Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWissen · Menschen · Zukunft
Seite · S. 9Originalseite ↗

Hetmanat Wyhowskiego i unia hadziacka w badaniach polsko-kanadyjskiego historyka

Слово Просвіти, №08 за 2012 рік

problematyki, w tym źródeł łacińskojęzycznych i włoskojęzycznych (na przykład relacji nuncjuszy papieskich), które są „terra incognita” dla wielu ukraińskich, białoruskich i rosyjskich autorów. Dlatego jego praca nie jest przeglądem dawno znanych faktów z perspektywy autorskiej „koncepcji”, lecz gruntownym badaniem problemu, a każdy jego wniosek opiera się na solidnej bazie źródłowej. Ważne jest to, że Pernal traktuje Ukraińców-Rusinów jako odrębny i samodzielny naród, a Hetmanszczyznę jako normalne państwo tego narodu. Dało to klucz do rozwiązania wielu zasadniczych kwestii i skazało autora na błądzenie po manowcach rosyjskiej lub polskiej historiografii mocarstwowej. Ta publikacja Pernala jest też lekcją dla domorosłych „samoiedów”, którzy kwestionują istnienie Państwa Ukraińskiego w XVII wieku, deprecjonują znaczenie narodowowyzwoleńczej walki narodu ukraińskiego, a zwłaszcza nie znajdują w działalności kozactwa żadnego konstruktywnego elementu, stosunku do unii, żywej wymiany poselstw, roli S. K. Bieniewskiego, korespondencji dyplomatycznej (tu ujawniono wiele dotąd nieznanych listów hetmana), stanowiska stronników (P. Tetery, J. Niemyrycza, H. Kaplońskiego, Peretiatkowicza i in.) oraz opozycji, sytuacji międzynarodowej itd. Pernal podkreśla, że idea porozumienia polsko-ukraińskiego opracowywana była już w ostatnich latach hetmaństwa Bohdana Chmielnickiego, przy aktywnym udziale samego hetmana. Szczególną uwagę Pernal poświęca procesowi opracowywania traktatu hadziackiego i dokumentów z nim związanych (Exekucja paktu hadziackiego itd.), wykazuje istotną różnicę między pierwotnym tekstem traktatu a tekstem ratyfikowanym przez sejm, pokazuje, że znaczna część panującej elity Rzeczypospolitej szczerze dążyła do pokojowego rozwiązania problemu, co otwierało Ukrainie drogę do Europy. Jednocześnie ukazuje opór sił opozycyjnych w Ukrainie i Rzeczypospolitej, a także rolę sąsiednich państw w walce przeciwko Wyhowskiemu. W rozdziale VII przedstawiono szeroki obraz ocen unii hadziackiej w historiografii polskiej i ukraińskiej (zapewne najpełniejszy w literaturze historycznej). Rozpiętość ocen była bardzo szeroka: od jednoznacznego potępienia po superlatywy, przy czym zarówno wśród polskich, jak i wśród ukraińskich historyków. Pernal słusznie podkreślił, że historiografia ukraińska pozostawała przeważnie pod silnym wpływem rosyjskim (dodajmy – sztucznym, bo wpływu wymuszanego przez surową cenzurę i represje nie można zaliczyć do zjawisk normalnych). Nawet ukraińscy kronikarze XVIII wieku (Samowydiec, Hrabianka, Wełyczko, Symonowski) pisali w warunkach podkolonialnych i nie mogli (choćby nawet chcieli!) napisać cokolwiek pozytywnego o Wyhowskim. Dlatego nie można ich w tym przypadku traktować jako całkowicie dokładnego wskaźnika nastrojów ludowych (tak właśnie traktowano tych kronikarzy w historiografii radzieckiej), lecz jedynie jako wskaźnik pewnej ich grupy. Natomiast ukraińscy historycy (w USRR, począwszy od lat 30. XX wieku) byli zmuszeni pisać według moskiewskich wytycznych i nie zawsze byli samodzielni (tak K. Stecjuk przepisała pracę „Wpływ powstania S. Razina na Ukrainę” od jednego z represjonowanych historyków). Dopiero w niepodległej Ukrainie powstały wartościowe prace, w których pozytywnie scharakteryzowano unię hadziacką.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn