klasę demonstruje Ołeksandr Ponomariow: na koncercie charytatywnym i bożonarodzeniowym w Pałacu Kultury „Ukraina” mistrzowsko wykonywał ukraińskie piosenki i romanse, arie z oper. Jest to świadectwo tego, że piosenkarz zasługuje na najwyższe uznanie i największe wsparcie ze strony przeciętnego Ukraińca. Przecież powinno być nie tylko wsparcie ze strony państwa (na przykład ulgowe warunki w systemie opodatkowania itd.). Każdy z nas musi czuć, że to bliskie, nasze, ukraińskie, ja tego słucham, jestem z tego dumny, chcę, żeby to brzmiało, żeby język ukraiński był na estradzie, chcę, żeby język ukraiński był prestiżowy, jak to mówią, europejski, światowy. A tego, niestety, nie ma. Dlatego przede wszystkim trzeba wyrzucać sobie. Dopóki nie będziemy mieli poczucia dumy narodowej, własnej godności, patriotyzmu, przejmowania się tym, aby Ukraina miała godny wygląd na świecie, nigdy nie osiągniemy tego, aby nasze priorytety były odpowiednio cenione. Dlatego myślmy o tym wszyscy razem, a nie tak, że, powiedzmy, zwalimy na Ministerstwo Kultury i Turystyki, czy na rząd, czy na Prezydenta, mówiąc, że oni są winni. To prostsze. Gdybyśmy połączyli wszystkie wysiłki i naprawdę przejęli się głębokim poczuciem odpowiedzialności za Ukrainę, myślę, że szybko moglibyśmy zmienić sytuację na Ukrainie. — W narodzie to poczucie dość potężnie dojrzało, jednak zwykli ludzie mówią: „Na górze nie chcą wprowadzać odpowiednich ustaw”. Już anegdotyczny problem sponsoringu i mecenatu. Czasami dochodzi po prostu do absurdu: na przykład chowają wybitnego, ale biednego człowieka, mecenas kupuje wieńce, ale ukrywa to, bo za szlachetność trzeba płacić szalone podatki. — Ustawa o działalności charytatywnej i organizacjach charytatywnych została przyjęta, ona istnieje, prawda, tam zapisany jest niewystarczający procent, czyli obecnie biznesmen nie jest zainteresowany dokonywaniem poważnych wpłat charytatywnych na rozwój kultury, sztuki, literatury, ponieważ przynosi mu to straty. Do Rady Najwyższej złożono już odpowiednie zmiany do ustawy, które zatwierdziła Komisja ds. Kultury i Duchowości. Zmiany te przewidują, że do 10% zysku, jeśli są one przeznaczane na działalność charytatywną, nie jest opodatkowane. To dość poważnie zmieni sytuację, bo na świecie właśnie 10—12% to najkorzystniejsza norma. Aby sponsoring, mecenat, działalność charytatywna rozwijały się, oprócz ulg, które państwo powinno zapewniać ustawowo, musi jeszcze wyrosnąć świadomy narodowo patriotyczny biznesmen, gotowy inwestować środki właśnie w kulturę narodową. Obecnie na Ukrainie szybciej znajdują wsparcie finansowe piosenkarze albo
Kontynuacja na s. 6
Maschinelle Übersetzung
— Mykoło Hryhorowyczu, zacznę od banału: wszyscy my z przyjściem nowej władzy spodziewaliśmy się zmian na lepsze, ale… Co się dzieje? — Moim zdaniem kultura, jak zresztą i gospodarka, to te fenomeny, których logikę, rozwój i perspektywę bardzo trudno przewidzieć. Absolutnie błędne jest twierdzenie, że jeśli państwo wkłada ogromne środki w kulturę, to obowiązkowo nastąpi jej zdumiewający rozwój. Kultura to samopoczucie narodu, to w znacznej mierze sposób życia narodu i, co najważniejsze, rękojmia narodowego bytu. Dlatego trzeba odnosić się do niej z głębokim zrozumieniem tego, co dzieje się dzisiaj w ukraińskim społeczeństwie. Jedna jego część tak czy inaczej pozostaje w minionym systemie wartości, drogich tym ludziom, bo z nimi związane są młodość, wojna, frontowa i pracownicza heroika, i my, rzecz jasna, musimy szanować ich zasady światopoglądowe. Ale pojawia się nowe pokolenie Ukraińców, którzy żyją w swoim niepodległym państwie. Jednak wychować poczucie dumy ze swojej historii, kultury, ze swojego narodu i państwa — to niezwykle złożony proces, uczucia nie można narzucić, tak jak i zadać pewnej orientacji myślenia i odczuwania, jak to robił system komunistyczny. Z jednej strony, my obecnie musimy mieć inne kryteria-podejścia do człowieka, z drugiej — u każdego z nas powinno już wyrobić się samodzielne, własne samoświadomość: należę do pewnego etnosu, do pewnej kultury, do pewnej historii. To wszystko jest moje, bliskie i drogie mi, dlatego że moje, dlatego że jestem spadkobiercą wszystkiego tego, co było przede mną, i muszę to przyjmować, podoba mi się to czy nie. Zapytacie, jaki związek ma to z kulturą? Bezpośredni, bo kultura to sposób życia społeczeństwa. Przywykliśmy postrzegać kulturę jako fenomen, którym obowiązkowo kieruje i który stymuluje państwo. Ale stymulowanie, czyli zabezpieczenie finansowe poprzez budżet centralny i lokalne, powinno odbywać się tak, aby nie traumatyzowało to twórcy, aby nie czuł się on zależny od państwa, nie czuł, że jest komuś zobowiązany. Twórca sam w sobie jest osobowością i jego samorealizacja to jego osobista sprawa, czyli powołanie. I nie ma już czasu zwlekać — niezwykle ważne jest opracowanie koncepcji rozwoju ukraińskiej kultury, opracowanie tak, aby odpowiadała ona współczesnym standardom wypracowanym na świecie, a jednocześnie chroniła narodową specyfikę, swoistość naszego rozwoju. Historycznie nam się poszczęściło, że nie trzeba wymyślać koła, musimy wyraźnie uświadomić sobie światowe doświadczenie, aby wytyczać własną specyficzną drogę. My, Ukraińcy, przeżyliśmy bardzo poważną próbę — wyrwę w ewolucji kulturowej, sprowokowaną i w wielu aspektach „zadaną” przez imperialne reglamentowanie naszego rozwoju kulturowego. Ta cenzura kulturowa do dziś pozostaje w świadomości społecznej. Dlatego dla Ukrainy niezwykle ważne jest zachowanie i rozwinięcie tradycji narodowych, danie impulsu naturalnemu, organicznemu rozwojowi kultury i jednocześnie uruchomienie efektywnych mechanizmów. I jedną z ważnych zasad polityki państwowej w dziedzinie kultury określono zasadę innowacyjności. Państwo powinno bardzo poważnie i celowo wspierać kulturę, aby mogła ona zadziałać jako samoorganizujący się system, który ma możliwość za pomocą odpowiednich ustaw intensywnie żyć, co więcej — także zarabiać. Zatem nadszedł czas nie tylko mówić o przemyśle kulturowym, ale i wdrażać go. Wszak wiele krajów świata, zwłaszcza europejskich, ma ogromne wpływy do budżetu państwowego z przemysłu kulturowego. Dla nas póki co „przemysł kulturowy” to słowa nieprzystające, ale praktyka cywilizowanych krajów dowodzi, że kultura to nie utrzymanka-pasożyt, a samowystarczalny fenomen, który przynosi niemały zysk i zyskuje jednocześnie wysoki poziom artystyczny i duchowy. Dochodowe, nawiasem mówiąc, są nie tylko turystyczne wizyty w obiektach kulturalnych i historycznych, ale i autorytety narodu, jak Lina Kostenko, Iwan Dziuba, Myrosław Popowycz, Jewhen Swerstiuk, Borys Woznycki, Łeś Taniuk, Pawło Mowczan... Jednocześnie jest tam też dość młoda, mobilna generacja, która obecnie żyje w kulturze aktywnie, organicznie, choć cierpi z powodu zalewu pewnych czynników w ukraińskiej przestrzeni informacyjno-kulturowej. To piosenkarz Ołeksandr Ponomariow, skrzypek i kompozytor Kyryło Stecenko, reżyser Wasyl Wowkun i inni. Właśnie dynamiczna młodsza część Rady Narodowej opracowała już całą koncepcję reformowania sfery kulturowej pod kątem maksymalnego przystosowania do nowych warunków, do konkurencyjności na polu kulturowym — europejskim i światowym. Myślę, że w najbliższym czasie wrócimy do tej kwestii w Radzie Narodowej, a polityka państwa w dziedzinie kultury bez wątpienia przejdzie istotne korekty. Odczuwamy duże wsparcie ze strony Prezydenta Ukrainy, wszyscy widzimy, jak Wiktor Andrijowycz osobiście opiekuje się kompleksem muzealnym „Artystyczny Arsenał”, rezerwatami w Baturynie, na Chortycy i wieloma innymi obiektami kulturalnymi. On chce we wszystkim uczestniczyć, bo go to boli. Mamy dzisiaj po raz pierwszy w niepodległej Ukrainie Prezydenta, który rozumie, że kultura to fundament ukraińskiego społeczeństwa. Od tego, jak będzie rozwijać się kultura, jaki będzie stan duchowości ukraińskiego społeczeństwa, zależy przyszłość naszej Ukrainy. Kultura to wizytówka narodu i państwa. Dzisiaj na świecie konkurencja odbywa się na poziomie cywilizacyjnym, na poziomie kultur. I chcę podkreślić: kultur narodowych. Jesteśmy interesujący dla świata swoim swoistym narodowym obliczem cywilizacyjnym, dlatego będzie się on nam przyglądał. Musimy bardzo poważnie przemyśleć i zweryfikować wszystkie kroki, aby wejść w to konkurencyjne środowisko, w którym dzisiaj znajdują się wszystkie europejskie, światowe kultury, i tam odpowiednio aktywnie działać. To przecież wspaniale, kiedy odbywa się konkurencja kultur, zmagania kultur.
— Dlaczego ukraińskie rynki muzyczny, książkowy, kinematograficzny i inne nie są chronione? Komu jest to na rękę? — Zapewne jest to przede wszystkim wina naszej Rady Najwyższej. Choć jestem deputowanym ludowym i pracuję w Komisji Kultury i Duchowości, mogę powiedzieć, że nie mamy w Radzie Najwyższej sprzyjającego klimatu, aby nadać priorytety krajowemu producentowi produktów książkowych, filmowych, telewizyjnych, radiowych, krajowemu show-biznesowi itd. Rosja zrobiła to dawno, na przykład jeszcze w 1991 roku zwolniono książkę z opodatkowania — najpierw dekretem prezydenta Jelcyna, potem odpowiednią ustawą Dumy Państwowej Rosji. Od wielu lat Rosja działa na ogromnej przestrzeni poradzieckiej, aktywnie okupowała nasz rynek książkowy i, rzecz jasna, informacyjny. Nie zdołaliśmy wypracować mechanizmów obronnych, potrzebnych do tego, aby nasza kultura, sztuka, przechodząc w lepsze warunki, nie ponosiły strat od potężnej ekspansji, którą prowadzi nie tylko Rosja, ale i USA. Przyszli na nasz rynek jako absolutni gospodarze, ponieważ był on wolny, niechroniony przez nas w taki sposób, aby dać możliwość rozwoju krajowemu producentowi, krajowemu wykonawcy i producentowi. I przez to wpadliśmy w pułapkę, z której do dziś nie możemy wyjść, gdyż sami dotąd nie przejmujemy się priorytetowym traktowaniem ukraińskiej kultury i sztuki. Na Ukrainie są bardzo potężne siły polityczne, zainteresowane tym, aby rozmywać naszą przestrzeń narodową i nadawać priorytet rosyjskiemu producentowi, po prostu rosyjskojęzycznym produktom. Widzimy to po działaniach pewnej części deputowanych ludowych w Radzie Najwyższej. A jak inaczej wyjaśnić, że do tej pory, na przykład, nie możemy przyjąć nowej ustawy o języku państwowym, która w istocie realizuje dziesiąty artykuł Konstytucji Ukrainy, zgodnie z którym język ukraiński jest językiem państwowym na Ukrainie. Widzimy celową politykę pewnych sił politycznych, które na przekór tej ustawie zaczynają stemplować różnorodne projekty ustaw, w których broni się poglądu o języku rosyjskim jako drugim państwowym, jako oficjalnym itd. Jest to świadectwo tego, że na Ukrainie działają antyukraińskie, antynarodowe siły, a to niezwykle komplikuje klimat społeczny w kraju. Zadziałał również pewien stereotyp, który wciąż żyje w podświadomości, a nawet w świadomości pewnej części ukraińskiego społeczeństwa: mianowicie, że to, co na przykład z Rosji, z Moskwy — jest lepsze, a my, że tak powiem, jesteśmy wtórni. U nas ten kompleks niższości wciąż jeszcze tli się, a niektórym pewnie dyktuje zachowanie. Oto mamy zalew rosyjskiej estrady, często niebędącej jakościową z estetycznego punktu widzenia. Nie nadajemy priorytetu naszej ukraińskiej estradzie. Notoryczne stacje FM często „puszczają” muzykę najgorszego gatunku, ale niestety w naszym społeczeństwie jest na nią popyt, a nasz zwykły, przeciętny, jak to mówią, słuchacz jest nastawiony właśnie na to, aby słuchać prymitywnych wykonawców. Spotkanie z Mykołą Hryhorowyczem Żułynskim odbyło się w jego gabinecie dyrektorskim — w Instytucie Literatury imienia T. H. Szewczenki NAN Ukrainy. Gospodarz był zajęty, ale jak zawsze gościnny i życzliwy. Szczególnego nieformalnego przytulności gabinetowi dodawały książki, leżały one malowniczymi hałdami na stole, na parapecie, a nawet na kanapie. Przede wszystkim w oczy rzucił się ogromny foliant „Prawa Bożego”, obok — solidne pod względem gabarytów książki „Życiorys Tarasa Szewczenki”, „Historia współczesnej literatury ukraińskiej”... Mykoła Żułynski — deputowany ludowy Ukrainy, przewodniczący podkomisji ds. zachowania dziedzictwa historyczno-kulturowego Komisji ds. Kultury i Duchowości RN Ukrainy, przewodniczący Narodowej Rady ds. Kultury i Duchowości przy Prezydencie Ukrainy, przewodniczący Komisji ds. Obywatelstwa przy Prezydencie Ukrainy, przewodniczący ukraińsko-polskiego Forum, prezes Fundacji Marii Prymaczenko, prezes Fundacji Mychajła i Jarosława Stelmachów, krytyk, literaturoznawca, doktor nauk filologicznych, akademik NAN Ukrainy, laureat Narodowej Nagrody imienia T. H. Szewczenki oraz nagrody imienia O. Biłeckiego.
Maschinelle Übersetzung
DATA
Leży pod śniegiem Babi Jar. Przy pełnym smutku pomniku spacerują matki z małymi dziećmi. Zamyślone, kołysząc wózki, od czasu do czasu spoglądają na garstkę ludzi z flagami, którzy zebrali się przy krzyżu, coś mówią do megafonu… Wokół jeżdżą samochody, idą gdzieś w swoich sprawach ludzie i nawet nie zwracają uwagi, by popatrzeć, co też dzieje się przy tym krzyżu… Ten obrazek przypomniał naszą dzisiejszą Ukrainę — zmęczoną, zniechęconą, obojętną, która tak przyzwyczaiła się do wieców i głośnych słów, że już nawet na nie nie reaguje…
Zakończenie. Pocz. na s. 5
teatralne zespoły z Rosji czy z dalekiej zagranicy: Europy, Ameryki — niż ukraiński artysta. Oto takie podejście: obce, a nie nasze — lepsze, bardziej prestiżowe. Zatem w dużej mierze sytuacja zależy od kultury naszych biznesmenów. Chociaż obecnie jest już niemało naprawdę oddanych, godnych ludzi, którzy wiele robią dla kultury, wkładają swoje środki i wierzę, że ten proces pozytywnie się rozwija. Nie może on być szybki, ponieważ pierwotna akumulacja kapitału, z reguły, często jest kryminalna, z drugiej strony wielu biznesmenów nie ujawnia prawdziwych rozmiarów swoich dochodów, trwa ostra walka między nimi a urzędem skarbowym. Ale atmosfera stopniowo się zmienia, podobne rzeczy, nawiasem mówiąc, przeżywały inne kraje. Uważnie czytałem historię, na przykład Stanów Zjednoczonych Ameryki. Tam Rockefellerowie, Morganowie, Fordowie, stawszy się miliarderami, zbierali unikalne kolekcje obrazów, wkładali środki w rozwój kinematografii, tworzyli centra kulturalne itp. Chociaż początkowo najmniej o tym myśleli. Potem już doszli do wniosku, że akumulowany kapitał powinien mieć szlachetny wizerunek, przyzwoitą „twarz”. I oczywiście najlepszą jest inteligentna, szlachetna twarz człowieka, który dba o kulturę i duchowość swojego społeczeństwa. Oni to bardzo dobrze zrozumieli i u nas niemało kto to rozumie, do tego nie trzeba przechodzić podstaw, one już całym światem zostały poznane, opracowane. — I mimo wszystko, co konkretnie robi państwo? — Kiedy byłem w rządzie Ukrainy w latach 1992—1994, już wtedy myśleliśmy, jak zmienić koncepcyjne podejście do rozwoju kultury. Wtedy ministrem kultury został Iwan Dziuba, nasz sławny człowiek, mądry, wyważony, rozsądny i wtedy też został założony Instytut Kulturowej Po-
…Przywrócić słowu jego prawdziwy sens — być może to było najważniejszym zadaniem Ołeny Telihy na tej ziemi. Jakaś niezgłębiona siła, jakby wcielając wers po wersie z wierszy „poetki odwagi”, prowadzi ją do okupowanego, zniewolonego Kijowa, głodnego i zimnego, prze-
Zdjęcie I. Pyłypenki lękliwego, duchowo zdrobniałego Związku Pisarzy — „prawie wszyscy znani kijowscy pisarze zostali wywiezieni; pozostali przeważnie sami przeciętni, wielu — wątpliwej osobistej wartości, oraz młodzież, która dopiero miała stać się pisarzami”, — jak pisze O. Żdanowycz w szkicu biograficznym „Na wezwanie Kijowa” (Ołena Teliha. Zbiór. — K.: Wydawnictwo im. O. Telihy) … Wyobraźcie sobie, jak wtedy brzmiał jej głos: — Kiedy my, poeci, piszemy o odwadze, twardości, szlachetności poświęcenia i tymi utworami zapalamy oraz wysyłamy na niebezpieczeństwa innych, to jak możemy my sami tego nie robić? Prawdziwa poezja — to nie wymyślona kombinacja, to wypływ duszy. Jakżeż będę się czuła, kiedy pójdę przeciwko swojej poezji? Kiedy zginę, to będę wiedziała i innym pokażę, że żyłam tak, jak chciałam i jak powinnam była żyć, kiedy zaś będę siedziała w bezpiecznym zapleczu — to już będzie zdrada mnie samej! Trudno sobie wyobrazić, jakie myśli zmagały się w duszy Ołeny Telihy, kiedy świadomie szła w gestapowską pułapkę w Związku Pisarzy. „Czekają na mnie ludzie. Kiedy nie przyjdę, — jak to będzie wyglądać?” Oto taki argument…
…Kiedy zaś wejdę na kamienisty szczyt Przez ciemne wody i płomienne granice – Niech życie zachwieje się i odpłynie, Jak okręt w łunie pożaru. Przykro, że wyczynu Ołeny Telihy dzisiejsza Ukraina jeszcze nie uświadomiła sobie, on wciąż jest na peryferiach życia duchowego narodu i państwa, mimo że w tym roku obchodzimy 100-lecie od dnia urodzin poetki… Pod krzyżem na miejscu śmierci poetki Ogólnoukraińskie Towarzystwo Kobiet imienia Ołeny Telihy przeprowadziło wiec. Występowali przewodnicząca towarzystwa, deputowana ludowa Ukrainy
Zdjęcie I. Pyłypenki
Olha Kobec, przywódcy Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów nurtu melnykowskiego, „Młodej Proświty”, nauczyciele… Mówili o wyborach parlamentarnych, o zagrożeniu dla ukraińskiej państwowości i języka ojczystego, o potrzebie zjednoczenia, chociaż kto, wydawałoby się, przeszkadza nacjonalistom zjednoczyć się, przynajmniej czcząc pamięć Ołeny Telihy, która boleśnie przeżywała rozłam OUN w 1940 roku. „Ciężkie i bolesne, przykre i upokarzające były te dni, tygodnie, nawet miesiące, które potem stały się latami i przeciągają tragedię do dzisiaj, zagrażając przyszłości”, — jak pisze O. Żdanowycz…
Marija ŁYTWYN
z
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von «MYKOŁA ŻULYŃSKI: „KULTURA TO SAMOPOCZUCIE NARODU”», S. 5
polityki, która istnieje i dzisiaj. Opracowywano różne modele rozwoju kultury, studiowano doświadczenia brytyjskie, amerykańskie, francuskie, wybierano najbardziej optymalne rozwiązania. I wiecie, kiedy dzisiaj mówią, że mamy niesamowity upadek kultury, nie mogę się z tym zgodzić. Owszem, w ciężkim stanie są obecnie nasze muzea, zwłaszcza w haniebnym stanie jest archiwistyka, przechowywanie archiwów. Istnieją pewne problemy z utrzymaniem teatrów. Ale jednocześnie mamy solidne kolekcje muzealne, które przynoszą zaszczyt krajowi, mamy w każdym centrum obwodowym swój teatr dramatyczny, wspaniałe zespoły operowe. Wiele zespołów udało się zachować, takich jak Zespół Pieśni i Tańca im. Wirskiego, kapelę chóralną „Dumka”, chór im. Werykiwki… Ale one, niestety, znajdują się w stanie permanentnego ożywienia i wygasania, nie mają jasno wyrażonej perspektywy. I jest tu niemało przyczyn, które nie zawsze zależą od państwa ukraińskiego — bo po to, by włączyć się w system międzynarodowych tournée, potrzebne są lata, jest to bardzo skomplikowane, tam wszystko jest już przemyślane, wyregulowane. Pracują producenci, funkcjonuje kolosalny system obsługi przemysłu kulturalnego, a nam nie tak łatwo się tam dostać: nie mamy ani własnej szkoły producenckiej, ani specjalistów, którzy naprawdę władają nowoczesnym zarządzaniem. Chociaż Uniwersytet Kultury kształci specjalistów, ale, niestety, jeszcze się nie wykazali i nie wiem, czy odpowiadają światowym standardom, być może tak. Dzisiaj w społeczeństwie nie stworzono odpowiedniej atmosfery po to, by mogli oni naszą kulturę i sztukę włączyć w światowe środowisko konkurencyjne i godnie w nim konkurować, wszak kształtowało się ono przez stulecia. I mimo wszystko, jeśli ktoś będzie twierdził, że nie mamy wysokiej klasy artystów, muzyków czy działaczy teatralnych, to nieprawda. Na przykład Bohdan Stupka — aktor światowego formatu, tylko nie potrafimy go odpowiednio zaprezentować, nie mamy, powtarzam, wypracowanych mechanizmów producenckich i dźwigni finansowych po to, by godnie promować go na świecie. Niedawno dziesięciolecie obchodziła orkiestra „Kijowscy Soliści” pod batutą narodowego artysty Ukrainy Bohodara Kotorowycza. Ostatnie tournée odbyło się w Singapurze, tamtejsi melomani byli po prostu oszołomieni i zachwyceni naszymi wirtuozami. Myślicie, że są gorsi od moskiewskich zespołów? Nie! Mamy błyskotliwy Kijowski zespół kameralny „Kontrasty”, który stworzyła wspaniała pianistka — narodowa artystka Ukrainy Jewhenija Basalajewa. Mamy po prostu fenomenalne chóry. A jakie mamy malarstwo! Na całym świecie z kolosalnym sukcesem wystawiani są ukraińscy artyści, bo władają doskonałą szkołą rysunku i malarstwa. Nasi artyści dzisiaj są naprawdę na wagę złota na świecie, ale my znowuż nic nie robimy po to, by ich promować, odkrywać. Co prawda, pojawiły się zmiany: Ministerstwo Kultury i Turystyki opracowało program transmisji, że tak powiem, wartości kulturowych w świat, chodzi o tworzenie Ukraińskich Domów — centrów kulturalno-informacyjnych w najbardziej prestiżowych stolicach świata. Ale, powtarzam, musimy wszyscy pracować, by pozytywny ruch zdynamizować, dać mu nowe tchnienie, nowe życie. To oczywiście dotyczy sztuki teatralnej. Teatr Andrija Żoldaka... Tak, to teatr eksperymentalny, niektórym się nie podoba, ale dzisiaj mówi o nim Europa i świat (Żoldak jest laureatem bardzo prestiżowej nagrody teatralnej UNESCO). Niedawno w Berlinie na scenie sławnego teatru „Volksbühne” (w którym, nawiasem mówiąc, w latach dwudziestych ubiegłego wieku z ogromnym sukcesem wystawiano dramaty Wołodymyra Wynnyczenki „Czarna Pantera i Biały Niedźwiedź”, „Grzech” oraz inne spektakle) charkowianie pokazali przedstawienie „Romeo i Julia”, które teatralna Europa przyjęła z zachwytem, a na Ukrainie nie dano mu szansy. Niedawno w Donieckim Teatrze Operowym Wasyl Wowkun wystawił operę Dańkewycza „Bohdan Chmielnicki”. To znowuż eksperymentalny spektakl, można go przyjmować lub nie, ale to nowe słowo, ciekawe zjawisko — reżyser, który specjalizuje się w widowiskach masowych, jednocześnie pokazał się jako reżyser operowy. Jeszcze w 1993 roku zwracałem się do kijowskich władz: „Zbudujmy teatr dla Romana Wiktiuka”. „Ach, — wzruszali ramionami, — co pan? On propaguje lesbijstwo, homoseksualizm”. Różne rzeczy mówiono, ale to jest teatr eksperymentalny. Romana Wiktiuka zna cały świat. Dlaczego pochodzący ze Lwowa galicjanin nie może mieć na Ukrainie swojego teatru, a ma go w Moskwie? Już słyszę głosy sprzeciwu: „Dlaczego Żoldak? Dlaczego Wiktiuk? Czyż nie mamy eksperymentalnych teatrów, oryginalnych inscenizacji? A Młody Teatr pod kierownictwem Stanisława Mojsiejewa, a Teatr na Podolu, a Teatr Dramatu i Komedii... Rzeczywiście, życie teatralne na Ukrainie jest ciekawe, różnorodne, mamy godnych wysokiej uwagi reżyserów teatralnych, powiedzmy, uczniów sławnego mistrza Eduarda Mytnyckiego — Dmytro Bohomazowa, Ołeksija Lisowcia, Jurija Odynokoho... A aktorzy — nie sposób wymienić wszystkich godnych mistrzów teatru i kina. Z najświeższych wiadomości: Ołeksij Wertyński za grę w spektaklu według Jarosława Stelmaha „Niebieski samochód” został uhonorowany pięcioma międzynarodowymi nagrodami — i wszystkie to Grand Prix. Niedawno przywiozła na Ukrainę Grand Prix aktorka ze Lwowa Lidija Danyljuk. Reżyser i aktor dniepropetrowskiego teatru „Kryk” Mychajło Melnyk w Mińsku otrzymał „Srebrnego Rycerza” za spektakl „Grzech” według Mychajła Kociubynskiego. Wszystkich nie wymienisz, ale trzeba wymieniać. Bo jest czym i kim się szczycić. Nie ma na Ukrainie kryzysu twórczego, nawet w kinie, które przeżywa ciężkie czasy. Ale to nie kryzys twórczy, a kryzys ideologiczny, informacyjny, a co najważniejsze — sztuczny. Bo jak pisze nasz sławny mistrz kina Jurij Illenko: „Nie ma katastrofy produktu filmowego na rynku Ukrainy, jest katastrofa sztucznego braku kina narodowego”. Z głębokiego przejęcia losem ukraińskiej kultury zwrócił się Jurij Illenko z listem otwartym do Ukraińców „Za ukraińską Ukrainę”, w którym szczególną uwagę zwraca na okupację ukraińskiej przestrzeni informacyjnej, do której nie dopuszczono „błyskotliwego filmu narodowego, ani młodej generacji, ani starych mistrzów”. I rzeczywiście, dopóki nie zostanie ustawowo zapewniony priorytet na narodowym rynku informacyjnym dla ukraińskiego producenta filmowego, telewizyjnego, radiowego, ukraińskiej książki, prasy czasopiśmienniczej i gazetowej — wszystkich rodzajów przemysłu twórczego, dopóty nie będziemy gospodarzami w swoim narodowym domu. — Często można Pana zobaczyć w operze, w filharmonii, na wystawach artystycznych. Czym to jest dla Pana? — Odpowiedź jest prosta: ja to kocham. Wspominam, jak pojechałem w latach 60. do Leningradu — bardzo chciało mi się zobaczyć to wysokokulturowe miasto, pomieszkać tam. Długo szukałem z kolegą pracy, w końcu zostałem giętaczem rur w Leningradzkiej Stoczni im. Żdanowa. Po dość ciężkiej pracy w każdą sobotę i niedzielę odwiedzałem muzea, teatry, wystawy. Zgromadziło się pewne grono osób pochodzących z Ukrainy, które chciały się tam usamodzielnić i szukały możliwości wstąpienia do akademii sztuk pięknych lub do szkoły artystycznej im. Muchinej. Wtedy bardzo wiele dla siebie wyniosłem. Ja w ogóle całe życie zajmowałem się samokształceniem. Mam kolosalny pociąg do sztuki. Praktycznie nie ma takiego tygodnia, żebym nie odwiedził spektaklu, koncertu, wystawy. Mnie to duchowo stymuluje, niezwykle aktywizuje, bardzo się cieszę, że mamy wybitnych artystów i twórców. Oczywiście, to stolica, wiem, w jakim zaniedbanym stanie jest dzisiaj wieś, nasze małe miasteczka, jaka tam bieda, jakie nieprzeniknione duchowe spustoszenie, ale i tam jeszcze zachowała się kultura ludowa, tradycje ludowe, obrzędy zwyczajowe, czyli podstawa każdej kultury narodowej, której niemało krajów na świecie już nie ma. Mamy co ratować i odradzać. Wierzę, że dokonamy pewnych zmian w społeczeństwie na korzyść kultury.
Wołodymyr KOSKIN
z
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
Czopowski I. S. 5,00 Tarasenko A. D. 2,00 Nykyforuk M. W. 3,00 Perebejnis W. 2,00 Kyryłow M. I. 5,00 RAZEM: 142,00 Mieszkańcy osiedla typu miejskiego Murowane Kuryłowce oraz wsi Ukrajinśke w obwodzie winnickim (przez Kubowa H. P.) Kubow H. P., osiedle typu miejskiego Murowane Kuryłowce 10,00 Kubowa N. A., osiedle typu miejskiego Murowane Kuryłowce 10,00 Kubow T. H., osiedle typu miejskiego Murowane Kuryłowce 5,00 Kubowa O. M., osiedle typu miejskiego Murowane Kuryłowce 5,00 Tretiak I. A., osiedle typu miejskiego Murowane Kuryłowce 5,00 Tretiak O. H., osiedle typu miejskiego Murowane Kuryłowce 5,00 Tretiak A. M., osiedle typu miejskiego Murowane Kuryłowce 5,00 Tretiak R. H., osiedle typu miejskiego Murowane Kuryłowce 5,00 Kubow I. P., wieś Ukrajinśke 5,00 Sulyma M. O., wieś Ukrajinśke 5,00 Sulyma P. P., wieś Ukrajinśke 5,00 Karpowniak M. P., wieś Ukrajinśke 5,00 RAZEM: 70,00 Przecież to właśnie ojciec po raz pierwszy opowiedział o Kobzarzu, woził nas jako dzieci do Kijowa, Kaniowa, Leningradu, gdzie poznawaliśmy wielkie, a zarazem tragiczne życie Tarasa. Materiały, które drukujecie, to prawdziwa skarbnica i źródło ukraińskiego ducha. I ma to swoją nazwę — patriotyzm. Przechowuję i czytam ponownie wiele artykułów. Gdyby wszyscy moi rodacy mieli taką świadomość narodową, jak mój ojciec albo mieszkańcy górskiej wsi Kosmacz, to i problemów w państwie by nie było… Serdecznie dziękuję i życzę zdrowia, owocnej pracy oraz sukcesów na niwie proświtańskiej! z Oksana ŁEWYCKA
Maschinelle Übersetzung
Ciąg dalszy. Początek w nr 39–52 z 2003 r., nr 2–9, 11–14, 16–18, 20–2, 28, 30, 32, 34, 37, 39, 41, 43, 45, 51 z 2004 r., nr 3, 6, 7, 9, 11, 14, 15, 20, 22, 26–28,
Andrijczuk I. D., wieś Kowaliwka 20,00 Bitiukow O. W., Bitiukowa L. H. 20,00 Biszko O. J., wieś Stebnyk obw. lwowskiego 100,00 Bohaczowa J. W., miasto Połtawa 10,00 Bojko D. M., miasto Kijów 10,00 Bojko M. I., miasto Kijów 10,00 Bojko S. H., miasto Kijów 10,00 Hawrenko O. W., Poruban'skyj W. W., miasto Biała Cerkiew obw. kijowskiego 332,00 Hawryszko R. I., miasto Lwów 150,00 Horochowskie rejonowe zrzeszenie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” obw. wołyńskiego 100,00 Hryszyszyn P. W., Hryszyszyn O. M., miasto Stryj obw. lwowskiego 500,00 Obywatele osiedla typu miejskiego Murowane Kurylowce i wsi Ukraińskie obw. winnickiego (za pośrednictwem Kubowa H. P.) 70,00 Husaczenko I. K., miasto Kijów 100,00 Daniluk W. O., miasto Trostianec obw. iwano-frankiwskiego 10,00 Diaczenko S., miasto Połtawa 10,00 Zemlactwo „Braci Rohatynciw”, miasto Lwów (za pośrednictwem Polowoho J. I.) 310,00 Złonkiewycz J. M., miasto Borszczów obw. tarnopolskiego 30,00 Szkoła ogólnokształcąca I stopnia nr 7 miasta Iwano-Frankiwsk 200,00 Katiucha A. O., miasto Fastiw obw. kijowskiego 20,00 Kliménko J. I., miasto Dniepropetrowsk 10,00 Kowryha T. H., miasto Murowane Kurylowce obw. winnickiego 10,00 Kolesnyk L. W., osiedle typu miejskiego Murowane Kurylowce obw. winnickiego 17,00 Korż N. A., miasto Połtawa 50,00 Korsunski W. S.,
Maschinelle Übersetzung
Original auf Ukrainisch · Übersetzung wird aktualisiert
Письменник, краєзнавець, просвітянин, учитель Микола Васильович ФЕНЕНКО народився в 1908 році. Через два роки виповниться століття від дня його народження. Маріупольська філія “Просвіти” створила комісію з творчої спадщини свого земляка. Комісія має підготувати і видати до ювілейної дати збірку творів М. Фененка, куди ввійде робота “Топоніміка України в творчості Тараса Шевченка”.
Погодьтеся, не кожному вчителеві й краєзнавцеві з глибокої провінції випадає така честь, щоб його біографія була представлена в енциклопедичних словниках чи довідниках. Гортаємо другий том Шевченкового словника. Читаємо: “Фененко Микола Васильович (31.12.1908 — 05.05.1969) — український радянський краєзнавець. Автор ряду розвідок з історії і топоніміки Української РСР та книжки “Земля говорить” (Київ, 1965). Опублікував працю “Топоніміка України в творчості Тараса Шевченка” (Київ, 1965). Досліджував роль і значення природи в творчості Шевченка...” Усе в цій лаконічній довідці відповідає дійсності, і разом із тим — далека вона від реального життєпису Миколи Васильовича! На жаль, це часто траплялося у недавні ще часи. Ніби передбачаючи таке, в одному з приватних листів М. Фененко написав рядки, що могли б стати своєрідним епіграфом до нашої розмови: “...А взагалі в моєму житті стільки внутрішнього трагізму (я не говорю про зовнішні події, всім відомі), що вистачило б на кілька стандартних романів, в яких досить прочитати кілька сторінок, щоб знати, не читавши далі, всю фабулу і кінець”. А фабула ця справді була трагічна (хоч вона, на думку М. Фененка, для того часу була стандартна, типова!): тричі йому зачитували смертний вирок: до і після війни недоброї пам’яті “трійка” НКВС, а під час війни гестапо за антифашистську діяльність в окупованому Маріуполі. А ще ж були ГУЛАГівські табори у Воркуті й гестапівські катівні в Маріуполі, роки безробіття і відкритого цькування (навіть після амністії і реабілітації). Усе витерпів Микола Васильович, усе переміг. Не зламався і ні від чого не відцурався, зумів залишити на краєзнавчих стежинах і свій помітний слід…
* * * Гортаємо сторінки книги “Топоніміка…”. На першій сторінці присвята “Пам’яті Максима Рильського”. Видатний поет, наперекір властям, багато зробив для того,
м. Сєверодонецьк Луганської обл. 20,00 Кошляк, м. Полтава 10,00 Купчак М. П., м. Тернопіль 50,00 Ландарь В. О., м. Полтава 50,00 Лебедєва Т. Г., м. Муровані Курилівці Вінницької обл. 20,00 Левицька О. З. із сином Богданом, м. Сімферополь АР Крим 50,00 Левицький З. Є., с. Ковильне Роздольненського р-ну, АР Крим 50,00 Лемещук О. Б., м. Трускавець 50,00 Ліпченко Л. З. 240,00 Литвинов Л. Л., м. Суми 100,00 Лісова В. П. 100,00 ЛО Товариство репресованих, м. Львів 2275,00 Лящук Д. М., м. Львів 50,00 м. Суми (Білолюбська К. Г., Голенкова А. В., Голенков А., Кисельова А., Бґляґва М. В.) (ч/з Бабенко Н. В.) 18,00 Мешканці м. Борщів Тернопільської обл. (ч/з Ктотор) 100,00 Мешканці м. Борщів Тернопільської обл. (ч/з Яремій) 100,00 Міська поліклініка №3, відділ відновного лікування, м. Івано-Франківськ 250,00 Міський благодійний фонд “Шевченко і воля”, м. Кременчук 1158,37 Нифанюк О. Г., м. Макіївка Донецької обл. 15,00 Нифанюк С. М., м. Макіївка Донецької обл. 15,00 Новомиколаївське районне об’єднання Всеукраїнського товариства “Просвіта” Запорізької обл. (ч/з Малікову Л. С.) 30,00 Об’єднання товариства “Просвіта” Галицького р-ну Львівської обл. 70,00 Обласна радам. Івано-Франківськ 500,00 Обласне об’єднання “Просвіта” м. Львів (ч/з Сумарчук О. О.) 214,00 Обласне об’єднання товариства “Просвіта”
z
Галицького р-ну Львівської обл. 11,00 Оріночко Ю, Д., м. Київ 10,00 Парафіяни с. Острожець Мостиського р-ну Львівської обл. 120,00 Первинна профспілкова організація “Галременерго” ДАЕК, м. Львів 3000,00 Письменко Т. Ю., м. Дніпропетровськ 15,00 Пугач В. Г., м. Ужгород 100,00 Рибак П. І., м. Львів 50,00 Рида О. М., м. Київ 10,00 Родина Бабенків, м. Суми 12,00 Романко І. В., Романко Г. Н., с. Портівське Мангуського р-ну Донецької обл. 30,00 Семенюк Т. Ф. 50,00 Скачко Н. Н., м. Харків 50,00 Сокольська Л., м. Одеса 110,00 Сосідко, м. Полтава 15,00 Сопівський осередок “Просвіти” Івано- Франківської обл. 2340,00 СПД Новодворський В. І., м. Київ 600,00 Стогнота Л. К. 100,00 Стороженко Л. Л. 50,00 Тарадай І. А., м. Червоноград Львівської обл. 50,00 Ткачівський Г. Й., м. Івано-Франківськ 50,00 Учні і вчителі Привітнянської СЗШ (ч/з Брижак В. Г.) 51,15 Харитонова В. В., м. Антрацит Луганської обл. 30,00 Харківська обласна державна адміністрація (ч/з Бабаєва В. Н. та Ющенка Я. П.) 1095,00 Худа М. П., м. Муровані Курилівці Вінницької обл. 72,25 Чернявська Т. Г., м. Черкаси 50,00 Юдина Я. П., м. Севастополь 100,00 Якимець В. П., м. Луганськ 10,00 Якимець В. П., м. Луганськ 5,00 Якимець В. П., м. Луганськ 10,00 Якимець О. В., м. Луганськ 10,00 Якимець О. В., м. Луганськ 5,00 Якимець О. В., м. Луганськ 10,00
щоб у повоєнні роки підтримати початкуючого автора, бо вбачав у ньому потенційного літератора-дослідника першої величини. Звернімо увагу на дату виходу книжки — 1965 рік. Для нашого суспільства це був переломний рубіж. Закінчилася хрущовська “відлига”, настали брежнєвські “заморозки”. Розпочалося в Україні викорінювання всього українського — мови, історії, літератури. І ось з’являється популярне видання, основу якого становлять розділи “Чиї сини? Яких батьків?..”, “Україна” тощо. Разом із Шевченком автор розмірковує: “А якому народу, якій культурі він повинен служити? І хто той народ — малороси, хохли, русини, рутени...?” Автор книги “Топоніміка…” робить висновок: “Безсмертні заслуги Шевченка перед Україною. І одна з них виняткова у світовому масштабі: саме через його творчість поміж усяких “Малоросій”, “Новоросій”, “Людомерій” тощо ім’я України остаточно й назавжди набуло визнання в цілому світі”.
