„Nie trzeba słów. Niech będzie tylko dzieło. Rób je — spokojny i surowy, Duszy nie plącz w płonięciu ciała, Schowaj swój ból. Wstrzymaj nagły poryw”. Ale dla mnie — w świętym sojuszu Dusza i ciało, szczęście z ostrym bólem. Mój ból brzmi. Za to, kiedy się śmieję, I śmiech mój rwie się źródłem na wolność. Nie liczę słów. Daję bez miary czułość. A może, w tym właśnie jest moja śmiałość: Palić serce — w zamieci śnieżnej, Kąpać duszę — w zimnej ulewie. Wiatrami i słońcem Bóg moją drogę wyznaczył, Lecz tam, gdzie trzeba, jestem twarda i surowa: O kraju mój, moich jasnych powitań Nie dostawał od mnie żaden wróg. E-mail: slovo_prosvity @ukr.net
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
postawiony na terenie Narodowego Historyczno-Memorialnego Rezerwatu „Babi Jar” w Kijowie. 25 lutego kijowianie złożyli kwiaty pamięci i miłości wybitnej działaczce ruchu narodowo-wyzwoleńczego, działaczce OUN(m), poetce, publicystce i krytyczce literackiej Olenie Telidze. Pomnik ustawiono w wykonaniu prezydenckiego dekretu o obchodach 100. rocznicy jej urodzin, a także zgodnie z przedsięwzięciami z okazji 75. rocznicy tragedii w Babim Jarze. Na uroczystościach obecni byli przedstawiciele rządu, duchowieństwa, władze Kijowa oraz społeczeństwo. Pomnik poświęcił patriarcha Kijowski i całej Rusi-Ukrainy Filaret.
Eduard OWCZARENKO Zdjęcia autora
„W naszym muzeum w przeddzień urodzin Lesi Ukrainki organizujemy konkurs recytatorów jej utworów. Zwycięzców konkursu wyłoni kompetentne jury. Ale w konkursie nie będzie pokonanych. Wykonawcy wkładają bowiem serca i dusze w wykonywanie wierszy Lesi Ukrainki”, — zaznaczyła starsza pracownica naukowa Muzeum Ljubow Kaszteljanczuk. A przewodnicząca jury, artystka Narodowej Filharmonii Ukrainy Natalia Nasikan podkreśliła, że każdy występ to małe przedstawienie, które wspólnie tworzą wykonawcy i widzowie. W konkursie wzięli udział uczniowie szkół ogólnokształcących i kolegiów Kijowa. Niektórzy z nich, oprócz utworów Lesi Ukrainki, wykonywali utwory muzyczne na skrzypcach, bandurze i fortepianie. Zwycięzcami w młodszej kategorii wiekowej zostali: Alina Kowalenko (I miejsce), Julia Dowhań (II) i Weronika Artemenko (III). W starszej kategorii pierwsze miejsce podzielili między sobą Anna Marynenko, Alina Cyben, Daryna Pinczuk, Hlib Kompanijenko, Maksym Kojdyk i Julia Mała; drugie – Nadija Nerownia, Anastasija Kowalowa, Iwan Martynenko, Maryna Dudnyk i Małgorzata Petrowycz, a trzecie – Maria Kosian i Oleksandr Denysenko.
LUDZIE „PROSWITY”
OJCOWIE „KOBZARZA”
Maschinelle Übersetzung
W Muzeum Wybitnych Działaczy Kultury Ukraińskiej, w ramach projektu „Nowa plejada” oraz z okazji urodzin Lesi Ukrainki, odbył się konkurs recytatorów jej poezji. Wydarzenie zorganizowano przy wsparciu Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki.
Wiceprzewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki Mykoła Nesterczuk wręczył uczestnikom konkursu pamiątkowe nagrody: „Kobzarza” Tarasa Szewczenki, tomiki poetyckie Pawła Mowczana „Rdzeń” i Borysa Olijnyka „Krzyk”, a także płyty CD z „Dziecięcej kolekcji”: „Przyrodoznawstwo”, „Wybitni artyści świata”, „Ukraińskie baśnie ludowe”, „Historia Ukrainy”, „Tradycje ludu ukraińskiego”.
10-11
ANDRIJ SODOMORA O MYKOLE ŁUKASZU
Maschinelle Übersetzung
Niedawna opowieść Mykoły Szwaba o współczesnych wydarzeniach na wschodzie kraju podczas wieczoru upamiętniającego atamana Zełeneho rozstawiła wszystkie logiczne akcenty i połączyła walkę narodu ukraińskiego ostatnich stu lat w jeden łańcuch narodowowyzwoleńczej wojny przeciwko imperialnej Rosji. Wychodząc z tego, staje się zrozumiałe, dlaczego dmitriwiec Mykoła Stepanowycz Szwab (pseudonim Klaus) po aktywnym udziale w wydarzeniach na Majdanie, jako 64-latek, w pierwszych szeregach ochotników „AjDaru” stanął w obronie swojego państwa. O źródłach i kształtowaniu się jego patriotyzmu w warunkach radzieckiego totalitarnego niewolnictwa oraz o patriotyzmie jako głównej i jedynej motywacji w szeregach batalionów ochotniczych rozmawiamy z nim. — Z reguły światopogląd niepodległościowy przekazuje się genetycznie. Czy z Panem było tak samo? — Moi przodkowie to Niemcy. W 1551 roku polski król Zygmunt August za wierną służbę wojskową przekazał im ziemie na terenie dzisiejszej Żytomierszczyzny — tak zwaną Bercowszczyznę. O tym znalazłem informacje w archiwum. W już bliższej historii mojego rodu dziadka ze strony ojca rozstrzelali bolszewicy w 1920 roku jako petlurowca w wieku 36 lat, miał 5 dzieci. W rodzinie przekazywano z ust do ust podanie, jak dziadek porównywał ówczesnych naszych kozaków i zdobywców-moskali: pierwsi na koniach, jak ogień, zapalczywi, dzielni, a moskale — obdarci, zawszeni, głodni. Ogólnie nasze nazwisko Szwab po słowiańsku oznacza „prusak”. Przez pół tysiąca lat prusacy Szwabowie przyjęli się wśród Ukraińców i stali się nie tylko wprawnymi gospodarzami i wojownikami, ale też zagorzałymi patriotami tej ziemi. — Jest Pan na Majdanie od samego jego początku… — Z przyjściem do władzy Janukowycza nie spodziewałem się, że naród się podniesie. Jednak rozumiałem, że polityka kuchenna też jest bezperspektywiczna i sam nic nie będę w stanie zrobić, trzeba jednoczyć się z ludźmi o podobnych poglądach. Wtedy, w listopadzie 2013 roku, jeszcze nikt nie nazywał tego spontanicznego oporu Rewolucją Godności, jednak na Majdan wyszli ci, którzy nie mogli dłużej znosić bezładu w kraju, znęcania się nad godnością narodową i obywatelską, totalnej rusyfikacji. Tylko tam, wśród majdanowców, poczułem się cząstką wielkiego narodu, a o tym, że tego narodu nie można pokonać, przekonałem się na froncie. W naszym batalionie „AjDar” walczyli za Ukrainę przedstawiciele ponad 20 narodowości: od Polaków i Uzbeków po Żydów i Cyganów, różnych wyznań — wszyscy płomienni patrioci, którzy nie myśleli wtedy ani o statusach, ani o nagrodach. Ale właśnie oni zatrzymali rosyjskiego agresora — bez broni (z ojcowską strzelbą), bez umundurowania (w koszulkach i tenisówkach — kto w czym), bez pensji. Od pierwszego dnia pomagali nam wolontariusze. Ubierali nas i karmili zarówno nasi wolontariusze, jak i ci z Europy. Na przykład, potężnie pomagała nam jeszcze od czasu Majdanu naukowczyni z Polski Ola Soliar. Wielu ajdarowców zginęło, tak i nie otrzymawszy statusu uczestnika działań bojowych. Przed oczami wciąż mam ich twarze. Pamiętam, jak żegnaliśmy się z pierwszymi poległymi w Połowynkinem, wszyscy chłopcy płakali. A potem jakbyśmy skamienieli — tylko żądza zemsty nas przepełniała. Ale to nie powstrzymywało chętnych do wstąpienia do naszego batalionu i obrony kraju: chłopcy, mężczyźni stali w kolejce, żeby ich włączono do składu batalionu ochotniczego. — Zniechęceni współobywatele, podburzeni rosyjską propagandą, zarzucają naszym wojownikom, że oni tam, na wschodzie, bronią interesów ukraińskich oligarchów, że ich ofiary są daremne. — Tacy zniechęceni niech odpowiadają sami za siebie, albo za swoich synów, jeśli przebywają na froncie, a za nas nie trzeba się wypowiadać. Mój dziadek w czasach Rewolucji Ukraińskiej walczył z bolszewikami za swoje dzieci, za swoje 15 dziesięcin ziemi i swój młyn. I my poszliśmy zatrzymać okupanta, żeby nie deptał naszej ziemi, nie zabijał naszych dzieci. To naturalna reakcja normalnego obywatela, odpowiedzialnego mężczyzny. — Czy zmieniło się oblicze okupanta ukraińskiej ziemi, powiedzmy, przez ostatnie sto lat? — Nie zmieniło się. Ono jeszcze niedawno ukrywało się za kłamliwą propagandą o „braterstwie”… Tak jak za atamana Zełeneho bolszewicy zabijali naszą młodzież pod Krutami, tak i teraz moskiewscy najemnicy zabijają kwiat ukraińskiego narodu na wschodzie Ukrainy. Dla przykładu, II wojna światowa. Mój ojciec Stepan Markowycz, piśmienny człowiek, od 1939 do 1947 roku przebywał w służbie czynnej w armii. Tak więc on mi jeszcze wtedy, za czasów radzieckich, opowiadał o prawdziwej roli radzieckich partyzantów, którzy specjalnie prowokowali Niemców, żeby ci dopuszczali się masowych akcji karnych przeciwko miejscowej ludności, którą faktycznie czynili swoimi zakładnikami. Tak oto już i podczas tej wojny rosyjsko-ukraińskiej na Ługańszczyźnie starzy ludzie wspominali, że Niemcy podczas II wojny światowej byli bardziej humanitarni niż czerwonoarmiści czy obecni okupanci, nigdy nie ustawiali swoich armat na podwórkach ludzi, ostrzegali przed ostrzałami. A co robią tak zwani „opołczeńcy” teraz: walą w dzielnice mieszkalne i rozmieszczają tam swoją ciężką broń, osłaniając się ludnością cywilną. — Doświadczeni uczestnicy działań bojowych mówią, że nie tak straszny wróg zewnętrzny, jak wewnętrzny. Co mają na myśli? — W obecnej wojnie jest trzech najstraszniejszych wrogów: pierwszy — alkohol; Petro LAN, tawryczanin w siódmym pokoleniu, m. Symferopol. Naród ukraiński i państwo uhonorowali ich w pełni zasłużenie. Nie budzi żadnych zastrzeżeń także nagrodzenie tym odznaczeniem wielu sławnych działaczy ukraińskiej kultury, nauki oraz znanych gospodarzy. Każdy z nich wniósł znaczący wkład w budowę naszego państwa. Ale obfita obecność na tej liście urzędniczo-oligarchicznej braci kompromituje i hańbi wysoki tytuł „Bohater Ukrainy” i jest upokarzająca dla prawdziwych Bohaterów, zwłaszcza dla tych, którzy oddali za nasze państwo własne życie. Dość wątpliwym, jeśli nie niemoralnym, jest przebywanie na tej liście „krymskich Bohaterów”-zdrajców. Moralne i ludzkie cechy prawie wszystkich z nich ujawniły się podczas rosyjskiej okupacji Krymu w lutym 2014 roku. Rekordzistą zdrady, zaprzaństwa i niemoralności stał się rektor Taurydzkiego Uniwersytetu Narodowego im. W. Wernadskiego Mykoła Bahrow, nagrodzony gwiazdą Bohatera Ukrainy w 2007 roku. Ukrainofobem i separatystą był całe życie, zajmując najwyższe kompartyjne i państwowe stanowiska na Krymie. Ten „Bohater Ukrainy” jako pierwszy poparł rosyjską okupację Krymu. To właśnie on publicznie wzywał krymczan do pójścia na nielegalne referendum, śpiewał peany na cześć miejscowych bandytów, którzy przy wsparciu rosyjskich żołnierzy z automatami przejęli władzę na półwyspie. Swoją istotę ten zręczny i dobrze zakonspirowany ukrainofob otwarcie zademonstrował w ostatnich dniach swojego życia. Ten pielęgnowany przez ukraińską władzę nikczemnik i zaciekły wróg ukraińskiego państwa oświadczył: „Ja całe życie oddałem Krymowi i jestem dumny z historycznej decyzji krymczan o powrocie do Rosji. Byłem pierwszym kierow-
Maschinelle Übersetzung
Prawdziwe moralne cechy człowieka ujawniają się w warunkach ekstremalnych. Potwierdzeniem tej tezy jest heroizm naszych żołnierzy w rosyjsko-ukraińskiej wojnie na wschodzie Ukrainy. Broniąc ojczystej ziemi, Europy i całego świata przed rosyjskim faszyzmem oraz putinowską zarazą, prawie 3700 ukraińskich wojowników oddało swoje życie. 39 z nich uhonorowano najwyższym państwowym odznaczeniem „Bohater Ukrainy”. Czy jednak dla nas wszystkich, żywych, przede wszystkim dla ich rodziców, dzieci i rodzin, moralne jest to, że zmarli znajdują się na jednej liście z tymi, którzy zdradzili naród ukraiński i Państwo Ukraińskie? Takie myśli dziś krążą w głowach tych, którzy mają możliwość przejrzeć niemal półtysięczną listę uhonorowanych tym wysokim tytułem oraz uczcić na stołecznym placu prawdziwych poległych Bohaterów. Nie wątpimy w zasługi wielu działaczy społeczno-politycznych — więźniów politycznych komunistycznego reżimu, którzy położyli pierwsze cegły pod fundamenty niepodległości Ukrainy.
nikiem Rady Najwyższej Autonomicznej Republiki Krym i już wtedy można było dostrzec w Ukrainie oznaki nazizmu. Obecnie często przeradza się to w otwarty faszyzm. Wielkie dzięki prezydentowi Władimirowi Putinowi, który pomógł pozbyć się ukraińskiego faszyzmu. Powrót Krymu został przeprowadzony błyskotliwie”. Te słowa należą do zamaskowanego wroga Ukrainy, uhonorowanego tytułem „Bohatera Ukrainy”. Nie mniej barwną postacią wśród „Bohaterów-zdrajców” jest były spiker Rady Najwyższej ARK (2003—2006), deputowany ludowy Ukrainy V—VII kadencji Borys Dejcz. Tytułem „Bohatera Ukrainy” został odznaczony w 2013 roku. Ten złodziejski krymski handlarz faktycznie sprywatyzował znaczną część Wschodniego Krymu i obecnie uchodzi za nieskoronowanego gospodarza całego rejonu sudackiego. Jako urzędujący deputowany ludowy z Krymu gorąco klaskał zajęciu półwyspu przez wojska rosyjskie. W przededniu zbrodniczego marcowego referendum o statusie Krymu Borys Dejcz namiętnie agitował Krymian, by głosowali „za” wejściem Krymu w skład Federacji Rosyjskiej. Ponadto jest znany ze swej ukrainofobii i szowinistycznych wypowiedzi. Faktycznie w okupowanym Krymie Borys Dejcz jest oficjalnym doradcą obecnych bandyckich władz krymskich, na czele których stoją samozwańcy Aksionow i Kostiantynow. Przewodniczący zarządu spółki akcyjnej „Zakład Fiolent” Ołeksandr Batalin został uhonorowany tytułem „Bohatera Ukrainy” w 2012 roku. Przedsiębiorstwo, dzięki wsparciu państwa, na zamówieniach dla przemysłu obronnego rzeczywiście osiągnęło znaczne sukcesy, uruchomiło produkcję konkurencyjnego sprzętu gospodarstwa domowego. Ale zasługa ta należy nie tylko do dyrektora generalnego. Wszystko byłoby dobrze, gdyby Ołeksandr Batalin nie był usłużnym politykiem. Zorientowawszy się w sytuacji, jako pierwszy zaczął potępiać kijowski i krymski majdan. Bohater witał też okupację Krymu przez wojska rosyjskie, wzywał symferopolan i wszystkich Krymian, by w marcu 2014 roku wyszli na bezprawne referendum. Kierowany przez Batalina zakład „Fiolent”, wykorzystując unikatowe wyposażenie nabyte za pieniądze państwa ukraińskiego, wytwarza produkcję dla kompleksu obronnego Rosji, w tym do wyposażenia najnowszych czołgów bojowych „Armata”. Od broni wyprodukowanej w zakładzie Batalina-„Bohatera” zginęło wielu ukraińskich żołnierzy. Rektora Krymskiego Państwowego Uniwersytetu Przemysłowo-Pedagogicznego Fewzi Jakubowa jako jednego z pierwszych, w 2014 roku Ukraina uhonorowała wysokim tytułem „Bohatera Ukrainy”. Zrobił on wiele pożytecznego dla odrodzenia oświaty krymskotatarskiej i przygotowania kadr naukowych dla krymskich szkół. Dość przychylnie uczony odnosi się także do nauczania i wprowadzenia na uniwersytecie języka i literatury ukraińskiej, nawet utworzył katedrę filologii ukraińskiej. Jednak jego stałe polityczne balansowanie między ukraińskimi demokratami a regionałami doprowadziło ostatecznie znakomitego uczonego i organizatora narodowej oświaty narodu krymskotatarskiego na łono tych, którzy popierali bandę Janukowycza. Na wszelkie sposoby przeciwdziałał udziałowi młodzieży studenckiej w krymskim protestacyjnym majdanie, surowo prześladował tych, którzy przebijali się na kijowski Euromajdan. Nie protestował elastyczny kierownik-equilibrysta także przeciwko rosyjskiej okupacji Krymu i prześladowaniom przez okupantów działaczy krymskotatarskich. Również w obronie Medżlisu i liderów narodu krymskotatarskiego jego głosu jakoś nie słychać było. Okupacyjny reżim „Bohater Ukrainy” i laureat Narodowej Nagrody im. Tarasa Szewczenki Fewzi Jakubow przyjął bezboleśnie. Kolejny „Bohater Ukrainy” (2009 r.), dyrektor generalny Wytwórczo-Akcyjnego Zjednoczenia „Massandra” Mykoła Bojko nie został zauważony w antyukraińskich działaniach. Starał się uchronić słynne przedsiębiorstwo przed ruiną, ale nie znalazł
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
drugi wróg — nieudolne dowodzenie armią i kierownictwo państwem, ich globalna nieporadność; trzeci — rosyjski okupant. Z nim poradzimy sobie szybciej, a oto dwóch pierwszych wrogów znacznie trudniej pokonać. Mój teść-frontowiec uczył mnie: „Nigdy nie pij wódki przed natarciem”. Jak to zresztą robiło dowództwo czerwonej armii, nalewając głodnym żołnierzom 150 gramów „dla odwagi”, żeby oni z okrzykami „Za Rodinu, za Stalina!” bez strachu rzucali się pod bezpośredni ogień wroga. Najlepsza broń wojownika na froncie — trzeźwy umysł, umiejętność przechytrzenia wroga. Trzeba umieć nacierać manewrując: gdzieś czołgając się, gdzieś znajdując schronienie w świeżym leju, ale nie iść na wroga w pełnej postawie. Tak mógł posyłać ludzi na pewną śmierć tylko obcy, okupant. Współczesnych naszych młodych wojaków trzeba uczyć tak zdobywać zwycięstwo, żeby pozostawać żywymi i nieuszkodzonymi: planować operację rozsądnie, dowódcy tak rozstawiać bojowników, żeby nie ryzykować ich życiem i zdrowiem. Bohaterem jest ten, kto wygrał bitwę i zachował swoich wojowników. A państwo, jego urzędnicy nie tylko powinni wszystkim zapewnić swoich obrońców, ale i zademonstrować im, że tutaj, na pokojowym terytorium, nie zdradzają ich korupcją i bezkarnością. Pod takim warunkiem żaden zewnętrzny wróg nie będzie nam straszny. — Póki co tych trzech wrogów nie pokonaliśmy. Chowamy poległych — młodych chłopaków, pożegnaliśmy na Majdanie siedmiu wojowników rodzimej 72. brygady, którzy osłonili sobą Awdijiwkę. Co robić dalej, na co mieć nadzieję? — Tylko na własne siły, na swój naród. Naszego zahartowanego narodu już nikomu nie uda się pokonać. Od czasu Majdanu nie tylko nauczyliśmy się walczyć, my już zrozumieliśmy przyczyny naszych porażek. Ich już nie powtórzymy. Nadszedł czas iść do natarcia i zwyciężać. Rozmawiała Ołena ARTIUSZENKO porozumienia z okupantami. Nowa władza okupacyjna faktycznie zniszczyła legendarną „Masandrę” i odsunęła doświadczonego kierownika od spraw. Na Krymie pierwszym „Bohaterem Ukrainy” (1999 r.) została dojarka spółki akcyjnej „Szyroke” rejonu symferopolskiego Kateryna Hordijczuk. Otrzymała ona ten tytuł całkowicie zasłużenie za wieloletnią ciężką pracę. Jednak niedoświadczoną w polityce wiejską pracownicę brudni politycy wciągnęli w przeróżne oświadczenia na poparcie władzy okupacyjnej oraz do reklamowania poprawy życia i wychwalania otrzymywania wysokiej emerytury od władzy okupacyjnej. Prawda, ta kobietka nie przyznaje się, że wysoką emeryturę jej, jako „Bohaterowi Ukrainy”, zapewnił ukraiński naród i szczodra ukraińska władza. Jedynie jeden z krymskich Bohaterów Ukrainy, odważny i uczciwy pilot doświadczalny, laureat Nagrody Państwowej w dziedzinie nauki i techniki Ukrainy, generał-major Jurij Tyszkow (nagrodzony w 2001 roku) nie złamał przysięgi wojskowej, odrzucił kuszące propozycje okupantów i nie zaczął współpracować z nimi. W 2014 roku wyjechał z Krymu, obecnie mieszka i pracuje w Zaporożu. Sytuacja, która powstała z „Bohaterami”, i nie tylko krymskimi, świadczy, że w nagrodowym urzędzie państwowym nie wszystko jest w porządku. A wśród nagrodzonych najwyższymi odznaczeniami państwowymi jest niemało przypadkowych ludzi lub tych, którzy hańbią ten wysoki tytuł. Więc, naszym zdaniem, już dawno dojrzała potrzeba gruntownych zmian w systemie nagród. Jest także pilna inwentaryzacja oraz oczyszczenie list nagrodowych z skorumpowanego urzędnictwa, separatystów i jawnych wrogów ukraińskiego narodu. Zaoszczędzone na tej świętej sprawie środki należy skierować na pomoc dzieciom poległych Bohaterów i inwalidom wojennym.
Maschinelle Übersetzung
Wraz z początkiem rosyjskiej agresji pracownicy Narodowego Muzeum Historii Wojskowej Ukrainy zaczęli zbierać informacje o poległych żołnierzach oraz przedstawicielach innych resortów siłowych. W tym celu jego przedstawiciele już w maju 2014 roku zwrócili się do kierownictwa Ministerstwa Obrony Ukrainy z prośbą o zezwolenie jednostkom wojskowym i wojskowym komisariatom na przekazywanie odpowiednich informacji.
Równolegle pracownicy muzeum zapoznawali się z rodzinami poległych, zbierali informacje wśród uczestników ATO, przede wszystkim rannych, którzy leczyli się w Narodowym Wojskowo-Medycznym Centrum Klinicznym Ministerstwa Obrony Ukrainy.
O tym, jak tworzono bazę danych poległych w tej wojnie, opowiada zastępca dyrektora Narodowego Muzeum Historii Wojskowej Ukrainy ds. pracy naukowej Jarosław Tynczenko.
— Według mojego głębokiego przekonania Ukraina powinna znać każdego żołnierza, który oddał za nią swoje życie — mówi Jarosław Jurijowicz. — Pomóc krewnym i bliskim wyjaśnić okoliczności śmierci ich synów i ojców, los tych, którzy zaginęli bez wieści — w tym widzę swoje zadanie zarówno jako człowieka, jak i jako historyka-badacza. — Zdarza się wiele przypadków, gdy fakt śmierci żołnierza zostaje odnotowany we wszystkich raportach i listach, a ciała nie ma. Rodzina wojskowego ma nadzieję, że on żyje, i zaczyna domagać się od Ministerstwa Obrony odnalezienia go wśród jeńców. Jakie jest wyjście z takiej sytuacji? — Jeśli nie ma wiarygodnych faktów o przebywaniu wojskowego w niewoli, to jego nazwisko może znaleźć się na listach zaginionych bez wieści. Nazwiska poległych mogą figurować jednocześnie na dwóch listach: poległych i zaginionych bez wieści… Nazwałbym takie pojedyncze precedensy wpływem czynnika ludzkiego… Jednak poległym uznaje się żołnierza, którego śmierć została udokumentowana w raporcie dowódcy jednostki. Na podstawie tego raportu nazwisko poległego wpisuje się do odpowiedniej listy, prowadzonej w Głównym Zarządzie Personalnym Sztabu Generalnego Sił Zbrojnych Ukrainy. Gdy krewni i bliscy mają wątpliwości, mogą pozwać do sądu, wezwać tam świadków, którzy widzieli śmierć syna lub ojca, i na podstawie orzeczenia sądu uznać go za poległego. Postanowienie sądu jest podstawą do wypłaty rekompensaty pieniężnej za poległego. Jednak zdecydowana większość rodzin pielęgnuje nadzieję, że ich mąż lub syn jest w niewoli, i nie spieszy się do sądu. — Jak wywożono poległych ze strefy ATO? — Wiosną–latem 2014 roku zajmowano się tym bezpośrednio w jednostkach wojskowych. Gdy pod koniec lipca 2014 roku wojska ukraińskie po raz pierwszy musiały się wycofać i pozostawić ciała poległych, po nie wysyłano specjalnych oficerów. Na przykład na południu obwodu donieckiego ciała poszukiwał i wywoził pułkownik Petro Potiechin — jeden z obrońców Sawur-Mohyły. Gdy doszło do tragedii iłowajskiej, już następnego dnia (30 sierpnia) na terytorium, które wówczas znajdowało się pod kontrolą rosyjsko-terrorystycznych wojsk, pracowały grupy naszych oficerów i oddziały Czerwonego Krzyża. Właśnie oni w dniach 30 sierpnia – 1 września znaleźli i wywieźli prawie 200 ciał poległych. Po tym strona rosyjska oświadczyła, że ukraińscy wojskowi nie mogą już pracować na „tym” terytorium, ale tam wpuszczeni zostaną wyłącznie wolontariusze cywilni. Dlatego w Ministerstwie Obrony Ukrainy pilnie utworzono Zarząd Współpracy Cywilno-Wojskowej Sił Zbrojnych Ukrainy, na czele którego stanął pułkownik Ołeksij Nozdraczow. Zwrócił się on do naszego muzeum z prośbą o znalezienie wolontariuszy-poszukiwaczy, którzy natychmiast wyruszyliby do strefy ATO w celu poszukiwania i wywiezienia naszych poległych. Już 3 września 2014 roku pierwsza grupa pracowała w rejonie Sawur-Mohyły — wtedy znaleziono szczątki dziewięciu poległych żołnierzy 30. brygady w ramach projektu humanitarnego Sił Zbrojnych Ukrainy „Ewakuacja-200”. — Proszę opowiedzieć o wynikach pracy poszukiwawczej za 3 lata, które minęły od początku operacji antyterrorystycznej.
— W 2014 roku ze strefy ATO dostarczono 205 ciał i szczątków zmarłych, kolejne 64 ciała i ich fragmenty przekazano do biura medycyny sądowej w Zaporożu w celu przeprowadzenia identyfikacji. W 2015 roku dzięki humanitarnemu projektowi Sił Zbrojnych Ukrainy „Ewakuacja-200” lekarze medycyny sądowej z Dniepru przeprowadzili identyfikację blisko 487 ciał zmarłych, uznawanych za zaginionych bez wieści. W zeszłym roku, według stanu na 9 grudnia, do oddziałów medycyny sądowej dostarczono 330 ciał i ich fragmentów. 175 z nich przekazano bliskim do pochowania. W 2016 roku praca poszukiwaczy koncentrowała się przede wszystkim na terytoriach kontrolowanych przez Ukrainę. Wszystkie ciała przedstawiciele Zarządu Współpracy Cywilno-Wojskowej Sił Zbrojnych Ukrainy dostarczają do medycyny sądowej w mieście Dniepr.
— Jaka jest dziś statystyka dotycząca wojskowych uznawanych za zaginionych bez wieści?
— Listy tych osób sporządza Główny Zarząd Personalny Sztabu Generalnego Sił Zbrojnych Ukrainy na podstawie meldunków dowódców jednostek i pododdziałów. O ile mi wiadomo, jest ich ponad 100. Według moich szacunków około połowa to zabici, których ciała pochowano jako tymczasowo niezidentyfikowane. Przy czym mogą to być także osoby, dla których zakończono proces identyfikacji na podstawie DNA, ale ich krewni kategorycznie nie chcą uznać śmierci bliskich, a także żołnierze, u których nie ma zgodności DNA. Z różnych przyczyn. Kolejne około 30 osób z listy zaginionych bez wieści to dezerterzy. I jeszcze do 20 wojskowych to prawdopodobnie również zabici, ale ich ciał dotąd nie odnaleziono. Możliwe, że nigdy ich nie odnajdziemy. Mogę powiedzieć, że wśród tej ostatniej kategorii jest czterech „kiborgów”, jeden żołnierz, który zaginął bez wieści podczas wydarzeń pod Debalcewem, a reszta zaginęła w sierpniu 2014 roku, przeważnie pod Iłowajskiem. Najwyraźniej dostali się w ręce wroga i zginęli w niewoli.
— A ilu wojskowych pochowano z tabliczkami „Tu spoczywa nieznany żołnierz”?
— 16 takich pochówków na cmentarzu braterskim pod Starobielskiem, 76 — w Zaporożu i ponad 100 — w Dnieprze. Wśród tych zabitych część jest zidentyfikowana, sprawy operacyjno-śledcze dotyczące nich zostały zamknięte, a Ministerstwo Obrony Ukrainy traktuje tych żołnierzy jako oficjalnie poległych. Ponadto są zabici z Gwardii Narodowej Ukrainy (przeważnie batalionu „Donbas”) oraz Państwowej Służby Granicznej Ukrainy. Jednocześnie rodziny nadal żywią nadzieję, że ich bliscy są w niewoli, stracili pamięć albo zostali wywiezieni na terytorium Rosji. Dlatego kategorycznie odmawiają nawet oddania próbek DNA, uprzedzeni nie tylko do organów władzy państwowej, lecz także do nauki. Niestety, niektórzy spekulują na ludzkiej rozpaczy tych rodzin, „obiecując” sprowadzić zmarłych z niewoli.
— Nie mogę nie poruszyć jeszcze jednego niezwykle bolesnego tematu — identyfikacji poległych ukraińskich żołnierzy…
— Oficjalnie nie zajmujemy się tym problemem. Jednak, biorąc pod uwagę wyjątkowe znaczenie tego problemu, organy śledcze nie przeszkadzają nam w pracy nad tą kwestią na zasadach wolontariatu i udzielają potrzebnych informacji. My zaś pomagamy Narodowej Policji i rodzinom odnaleźć ciała ich poległych bliskich. Pod koniec 2014 roku przy naszym bezpośrednim udziale zidentyfikowano i przekazano rodzinom ponad 20 poległych, w 2015 roku — około 30, w 2016 roku — 5, ale były to wszystko, że tak powiem, trudne przypadki. Obecnie trwa praca nad identyfikacją 11 poległych żołnierzy Sił Zbrojnych Ukrainy i Gwardii Narodowej Ukrainy, którzy polegli jeszcze w 2014 roku. Jeszcze raz chcę podkreślić: zajmuję się tym z własnej inicjatywy. Mamy nadzieję, że do końca tego roku uporamy się ze wszystkimi niezidentyfikowanymi ciałami. Inną sprawą jest uznanie faktu śmierci przez matki i żony…
— Wiadomo, że ukazał się 1 tom „Księgi pamięci wojskowych, którzy polegli za jedność Ukrainy”. Proszę opowiedzieć o tym szerzej.
— 1 tom „Księgi pamięci” ukazał się latem 2016 roku z okazji 25-lecia Niepodległości — to opowieść o prawie 800 poległych żołnierzach i oficerach Sił Zbrojnych Ukrainy — rodakach z sześciu obwodów (w porządku alfabetycznym): winnickiego, wołyńskiego, dniepropetrowskiego, donieckiego, żytomierskiego i zakarpackiego. W książce znajduje się biografia i zdjęcie każdego żołnierza. O niektórych bohaterach można przeczytać wzruszające wspomnienia krewnych i przyjaciół. Wydawnictwo zostało zbudowane według zasady geograficznej. Zgodnie z tym planuje się jeszcze dwa tomy, w których zostaną zamieszczone informacje o poległych z innych obwodów. Stworzenie „Księgi pamięci” według zasady geograficznej to życzenie naszego zmarłego dyrektora Departamentu Polityki Społecznej i Humanitarnej MO Ukrainy, pułkownika Walentyna Fedyczewa. I wypełniliśmy je. Pieniądze na wydanie przydzielono zarządzeniem ministra obrony Ukrainy, generała armii Ukrainy Stepana Połtoraka. Jednocześnie mamy wydawców-sponsorów, którzy oczekują od nas książki o poległych wszystkich formacji zbrojnych, a nie tylko Sił Zbrojnych Ukrainy, która byłaby zbudowana według zasady chronologicznej. Mamy nadzieję, że pierwszy tom tego wydania, obejmujący poległych do 5 września 2014 roku (czasu zawarcia porozumień mińskich), ujrzy światło dzienne w niedalekiej przyszłości. Ogółem planuje się wydać dwa tomy.