* * * Ім’я М. Фененка стає відоме не лише на Донеччині, а й в Україні. Вже готувалося в Києві друге видання його книжки “Земля говорить”, завершувалася робота ще над однією книгою — “Хроніка Пржевальського”, але в кімнатці, що виділила йому сестра (бо на свою оселю Микола Васильович так і не спромігся), догорала свіча його життя. У травневому числі “Літературної України” за 1969 рік читачі побачили некролог: “5 травня 1969 року в місті Жданові передчасно помер Микола Васильович Фененко — невтомний дослідник-краєзнавець, літератор і публіцист, автор цікавих публікацій з історії рідного краю...” Наш громадянський обов’язок — зібрати якомога повніше літературну спадщину М. Фененка, систематизувати її, оснастити коментарями. І зробити це потрібно сьогодні, бо завтра буде пізно. Ми і так уже багато втратили з того, що вийшло з-під пера Миколи Васильовича. Голос нашого колеги — просвітянина й учителя, його бачення суспільного буття, у тому числі й крізь призму Шевченкової поезії, не повинен згаснути, загубитися у стрімкому вирі сьогодення.
Павло МАЗУР, м. Маріуполь
Маловисківська міська організація Всеукраїнського об’єднання ветеранів
Поліщук В. М., голова організації 5,00 Матвієнко М. П., голова районної організації “Просвіти” 5,00 Пащенко М. Д. 5,00 Мазуренко А. З. 5,00 Сорока І. В. 5,00 Неживий Г. Г. 5,00 Осадчук В. П. 5,00 Козак В. Є. 5,00 Соловей Л. Л. 5,00 Небензя В. М. 5,00 Кисельов В. П. 5,00 Гуменюк В. Д. 5,00 Колотілова С. І. 7,00 Мельник З. М. 4,00 Слісенко М. Ф. 5,00 Дорохтей Л. С. 2,00 Марциненко Є. 4,00 Аушева Т. 5,00 Гречуха П. 5,00 Дяченко В. С. 3,00 Білова О. С. 3,00 Тюріна З. Д. 4,00 Іванова О. А. 3,00 Шамка О. 3,00 Тончій А. 3,00 Федорова Л. М. 4,00 Володіна М. П. 2,00 Безпала Г. В. 3,00 Шведенко М. 2,00 Брехунець М. К. 2,00
СЛОВО ОФІРУВАЧА
Прошу вас допомогти виконати обов’язок перед пам’яттю батька, Левицького Зіновія Євстахійовича, скромного сільського вчителя, який не встиг особисто зробити свій внесок на побудову Тарасової церкви. Батько передплачував тижневик “Слово Просвіти” практично із часу заснування. Народився у Станіславі 1928 року, зазнавши репресій і принижень у повоєнні роки, завершив навчання й чесно працював, глибоко люблячи свою стражденну Україну. Вихований на ідеалах свободи, волі й лицарської звитяги козаків-запорожців, намагався власним прикладом розбудити дух українства в односельців степового Криму.
Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki wystąpiło z inicjatywą budowy Kobzarskiej Świątyni przy Czerneczej Górze w Kaniowie. 20 maja 2001 roku ustawiono Krzyż w miejscu budowy przyszłej Świątyni „Tarasowa Cerkiew”, która ma stać się symbolem jedności wszystkich Ukraińców na całym świecie.
Musimy wspólnie, całym narodem, wznieść Kobzarską Cerkiew — cerkiew jedności, cerkiew braterstwa, która świadczyłaby, że Bóg i Ukraina są jednością. Wszystkim, którzy chcą złożyć ofiarę na budowę Świątyni, podajemy niezbędne dane:
Dobrowolne ofiary „Na Kobzarską Cerkiew”: MBF „Ukraińska Rodzina” nr rach. 26045200145101 w Podilskiej filii AKB „Kijów”, MFO 320401, ZKPO 21709106
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
chwilką. A kiedy rozgniewa się przedjesiennymi ulewami, to ryczy jak rzeka Dniepr, nie — jak ocean! Potężny aparat fotograficzny kijowskiego fotografa-nowatora Ihora Hajdaja uchwycił przy wiejskiej cerkwi w Wielkanoc 199 twarzy mieszkańców Roztok. Gdzież reszta? Nie zmieścili się w obiektywie? Nie, nie w tym rzecz. Sprzęt fotograficzny Hajdaja jest nadpotężny. Bierze ponad tysiąc. Tu chodzi o co innego... Ludzie nie zmieścili się we wsi. Nie ma pracy. Żyją w nędzy. Choć w dawnych czasach na swoich dwóch tysiącach hektarów ziemi nieźle gospodarowali. Hodowali dla siebie i na sprzedaż krowy, owce, utrzymywali lasy, najwyższe połonińskie pastwiska, jedli do syta i wychowywali po 5—15 dzieci. A obecnie wszyscy, którzy mają zdrowe ręce i nogi, uciekli w obce strony na zarobek. Chyba że czasem na wielkie święta przyjeżdżają. Budują Moskwę, pracują dla sąsiednich Czech, Polski, Niemiec, dla dalekiej Hiszpanii, Grecji, Włoch. A czyż w Ameryce, Kanadzie jest ich mało? Rozproszyła nędza ludzi po świecie — oto wam i roztoczanie... Małe dzieci z babcią, dziadkiem zostały. Gdzie mama? Na świecie. A tata? Na świecie... Było. Sama pamiętam. Podczas minionej wojny i w powojennych latach. Tragiczne skutki wojny. 1944—1952 w Karpatach działały oddziały Ukraińskiej Powstań-
Maschinelle Übersetzung
Gdyby tak opisać ją wam, jak pisankę, wyszyć barwnym wzorem, jak lasy, doliny, potoki. Lecz w ornamencie będzie więcej ciemnego, mniej jasnego. Wieś rozrzucona po górach, jak gwiazdy na niebie. Nie rozróżnić w nocy — gdzie chata świeci, a gdzie gwiazda. A w dolinie ułożyła się wzdłuż Czeremoszu na długości 13 kilometrów. I graniczy ze wsiami Biłoberezka, Jaseniw Horisznij, Wełykyj Rożen, Jaworiw oraz jeszcze jednymi Roztokami przez rzekę Czeremosz na Czerniwecczyźnie. Jak do tego doszło? Dwie wsie o tej samej nazwie, jedna naprzeciw drugiej... LEGENDA Pewnego lata na początku XV wieku spadły rzekomo ulewne deszcze. I to takie, że wszystkie potoki przepełniły się wodą i zaczęły zalewać dolinę u podnóża gór. Mieszkańcy zmuszeni byli przesiedlić się na pewien czas w góry. A kiedy deszcze ucichły, i ludzie Mieszkaniec wsi Roztoky. Fotografia ma ponad 100 lat wrócili do domu, zobaczyli cud — dolina była podzielona na pół niewielką, ale burzliwą rzeką. Ludzie spróbowali iść wpław do swoich domostw i pytali: — Przez (rzekę) można? — Można, można! — mówili pionierzy na tamtą stronę. Tak też nazwali przejrzystą rzekę — Czeremosz. A rozdzieloną na dwoje rzeką wieś — Roztokami. Galicyjskie, moje Roztoky, znalazły się na lewym brzegu, a bukowińskie — po prawej. Łesia Ukrainka, jadąc na początku lat 1900. przez górę Nimczycz wozem do wodolecznicy w połonińskiej miejscowości Burkut, zatrzymała się zachwycona bajkowym krajobrazem. Opisała, że zobaczyła w dolinie po obu stronach rzeki coś tak dziwnego, tak srebrnego, jakby marzenie, jakby bajka w oparach jabłoniowego kwiecia, z wyłaniającymi się kopułami cerkwi... Odpowiedziano jej, że to — Roztoky. Ale wielka ukraińska poetka uznała, że to widziadło nie ma nazwy, ono — jest niepowtarzalne! W ŚWIAT Ale w tej bajce po galicyjskiej stronie mieszka 1991 osób. A Czeremosz biegnie aż 80 kilometrów, doganiając w dół po kamieniach falę za Rodzina Marii Wład. Maria siedzi obok ojca POWSTAŃCY Wybaczcie jakość: zdjęcie z początku XX w. Onufrij Łukaniuk przywiózł z I wojny światowej w torbie „diabła” skiej Armii. Nie jedna setka powstańców poległa. W moim rejonie — tysiąc. Oni walczyli i ginęli w bojach z niemiecko-faszystowskimi najeźdźcami i radzieckimi karami. W granicach Roztok znajduje się legendarna od dawnych czasów skała — Sokilske. Pamięta czasy książęce, ordyńców, przywódcę opryszków Ołeksę Dowbusza. 19 października 1950 roku strzelec bojówki, mój wiecznej pamięci ziomek Fedir Belmeha został schwytany przez enkawudzistów na samym górnym grzbiecie skały nad Czeremoszem. Rzucił się razem z okupantami w dół z wysokości 873 metrów... 25 lat wycierpiało na katordze na Syberii wielu mieszkańców Roztok. Wśród nich i moja ciotka, Hafija Wład-Krylczuk, — łączniczka UPA. Odmroziła nogi przy wyrębie lasu w tajdze. Ale rodzimej pieśni, zwyczajów, wolnego ducha kaci tak i nie wybili z moich krajan. Władza radziecka od razu zniszczyła ukraińską młodzież, narodowy Kościół razem ze wszystkimi księżmi. Bolszewiccy poplecznicy wykonywali plan wyniszczenia niepokornych Hucułów. Jako mała dziewczynka pamiętam wielką zimę czterdziestego siódmego. Śnieg spadł wyższy ode mnie. Ja z ganku patrzyłam, jak wywozili sąsiadów — Krylczuków — do Kazachstanu. Dziadek trzymał na rękach małą sierotkę-wnuczkę rozebraną, bosą, a babcia coś jakby ciągle dziergała drżącymi rękami i mówiła sama do siebie. Mówili, że postradała zmysły. Nie wróciła z Karagandy. Wnuczka prosiła w kazachskich aułach o jałmużnę — przeżyli ze starym dziadkiem, wrócili do wsi. Ale chaty i gospodarstwa nikt im nie oddał. I tak było z wieloma rodzinami. Łyżkami, widelcami wykopywali ziemianki w zaśnieżonych kazachskich stepach. Mniejsi i słabsi tam ginęli, a kto przeżył, dotarł do miasta, poszedł do kopalni do pracy, kto gdzie. Za wspieranie ruchu powstańczego radzieckie organy represyjne kogo uwięziły, kogo wywiozły. Zszywała po dwa płótna razem i moja mama. Co noc czekała, że nas wywiozą. Ale Bóg chronił... Królestwa Niebieskiego tysiącom, które nie wróciły! Ich majątek rozgrabiono. Wielu radzieckich aktywistów stało się potem ofiarami działań odwetowych OUN-UPA. SÓL ZIEMI Mówią, że 2500 lat temu perski zdobywca Dariusz zajął całą Scytię, a w Karpaty nie wszedł — powstrzymali go „dumni, rośli górale silnym, wyrafinowanym odporem”. Swoją drogą, w góry dalej niż Sokilske nie dotarły też koczownicze hordy. A napadały na Czerwoną Ruś, czyli Galicję, 26 razy, począwszy od XIV wieku. Wtedy jeszcze mojej wsi, może, i nie było. Guillaume de Beauplan nanosi ją na swoją mapę w 1500 roku. Tak więc, obok skały Sokilske jest potok. Nazywają go Tatarskim, albo Krwawym. Dalej potoku Huculi zdobywców nie wpuścili. Mówią, krew płynęła potokiem, barwiąc Czeremosz poniżej Sokilskiego. Karpaty broniły się nie tylko przed zdobywcami. Nie dotarła w góry pańszczyzna. Wielkie znaczenie dla gospodarki Galicji miało warzenie soli. Są dane, że po sól do podkarpackiego miasta Kołomyja przyjeżdżali nawet zaporoscy kozacy. Sam syn Bohdana Chmielnickiego, Tymisz przybywał w tym celu. I nie tylko w tym. W 1613 roku 300 kozaków napadło na kołomyjską szlachtę. Doszczętnie zniszczyli ciemiężycieli. W 1629 roku rejestrowi kozacy Hryszki Czarnego razem z polskimi wojskami zniszczyli pod galicyjskim miastem Bursztyn 800 ordyńców. Pod wpływem wolnościowych nastrojów, które szerzyły się z Zaporoża, Mykoła Orynczuk kawalerował do 50. roku życia. Najbogatszy, ożenił się z najbiedniejszą we wsi Mariczką, dwa razy młodszą od niego, i do 98. roku życia przeżył z nią w zgodzie i miłości Chłopcy, banderowcy poprosili o przebranie się, aby pójść do cerkwi. Dziewczynę, która dała swoje ubranie, skazano na 10 lat więzienia
Maschinelle Übersetzung
Huculka. Dawne zdjęcie. W Galicji trwały powstania wyzwoleńcze. Zrzucano pańskie jarzmo. Masowo uciekano na Naddnieprze. Wstępowano do oddziałów kozackich. Istniał taki Huculski kosz kozacki na Perejasławszczyźnie. A stamtąd, ze stepowej Ukrainy, wracano w swoje góry — zakładano opryszkowski ruch mścicieli. W 1602 r. na Huculszczyźnie działał oddział opryszka Hryhorowycza. W 1621 roku oddział Hrynia Kardana zniszczył największy majątek na Pokuciu — pański zamek w Pniowie. Kozacy uciekali z tureckiej niewoli, naddnieprzańscy buntownicy — od panów i osiedlali się w Karpatach nad rzekami. Uczyli miejscowych górali, i tak już wolnych, żeby nie dawali się nikomu podeptać. Wygrawszy bitwę pod Piławcami, idąc na Lwów, oddziały Chmielnickiego wkroczyły do Galicji (1648 r.). Wszędzie po wsiach kozaccy agitatorzy czytali uniwersały hetmana Bohdana i wzywali lud do walki. W tym samym 1648 roku poddany koronalnej szlachcie skarży się w liście do królewskiego kanclerza: „...Z naszym ruskim województwem Bóg wie co będzie się działo. Bo tutaj co chłop, to kozak”. Kozacy, a było ich w Galicji około 40 tysięcy, pokazali, jak zrzucać jarzmo, nie wpuszczać w rodzinne strony najeźdźców. To dlaczego ty, wschodni Ukraińcu, krzywo patrzysz dzisiaj na weterana OUN-UPA? Czyż nie twoi przodkowie go wychowali? My razem — i wschód, i zachód — wywalczaliśmy wolność we wszystkich czasach, pragnęliśmy państwa. Słuchajmy swojej historii, a nie cudzej nieprawdy. I będziemy silnym państwem. KOLEJ PRZEZ ROSTOKY Teraz, kiedy młodzież rozeszła się po świecie, a wieś nie jest zradiofonizowana, nie zgazyfikowana, trudno uwierzyć, że przez Rostoky około sto lat temu jeździł pociąg. No, nie pasażerski komfortowy, ale jednak kolej była. Mój wujek Mykoła (przeżył do 2005 roku, miał 98 lat) oraz jeszcze starsza mieszkanka Rostoków Ołena Tanaskowa (przeżyła 101 lat) to pamiętali. Kolej położono w czasie I wojny światowej. Ołena sama ją budowała. Opowiadała: — Koło Rostoków, we wsi Rożen, kolej przechodziła na wołoską stronę (na Bukowinę), a w drugim końcu wsi Rostoky — znowu na galicyjską. I ludzi woziła kolej. A jak zjawiała się u mnie przed chatą, to tak żałośnie fukała, że nie można było słuchać... Wujek Mykoła pamiętał dobrze, że ta kolej łączyła kolejowe bukowińskie miasto Wyżnica przez rzekę, galicyjskie miasto Kuty, wsie Tudiw, Rożen, Rostoky, aż z górską wsią Ustieriky. Wozili ludzi do dalszego układania torów, materiał. A naprzeciwko naszej chaty na bukowińskiej stronie był pagórek. Ten pociąg nie zawsze na niego wyjeżdżał. Czasami stawał. Wtedy gwizdał. Z krzaków, z zapasowego toru, podjeżdżał taki popychacz, niby piecyk, który popychał pociąg z tyłu — i on jechał dalej. Dlatego tak ranił duszę Ołeny ten żałosny gwizd — choć to techniczne, a prośba o pomoc. Dawno nie ma kolei. Nie ma Ołeny i wujka Mykoły. Ależ miały góry kolej sto lat temu. Miały telefony. Mój dziadek Myrin kładł linię telefoniczną w czasie II wojny światowej. Wsiami, nawet połoninami. A teraz? Są telewizory w opustoszałych domach i komórka w każdej dziecięcej kieszeni. To — łączność z mamą na świecie. Takie życie w dawnej wsi. DIABEŁ W TORBIE Patrzę na stuletnią wyblakłą fotografię. Taki postawny mężczyzna! Onufrij Łukaniuk. Powrócił z I wojny światowej do Rostoków. Kiedyś w austriackiej armii służono po wiele lat. A tutaj i wojna się zaczęła. Ale przeżył mieszkaniec Rostoków, przyszedł do domu. I przyniósł ze sobą takie coś, że nastraszył nie tylko sąsiadów, ale i całą wieś zburzył: — Idźcie, ojcze, chatę mu pokropić święconą wodą, bo ten z wojny diabła przywiózł. Przekrzykują się, opowiadając księdzu: diabła przywiózł w pudełku, a w torbie jeszcze kupa diabełków. Diabeł mówi po niemiecku, po każdemu, chichocze, śpiewa, gra. Grzmi, tupie — grzech słuchać!.. Ludzie się nastraszyli, żegnają się, boją się koło chaty chodzić, omijają łąkami, skaczą w potoki. Był chrześcijanin, a teraz przez przeklętą wojnę stał się diabłu bratem... Przyszedł pop do Łukaniuka, przyjrzał się i sam wybuchnął śmiechem. Prawda, chatę poświęcił, bo i kropidło z wodą wziął. Ale w niedzielę na kazaniu uspokoił parafian: — Żaden to nie diabeł. To takie teraz na świecie jest. Ja słyszałem. To niedawno jeden mędrek odkrył. Radio się nazywa. A w torbie — to dużo baterii, niby żywności dla tego radia. Ale ludzi nieprędko uspokojono. — O, jak to nie diabeł, to po co by mu ta żywność w torbie... Gdzie wy słyszeli, żeby pudełko mówiło, a jeszcze i jadło?! KONIEC ŚWIATA „Ja stałem, patrzyłem i nie mogłem się napatrzeć na ten piękny naród, który nie zaznał pańszczyzny, który zachował wolną duszę, język i staroświeckie zwyczaje, pełne piękna... Ile ciekawych ludzi ja poznałem. W tych dniach jadę na darabie aż do Wyżnicy wiorst z 10. Ze mną jedzie Kociubynski. Zabawa całkowicie bezpieczna i niezwykle ciekawa”, — pisał w 1912 roku pisarz Ołeksandr Ołeś. On jechał na darabie-tratwie Czeremoszem przez moje Rostoky. Szkoda, że fotografia stara, drobna — nie rozróżnić twarzy pisarzy, którzy na wieki zostawili w swoich utworach piękno gór i ludzkich dusz. Moja mama Odokija była przedostatnią z czternastu żyjących dzieci w rodzinie rostockiego bogacza Myrona Oryńczuka. Dziadek sam był piśmienny i mamę oddał do szkoły. Ale niedługo. Szkoda było na naukę czas tracić, kiedy w gospodarstwie nie wystarcza rąk do pracy. Mama od małego wyszywała, plotła, przędła, nawet tkała na warsztacie. Była urodziwą, mądrą, ostrą jak brzytwa. Opowiedziała mi historii nie na jedną książkę. Przypominam i taką. Do chaty Myrona Oryńczuka schodziły się świątecznie ubrane kobiety z dziećmi. Z całej wsi. Trawa była skoszona. One ścieliły wełniane koce wszędzie po polanach — posiadały, polegały. Modliły się cały dzień. Ktoś puścił plotkę, że dzisiaj będzie koniec świata!.. Ostatni dzień na świecie chrześcijańska dusza woli spędzić w pokucie, modlitwach, w najlepszym ubraniu. I nie samotnie, a wszyscy razem. Działo się coś niewiarygodnego. Od rana do wieczora starzy i młodzi, nawet niemowlęta czuli się i zachowywali, jak na tamtym już świecie, gdzie wszystko ziemskie traci wagę przed Bożym Sądem. Kiedy zaczęło się ściemniać, jedna po drugiej kobiety wstawały, brały za ręce dzieciątka i... rozczarowane rozchodziły się. Cicho, nie żegnając się. W domu czekała nieogrzana chata, ryczało nienakarmione bydło. A co powiedzą mężowie, wróciwszy głodni z pracy?.. Końca świata nie było! Mama opowiada, że i ona mała z siostrami, mamą i babciami czekały ze wszystkimi tego końca świata. I ona była rozczarowana. A to gdzieś w sąsiedniej wsi odlewali dzwon cerkiewny. A żeby ten dzwon był głośny, trzeba puścić głośne kłamstwo. Taka chodziła pogłoska. Oto i wymyślili o końcu świata. A życie, jak widzicie, trwa dalej. I w mojej górskiej wsi Rostoky. Tam w maminej chacie gospodaruje brat Mykoła Wład. W jego zielonym gościnnym domu co roku odpoczywają ludzie, zmęczeni miastem. On poi ich świeżym mlekiem, prowadzi w góry. Oni wchłaniają w siebie żywą aurę nieśmiertelności pięknego, silnego kraju. Maria WŁAD P. S. Szczególne podziękowania za pomoc zbieraczom historii wsi dla dyrektor szkoły Odokiji Kobyłowskiej i nauczycielki historii Oksany Łukaniuk. Spławiacze drewna czasami brali na swój spław poważnych turystów. Tutaj są ukraińscy pisarze, być może O. Ołeś i M. Kociubynski. Wiele rodzin wywieziono do Karagandy. Ciężko pracowali w kopalni. Lata 40. Wasyl Oryńczuk z przyjaciółką Johasją. Proświcianie wsi Rostoky lat 30. XX w.
Pierwszy od lewej Mykoła Wład, który zajmuje się agroturystyką w Roztokach, z rumuńskimi piłkarzami
Maschinelle Übersetzung
23 lutego Ukraina obchodzi Dzień Obrońcy Ojczyzny — datę, która przeszła nam w spadku po czasach radzieckich, a dlatego raczej przypomina przerobiony pomnik z Lenina na Szewczenkę: tam przecież tylko, powiedzmy, „zgolić” brodę i „puścić” wąsy! Nasza Ojczyzna ma swoich obrońców — od staroruskich książąt po bohaterów Krut, OUN-UPA, więźniów sumienia stalinowskich łagrów… Wśród nich niczym świeca błyszczy postać Iwana Bohuna — jedynego pułkownika, który nie podpisał ugody perejasławskiej. PROPOZYCJA Iwan Bohun Winnicki — pułkownik, hetman nakazny w bitwie pod Beresteczkiem — wstrząsnął światem czynem, wyprowadzając większość wojsk kozackich z oblężenia. Przez 15 lat nie wypuszczał z rąk pernacza, dowodził wieloma zwycięskimi, decydującymi bitwami. Iwan Bohun jako jedyny nie poszedł do Perejasławia, a potem ze swoim pułkiem nie podpisał haniebnej ugody o wierności rosyjskiemu carowi. Legendarny pułkownik jest znany i ceniony przez świat. Nawet polski krytyk I. Role pisał: „Z 80 działaczy czasów Chmielnickiego Iwan Bohun jest najwspanialszy — w nim połączony jest rozum, zdolności wojskowe, niezależność charakteru, nie splamił się okrucieństwem, odznaczał się wysoką moralnością i wiernością wysokim ideałom”. Niestety, przez stulecia fałszywi historycy na zamówienie różnych ustrojów państwowych zniekształcali naszą historię, dlatego też nie MUZEUM Jedyne w WNP muzeum pod nazwą „Tragedia i męstwo Afganu” to jeden z oddziałów Muzeum Wielkiej Wojny Ojczyźnianej w Kijowie. Otwarte 7 maja 1992 r., jest poświęcone uczestnikom wojny afgańskiej. Wojny, o której obecnie starają się nie wspominać. Ale pamięć i rozum, honor i sumienie nie pozwalają zapomnieć tego, co przypadło w udziale młodzieńcom pokolenia lat 80., którym dostały się niełatwe próby na cudzej wojnie. Przy wejściu — na ścianach i na pokładzie symbolicznego „czarnego tulipana” — imiona i fotografie żołnierzy oraz oficerów, którzy zginęli podczas prawie dziesięcioletniej wojny. 3360 najlepszych młodzieńców straciła Ukraina w tej krwawej, niepotrzebnej wojnie. Wśród nich — 103 kijowian. W salach muzealnych każdy stojak to ludzkie życie i tragedia. Zlane krwią legitymacje komsomolskie, listy z Afganistanu, zawiadomienia o śmierci, dyplomy, świadectwa dojrzałości, prawa jazdy, już niepotrzebne ich właścicielom, którzy złożyli głowy w obcym kraju. Pamięć o poległych żołnierzach święcie strzeże niewielki, ale nadzwyczaj zgrany zespół muzeum, któremu przewodniczy Iryna Kostiantyniwna Kołomijec. Na pierwszym piętrze znajduje się ekspozycja „Na cudzych wojnach”, poświęcona „pokojowym” wojnom w Hiszpanii, Korei, Wietnamie, na Kubie, w Egipcie, Angoli… Tutaj stale brzmi „Grenada” M. Swietłowa. Nikogo nie może pozostawić obojętnym stojak poświęcony męstwu i poświęceniu wojskowych medyków. Najbardziej poraża artykuł z gazety „Krasnaja Zwiezda” z 1986 r. „Z okazji urodzin, żołnierzu” — poruszająca opowieść o unikalnej operacji, podczas której chirurg wojskowy J. O. Worobjow uratował życie szeregowemu Witalijowi Hrabowence, wyjmując z jego barku granat. Znaświeci się z niej postać Iwana Bohuna. Ale mamy najbardziej przekonującą recenzję — naszego Narodowego Geniusza Tarasa Szewczenki, który jeździł pod Beresteczko, by pokłonić się tej ziemi, gdzie dokonał zdumiewającego czynu Iwan Bohun… …W 1662 roku pułkownik został aresztowany, rzucony na męki i śmierć do więzienia w Malborku. I chociaż w 1663 roku Bohuna uwolnił polski stronnik Pawło Tetera ze strategicznym celem Polski, on płonął dalej, by wyzwolić Ukrainę. Hetman nakazny Iwan Bohun przeprowadzał operacje wojskowe w celu przyspieszenia zjednoczenia Prawobrzeżnej i Lewobrzeżnej Ukrainy, aby całkowicie wyzwolić rodzimy naród od wrogów. Lecz w najbardziej odpowiedzialnym momencie Iwan Bohun został zdradzony! Tajny list, w którym była rozszerzona schemat przewrotu — plan działań bojowych przeciwko szlachcie, królowi Kazimierzowi — posłaniec przekazał wrogowi. 17 lutego (27 według starego stylu) 1664 roku o świcie Iwan Bohun został zamęczony wiedziano, że w dniu operacji młodzieniec kończył dwadzieścia lat i ten dzień stał się drugimi urodzinami żołnierza. I przypadek przeciwny: na innym stojaku zawiadomienie o śmierci, które otrzymali bliscy kapitana Wałerija Siczowego, obecnie redaktora gazety weteranów wojny afgańskiej „Trzeci toast”. Przez niedbalstwo personelu medycznego szpitala polowego ciężko ranny oficer z reanimacji trafił… do kostnicy i tylko dzięki czujności żołnierzy z „pogrzebowej” ekipy pozostał żywy. A zawiadomienie o śmierci już leciało do Kijowa… Porażki w tej wojnie sprzyjały przejrzeniu, wzrostowi nastrojów demokratycznych w społeczeństwie. Przecież armia takiego supermocarstwa jak ZSRR tak i nie zdołała pokonać oddziałów opozycji średniowiecznego pod względem rozwoju Afganistanu. Jak tu nie wspomnieć słów znanego dziennikarza i pisarza Artioma Borowika, również uczestnika wojny afgańskiej: „Głupcy nazywali Afganistan „szkołą męstwa”. Głupcy byli mędrcami: swoich synów decydowali się do tej szkoły nie posyłać… Ta wojna stała się dla nas początkiem przewartościowania wartości”. pod Siewierskiem. I chociaż do dziś jego pamięć nie jest należycie uczczona, istnieje jeden wieczny pomnik — to góra, gdzie przelała się święta krew Bohatera, którą lud nazwał Iwanową. Tam obecnie wznosi się dębowy krzyż — symboliczna mogiła Iwana Bohuna. Przez osiem lat dokładam wszelkich starań dla uwiecznienia życiowego czynu pułkownika, ale póki co odpowiedzieli głównie niezamożni: na koncie w banku jest tylko 5200 hrywien! Za taką sumę niemożliwe jest postawienie pomnika bohaterowi, choć szkice już są. Potrzebna jest pomoc państwa. A póki co tworzone są duchowe pomniki. Wydano książkę-album „Wieczność Iwana Bohuna”. Cały jej mini-nakład (200 książek) w zeszłym roku przekazano historycznym muzeom Ukrainy, niektórym placówkom oświatowym i jednostkom wojskowym, z testamentem, aby 17 lutego zawsze obchodzić Dzień Pamięci Bohatera. W zeszłym roku wszędzie, gdzie trafiła ta książka i kasety moich piosenek poświęconych Bohunowi, brzmiały „Internacjonalizm” dawno odszedł w niepamięć. „Afgańczycy” zaś pozostali. Przypominają się prorocze wersy z dziennika sierżanta Jurija Pachomowa: „Ilu inwalidów i psychicznie niepełnosprawnych ludzi będzie po wojnie afgańskiej, ilu umrze młodo!”. Tak, tylko w jednym Dnieprodzierżyńsku siedmiu „afgańczyków” w ciągu roku popełniło samobójstwo. Zmarli Wałerij Łasztoba, Serhij Wodołazki, Łeonid Petrenko, Serhij Młyneć… Cudza wojna kontynuuje koszenie naszych chłopców. Potrzebują pomocy dziesiątki tysięcy okaleczonych, wielu obecnie nie stać na najprostsze protezy. 47 tysięcy „afgańczyków” do dziś nie ma własnego mieszkania. Na Ukrainie potrzebują pomocy 2683 matki, 505 wdów, 711 dzieci-sierot żołnierzy, którzy zginęli w Afganistanie. Wszystkim im stara się zaradzić Ukraiński Związek Weteranów Afganistanu, któremu przewodniczy Serhij Czerwonopyski. 27 grudnia — 26. rocznica wprowadzenia wojsk radzieckich do Afganistanu. Nie zapomnieć by tych lekcji. Chcesz pokoju — pamiętaj o Afganie.
Nina KRYWORUCZKO pieśni, płonęły świece, czytano wiersze z książki o Iwanie Bohunie. Zwracałam się do różnych instancji rządowych, aby zatwierdzić dekretem Dzień Pamięci dla całej Ukrainy. Póki co nie zostało to zrealizowane. I znów duchowy pomnik: wydawnictwo „Marka Ukrainy” przygotowuje do druku komplet na 15-lecie Niepodległości Ukrainy, będzie tam również znaczek z portretem Iwana Bohuna. Dział numizmatyki NBU przygotowuje na kolejne Dni Pamięci monety z kruszcu z portretem Iwana Bohuna. Ministerstwo Sił Zbrojnych Ukrainy obiecało stworzyć i wydać medal dla nagród za najwyższe zasługi wojowników Ukrainy. Siewierska telestudio na podstawie moich utworów nakręciła film telewizyjny „Iwan Bohun”, który dwukrotnie był emitowany na kanale telewizyjnym Światowej Służby UTR – programie, który oglądają w 82 krajach świata. Właśnie teraz, w napiętym, brzemiennym w skutki czasie, musimy utwierdzać wszystko, co narodowe, dlatego zwracam się do Prezydenta Ukrainy Wiktora Juszczenki – Hetmana wojsk kozackich – z prośbą o wydanie Rozkazu, aby corocznie 17 lutego na szczeblu państwowym w całej Ukrainie obchodzono DNI PAMIĘCI Iwana Bohuna, który całe życie walczył i zginął za wolność Ukrainy. Liczę na wszechstronną pomoc Prezydenta Wiktora Juszczenki, za nią wdzięczny będzie naród ukraiński i Pan Bóg! Jewhenija LESZCZUK, przewodnicząca fundacji „Bohun”, członkini Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, laureatka nagrody imienia Wasyla Stusa, Międzynarodowej Nagrody Pokoju PONIŻEJ TYCH PRZECINKÓW ...Czas pożegnalny nadziei pożegnalnych! My tutaj. My jesteśmy. My – wszyscy. My – grupa. Jednoczmy się! My tym jesteśmy gruntem Wydarzeń przyszłych, rozstrzygających. My wiemy, dokąd idziemy, Jak nasze noce idą za dniami. I Ukrainy sztandar Krzyczy i garbi się nad nami. Ja wierzę w Boga – w Ukrainę. Ona mój Bóg i przewodnik. W wolność wierzę, wierzę w pokój. I choć zginę – do zgonu. Przejrzyjmyż! Ludźmi jesteśmy czy nie? Czy my niewolnicy barszczu i słoniny? I nasza wola nas zassała, Nas, i to w naszej własnej łodzi. Do boju! Bo nie będzie boju. Leniwstwo odczłowieczy i was. Zgasło lato – świat nie zgasł, I ja z tobą, jak z sobą… Pomiędzy kulami, armatami i wozami, i kotłami, Od Dunaju, Dniestru i aż do Donu Na barkach żebraków, na barkach kozaków Trumna idzie do domu. To mnie niosą, jeszcze i konia prowadzą, Koń główeczkę chyli, W pożółkłych stepach złotą mętność Wiatr z Winnicy faluje. Mykoła WINGRANOWSKI, fragment utworu „Noc Iwana Bohuna” zabić twojego ojca, majątek ograbić, ciebie wrzucić do więzienia, bandytą nazwać...” „Okupant jest okupantem, jakiegokolwiek koloru by nie był”, – zaznacza dziadek Prokip. Mnie do głębi duszy poraziła opisana scena znęcania się enkawudzistów nad Prokipem Hromykiem podczas śledztwa. Dziadek Prokip wspomina: „...oni w ciemności na postronku zaciągnęli mnie, związanego, do jednej chaty, zasłonili poduszkami okna, pośrodku chaty postawili ławkę, za czuprynę położyli mnie na niej. Jeden usiadł mi na głowie, drugi – na nogach, inni zaczęli bić po plecach i związanych rękach tłuczkiem, którym gospodarze tłukli świniom ziemniaki. Długo bili. Początkowo krzyczałem, a potem zemdlałem. Kaci oblali mnie solanką, i kiedy przyszedłem do przytomności, to pierwsze, co zobaczyłem, był kubek, którym zaczerpnęli solankę z beczki i wylali na moje plecy. Z bólu dziko krzyknąłem. Postawili mnie na nogi, ławkę odsunęli i zaczęli mną „grać w piłkę”. Ich ośmiu. Do ziemi nie dopuszczali, trzymali na pięściach i kopali butami...” A ile było takich przesłuchań... Czy istniała dla tych nieludzi granica okrucieństwa i poniżenia? Lecz nawet największe znęcanie się nie przerażało ukraińskich patriotów, których imiona przechowuje pamięć ludowa. W trzech częściach książki – „Łuna nad Polesiem”, „W paszczy GUŁAG-u”, „Wołają ojcowskie progi” – opowieści, nasycone konkretnymi faktami, o wszystkich etapach drogi do niepodległości naszego kraju. Niestety, dziadek Prokip zapomniał wiele imion towarzyszy broni. Niektóre wydarzenia sprzed ponad pół wieku zatarły się, niektóre wrażenia przytępiły. Jedno pozostaje niezmienne: miłość do ojczystej ziemi. Ostap NAHIRNIAK z 17 lutego – Dzień Pamięci najwybitniejszego Rycerza Kozaczyzny, Symbolu Prawdy w naszej historii, najulubieńszego bohatera Tarasa Szewczenki i całego narodu ukraińskiego Iwana BOHUNA.
Maschinelle Übersetzung
Publicystyczno-dokumentalna powieść na podstawie wspomnień byłego więźnia stalinowskich obozów Wasyla Kuszniry pod tytułem „Ciernisty szlak do niepodległości” (Łuck, 2005) — to kolejna karta kroniki chwalebnej walki żołnierzy OUN—UPA o zdobycie niepodległości Ukrainy. Opowiada ona o trudnej drodze życiowej jednego z wojowników UPA, Prokopa Hromyka, wieloletniego więźnia stalinowsko-berijowskich katowni i obozów koncentracyjnych GUŁagu, który w latach czterdziestych ubiegłego stulecia bronił ojcowizny przed wrogami. Była to krwawa walka, ofiarna i bezinteresowna. Wpadłszy w pułapkę łowców ludzi z moskiewskiego NKGB, został na długie lata zesłany do syberyjskich obozów. Jak zaznacza we wstępie przewodniczący obwodowego Stowarzyszenia Niezależnych Wołyńskich Pisarzy im. Pawła Czubynśkiego Ołeksij Dobko, o bezinteresownej walce z uciskającymi Ukrainę powstało wiele dzieł literackich, jednak ta dokumentalna powieść jest cenna tym, że została napisana na podstawie wspomnień zwykłego, słabo wykształconego żołnierza UPA, który, przeszedłszy prawdziwe piekło stalinowsko-berijowskiego GUŁagu, pozostał mocno przekonany o potrzebie budowy własnego, niezależnego państwa ukraińskiego. Podczas pobytu w katordze P. Hromyk dobrze poznał mentalność wroga, „który jest zdolny do tego, aby na twojej ziemi, w twoim rodzinnym domu
Maschinelle Übersetzung
DATA 23 stycznia 1921 roku kompozytor Mykoła Leontowycz przebywał w Markiwce, dokąd przyjechał jeszcze na początku stycznia, by odwiedzić ojca — wiejskiego księdza, ojca Dymitra. Wieczorem tego dnia na podwórze gospodarstwa wjechał wóz z dwoma nieznajomymi. Jeden z nich był woźnicą, Fedir Hrabczak z Kyblicza, a drugi — nieznany w tamtych stronach człowiek w skórzanym płaszczu i z obrzynem przez ramię. Ten ostatni pokazał gospodarzowi wypisane na szarym, grubym papierze zaświadczenie pełnomocnika operacyjnego Winnickiej Czeka na nazwisko Afanasija Hryszczenki z mnóstwem pieczęci. Poprosili o nocleg. Hryszczenkę położono w jednym pokoju z M. Leontowyczem. O świcie rozległ się strzał... Mykoła Dmytrowycz zmarł na rękach ojca, wykrwawiając się… Podstępne morderstwo wybitnego kompozytora nie zastraszyło społeczeństwa, jak liczyli na to jego inicjatorzy, a wręcz przeciwnie, według słów muzykolog Walentyny Kuzyk, “rozbudziło w środowisku artystycznym ducha oporu, dążenie do samodzielnego przypuszczenia ataku na dziki żywioł niszczenia i unicestwiania działaczy kultury, a w końcu — samej kultury narodowej”. Tak oto 1 lutego 1921 roku (dziewiątego dnia po śmierci kompozytora) w Kijowie utworzono Komitet Pamięci M. D. Leontowycza, któremu przewodniczył wybitny ukraiński kompozytor K. Stecenko (rok później przemianowano go na Ogólnoukraińskie Towarzystwo Muzyczne imienia M. D. Leontowycza). Członkami Komitetu zostali: malarz-symbolista, historyk sztuki J. Mychajliw, kompozytorzy P. Kozycki, J. Stepowy, M. Werykiwski, B. Latoszynski, H. Werowka, W. Werchowyneć, P. Hajda, uczony, folklorysta K. Kwitka, uczony-teoretyk B. Jaworski, wybitny ukraiński poeta, w tamtym czasie — dyrygent chóralny P. Tychyna, błyskotliwy pianista i pedagog F. Blumenfeld, nowator sztuki teatralnej L. Kurbas, a także ojciec Mykoły Leontowycza Dmytro Feofanowycz, żona zmarłego Kławdija Ferapontiwna, jego siostry Wiktorija Leontowycz i Ołena Monczynśka. Celem towarzystwa stało się podniesienie i rozwój kultury muzycznej na Ukrainie. Właśnie w pierwszych latach istnienia Towarzystwa imienia M. D. Leontowycza narodziły się nowe studia i szkoły kształcenia, rozbrzmiały głosy “Dumki” i zadziwiły poszukiwania zjednoczenia artystycznego “Berezil” Łesia Kurbasa. Powstały wspaniałe kwartety muzyczne: smyczkowy imienia M. Leontowycza, a później — imienia M. Łysenki, wokalne — imienia K. Stecenki, J. Stepowego, L. Rewuckiego. Rozpoczęły swoją pracę także słynne “Wtorki”, na których wykłady czytali uczeni K. Kwitka, M. Hrinczenko, A. Bućkyj, D. Rewuckyj, O. Czajkiwski, Jurmas (J. Masiutin), A. Alszwang. Tam też brzmiały dzieła dziedzictwa muzycznego i współczesności, występowali przyjezdni celebryci. Propagując szkołę narodową, stale pamiętano, że kultura ukraińska jest częścią światowej cywilizacji i powinna jak najszybciej pozbyć się kompleksów niepełnowartościowej wtórności, zaściankowości, dlatego z taką odpowiedzialnością przygotowywano programy poświęcone Bachowi, Beethovenowi, Schubertowi, Schumannowi, Brahmsowi. Prawdziwym wydarzeniem stało się wydanie czasopisma Towarzystwa “Muzyka” w 1923 roku, które zrealizowano pod redakcją Mykoły Hrinczenki. W 1926 roku rozpoczęła swoją działalność ASM — Asocjacja Muzyki Współczesnej, którą stworzyli kompozytorzy B. Latoszynski, L. Rewuckyj, M. Werykiwski, F. Nadenenko, M. Radzijewski i inni. Jeszcze jednym ważnym kierunkiem pracy Towarzystwa było stałe wspieranie, mimo wszelkich granic i zakazów, więzi twórczych z działaczami kultury Zachodniej Ukrainy. Począwszy od 1923 roku, w Kijowie odbywają się tak zwane “Galicyjskie wieczory muzyczne”, gdzie brzmią utwory S. Ludkewycza, B. Barwińskiego, O. Nyżankiwskiego, F. Kołessy, D. Siczynskiego; przeprowadzane są wieczory pamięci I. Franki. Szczytem uznania działalności Towarzystwa stała się organizacja w 1927 roku ukraińskiej ekspozycji na Międzynarodowej Wystawie we Frankfurcie nad Menem, gdzie zaprezentowano aż 391 eksponatów (instrumenty muzyczne, wydania nutowe, makiety inscenizacji operowych, programy i afisze), występowali ukraińscy śpiewacy i wybrzmiał referat P. Kozyckiego. Członkowie Towarzystwa nie zapominali wspierać pobratymców. Cudem udało im się wyzwolić w lutym 1922 roku z więzienia łukianowskiego muzykologa M. Hrinczenkę oraz kompozytora J. Łopatynskiego, ucznia M. Łysenki, przewiezionych z Kamieńca Podolskiego, odnaleźć konające z głodu dzieci i żonę M. Leontowycza, uratować od śmierci głodowej matkę J. Stepowego, borykające się z biedą wdowy po M. Łysence i A. Skriabinie, a także rodzinę K. Stecenki… Rok 1927 stał się ostatnim rokiem istnienia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa Muzycznego imienia M. D. Leontowycza. Władza ostatecznie postanowiła położyć kres flirtom z “polityką narodową” i zaprowadzić bolszewicki porządek na niwie artystycznej Ukrainy. W 1928 roku, poddawszy działalność Towarzystwa miażdżącej krytyce na szczeblu rządowym, po prostu je likwidują i tworzą WUTORM — Ogólnoukraińskie Towarzystwo Rewolucyjnych Muzyków (gdyż imię M. Leontowycza dla epoki radzieckiej uznano za nieaktualne). Ostatni raz utwory genialnego ukraińskiego kompozytora wydawano w 1970 roku — ponad 35 lat temu! Nowe wydanie muzyki M. Leontowycza, stworzone zgodnie z tekstami autorskimi (bez cenzorskiego oka radzieckich kulturträgerów), zawiera około 50 wcześniej niepublikowanych próbek, utwory duchowe, opracowania kolęd, oryginalne chóry do wierszy H. Czuprynki i jest, bez wątpienia, znaczące dla nowej Ukrainy. Na cześć tych muzyków, poetów, artystów, dramaturgów, licznych działaczy, którzy nie ugięli się przed bolszewickim reżimem i mimo strachu przed fizyczną likwidacją zjednoczyli się w potężne zjednoczenie twórcze, odbędzie się uroczyste zebranie. W programie wieczoru wybrzmią utwory M. Leontowycza w wykonaniu młodego zespołu chóralnego pod batutą znanego dyrygenta M. Jurczenki, wystąpią znani działacze kultury ukraińskiej, odbędzie się także ujawnienie dokumentów archiwalnych, które poświadczają udział Czeka w morderstwie Mykoły Leontowycza, prezentacja fotografii sprzed 80 lat. Program przygotowano wspólnymi siłami Ogólnoukraińskiego Towarzystwa “Proświta” imienia T. H. Szewczenki, Narodowego Związku Kompozytorów Ukrainy, Narodowego Ogólnoukraińskiego Związku Muzycznego Ukrainy, Kijowskiej organizacji NZKU, Akademii Kadr Kierowniczych, wydawnictwa “Muzyczna Ukraina” oraz Kijowskiego Miejskiego Domu Nauczyciela. Ołeksandra TYMOSZCZUK Obecnie mija 85 lat od dnia utworzenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa Muzycznego imienia M. D. Leontowycza — znamiennego i potężnego zjawiska kulturowego epoki Ukraińskiego Odrodzenia początku XX wieku, bezlitośnie zniszczonego przez totalitarnego Molocha. 27 lutego o godzinie 18.00 w stołecznym Domu Naukowców odbędzie się uroczysty wieczór pamięci kompozytora Mykoły Leontowycza oraz prezentacja nowego wydania zbioru “M. Leontowycz. Utwory chóralne”, zrealizowanego przez wydawnictwo “Muzyczna Ukraina” (redaktor-opracowujący — muzykolog, kandydat nauk o sztuce, laureat nagrody imienia M. Łysenki Walentyna Kuzyk).