Rozmawiał Serhij Zjatjew
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
teoria budownictwa narodowo-językowego w społeczeństwie socjalistycznym” (1972), “Język i walka ideologiczna” (1974), “Język rosyjski — język komunikacji między narodami ZSRR” (1976), “Język rosyjski — źródło wzbogacania języków narodów ZSRR” (1978), “Funkcjonowanie języka rosyjskiego w bliskim otoczeniu pokrewnym” (1981). Faktycznie urodzony w środkowej Ukrainie, na kwitnącym Naddnieprzu, w sercu ukraińskiego języka literackiego, znaczną część swojego życia naukowo uzasadniał jego wtórność i niepotrzebność, występował przeciwko używaniu rodzimego ukraińskiego słownictwa, starał się na wszelkie sposoby niwelować osobliwości języka ojczystego. Ale czy ojczystego? Najwyraźniej jeszcze w młodości dokonał wyboru nie na jego korzyść. Można wiele mówić o okrucieństwie tamtych czasów, kiedy każdy, aby przeżyć, musiał się przystosowywać, dokonywać określonego wyboru. Ale nawet wtedy niektórzy mieli wybór, który przynosił sławę, a inni — hańbę i zdradę narodową. I stało się to zauważalne i odczuwalne nie tylko dzisiaj, jeszcze w latach 70. naród ustami poety Andrija Malyszki ocenił jego „językoznawcze” prace. Te drwiące wersy stały się dosłownie przyśpiewką tamtych lat: Mówiła baba do dziada: „Kupię ci Pobiedę. Pojedziemy do Biłodieda, niech nam powie Biłodied – Czy mamy język czy go niet”. Życie pokazało, że mamy nie tylko język, ale i wolę wolności, godności, cywilizowanego życia. I mielibyśmy go już dawno, gdyby rosyjsko-sowieccy okupanci nie zniszczyli tylu ryczków-kożumiaków i nie rozplenili mnóstwa biłodiedów. Swoją drogą, jego syn, Ołeksandr Iwanowycz Biłodied — autor posłowia w znanej książce Olesia Buzyny „Wurdalak”. Więc rodacy z Uspenki, zanim coś nazwą tym imieniem, powinni prawdziwie ocenić ten „znaczący” wkład I. K. Biłodieda. stało się, myślmy i pracujmy, panie i panowie. P. S. Niedawno spotkałem przypadkiem na ulicy tego człowieka, który postawił nam wszystkim tak trudne zadanie. Uśmiechając się, zapytał: — No co, rozwiązaliście moją krzyżówkę? – Tak, rozwiązałem, ale musiałem się nieźle napracować, wytężyć mózg. I opowiedziałem mu swój wariant odpowiedzi na jego „krzyżówkę”. Zauważył: — Oczywiście, nieco wyolbrzymiłem pojęcie dotyczące synonimów, przecież to nie dotyczy nas wszystkich, a jedynie pewnej liczby, niestety, niemałej. — A jak pan sobie z tym poradził? Szeroko się uśmiechając, mężczyzna odpowiedział: — Majdan, półtora roku, które spędziłem na froncie rosyjsko-ukraińskim, pomogły mi to zrobić. Z powodu rany zdemobilizowany, teraz zajmuję się wolontariatem. Udzielam pomocy prawnej swoim towarzyszom broni, gdyż z zawodu jestem prawnikiem. Lecz to nie oznacza, że wszyscy muszą iść na front. Każdy może znaleźć w pokojowym życiu punkt styczny z wiedzą, z pracą, z kulturą. Jak widzicie, nasze punkty widzenia się zbiegły. A jak u was z tym, szanowne panie i szanowni panowie?
Maschinelle Übersetzung
Switłana OREŁ, m. Kropywnycki. U tych, którzy je czytali (a ja zapoznawałam się z nimi, przygotowując książkę „Rozstrzelana Proświta”), imię komsomolca Iwana Biłodida kojarzy się z zupełnie innymi „osiągnięciami”. 7 marca 1928 roku komsomolec Iwan Kostiowycz Biłodid, urodzony we wsi Uspenka, mieszkaniec w tamtym czasie wsi Kucewoliwka, zeznawał w GPU na swoich współmieszkańców Stepana Ryczka i Hryhorija Szaszła. Mówił o tym, że w przeszłości byli oni aktywnymi proświcianami, zwolennikami Ukraińskiego Autokefalicznego Kościoła, zorganizowali we wsi towarzystwo „Młode bractwo”, skupiali wokół siebie kułacką i szowinistycznie nastawioną młodzież, próbowali przeszkodzić wyborom, aby do rady wiejskiej nie wybrano komsomolców. Ten fakt jest odnotowany w książce „Zrehabilitowani przez historię. Obwód kirowohradzki”, tom 4, s. 436. Kimże jest Stepan Ryczko? Jego imię od razu wypływa w pamięci przy wzmiance o legendarnym patriocie, kilkakrotnie represjonowanym, ale niepokonanym, moim krajaninie z Nowomyrhorodu Stepanie Demydowyczu Kożumiace. Razem odbywali karę w Maryjskiej ASRR. Nic dziwnego, że znaleźli wspólny język — obaj byli świadomymi Ukraińcami i gospodarnymi, bystrymi rolnikami, takimi, którzy mogliby uczynić z Ukrainy ziemski raj, gdyby mieli taką możliwość. Stepan Fedorowycz pochodzi z Kucewoliwki, uczył się na kursach pisarzy gminnych, zdążył trafić do carskiej armii. Po powrocie do rodzinnej wsi zajął się sprawami towarzystwa kredytowego, które współmieszkańcy powierzyli mu