Maschinelle Übersetzung
Powiedzieć, że Wołodymyr Wynnyczenko, którego 125. rocznicę urodzin po raz pierwszy obchodzi się z udziałem władz (w końcu to były premier!), do tej pory nie powrócił do rodzinnego miasta, dawnego Jelizawietgradu, byłoby nieprawdą. Niezwykle wiele dla jego duchowego objawienia rodakom zrobił były kirowohradczyk — literaturoznawca, profesor, obecnie prorektor Akademii Kijowsko-Mohylańskiej Wołodymyr Panczenko. Jako jeden z pierwszych badaczy twórczości Wynnyczenki w czasach najnowszych, nie tylko stał się autorem wielu artykułów i książek na ten temat (podsumowuje ją swoiście wydana już przez kijowskie wydawnictwo „Twim inter” książka „Wołodymyr Wynnyczenko: paradoksy losu i twórczości”), ale też dołożył niemało starań dla niewidzialnej obecności niepoprawnego marzyciela o lepszym życiu ludzkości w mieście, które pamięta go — utalentowanego pisarza i tragicznego polityka — jako dziecko i młodzieńca. Już zwyczajnym dla kirowohradczyków stało się to, że uniwersytet pedagogiczny nosi imię Wołodymyra Wynnyczenki (kiedyś im. Aleksandra Puszkina), nikogo nie dziwi i nie wywołuje pytań także prospekt Wynnyczenki w centrum miasta oraz tablica pamiątkowa na Domu Oficerów, gdzie kiedyś mieściło się klasyczne męskie Gimnazjum Jelizawietgradzkie, w którym uczył się przyszły czołowy działacz Ukraińskiej Republiki Ludowej. Szczególne zainteresowanie odwiedzających obwodowe muzeum krajoznawcze wywołuje gabinet Wołodymyra Wynnyczenki, który Wołodymyr Panczenko przywiózł z francuskiego miasteczka Mougins, gdzie były premier i wygnaniec spędził ostatnie 17 lat życia, przechowując w szufladzie biurka portfel z suchą grudką rodzinnej ziemi. Wtedy też nakręcono film dokumentalny (reżyser i operator — kirowohradzki dziennikarz Wołodymyr Moszynski) „Golgota Wołodymyra Wynnyczenki”, który niedawno ponownie wyświetlało lokalne kino „Zorianyj”. Ale do tej pory W. Wynnyczenko nie powrócił do rodzinnego miasta w konkretnym wizerunku. Wokół idei postawienia mu pomnika w ojczyźnie można wyróżnić nie jeden wątek, ale realne rozwiązanie problemu zarysowało się dopiero w tym roku. MIĘDZY DWOMA SIŁAMI. Jednoimienna sztuka Wynnyczenki, która, nawiasem mówiąc, do tej pory nie doczekała się publicznego uznania scenicznego, tylko w pewnym stopniu odzwierciedla prawdziwe wewnętrzne rozdarcie polityka i pisarza, który chciał widzieć Ukrainę socjalistyczną, ale jednocześnie samodzielną. W historycznych warunkach początku XX wieku było to niemożliwe, więc jego wewnętrzny tragizm, dalsze poszukiwania — zarówno światopoglądowe, jak i literackie — dają szerokie pole do popisu badaczom. W Kirowohradzie praca ta trwała nieprzerwanie od końca lat 80. Właśnie tutaj odbyła się pierwsza Ogólnoukraińska konferencja, która dała początek procesowi przemyślenia spuścizny Wynnyczenki w najnowszej Ukrainie, właśnie w Kirowohradzkim Uniwersytecie Pedagogicznym odbyła się obrona pierwszej pracy kandydackiej na podstawie utworów Wynnyczenki (Serhij Mychyda), tutaj przygotowywano pierwszą rozprawę doktorską poświęconą temu tematowi (Wołodymyr Panczenko). Nawiasem mówiąc, właśnie jego wystąpienie na tegorocznej konferencji, w którym mowa była o mało znanych listach Wynnyczenki do Stalina, odnalezionych przez naukowca w archiwach Uniwersytetu Columbia, było zarówno koncepcyjnie, jak i pod względem nowości materiału w pewnym stopniu sensacyjne i kontrowersyjne. Współbrzmiało ono z referatem analitycznym profesor Nadiji Myroneć, choć nieco dysonowało na tle akademickich i suchych wystąpień stołecznych uczonych — doktora nauk historycznych Wałerija Sołdatenki i doktor nauk filologicznych Łarysy Moroz. W dyskusji naukowej, która odbyła się na rodzinnej dla Wołodymyra Wynnyczenki ziemi, wzięli udział także młodzi naukowcy z Równego, Czerkas, Czerniowiec. Dziwi, że poza nią pozostali nauczyciele nie tylko obwodu, ale i miasta, społeczeństwo, dla którego większość wystąpień na konferencji „Wołodymyr Wynnyczenko: działalność polityczna i literacka”, jak i tematyczne wydania czerkaskiej „Bramy”, mogłyby stanowić nie lada zainteresowanie. Przecież, ekstrapolując obecną sytuację polityczną na ówczesny wybór Wołodymyra Wynnyczenki, można powiedzieć, że wystąpienia naukowców w pewnym stopniu mogłyby im się przydać także w płaszczyźnie praktycznej... CHŁOPIEC CZY MĘŻCZYZNA? Zamiary postawienia pomnika Wynniczence w Kirowohradzie omawiane są już od dawna. Co więcej — przeprowadzano nawet konkursy, wyłaniano i nagradzano zwycięzców. Założono fundusz, który zbierał środki na realizację tego celu, prawda, „zjadła” je inflacja, wyniki zaś konkursów tak pozostały niezrealizowane. Pierwszym jego zwycięzcą w połowie lat 90. został ludowy artysta Ukrainy Wołodymyr Czepełyk, który zaproponował monumentalną, majestatyczną postać artysty-intelektualisty. Kolejny konkurs odbył się już na szczeblu lokalnym z inicjatywy obwodowej organizacji SDPU(o) dwa lata temu, kiedy socjaldemokraci, będąc na politycznym i finansowym wzlocie, uznali, że tylko do nich należą wybitne postacie ukraińskiej przeszłości, które miały związek z socjaldemokracją początku XX wieku. Po jednej dość pompatycznej konferencji obwodowej lokalni zwolennicy „czerwonej róży” ustawili nawet i poświęcili w pobliżu uniwersytetu pedagogicznego kamień na miejscu przyszłego pomnika. Ale wybory nadeszły szybko, a wynik okazał się tak nieoczekiwany dla socjaldemokratów, że o pomniku, który miałoby stawiać SDPU(o), teraz już nie ma mowy. Oficjalnie odmowę tłumaczy się tym, że projekt lokalnych rzeźbiarzy Arkadija Macijewskiego i Wiktora Frenczka rzekomo odrzucono, a projekt Wołodymyra Czepełyka jest zbyt drogi. Obwodowa, nie mówiąc już o miejskiej władzy, na to też środków nigdy nie miała, ile by się do nich nie zwracała Kirowohradzka organizacja Związku Pisarzy Ukrainy. Sprawa stałaby w miejscu, ale w tym roku niepodległa Ukraina po raz pierwszy oficjalnie obchodzi jubileusz swojego wybitnego działacza. Zatem w Kirowohradzie, w wykonaniu wspólnego zarządzenia przewodniczącego obwodowej administracji państwowej i rady obwodowej, niedawno utworzono komitet organizacyjny ds. budowy pomnika Wołodymyra Wynnyczenki. Najwyraźniej trzeba będzie przeprowadzić nowy konkurs. Kiedy to będzie — na razie nie wiadomo, gdyż komitet organizacyjny polecił Zarządowi Kultury wpisać to przedsięwzięcie do planu Ministerstwa na lata 2005—2009... I mimo wszystko kirowohradczykom nie jest obojętne, w jakim wizerunku powróci do nich wybitny rodak. Jest wielu zwolenników wzniesienia majestatycznej postaci, ale myślę, że wielu przypadła do gustu także propozycja Wołodymyra Panczenki — uwiecznić Wynnyczenkę w postaci jego bohatera literackiego Fedka-Chałamydnyka, który cechami charakteru jest niezwykle bliski samemu pisarzowi w tych latach, kiedy puszczał nad Inhułem papierowe latawce... Switłana OREŁ, m. Kirowohrad
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
(folklorystycznej) poetyki, zmieszanej z rewolucyjną heroiką pochodzenia inteligenckiego, jest zrozumiałe — ale skazane na porażkę. Czajka tłumaczyła na ukraiński „Pieśń o sokole” Gorkiego, jej własnym „Buriewisnykiem” (Zwiastunem burzy) zaczyna się pierwsza księga wydanych w 1919 r. utworów… Czytamy „Pławni horiat’” (Pławnie płoną, 1902): „Wszystko razem: nadzieje, rozpacz, żądza życia i śmierć widzialna, i triumfy, i wzgarda… Śmierć upija się tym trunkiem […] Hen tam, gdzie płyną rzeki, rzeki sprawiedliwej krwi, gdzie lecą zwycięskie iskry, gdzie cena życia tania, a cena wolności i prawdy podciągnęła się, jak nigdy, wzniosła się ponad wszystko!” Kocham Panią, Czajko, ale bardzo mi przykro, że historia nas wszystkich oszukała — egoizmu, który żywi się wiernością, a nie przeciwko wierności jako takiej. Psiej wierności ideałom, która dla wielu była i jest środkiem samopotwierdzenia, środkiem do dołączenia do „honorowej watahy”, musimy przeciwstawić… co? Rozum? Sumienie? W tym samym 1905 roku został napisany „Biłyj czort” (Biały czart), którego bohater za nieautoryzowane, rzec można, mędrkowanie stracił posadę w piekle, jednak i do nieba wzięty nie został — wisi między ziemią a niebem. „Nie sądzi winnych on i grzesznych nie karze, i sprawiedliwych przychylnie on nie sławi… I wszystko, co w świecie jest, on nie przejmuje, po prostu myślami nieustannie wszystko w świecie rozbiera”. Radziecki krytyk „stawia autorkę na miejscu” — pozostawała, powiada, na idealistycznych pozycjach, nie poszła dalej niż Sokrates i Skoworoda („Poznaj siebie”) czy Rousseau („udoskonalaj siebie”)… „Dalej” — to Marks (który filozofem nie był) i Lenin (który filozofował płytko). Jak dla mnie, „pozostała” Czajka w bardzo przyzwoitym towarzystwie. Jeśli chodzi nie o filozofię, a o rzemiosło literackie i postawę obywatelską, musimy wziąć pod uwagę trzy cechy tamtej epoki, która przypadła na życie pisarki. Jest to, po pierwsze, potężny nurt etnograficzny i folklorystyczny w literaturze pięknej, który był jednocześnie najwyższym osiągnięciem ukrainofilstwa i świadectwem jego wyczerpania na drodze inteligencji do ukraińskości jako światopoglądu. Jest to, po drugie, ideologia liberalnego narodnictwa. Według europejskiego schematu miała do niego dołączyć bardziej radykalna (ale nie ekstremistyczna) socjaldemokracja; na takich zasadach dzisiaj prosperuje Zachód — ale nie my (bo musieliśmy przecierpieć bolszewickie wypaczenia, symetryczne do bizantyjsko-ordyńskich skłonności „białego orła”). Dniprova Czajka nie zapisywała się do żadnej partii, jednak narodnictwo jej „wybaczono” tylko dlatego, że zdążyła umrzeć przed początkiem masowych represji. Wreszcie, trzecią cechą tamtej doby jest narodzenie takiego typu artysty, dla którego twórczość była nie tylko powołaniem i zawodem, a elementem działalności społecznej (legalnej czy podziemnej, jak na pewnym życiowym etapie Dniprovej Czajki). Paradoksalnie, ale odzwierciedlenie tamtej sytuacji mamy w dzisiejszej Ukrainie. Znaczna część ludności tak i nie osiągnęła poziomu twardej narodowej samoidentyfikacji (co szczególnie przykre i niebezpieczne, gdy mowa o inteligencji). Dzisiejsi ukrainofile chętnie rozmawiają po ukraińsku z ciotkami na bazarze i raz w roku ze wzruszeniem słuchają koncertu poświęconego rocznicy Szewczenki. Dzisiejsi „narodowcy” rozproszyli się w dziesiątkach partii i partyjek, z których każda nazywa siebie „trzecią siłą”. Dzisiejsi artyści czy to chcą, czy to muszą iść do polityki, bo wielu mężom stanu brakuje właśnie narodowej klepki (nie głupi i chytry małoros Szelmenko-denszczyk może służyć za prototyp Józefa Szwejka, jednak nie może pretendować do czegoś więcej). Czajka pisała: „Lecą lata, dziesiątki lat — //Wciąż, głowę chwyciwszy w ręce,//Dziwimy się: czemu świat prawdy//Nie jaśnieje tam, gdzie świat nauki?” Nie wiemy, co odpowiedzieć. Wstyd. Ludmiła Wasylewska wychowała troje dzieci. Starsza córka została lekarką; ona też zamknęła matczyne oczy. Zmarła pisarka wiosną 1927 roku, pochowana w Kijowie na cmentarzu Bajkowym. Czy ktokolwiek wie dzisiaj, gdzie jest grób tej Czajki, która śmiała się i płakała nad Dnieprem? Wołodymyr WOJTENKO
Maschinelle Übersetzung
Ludmiła Aleksiejewna BEREZINA (po mężu Wasylewska) urodziła się w 1861 roku na Chersońszczyźnie w rodzinie księdza. Wykształcenie podstawowe zdobyła w szkole żeńskiego klasztoru, a następnie uczyła się w prywatnym gimnazjum; po jego ukończeniu uzyskała tytuł nauczycielki i wykładała język (literaturę) rosyjski oraz historię. „Ojciec mój był wesoły, gościnny i do każdego przychylny. Dzięki takiemu usposobieniu on, z pochodzenia Wielkorus, był chodzącym zbiorem folkloru. Od niego na wiosnę życia pojawiło się we mnie zamiłowanie do pieśni, bajek, wszelkich słownych wzorów naszego języka”. Jadąc na VI zjazd archeologiczno-etnograficzny (1884), młodziutka nauczycielka miała trzy zeszyty „Ukraińskich pieśni ludowych, które śpiewają w powiecie dnieprowskim guberni taurydzkiej”. „UKRAINO MOJA MIŁA…” Pseudonim „Dniprowa Czajka” (Mewa Dnieprowa) należy do tego (po kobiecemu sentymentalnego i zarazem polemicznego) zestawienia, w którym widzimy Hannę Barwinok, Ołenę Pcziłkę, Ołenę Żurływą — i wreszcie Łesię Ukrainkę. Pierwszy wiersz pani Ludmiły w języku rosyjskim nosił tytuł „Na śmierć Turgieniewa”, pierwszy w ukraińskim — „Ukraino moja miła”. Oprócz wierszy Czajka pisała opowiadania i szkice, prozę rytmizowaną, bajki oraz libretta oper dziecięcych. Jej przyjaciółmi lub korespondentami byli Franko, Kociubynski, Gorki, Łysenko, Hrinczenko, Łesia Ukrainka, Zańkowecka i wielu innych. Świat nie jest bez dobrych ludzi i oto trzymam pierwsze (i jedyne) za życia wydane dzieła Czajki (zebrane pod jedną okładką). Na chybił trafił otwieram — i przed oczami opowiadanie „Mysz”, pod względem kunsztu narracyjnego być może najlepszy tekst pisarki: „Wkoło pod podłogą, w ścianach, w suficie zaczął się łoskot i szelest, kiedy jeszcze lampa się paliła. Ale tylko zgasiłam światło, zaraz łoskot, bieganina, piszczenie i skrobanie od razu przybrało na sile. Nastawisz uszu — cicho… a tam i potoczy się po podłodze drobne tupotanie mysich nóżek. Odwrócisz się, stukniesz, i to tupotanie od razu niby odgoni i popłynie małymi strumykami po norach w dalsze kąty. Uspokoisz się, znów zmrużysz oczy, silisz się nie wsłuchiwać, jak znowu coś powoli zaczyna się poruszać, kraść; wpatrujesz się w te samobarwne marzenia drzemki, kiedy nagle — łup! Znowu coś spadło, łomocze po podłodze…” Szkoda, że nie mogę przepisać całego opowiadania; mówiąc figuralnie, pisarska brać lubi fabuły o słoniach, a o myszy mało kto odważa się opowiadać (i mało komu udaje się zrobić to ciekawie). Ogólnie proza pani Ludmiły odzwierciedla poszukiwania własnego stylu, nie zawsze udane, jednak nieobojętne i szczere. Chodzi przede wszystkim o wieś, a następnie o tradycyjną ornamentykę ludową, rysunek etnograficzno-obyczajowy. Uważano i uważa się, że wadą literatury ukraińskiej jest to, że niby łąka, ogródek, strzecha, przyzba, ręczniki… Ile można? I gdzie nasz „Eugeniusz Oniegin”? Pytanie niby trudne, ale odpowiedź prosta. Zagrożenie katolicyzacją (z Zachodu) i asymilacją kulturową (ze Wschodu) przyczyniły się do tego, że akcentowanie elementów etnograficznych i folklorystycznych w literaturze pięknej stało się niemal jedynym środkiem ochrony własnej tożsamości. W tym sensie nasza literatura w epoce Dniprowej Czajki pozostawała nie „świecką”, a zaangażowaną w ideę „narodowego boga” — zarazem chrześcijańskiego i odrobinę pogańskiego — takiego, który nie zabrania szukać kwiatu paproci i puszczać wianków na wodę. W takim kontekście bycie pisarzem oznaczało bycie kapłanem przy ukraińskim ołtarzu. Taka pozycja (organiczna sama w sobie) nakładała pewne ograniczenia zarówno na kierunek poszukiwań twórczych, jak i na osiągnięcia twórcze — jeśli nie mówimy o artystach takiej potęgi jak Szewczenko i Łesia Ukrainka (bo geniusz swobodnie czuje się właśnie tam, gdzie inni natrafiają na granicę). W najlepszych opowiadaniach Czajki („Znachorka”, „Krzyżowiec”, „Dziwak”, „Wolterianin”) mamy mistrzowskie sagi społeczno-psychologiczne, gęsto nasycone atmosferą ukraińskości. Poczuciem okrutnej tragiczności ludzkiego życia — i zarazem świadectwami tego, jak żywa dusza wyrywa się poza egzystencjalne granice (choćby na krótki czas). W tym sensie możemy mówić o pewnym paralelizmie z prozą Stefanyka, co jest najwyższą oceną dla każdego, kto trzyma pióro. Opowiadania Czajki są obficie ozdobione przysłowiami i powiedzeniami; mam nadzieję, że przeczytacie je z taką samą przyjemnością, z jaką ja je wypisywałem. Szkoda, że teraz już tak nie mówią: „powiedział, jakby w oko strzelił”; „kręci się, jak czart przed jutrznią”; „zapytaj starego księżyca, czy nie bolały go zęby”; „przyszyj i swoją łatę do rozmowy”; „wzbiła się na woskową świecę”; „a to pasuje, jak but do alleluja”; „dwoje ust u sieroty: jednymi je, drugimi łaje”; „daj mi święty spokój!”; „gdzie tam nam, grzesznym, z prawymi ogórki jeść”; „pociął dziad rydlem sukmanę, przyszył do poduszki połę, to z tego wyszły szarawary”; „dzieci rosły jak z wody”; „nie ma czym duszy skropić”. Dzisiejszy język katastrofalnie zubożał i ujednolicił się, wreszcie (bolesno o tym pisać) nawet zdegradował. Ruina językowa jest wynikiem „zaspokajania duchowych potrzeb” człowieka, który buduje komunizm. Musimy brać pod uwagę naturalną ewolucję języka, jednak musimy pamiętać o brutalnym bolszewickim lingwocydzie. MEWA I EPOKA
Własna metaforyka Dniprowej Czajki ma bezsprzecznie ludowy fundament, ale jednocześnie w jej opowiadaniach widzimy to, co należy do autorki osobiście: „noc przydusiła w chmurach księżyc”; „brawy i karooki, niby pułkownik”; „w chacie tak dobrze, jak w wianku”; „szczerbaty los”; „językate echo”; „dopókiż nam paść głupiutką nadzieję?”; „snopy świec”; „żmijowato pięła się ścieżka”; „gwiazda w gęstych rzęsach”; „uwierała myśl”; „indyk, nadęty niby Niemiec”; „lepkie myśli, niby mokre muchy”; „podstawiła pod słońce czarniawą niewronią głowę”; „siedzi honorowa zgraja”; „szeroka paszcza gramofonu”; „świerszcze wierciły w trawie”; „szczęście, lotne jak puch”. Jednocześnie — dziwna rzecz — w owych „Poezjach w prozie”, pełnych patosu i wysokich nut, czasem trafiają się żywe słowa, ale w większości chodzi o banalność i szablony: „siwe chmury płaczliwie wpatrują się w sine morze”; „a morze żarliwiej galerę wita, coraz głośniej śpiewa, przybrało się w perlistą pianę”; „te ptaki — nie ptaki: to grzeszne dusze”; „uważnie wpatruje się w ciemne morze zdrajca łukawy…”. Kiedy do rytmizowanego tekstu prozą autorka dodaje byle jaką rymę, wychodzą wiersze, przez które nawet szczerym i gorącym uczuciom nie sposób przebić się do czytelnika: „Wody uzdrawiające nie łamią kamienia, tylko odziewają w barwę swoją. Ani wodospadem z góry nie skaczą, ani wirami w progach nie biją, Wychodzą z ziemi — do ziemi przypadają, siły nowe znów z niej biorą…” Mogę się mylić, ale wszystkie „poezje w prozie” — choćby kto je pisał — wydają mi się beznadziejnym gatunkiem; od młodych lat i dotąd nie pojmę, jak to Turgieniew („Zapiski myśliwego”! „Miesiąc na wsi”!) nie zawstydził się publikować swoich prozatorskich „wierszy”, pisanych różowym atramentem na perfumowanym papierze… Poetyzacja codzienności wymaga wielkiego talentu i absolutnego poczucia miary: wspomnijmy poetyckie kino Dowżenki i porównajmy z tym, co kręcili jego epigoni (choćby i Julia Sołncewa), pedałując uczucia i kopytem wyciskając łzy. Ogłosiłem „dzisiejszy” punkt widzenia na problem „hiperpoetyckiej” prozy, aby — przynajmniej częściowo — go zdementować odwołaniem do kontekstu historycznego. Chociaż i sama Czajka, i krytycy z jej słów mówią o „miniaturach w prozie”, w rzeczywistości chodzi o rozległe teksty na 3-5-7, a nawet 10-12 stron, którym pasowałaby nazwa „duma”. Świadczą o tym charakterystyczna dla dumy tonalność (rymy żeńskie, amfibrach), używanie jednorodnych orzeczeń (śpiewają-rydają), wołaczy (bracia — towarzystwo, orły — kozacy) i personifikowanych metafor („wiatr śpiewa kozakom panichidę”). Dumy ludowe i pieśni ludowe są bliskie, ale nie tożsame pod względem poetyki: „rozciągnięta” pieśń dumą się nie staje, a pojęcie „wielka miniatura” nie ma sensu. Szczere pragnienie wywyższenia nędznego, do okrucieństwa pragmatycznego i częściowo pijanego ludu za pomocą przez niego samego stworzonej nie było wolności i prawdy tam, gdzie cena życia jest niska; każda rewolucja wymaga, żeby Gonta rżnął swoich synów; śmierć upija się tym trunkiem — i tylko to staje się prawdą z przedrewolucyjnych marzeń. Wszakże nie wszystko jest jednoznaczne w heroiczno-romantycznych dumach Dniprowej Czajki. „Każdemu swoje” — cztery strony, napisane po wydarzeniach 1917 r. i po raz pierwszy wydrukowane w 1920 r. — doczekały się takiej krytycznej oceny: „Nie zdołała pisarka pojąć, że rewolucja 1917 roku rozwiązała i socjalne, i narodowe kwestie zarówno ukraińskiego, jak i innych narodów” (W. H. Pinczuk, 1984). A napisała pani Ludmiła tak: „Wypiła siłę uzdrawiającą i bujnie rwie do morza wielka rzeka. Cóż to do niej nie cisną się kwiaty? Czemuż od niej chory nie idzie wesoło, żwawo, otrzymawszy ulgę? Czemuż o cudach echo nie woła?” Charakterystyczne, że w wydanych w 1960 r. utworach pisarki tego tekstu nie ma. Każdemu swoje… Powody do rozmyślań nad światopoglądem Czajki mamy w alegorii „Pies” (1905): „Wierność — co to takiego? Czy to jest wielka cnota, czy to wielka pomyłka? Czy warto ją szerzyć i kłaść jako podstawę pod nogi egoizmu, żeby on wzrastał i wielbił się? Czy może czas już wyprowadzić drugą cnotę i postawić przeciwko niemu?” Zauważcie, przeciwko „niemu”, czyli Dawno temu już niektórzy ludzie i wydawnictwa namawiali mnie wydać osobno moje utwory, ale ja zawsze albo stanowczo odmawiałam, albo wahałam się, w każdym razie, odwlekałam tę sprawę. W zeszłym roku udowodniono mi, że nie mam prawa chować tego, co należy do swojego czasu […] Wartość artystyczną tych pism niech określają czytelnicy oraz fachowi sędziowie-krytycy. Na żadne laury nie liczę. L. Wasylewska (Dniprowa Czajka), Posłowie do dwutomowego wydania utworów, 1920 r.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
WYSTAWA ta z bronią w ręku walczyła o niepodległość Ukrainy. Kilka razy była ranna. Ołeksandr Pytel. Pracował w szpitalu Austro-Węgierskiego Czerwonego Krzyża. W 1923 roku napisał wspomnienie “Ze wspomnień w 1914 r.”. Opisuje on zajęcie Trembowli przez armię rosyjską: “…Wyszli na światło dzienne miejscowi rusofile i zaczęły się donosy, rewizje, aresztowania… W sąsiedniej wsi spalili czytelnię “Proświty”, zabijali żydów… rozstrzeliwali chłopów”. Jako jeniec, Pytel pracował w rosyjskim szpitalu. Leczyły się tam również Ukraińcy, którzy służyli w armii rosyjskiej. Nikt z nich ukraińskiej książki nie widział. Tylko jeden poprosił o poczytanie “Kobziarza”. Książka zainteresowała innych. Z czasem w szpitalu pojawiły się nowe ukraińskie wydania. O. Pytel wspominał: “Do ukraińskich książek, szczególnie do wydań “Proświty”, niezwykle
Maschinelle Übersetzung
KONKRETNE DZIAŁANIA Zdjęcie Iwana Pyłypenki — Panie Leonidzie, winnicka „Proświta” jest znana wśród proświtian ze swoich audycji telewizyjnych i radiowych. Proszę o nich opowiedzieć. — Dziś na ekranie telewizora są programy „Winnicki nurt” i „Szczerze”, które emitowane są dwa razy w tygodniu. „Winnicki nurt” ma charakter kulturoznawczy. „Szczerze” to program zbudowany w formie wywiadu z ciekawymi ludźmi: rozmawiamy z historykami, literatami, artystami i po prostu z nieprzeciętnymi osobowościami. Kwestie, które poruszamy, to przede wszystkim kwestie oświatowe, związane z duchowością, językiem, tradycjami naszego podolskiego kraju. Mamy też młodzieżową audycję „Uważam tak”. To mini-sentencje, które przygotowują studenci, członkowie „Młodej Proświty”. Wybierają tematy aktualne dla życia młodzieży i środowiska. Zakres jest tu bardzo szeroki: począwszy od wyjaśnienia pojęć „fani” i „fanatycy”, a skończywszy na tym, jak należy traktować kobiety, jakie miejsce powinna zajmować kobieta w społeczeństwie. — Jak zachęca Pan młodzież do pracy? — Moi studenci to ludzie utalentowani, o skłonnościach artystycznych: piszą wiersze i opowiadania. Czytają współczesną literaturę, są poinformowani o procesach artystycznych. Jako wykładowca cieszę się, że na Ukrainie dorastają duchowo czyści odbiorcy ukraińskiej kultury elitarnej i uważam, że „Proświta” powinna odnajdywać właśnie takie dzieci i wspierać je. Więc zaproponowałem studentom spróbowanie własnych sił. Otrzymują zadania, przygotowują teksty do audycji. Przy czym tekstów nie czytają, lecz uczą się ich na pamięć. Ja oczywiście coś podpowiadam, redaguję. Obecnie jest nas dwunastu. Niewielu, ale tych studentów angażuję również w młodzieżowe „okrągłe stoły”. — Czym są te „okrągłe stoły”? — Tradycyjnie przeprowadzamy „okrągły stół” z przygotowaniem specjalnego programu telewizyjnego, jak to było, powiedzmy, w tym roku. Poruszamy kwestie języka i kultury ukraińskiej. Miło mi, że z naszym zdaniem liczą się na szczeblu państwowym. Pomagamy administracji obwodowej przeprowadzać „okrągłe stoły” z okazji ważnych dat. Co więcej, prosi się nas nawet o pomoc w sporządzaniu dokumentów związanych z planowaniem działań czy podejmowaniem decyzji. Taką była decyzja w sprawie kontroli wykonania ustawy „O reklamie”. Mało brakowało, a ukaralibyśmy grzywną pewną bogatą restaurację „Burżuj”: przyczepiliśmy się do ich rosyjskojęzycznych billboardów, musieli je ukrainizować. Obecnie tworzymy duży billboard, na którym nasi młodzi proświtianie, którzy dodatkowo wspierają na szczeblu lokalnym Kongres Ukraińskich Nacjonalistów, napisali: „Rozmawiamy po ukraińsku, bo sprawia nam to przyjemność”. NOWE WYDANIE W Kijowie nakładem Renata i Wiry Polowych ukazała się nowa książka Romana KOWALA „Szkarłatne żniwa Ukraińskiej rewolucji”. To zbiór szkiców o uczestnikach zbrojnej walki o państwo ukraińskie, którzy walczyli w szeregach armii URL, Ukraińskiej Armii Halickiej, Ukraińskich Strzelców Siczowych oraz oddziałów powstańczo-partyzanckich Prawobrzeżnej i Lewobrzeżnej Ukrainy. Wśród nich byli także proświtianie. Charytyna Pekarczuk. W 1915 roku w Symferopolu Charytyna przypadkowo poznała świadomego Ukraińca z Połtawszczyzny. We wspomnieniach kobieta nazywa go panem P. B. Dał jej wiele ukraińskich książek, w szczególności „Kobziarza” Tarasa Szewczenki. Zaraz po rewolucji lutowej 1917 roku pan P. B. wraz z żoną, Charytyną i jeszcze kilkoma osobami o podobnych poglądach założyli symferopolską „Proświtę”. Praca na ukraińskim niwie nie była łatwa, ponieważ ukraińska inteligencja, zwłaszcza starszego pokolenia, „bała się ujawnić, żeby, nie daj Boże, Moskale nie wyrzucili ich z pracy”. Mimo przeszkód „Proświta” zabrała się za ukrainizację trzech pułków zapasowych armii rosyjskiej, które stacjonowały w Symferopolu. Zorganizowano ukraiński chór i kółko amatorskie. Urządzano wieczory literackie. Wspólnie z krymskimi Tatarami wydawali gazetę. Młoda aktywistka pracowała w „Proświcie” do 14 stycznia 1918 roku. Później wnuczka polskiego powstańca Winnicka „Proświta” za wiodący kierunek swojej pracy obrała pracę z młodzieżą: odnaleźć utalentowanych młodych ludzi, wesprzeć i ukierunkować na kulturę ukraińską — to jedno z głównych zadań towarzystwa. Jak to się udaje, opowiada przewodniczący zjednoczenia obwodowego, zasłużony pracownik kultury, docent katedry kulturoznawstwa Winnickiego Narodowego Uniwersytetu Technicznego Leonid Wołodymyrowycz FIŁONOW.
Maschinelle Übersetzung
A na dole podpis — „Kongres Ukraińskich Nacjonalistów”. Ta partia przeznacza środki na takie przedsięwzięcia. Organizujemy również turnieje intelektualne. Prowadzi je mój zastępca, przewodniczący „Młodej Proświty”, wykładowca katedry filozofii naszego uniwersytetu Anatolij Tekluk. Ma on w tym duże doświadczenie. Przeprowadzaliśmy nawet międzyobwodowe gry intelektualne. W tym roku zaplanowaliśmy takie zawody z okazji jubileuszy I. Franki i O. Czornohuza. Prowadzimy warsztaty kulturoznawcze ze studentami na katedrze kulturoznawstwa: zapraszamy interesujących ludzi. Tak, mieliśmy warsztaty z zasłużonym artystą Ukrainy Mykołą Serdakowskim. Tutaj zaprezentowaliśmy również nasz program młodzieżowy. Jeśli mówić o innych rodzajach działalności, to jest to oczywiście nasz regularny program „Katedra Kultury”, który ukazuje się dwa razy w miesiącu. Prowadzi go Mychajło Strelbycki. Oprócz tego każdego roku kierowane przeze mnie stowarzyszenie twórcze „Płyn” wydaje film wideo. W tym roku wyjdzie film o akademiku Zabołotnym. Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” również dołożyło starań do stworzenia tego obrazu. — Na podstawie czego tworzycie filmy? — Autorem scenariusza filmu o akademiku Zabołotnym jest znany profesor Wasyl Szenderowski z Instytutu Fizyki Akademii Nauk Ukrainy. Zajmuje się on historią ukraińskiej nauki. A poprzednie filmy — to były scenariusze moich badań naukowych. Powiedzmy, przed dwoma laty zrobiłem film „Jakiw Hałczewski”. To był właśnie jego rok. Za ten obraz otrzymałem nagrodę imienia J. Hałczewskiego. — Panie Leonidzie, proszę opowiedzieć o działalności waszych organizacji rejonowych. — Jeśli mówić o naszych organizacjach rejonowych, to wśród nich najaktywniejsze są oddziały rejonowe chmielnicki i nimyriwski. Swoją drogą, przewodniczący chmielnickiego towarzystwa Wasyl Hałczewski to daleki krewny Jakiwa Hałczewskiego. Oddział chmielnicki wydaje własną gazetę rejonową, która nosi nazwę „Dzwinoczok”. — A jakie wydawnictwa ma winnicka „Proświta”? — Przez cały okres wydaliśmy cztery numery czasopisma „Zhar” i wydrukowaliśmy 14 książeczek. W większości są to książki o charakterze historyczno-krajoznawczym. Nasze ostatnie wydania to „Orzeł Podolskiego Kraju” i „Syn Ukrainy”. Rozmawiała Olha SKRYPKINA. Zwrócili się. „Kobziarza” czytaliśmy wspólnie na podwórku. Bardzo nie spodobało się to podoficerowi-Moskalowi i doniósł na mnie, odbierając Kozakom „Kobziarza”. Rozmowa była krótka: „Jeżeli będziecie dalej dawać mazepińskie książki żołnierzom, aresztuję, oddam pod sąd wojenny, on cackać się z wami nie będzie”. Ale książkę mimo wszystko zwrócił. Ukraińcy znowu czytali „Kobziarza”. Ale ostrożniej. Jednak Ołeksandra Pytela mimo wszystko wysłano na Sybir. Leonid Romaniuk z Nowej Uszycy w guberni podolskiej. W 1918 roku wstąpił do miejscowej „Proświty” i Kółka Ukraińskiej Młodzieży, które działało w powiecie uszyckim. Później Romaniuk prowadził pracę oświatową w ukraińskim wojsku. Jeden z oficerów ukraińskiej armii — Mychajło Palij-Sydoriański. Na początku lat 20. XX wieku był instruktorem oświatowym kowelskiej „Proświty”. Jewhenija Wowkowa — dyżurna na stacji kolejowej Fastów w lipcu 1919 roku. Otrzymała wiadomość, że od Lipowca porusza się eszelon bolszewickich żołnierzy, którzy ustępowali pod naporem Kozaków podolskiego atamana Ananija Wołyncia. Na pomoc swoim czerwone dowództwo wysłało pociąg pancerny, który już stał w gotowości na stacji Fastów, czekając na rozkaz ruszenia do Lipowca. Jewhenija Wowkowa postanowiła za cenę własnego życia nie dopuścić do połączenia wroga i dała zielone światło bolszewickiemu pociągowi pancernemu. 4 kilometry od Fastowa gigantyczna pancerna masa zderzyła się z eszelonem pełnym uciekającego moskiewskiego wojska. Potężny wybuch wstrząsnął okolicą. Po kwadransie czerwonoarmiści otoczyli stację. Zrozumiawszy, że uciec się nie uda, Jewhenija zastrzeliła się. Czerwoni zdarli z niej ubranie i brudnymi butami deptali jej ciało. „Ile już czasu minęło od ogłoszenia w 1991 roku niepodległego państwa ukraińskiego! Wydawałoby się, dość czasu, by uwiecznić pamięć dzielnej proświtanki, która pragnąc przybliżyć zwycięstwo, poszła na samopoświęcenie… Ale nie, imię Jewheniji Wowkowej jest zapomniane, ono nic nie mówi współczesnemu przeciętnemu Ukraińcowi — piszą Roman Kowal i Kost Zawalniuk w szkicu „Wyczyn Jewheniji Wowkowej”. — Czy dziwić się takiej niesprawiedliwości? Dziwić się bez wątpienia można — wszak każdy pełnowartościowy naród wpisałby imię takiej sławnej córki do panteonu bohaterów narodowych. I dzieci uczyłyby się jej biografii w szkołach. I wyrastałyby na jej przykładzie heroicznej służby Ojczyźnie”. Anatolij ZBOROWSKI. 16 lutego Towarzystwo „Proświta” zaprezentowało wydawnictwa krymskiego pisarza Jewhena BIŁOUSOWA. Na wystawie zebrali się przyjaciele artysty i ci, którzy pomagali w tworzeniu książek. A książki Jewhena Biłousowa (ich autor napisał 36) niejednokrotnie zostawały zwycięzcami różnych wystaw i konkursów. Największa duma pisarza — „Opowiadanie o małej Kopiejce i wielkiej Hrywnie”, które w 2002 roku zostało wpisane na Listę Honorową najlepszych utworów światowej literatury dziecięcej IBBY (UNESCO). Wiele książek zaprezentowanych w tym roku jest już znanych dzieciom. To zbiory opowiadań „Sławne imiona Ukrainy” i „Sławne imiona Naddnieprza”, powieść artystyczno-dokumentalna o dwukrotnym Bohaterze Związku Radzieckiego „Achmetchan Sułtan — lotnik z legendy”, powieść-bajka o dzieciństwie i młodości Tarasa Szewczenki „Pióro Tarasa”. W tym roku ujrzała światło dzienne powieść-bajka o dzieciństwie i młodości Łesi Ukrainki — „Pieśń Łesi”. Książki Jewhena Biłousowa szczególnie polubili młodzi czytelnicy — członkowie klubu dziecięcego „Różowy słoń” w Kijowie. Na znak tego wręczyli pisarzowi „tymczasowe” zaświadczenie przyjaciela klubu do 2056 roku.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
W pomieszczeniu Przedstawicielstwa Komisji Europejskiej na Ukrainie odbyła się prezentacja międzynarodowego projektu „Kijów — europejska stolica kulturalna 2010 r.” dla szefów przedstawicielstw dyplomatycznych akredytowanych na Ukrainie. Wzięli w niej udział ambasador Komisji Europejskiej Ian Boag, mer Kijowa Ołeksandr Omelczenko, naczelnik Głównego Zarządu Kultury i Sztuki Kijowa Ołeksandr Bystruszkin, a także koordynator projektu Wadym Kastelli. W ramach projektu „Kijów — europejska stolica kulturalna”, który przewiduje realizację w latach 2006—2010 programu międzynarodowej współpracy w sferze kultury, turystyki, sportu i edukacji, już w najbliższym czasie planowane jest zawarcie umowy ramowej o współpracy z miastem Genua w Republice Włoskiej. Poinformował o tym w rozmowie z naszym korespondentem Ołeksandr Bystruszkin. Podkreślił on, że program działań przewiduje wymianę doświadczeń i najlepszych osiągnięć w sferze kultury z różnymi narodami europejskimi. W szczególności w maju bieżącego roku w miejskiej galerii „Ławra” odbędzie się wielka wystawa włoskich artystów stowarzyszenia „Spoleto-art”, a tydzień temu projekt umowy o współpracy w dziedzinie kultury był już omawiany w administracji regionu Umbria, dokąd na zaproszenie prezesa stowarzyszenia włoskich artystów „Spoleto-art” Giancarlo Valentiniego przybyła delegacja na czele z zastępcą naczelnika Głównego Zarządu Kultury i Sztuki Kijowa Hryhorijem Poliszczukiem. Ziemią wielkich świętych i artystów nazywają ten kraj i nie dziwi, że zobaczyliśmy w nim znaczące podobieństwo do naszej stolicy. Na wysokich, kwitnących wzgórzach Umbrii w dawnych wiekach znajdowali schronienie święci pustelnicy, każde, nawet maleńkie górskie miasteczko ma swoją majestatyczną świątynię, prawda, że wszystkie one, jak i dawna architektura tych czarujących miast, zachowały się dla potomnych przez wszystkie wieki, jeszcze od czasów Etrusków. I obecnemu pokoleniu nie przychodzi odnawiać zabytków historycznych, tutaj jedynie troskliwie je restaurują i zapobiegają niszczeniu przez czynniki atmosferyczne. „Serce Włoch”, „Zielona Umbria” — takie określenia tej ziemi wynikają nie tylko z położenia geograficznego i krajobrazu naturalnego, tutaj zsyntetyzowano charakterystyczne cechy kultury całego narodu: stroje, tradycje, sztukę, nawet agrokulturę. Przeżywasz dziwne uczucie, zanurzywszy się w epokę średniowiecza z ciszą wąskich uliczek, gdzie można podziwiać z bliska koronkowy gobelin na oknie i tłok donic z kwiatami przy domach, dotknąć marmuru ławek, na których wystawiali na sprzedaż swoje towary jeszcze półtora tysiąca lat temu dawni Rzymianie. Antyczne portyki, freski wielkich mistrzów Odrodzenia wprost na fasadach domów — każde miasteczko może rywalizować swoją skarbnicą kulturalną nawet z Pinakoteką Watykańską. Z Umbrią związane są imiona św. Franciszka z Asyżu, duchowego patrona Włoch, św. Benedykta, który pochodzi z Norcii — miasteczka-twierdzy o bajkowej urodzie w górach Valnerina, które kształtem przypomina serce. Nawet św. Walenty, którego święto jest tak popularne obecnie także na Ukrainie, też pochodzi z Umbrii. My, właściwie, świętowaliśmy ten dzień na ziemi świętego Walentego, bo włoscy artyści stowarzyszenia „Spoleto-art” zaprosili 14 lutego przed naszym wyjazdem szanownych gości do galerii Sergio Bizzarriego, wiceprezesa stowarzyszenia, i uroczyście przekazali adres honorowy dla naczelnika Głównego Zarządu Kultury Ołeksandra Bystruszkina z podziękowaniem za wsparcie ich inicjatywy wymiany kulturalnej między Kijowem a Umbrią. Jeden z gości, asesor ds. kultury prowincji Perugia Pier Luigi Neri powiedział: „Kiedyś, jeszcze jako młody polityk, marzyłem o zrealizowaniu takiego projektu — otwarciu mojego rodzinnego miasta Spoleto i całego regionu na Europę, pokazaniu naszych tradycji i zapoznaniu Włochów z kulturą innych narodów poprzez wymianę zespołów artystów, malarzy, muzyków. Niestety, w swoim czasie mi się to nie udało. Więc dzisiaj jesteśmy obecni na uroczystym wydarzeniu, kiedy dzięki inicjatywie „Spoleto-art” i naszych kijowskich przyjaciół taki projekt zaczyna żyć, bo tego pragną wszyscy”. Cztery dni, które spędziliśmy w Umbrii, również dowiodły słuszności jego słów. Mer miasta Montefalco Valentino Valentini, z entuzjazmem opowiadając o arcydziełach sławnych włoskich mistrzów — takich jak Benozzo Gozzoli, który przedstawił na swoich freskach całe życie i duchowy wyczyn św. Franciszka w miejscowej świątyni, powiedział, że obok prac restauratorskich nad zachowaniem tych skarbów sztuki monumentalnej, które stały się prologiem do twórczości mistrzów Odrodzenia, chciałby pokazać w rodzinnym mieście sztukę plastyczną Ukrainy. A na święcie św. Antoniego w gminie Castel Ritaldi pracownicy sektora rolnego wypytywali nas o Pomarańczową Rewolucję i zmiany, które ich zdaniem powinny stymulować nasz rozwój gospodarczy. „Interesowałem się kulturą waszej stolicy — powiedział kierownik sektora — jest ona bardzo dawna i bogata w tradycje, chętnie przyjęlibyśmy ukraińskich artystów u nas”. Ale w tej chwili uderzył nas obrzęd ich święta, tak podobny do ukraińskiego. Gałąź, przybrana darami Ziemi-żywicielki, była symbolem święta, które najwyraźniej połączyło obrzęd religijny z tradycjami przedchrześcijańskimi. Silvano Rometti (z lewej) i Hryhorij Poliszczuk
Święty Antoni jest tutaj uważany za obrońcę wszystkiego, co żyje, a przede wszystkim zwierząt, więc na święto mieszkańcy miasta przyszli ze swoimi zwierzętami domowymi. Pogłaskaliśmy te najmniejsze, jeszcze w koszyku, pomachaliśmy jeźdźcom na koniach, ale kaczek, krów i innego poważnego inwentarza, jak to zwykle bywa według zapewnień naszych gospodarzy, tym razem na placu nie prezentowano. Natomiast ksiądz, poświęciwszy gałązkę i smaczne pieczywo — okrągły kołacz z rodzynkami, pokropił również sprzęt rolniczy. Wszak to święto uosabia także początek roku rolniczego, święto wiosny. Czyż nie jest bliska analogia do tradycji staroukraińskiego Nowego Roku, który zaczynał się 1 marca? „Święto św. Antoniego jest szczególne dla naszego regionu, ponieważ jest związane z ziemią, tradycjami agrokultury — podkreślił burmistrz Castel Ritaldi Francesco Venturi. — W Umbrii rośnie unikalna winorośl, która nie przyjmuje się nigdzie na świecie, dlatego wino jest również wyjątkowe pod względem walorów smakowych. A słynie też nasza oliwa, bo gaje oliwne znajdują się w sprzyjającej strefie klimatycznej. Więc wszystkie tradycje etnograficzne są przede wszystkim związane z pracą na ziemi. Jednak administracja szuka też innych możliwości przyciągnięcia uwagi turystów do naszego miasta. Jak na przykład Narodowy konkurs bajek dla dzieci i młodzieży, w którym nierzadko biorą udział także dorośli. Utwory zwycięzców publikujemy i mamy już całą bibliotekę takich książek. A jeszcze Aleja bajek w parku, gdzie spacerując można czytać bajki przedstawione na stojakach. Więc chcielibyśmy wymienić się takim doświadczeniem także z ukraińskimi działaczami kultury. My wszyscy razem powinniśmy wcielić w życie projekt wymiany kulturalnej, bo to jedyny sposób, by zbliżyć się do innej kultury i uczynić Unię Europejską silniejszą”. Umbria zachwyca intensywnością swojego życia kulturalno-artystycznego, w każdym, nawet niewielkim miasteczku są dziesiątki galerii sztuki, własne teatry, przeważnie operowe. Jest taki również w Spoleto, starożytnym mieście założonym jeszcze w V wieku, gdzie przyjmowało nas gościnne stowarzyszenie „Spoleto-art”. „Teatro lirico”, jak nazywają je wszędzie, czyli operowy lub sztuki wokalnej, realizuje wielkie projekty, zapraszając na staże młodych śpiewaków i muzyków z całego świata. „Chętnie przyjęlibyśmy także waszą utalentowaną młodzież — zauważył zastępca dyrektora teatru Claudio Lepore. — A do Kijowa pojechaliby nasi artyści na staż”. Każdego lata w Spoleto odbywa się słynny artystyczny Festiwal Dwóch Światów, sławni śpiewacy, artyści baletu, aktorzy dramatyczni ze wszystkich krajów występują nie tylko w salach koncertowych, ale i na placu przed katedrą, te koncerty są bardzo popularne, a bilety kosztują niemało. Naturalne jest, że takie programy kulturalne sprzyjają rozwojowi turystyki, a przez nią także dobrobytowi gminy i mieszkańców. „Staramy się tworzyć jak najwięcej tych projektów, prezentując zarówno nasze dawne święta etnograficzne i tradycje, jak i sztukę współczesną” — podkreślił na spotkaniu z kijowską delegacją asesor kultury, sportu, centrów historycznych i transportu lokalnego administracji regionu Umbria Silvano Rometti. To spotkanie było szczególnie ważne dla obu stron, ponieważ omawiano projekt porozumienia o współpracy w dziedzinie kultury między Głównym Zarządem Kultury i Sztuki Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej a administracją regionu Umbria. „Region Umbria współpracuje już z wieloma europejskimi miastami i regionami, wszak ta wymiana jest niezbędna zarówno dla kultury, jak i dla turystyki — zauważył asesor. — Dla nas szczególnie ważne jest, że tak duże miasto, jedna z najpiękniejszych europejskich stolic — Kijów, będzie z nami współpracować. Od razu zaczniemy opracowywać ten projekt, aby zbliżyć nasze miasta i nasze rzeczywistości. Nigdy nie byłem w Kijowie, ale wiem, że to wybitny ośrodek kulturalny i bardzo ważne miasto w Europie. W Umbrii również jest bogate dziedzictwo historyczne, mnóstwo teatrów, od dużych po najmniejsze. Właśnie w naszym regionie jest najmniejszy teatr na świecie — do 50 miejsc i duże znane teatry operowe, jak w Perugii i Spoleto”. Na moje pytanie, kto finansuje renowację zabytków historycznych, wszak w tym regionie są nimi niemal wszystkie budynki miast, Silvano Rometti odpowiedział, że przede wszystkim jest to państwo, region i lokalne gminy, ale dużo pomagają sponsorzy. Bez zaangażowania ich inwestycji nie udałoby się utrzymać tych obiektów w wzorowym stanie, ponieważ środowiskiem historycznym można nazwać niemal całe otoczenie. Na zakończenie rozmowy zapytałam, która ze sztuk jest najbliższa asesorowi ds. kultury? „Kocham sztukę plastyczną — zajmuje ona najważniejsze miejsce w Umbrii. Dwa lata temu odbyła się u nas wielka wystawa dzieł słynnego Perugina, w przyszłym roku planujemy wystawę Pinturicchia. Ale to nie oznacza, że pokazujemy tylko sztukę, którą pozostawiono nam w spadku, zapoznajemy także z dziełami współczesnych artystów”. I być może najpełniej przedstawia panoramę współczesnej włoskiej sztuki plastycznej twórczość artystów stowarzyszenia „Spoleto-art”: unikalne dzieła na granicy bajki i zmysłowej spowiedzi o miłości do swojej Umbrii, które reprezentują nurt malarstwa naiwnego prezesa stowarzyszenia Giancarlo Valentiniego, pełne złotego światła i przenikliwej wiary, że ludzkość jeszcze powróci do swojego Edenu — harmonii z Naturą, płótna Sergio Bizzarriego, eleganckie kompozycje z wewnętrzną tajemnicą, swoją legendą rzymskiego artysty i aktora Lanfranco Finocchioliego. Żegnając się z nami, zanucił przejmujące „Arrivederci, Roma...”, a skory do śmiechu Antonio Gandossi zaprezentował swoje nowe arcydzieło — portret kijowskiego gościa, który artysta zdążył wykonać na serwetce podczas obiadu. Antonio z zawodu jest architektem, ale jak i Gene Pompa lubi malować pejzaże. Lawendowe doliny na płótnach Gene znane są w wielu krajach Europy. A moje sentymentalne wspomnienie — o galerii najbardziej poważanego ze względu na wiek i autorytet laureata Narodowej nagrody im. św. Walentego Sergio Bizzarriego. Artysta przychodzi do niej rano, a bukiety rozczochranych, spracowanych pędzli świadczą, jak intensywnie pracuje. Pewnego ranka na jego propozycję w pracowni malowałam i ja. Nieznany mi włoski karton okazał się nieprzydatny do farb akwarelowych i ostatecznie cały rysunek łatwo zmyłam, zostawiłam tylko fragment. Maestro Bizzarri spojrzał i pochwalił: bardzo pięknie! Może dlatego, że barwy były jasne i migotliwe, tak świecą perełki-miasta, rozsypane po górach Umbrii... Walentyna DAWIDENKO Kijów—Umbria (Włochy)—Kijów
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
monarchów zgodnie z zasadami symboliki heraldycznej. Podkreślają one nienaruszalność władzy absolutnej, danej przez Boga i uświęconej przez Kościół. Nie zapominajmy, że szafir nigdy nie wychodzi z mody, a dla osób o niebieskich i błękitnych oczach jest potężnym talizmanem. To symbol czystości, wierności w przyjaźni, gwarancja honoru i niezłomności. Sława jeszcze jednego wielkiego Rzymianina starła nazwę miesiąca Sextilis i wpisała Augustus na cześć Augusta Oktawiana. Wysokorodny wychowanek Juliusza Cezara, niezwykle utalentowany i wykształcony człowiek o szczęśliwym usposobieniu i potężnej, sprawczej energii, był pierwszym oficjalnie ogłoszonym cesarzem Rzymu. Epoka jego panowania słusznie uważana jest za złoty wiek rozkwitu sztuki późnoantycznej. Warto zatrzymać się przy fascynacji Augusta sztuką gliptyki — rzeźbienia miniatur w kamieniach jubilerskich. Zazwyczaj wykonywano je na minerałach z grupy chalcedonu, które antyczni mistrzowie łączyli nazwą pietra duro — polichromowane wielowarstwowe onyksy i agaty, karneole, jaspisy. Właściwie zalicza się je do kamieni sierpnia — Augustusa. Pietra duro można przetłumaczyć jako „kamień utrzymujący twardość”, czyli wystarczająco twardy, by zachować wyrzeźbioną formę. Gliptyka połączyła naturalne piękno kamienia, dziwną doskonałość form miniaturowego przedstawienia oraz gustownie wykonaną odpowiednią oprawę. Kamee i intaglia — wyroby sławnych mistrzów gliptyki miały szalonych fanów we wszystkich warstwach antycznego społeczeństwa. Platon, oczarowany kameą z pasterskim motywem, ułożył takie wersy: Pięć krów chodzi po pięknej, maleńkiej jaspisie, Jak żywe, choć dłutem zrobiono je w kamieniu. Spójrzcie, uciekną, ale nie — złote ogrodzenie Szczelnie ujęło w pierścień to małe pastwisko. W sierpniu obchodzili swoje święto zawodowe nie tylko rzymscy winiarze, którzy zbierali w tym czasie z winorośli najlepsze grona. W tym samym czasie czczono mistrzów gliptyki, a jeden z nich stworzył słynną ametystową kameę na cześć winiarstwa. Była tak popularna, że ułożono do niej epigram: To kamyk — ametyst, a na nim — pijący wino Dionizos, Niechże trzeźwości uczy, a może — sam uczy się tego samego! Gliptyka to najstarsze na świecie rzemiosło. Zaczynało się od wydrapywania magicznych znaków na upodobanych kamykach-amuletach i talizmanach jeszcze na początku epoki kamienia. Z czasem gliptyka stała się niezwykle potrzebna w takich wyrobach jak pieczęcie dla klanów kupców, urzędników, sług kultu i władców w Starożytnym Egipcie, Sumerze i Babilonii, a później — w krajach świata antycznego. Uniwersalny model ruchomego pierścienia z pieczęcią, jak się uważa, został opracowany przez greckich mistrzów w warsztacie władców Egiptu — greckiej dynastii Ptolemeuszy. Dzisiaj podobne rzeczy zamawiają zamożni miłośnicy rarytasów. Zatem wybrano odpowiedni kamień, który ma służyć jako pieczęć, ruchomo połączona z pierścieniem. Z zewnątrz takiemu kamieniowi nadawano formę świętego żuka-skarabeusza ze wszystkimi skrzydełkami i nóżkami. Otrzymywano kameę — wypukły obraz, który miał cieszyć oko tego, kto będzie nosił tę rzecz. Dalej w płaską tylną część kamienia wcinano intaglio, wklęsły obraz, który pozostawia na wosku lub glinie odciśniętą reliefową pieczęć, gdy jest ona potrzebna. Nawiasem mówiąc, pieczęć jako taka stawała się samodzielnym dziełem sztuki, które stanowiło o doskonałości intaglio. Z czasem takie pierścienie-pieczęcie weszły do kalendarza jako atrybuty dni tygodnia i proponujemy ich zestawienie. Dokładniej — odpowiedniość kamieni do tego czy innego dnia. Poniedziałek — onyks agatowy; wtorek — heliotrop; środa — karneol; czwartek — agat jako taki lub karneol; piątek — jaspis krajobrazowy; sobota — obsydian. Wszystkie one to rodzina pietra duro, i tylko niedziela, jako dzień wolny, oznaczona jest kamieniem wyższego gatunku — diamentem. Ten dzień był poświęcony Solowi, rzymskiemu bogu słońca, u Greków — Heliosowi. Na zakończenie krótkiego ekskursu w historię gliptyki warto wspomnieć, że z kamienia rzeźba z czasem przeszła na metal, dzięki czemu kamea przekształciła się w… monetę. Zatem dzisiejsza nasza kopiejka ma za prababkę dawną magiczną zadrapanie na kamiennym amuleta. Ciąg dalszy nastąpi. Ludmiła DECHTIAROWA
Maschinelle Übersetzung
Ciąg dalszy. Pocz. w nr 2 z 2005 r.
Czwarty miesiąc, aprilis… W jego nazwie słychać łacińskie ap-prime, czyli „nadzwyczajny”, „szczególny”. Dlaczego? Dlatego że boginią tego miesiąca była Afrodyta Anatolijska. Jeszcze Etruskowie, którzy migrowali na włoską ziemię z Anatolii, przynieśli ze sobą niezwykłe uwielbienie wiosennego piękna przyrody, bujności kwiatów i traw, łagodnego słońca, cnót wiosennych uczuć. Wszystko to ucieleśniała młoda bogini wiecznego piękna, apprima Afrodyta. Na jej cześć, w porze jej miesiąca, młodzież przeprowadzała zawody w tańcach, śpiewach. Układano wiersze, w których przedstawiano boginię z długimi złotymi włosami, w które wplecione były kwiaty, trawy i jasne, delikatnie zielone kamienie – demantoidy. Demantoid to szlachetna jubilerska odmiana zielonego granatu. Ma bardzo silny blask, podobny do diamentowego, za co otrzymał taką nazwę. Wysokiej jakości demantoid w przyrodzie spotyka się bardzo rzadko, dlatego nauczono się go syntetyzować. Taki również jest bardzo popularny. Czasami moda na niego przemija, jednak zawsze ceniony jest delikatnie zielonkawy kolor kamienia. Ma on właściwości lecznicze i pomaga przywracać wrażliwość błony oka. Piąty miesiąc poświęcono bogini, matce boga Merkurego, i jest to maius, czyli maj. Bogini Maja Maiesta (najwyższa) – najwyższe bóstwo wiosny, czczona była nadzwyczajnie. Majówki-pikniki na łonie natury – na jej cześć. Tradycja plecenia wieńców z kwiatów i traw – na jej cześć. Oczywiście, poświęcono jej również odpowiedni kamień szlachetny – szmaragd. Szmaragd, smaragdos, izumrud – to ostatnie słowo wywodzi się z staroperskiej nazwy minerału „zummurundi”. W antycznym świecie smaragdos ceniono bardziej niż diament, jeśli miał nasycony zielony kolor. Dlatego pozostało niemało świadectw zachwytu szmaragdem przez znane w historii antycznego Rzymu osobistości. Żona rzymskiego cesarza Kaliguli miała pełny komplet ozdób ze szmaragdów. Jego wartość wynosiła 40 ton srebra. Dalej: w skarbcu Watykanu przechowywany jest legendarny monokl cesarza Nerona. To soczewka, wytoczona z rzadkiego pod względem wielkości i czystości zabarwienia kryształu szmaragdu. Legenda czy prawda – twierdzą, jakoby przez ten monokl cesarz obserwował „w szmaragdowym świetle” rozwój pożaru, który pochłaniał Rzym. Junius, szósty miesiąc – w nim również króluje żeńskie bóstwo. Najwyższa bogini Rzymu, która kochała swój lud bardzo szczerze. Ona, Junona Lucyna (Świetlista), wyprowadzała na świat boży dziecko podczas porodu. Ona, Junona Sospita, śpieszyła darować wsparcie śmiertelnikowi, który już tracił ostatnią nadzieję. Ona, z jednej strony, wojownicza Junona Populonia, która stała na straży Cesarstwa Rzymskiego. A z drugiej – ona Junona Rumina, która cierpliwie pomagała wychować słabe dziecię. Wreszcie ona Kalendaria, a my już wiemy o okiełznaniu czasu i możemy domyślić się, kto wspierał śmiertelników w długotrwałej sprawie z sieciami. Junona – opiekunka ogniska domowego, ładu w domu. Dlatego najlepszym prezentem na wesele uważano wyrób z poświęconego Junonie sardoniksu. Sardoniks to musi być agat, który tworzą trzy warstwy: delikatnie różowy onyks (od greckiego „onichion” – paznokieć); ciemnoczerwony sard oraz białawo-błękitny szafir. Wszystko to odmiany szlachetnego jubilerskiego chalcedonu. Antyczni mistrzowie rzeźby miniatur na kamieniu nazywali je pietra duro, czyli „ten, który zachowuje twardość”. Mieli na myśli, że kamień jest dość plastyczny do rzeźbienia i przy tym dość twardy, by zachować wycięty wizerunek. Najlepsze kamee zrobione są z sardoniksu. Istniała na nie szalona moda, a wartość wysokiej klasy artystycznej kamei, oprawionej w pierścień czy broszkę, mogła znacznie przewyższać wartość najlepszego pierścienia ze szmaragdem. W drugiej połowie kalendarza dominuje zasada liczb porządkowych. Rzymianie stosowali ją, gdy jeszcze rok składał się z dziesięciu miesięcy i zaczynał się w marcu. Lipiec okazał się piątym i po łacinie, odpowiednio, nazywano go Quintilis (Quintilis w tłumaczeniu – „piąty”), a sierpień – Sextilis – „szósty”. Tych nazw historia nie zachowała, a reszta żyje, litera w literę, we współczesnym anglojęzycznym kalendarzu: „siódmy” – September; „ósmy” – October; „dziewiąty” – November; „dziesiąty” – December. W 46 r. p.n.e. za panowania Juliusza Cezara zmodernizowano rachubę czasu i wprowadzono rok juliański. Kalendarz uczcił Cezara: wymazano nazwę Quintilis i wpisano Julius. Co więcej, cennym symbolem dla lipca – Juliusa był szafir. „W dłoń wpadła z niebios lazurowych magiczna gwiazda sinobłękitna”. Kryształ służył atrybutem najwyższego boga Jowisza Lucetiusa – Światłodajnego, który uważany był za patrona Cezara w sprawach budowania państwa. Istnieje nawet legenda o niepokonanym talizmanie Cezara, pierścieniu z szafirem niewymownej piękności. Był to podarunek Kleopatry ze skarbca Ptolemeuszy. Przez tragiczny zbieg okoliczności Cezar nie miał go przy sobie, kiedy spiskowiec Brutus podniósł nóż na dawnego sojusznika. Cezar zginął, a pierścień od tamtej pory zniknął na zawsze. Tak czy nie, ale taki już on jest, szafir, który lśni w mistycznej aureoli. Zatem o „magicznej gwieździe” lipca. Szafir – nazwa, która ma kilka źródeł. „Sipru” – ten, który drapie. To słowo podkreślało wysoką twardość kamienia w Babilonie, a „sappir” o takim samym znaczeniu – w Starożytnej Judei. Rzeczywiście, najwyższa po diamencie twardość (9 punktów) pozwalała szafirowi, jak i innym różnobarwnym odmianom korundu, zostawiać rysę na reszcie jubilerskich kamieni. Dlatego od dawna korundy wykorzystywano jako materiał ekspercki przy testowaniu kosztowności: szafir mógł zadrapać tylko diament, przy tym, że sam szafir zostawiał rysy na wszystkich kamieniach, z wyjątkiem diamentu. Antycznym Grekom należy się „sappheiros”, w tłumaczeniu – niebieski, błękitny. Taką nazwę mógł otrzymać jakikolwiek drogocenny kamień o odpowiednim zabarwieniu, nawet nieprzezroczysty lazuryt, który ceniono wtedy bardzo wysoko. Jeśli chodzi o Rzymian, to ze wszystkich niebieskich i błękitnych drogocennych kamieni uważali za najcenniejsze szafiry, jaskrawo i gęsto zabarwione w chabrowo-niebieski kolor. Ich delikatnie nazywano chabrami – cyanus. Jeszcze można przypomnieć używaną w Starej Rusi nazwę jachont, którą stosowano do wszystkich różnobarwnych jubilerskich korundów razem z szafirami i rubinami. Szafir – kamyk z niespodziankami. Na przykład, dichroizm – właściwość kryształu wykazywania niebieskiego zabarwienia w kierunku wydłużenia, a zielonego – w poprzecznym kierunku. Szafir może być asteryksem, i to oznacza, że w nim obecne są cienkie, niczym igły, kryształki rutylu. Mogą one zrastać się, jak promienie gwiazdy. W tym przypadku w głębi szlifowanego kamienia rzeczywiście lśni i mieni się sinobłękitna magiczna gwiazda. Szafiry-asteriksy potrafią rozkochać w sobie do szaleństwa. W historii jest niemało przypadków, kiedy bardzo zamożny człowiek oddawał za nie wszystko do ostatniej nitki. Jednak mistycznie nastawieni romantycy wzywają do upatrywania w niebieskim trójpromiennym asteriksie ucieleśnienia dewizy Wiara—Nadzieja—Miłość, na których trzyma się dobro we Wszechświecie. W krajach buddyjskich panuje pogląd, że kontemplacja podobnych szafirów podczas medytacji przybliża do poznania, nawet fizycznego odczucia Absolutu. Właśnie to jest jedna z przyczyn obecności szafirów na wizerunkach w buddyjskich świątyniach. Jeśli chodzi o muzea mineralogiczne, to uważają one za prestiżowe posiadanie podobnych cudów przyrody pod szkłem własnych witryn. Słynne kryształy „Gwiazda Indii” (563 karaty) oraz „Gwiazda północna” z fioletowo-czarnym odcieniem – ozdoby Muzeum Historii Naturalnej w USA. Szafir ma nadzwyczajnie wysoki poziom symboliki w tekstach biblijnych. Bóg Judejczyków pojawia się prorokom w objawieniach nie inaczej, jak w „chmurze szafirowej” lub „na tronie, jakby z szafiru”. Można przypomnieć, jak Mojżesz po raz pierwszy otrzymał nie ręką ludzką stworzone tablice. Ale rozbił je w rozpaczy, zobaczywszy odstępstwo własnego ludu. Więc musieli je odtworzyć. Tym razem, według kronik historycznych, wzięto dwie płyty z lazurytu, na których przykazania wyryto szamirem, rylcem z korundu. Tak pojawiły się na świecie Bożym legendarne „szafirowe tablice”. Szafiry zdobią korony, państwa, berła europejskich
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo "Proświta" im. Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z dnia 02.03.2000 r. Szef redaktor Pawło Mowczan Redaktor naczelny Lubow Hołota Kolegium redakcyjne Lubow Hołota Jarema Hojan Pawło Mowczan Anatolij Pohribnyj Ołeksandr Ponomariw Iwan Juszcuk Pierwszy zastępca redaktora naczelnego, dział polityki Wołodymyr Pawliw 279-49-47 Zastępca redaktora naczelnego Marija Łytwyn 279-49-47 Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Natalija Skrynnyk 278-01-30 (tel/faks) Sekretarz odpowiedzialny Iryna Szewczuk 278-63-69 Dział języka Ołeksandra Tkacz 270-55-57 Dział literatury Ulana Hlibczuk 270-55-57 Dział kultury Wałentyna Dawydenko 270-55-57 Dział pracy oświatowej Olha Skrypkina 279-49-47 Dział korekty Tetiana Mychajłenko Iryna Stelmach 278-63-69 Skład komputerowy Iryna Szewczuk Ołeh Besskyj 278-63-69 Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http:// slovoprosvity.com.ua/slovo Indeks gazety "Słowo Proświty" — 30617 Wydrukowano z gotowych form fotograficznych w kombinacie "Presa Ukrajiny" w środę. Zam. nr 3301208 Nakład ogólny — 24 000 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na "Słowo Proświty" jest obowiązkowe. Cena prenumeraty, uwzględniając usługi pocztowe: na miesiąc — 3,29 hrywny. na 3 miesiące — 9,59 hrywny. na 6 miesięcy — 19,18 hrywny.
Maschinelle Übersetzung
Trzy lata temu Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki wraz z firmą nagraniową „Atlantic” rozpoczęły współpracę, błogosławiąc wydanie serii „Ukraińska kolekcja. Muzyka etniczna Ukrainy”. W tym czasie zrealizowano dobry tuzin projektów, które można nazwać unikalnymi i o których wy, drodzy czytelnicy, będziecie mogli przeczytać w następnym numerze „Słowa Proświty” w wywiadzie z Jurijem Mychajłowyczem Handziukiem, dyrektorem firmy nagraniowej „Atlantic”, która tworzy projekty multimedialne i rozpowszechnia je na Ukrainie. A dzisiaj my, dzięki uprzejmości Jurija Mychajłowycza, prezentujemy czytelnikom „Słowa Proświty” nasz wspólny projekt „Zamki Ukrainy” i mamy nadzieję, że zainteresuje on zarówno młodszych, jak i starszych naszych czytelników. Jak wiadomo, rok 2006 to rok zamków, prawdziwych pereł architektoniczno-historycznego dziedzictwa Ukrainy. Właśnie dlatego „Atlantic” i „Proświta” wspólnie stworzyły płytę multimedialną „Zamki Ukrainy”. Specjalna grupa poszukiwaczy i mistrzów fotografii odwiedziła wszystkie zakątki naszej Ojczyzny, gdzie zachowały się do naszych dni zamki i twierdze i dokąd lubią jeździć turyści. Nie zapomniano również o budowlach fortyfikacyjnych, z których pozostały jedynie ruiny oraz niektóre fragmenty murów. Wiedzą o nich miejscowi mieszkańcy i krajoznawcy. Są też takie zapomniane i zniszczone zamki, z których nie pozostało nic poza sprzecznymi informacjami w starych specjalistycznych wydawnictwach — przetrwawszy wieki, nie przetrwały władzy radzieckiej, która nie dbała o starożytności. Filmując takie miejsca, autorzy marzyli o tym, że nadejdą czasy, kiedy na naszej ziemi odrodzą się wszystkie zamki i twierdze, gniazda naszej historii. Jewhenija Słobodianjuk, która tworzyła teksty towarzyszące, przyznaje, że marzy o tym, aby badania zamków i twierdz były pogłębiane i uściślane. Dlatego prosimy naszych czytelników — jeśli znacie miejscowe legendy i podania o tych zamkach i twierdzach, o których będziemy opowiadać, jeśli możecie coś uściślić, dodać — dołączcie do naszej wspólnej podróży. Zatem ruszajmy w pasjonującą drogę, jeśli chcecie dowiedzieć się wielu ciekawych rzeczy o ukraińskiej wielkości i chwale, a także: — dlaczego do zamku w Olesku tak często chodzą niezamężne dziewczęta; — dlaczego zamek w Żółkwi nazywają zamkiem PREMIERA RUBRYKI wdowy; — na której górze Kijowa wznosił się najpotężniejszy punkt obronny starożytności; — dlaczego na ruinach fortyfikacji w Trembowli do dziś pełza żmija z kluczami w zębach; — kto mieszka obecnie w zamku, który należał do ojca Drakuli; — jak dwoje dzieci nie pozwoliło Aleksandrowi Macedońskiemu i jego groźnemu wojsku zająć naszych ziem; — dlaczego na Wysokim Zamku we Lwowie nigdy nie będzie wody; — który zamek samym swoim wyglądem przestraszył chana Turcji tak, że ten rozmyślił się go szturmować; — dlaczego na murze twierdzy w Chocimiu nigdy nie wysycha mokra plama; — za jaką cenę diabeł wykopał w zamku w Mukaczewie studnię. Rozpoczynamy naszą podróż od Zakarpacia. Zatem — niech ściele się droga, niech pachnie nasza podróż ziółkiem jewszan całej Ukrainie! Redakcja z
Maschinelle Übersetzung
ZAKARPACIE Potęga zamku w czasach książęcych określana była jednym ważnym elementem — obecnością studni. Przecież bez wody pitnej nikt nie był w stanie wytrzymać długotrwałego oblężenia. Dlatego książę Koriatowicz wydał rozkaz kopania studni. Było to jednak niezwykle trudne, ponieważ zamek znajduje się na bardzo wysokiej górze. W związku z tym nikt nawet nie brał się do pracy. Koriatowicz wściekał się, chciał być potężny. Wtedy powiedział, że zapłaciłby worek złota nawet samemu diabłu, byle tylko na zamkowym dziedzińcu była studnia. Po tych słowach natychmiast pojawił się diabeł, który zgodził się na taką umowę. Wykopano studnię o głębokości 85 metrów i była tam czysta źródlana woda. Jednak w tym czasie książę tak zbiedniał, że nie miał już całego worka złota. A diabeł nalegał i bardzo się wściekał, że warunek nie jest spełniany. Koriatowicz w rozpaczy krzyczał: „Zabieraj moją duszę, ale worka złota nie mam”. Przypadkiem usłyszał te słowa sługa. Najwyraźniej był bystrzejszy od swojego pana, więc od razu zrozumiał, że w umowie nie określono wielkości worka. Koriatowiczowi rada bardzo się spodobała i oddał diabłu woreczek, w którym zmieściło się zaledwie kilka złotych monet. Zrozumiał nieczysty, że został umiejętnie oszukany, i wściekły rzucił się do studni. Jeśli kiedykolwiek będziecie w zamku w Mukaczewie, to koniecznie pochylcie głowę nad studnią, a usłyszycie, jak diabeł strasznie wyje i krzyczy: „Złota, złota!!!” Zamek w Mukaczewie (Zakarpacie) widać z daleka, bo znajduje się na wysokiej górze. Zbudowano go, aby chronić szlaki handlowe i wojskowe. Jeden przebiegał przez przełęcz Werecką (w dawnych czasach nazywano ją Wielkimi Wrotami Ruskimi), wychodził na Kotlinę Panońską, łącząc ją z Europą Wschodnią. Prawdopodobnie umocnienia na górze istniały już w IX—X wieku i służyły do ochrony granic Rusi Kijowskiej za Karpatami. Z czasem umocnienie rozrosło się do rozmiarów zamku feudalnego. Zbudował go ruski książę Fiodor Koriatowicz. Włości tego księcia zostały zajęte przez litewskiego księcia Witolda, więc musiał szukać schronienia na Zakarpaciu, które do tego czasu należało do węgierskich feudałów. Ale w 1396 roku Zygmunt (król węgierski) podarował Koriatowiczowi Mukaczewo i zatwierdził jego posiadłości feudalne. Stworzył w zamku mukaczewskim swoją rezydencję. Starą wieżą nazywano donżon (o kwadratowym kształcie) na szczycie góry. Wokół niej w narożnikach umieszczono jeszcze 4 wieże. Przekazują, że góra, na której zbudowano zamek, została stworzona sztucznie przez niewolników, których okrutni feudałowie skazywali na męki. Prawdopodobnie stąd nazwa miasta — MUKACZEWO. Ale badania skał góry dowodzą, że jest ona pochodzenia wulkanicznego. Wokół góry znajdowała się fosa z wodą. Od wewnętrznej strony brzegu postawiono dębową palisadę — palanok (właśnie dlatego zamek w Mukaczewie często nazywają „Palanok”). Za palisadą, pod górą mieszkali rzemieślnicy, którzy naprawiali zamek, a w razie oblężenia brali udział w jego obronie. U podnóża góry zbudowano zamek przedbramny (prowadził do niego most), wyżej od niego o 10 metrów — zamek dolny. Od zamku przedbramnego do niego zbudowano most zwodzony. W przypadku podniesienia mostu automatycznie zamykał on sobą bramę. Zamek dolny był ogrodzony dwoma murami o grubości 3,5 metra. Jeszcze wyżej — trzeci, zamek średni, do którego również prowadził most. Od bramy na dziedziniec zamku średniego można przejść wąskim korytarzem. Tuż naprzeciwko bramy wjazdowej znajduje się parterowy budynek, w którym mieszkał kapitan umocnienia. W lewym narożniku tego budynku znajdowała się cysterna, do której spływała z podziemnego źródła woda pitna. Z prawej strony drabina prowadzi pod jedną z wież Koriatowicza — na zamek górny (akropol). Właśnie tutaj prowadziło tajne przejście (obecnie wyjście z niego jest zamurowane). Zamek górny zabudowany jest trzypiętrowymi pałacami, między nimi znajduje się niewielki dziedziniec, otwarty tylko dla wejścia z zamku średniego. Właśnie w akropolu mieszkali władcy zamku. Przylegała do niego cerkiew zamkowa. Ogółem zamek zawiera 120 pomieszczeń. Połowa z nich to pomieszczenia mieszkalne, inne mogą być wykorzystywane jako kazamaty i magazyny. Każdy z czterech zamków (położonych na różnej wysokości) w razie potrzeby mógł bronić się autonomicznie. Jak każde umocnienie fortyfikacyjne, zamek przez wieki próbowali zdobyć wrogowie. W 1685 roku rozpoczęło się prawie trzyletnie oblężenie zamku, którego obroną kierowała księżna Ilona Zrínyi. Jednak wojska austriackie zdobyły zamek mukaczewski. Na początku XVIII wieku zewnętrzny dolny zamek-palanok zburzono, w zamian zbudowano zewnętrzne umocnienia. W latach 1703—1711 syn Ilony Zrínyi, Franciszek Rakoczy II, staje na czele powstania chłopskiego (brali w nim udział Ukraińcy, Węgrzy, Wołosi i Mołdawianie). W 1707 r. staje na czele Węgier. Franciszek zawarł układ z Piotrem I, ale ten nie był w stanie udzielić znaczącej pomocy powstaniu, gdyż w 1711 roku przeprowadzono nieudany marsz pruski przeciwko Turcji. W rezultacie ośmioletnie powstanie zostało stłumione, a zamek przekazano w zarząd resortu wojskowego. Książę Rakoczy z matką resztę życia spędzili na wygnaniu. W 1782 roku zamek zamieniono na więzienie dla przestępców politycznych. W 1805 roku (kiedy Napoleon przybył na terytorium Węgier) węgierska korona i inne znaki symbolizujące najwyższą władzę zostały przewiezione z Budy do zamku mukaczewskiego i przechowywane tam od 11 grudnia 1805 roku do 6 marca 1806 roku.
Maschinelle Übersetzung