do kierowania. Doprowadził do porządku młyn parowy, organizował we wsi „Proświtę”, przy której działał dom ludowy, chór, którym Stepan Fedorowycz kierował, sprzyjał organizacji „Wolnego Kozactwa”. Stepan Ryczko miał we wsi jedno- Anatolij HATNENKO, m. Kijów. Chcę podzielić się z wami, szanowne panie i panowie, jedną zabawną historią. Wprawdzie, czy jest ona aż tak zabawna, osądźcie sami. Zaczęła się pewnego ranka, kiedy jechałem do pracy trolejbusem. Podróż ta skłoniła do wspomnienia nie tylko znanej sentencji o beczce śledzi, ale i ulu z pszczołami, które głośno bzyczały. Rzecz w tym, że w przeddzień ogłoszono wyniki ostatnich wyborów kolejnego prezydenta kraju. Zgodźcie się, wydarzenie warte tego, aby o nim porozmawiać, nawet z nieznajomymi ludźmi. — Jak zawsze, wybrali nie wiadomo kogo — próbując przekrzyczeć swoim słabym głosem polityczną wielogłosowość, wyraził swoją opinię siwowłosy dziadek. — Nie mówcie tak — zaprzeczyła mu kobietka z wielkim koszykiem na kolanach. — On ładnie występuje i nie tylko po naszemu i w ogóle... — Właśnie o to chodzi, że ładnie występuje, zobaczymy, co zrobi dla ludzi — powiedziała jeszcze starsza, ale już z oznakami jesieni kobietka. — Nie umiemy myśleć, wybieramy nie sterników, a kieszonkowców — dobiegł z tylnego pomostu potężny męski bas. Jakby kontynuując jego myśl- I. K. Biłodid myśliciela i przyjaciela, nieco młodszego od siebie — Hryhorija Szaszła. Z nim później, kiedy zakazano „Proświty”, organizowali we wsi wspólnotę autokefalicznego kościoła, chór cerkiewny, który wykonywał i religijne, i ukraińskie pieśni. Wiedzieli, że wiele zależy od tego, jaka będzie dorastać młodzież, więc skupili ją w Kucewoliwce w „Młode bractwo”, przed członkami którego stawiali zadanie studiowania historii Ukrainy. Oczywiście, GPU, które powołane było strzec interesów i perspektywy na tej ziemi rosyjsko-radzieckiego okupanta, rozumiało, jakie zagrożenie płynie od takich ludzi. Więc nie dziwi, że w marcu 1928 roku księgowego Kucewoliwskiej spółdzielni rolniczej Stepana Ryczka aresztowano. Wśród standardowych oskarżeń o kontrrewolucyjną agitację widniało i takie: propaganda ukraińskiego szowinistycznego charakteru. Nikomu nawet do głowy nie przyszło, jaki szowinizm może być u zniewolonego narodu? No, a jeszcze — odciąganie młodzieży od LKSMU. Oczywiście, „Młode bractwo”, które działało do 1927 roku, odciągało młodzież od komsomołu. Na trzy lata Stepana Fedorowycza wysłano do Maryjskiej ASRR (razem z nim przebywał i Hryhorij Szaszło), po czym zakazano mieszkać w wielkich miastach Związku. Po zwolnieniu mieszkał w Dniepropietrowsku, pracował jako księgowy na kolei. Najwyraźniej kara nie złamała ukrainocentrycznego światopoglądu Stepana Fedorowycza, bo już w 1936 roku NKWD konstatowało, że rozpowszechniał prowokacyjne plotki o wymyślonym głodzie (to, że nie były to plotki, a straszna prawda, przekonujemy się dopiero w naszych dniach), dowodził, że ukraińska kultura doznaje ucisku, śpiewał nacjonalistyczne (zrozumiałe, ukraińskie) pieśni. Za to wszystko jeszcze dwukrotnie był sądzony — w 1936 i 1937 r. Dalsze jego losy nie są znane, ale można dokładnie powiedzieć, że Stepan Fedorowycz do rehabilitacji aż w 1993 roku nie dożył. Za to świetnie czuł się Iwan Kostiowycz Biłodid. Od razu po potrzebnych władzy zeznaniach wstąpił na Charkowski Uniwersytet na wydział literacko-lingwistyczny, wykładał w wyższych uczelniach, wstąpił do partii, po wojnie obronił dysertacje i pod koniec lat 50. stanął na czele Ministerstwa Oświaty. Właśnie Iwan Kostiowycz wprowadzał fakultatywną naukę języka ukraińskiego w szkołach Ukrainy, a faktycznie, wypieranie go z rodzimego szkolnictwa. A objąwszy na początku lat 60. Instytut Językoznawstwa imienia O. Potebni AN USRR, Iwan Kostiowycz przez wszystkie następne 20 lat swojego dyrektorowania aktywnie pedałował temat harmonijnej narodowo-rosyjskiej dwujęzyczności, czyniąc ją jednym z głównych naukowych tematów językoznawczych instytucji kraju. Nazwy jego prac świadczą same za siebie: „Leninskaja tie- Gazeta rady rejonowej w Onufrijiwce „Prydniprowja” na początku lutego tego roku poinformowała, że we wsi Uspenka „…zakończyła się dyskusja społeczna dotycząca nadania Uspieńskiej szkole ogólnokształcącej I—III st. imienia wybitnego uczonego-językoznawcy, dyrektora Instytutu Językoznawstwa im. O. Potebni, urodzonego w Uspence Iwana Kostiantynowycza Biłodida. Zespoły pracownicze i uczniowskie, rodzice uczniów poparli propozycję, by w ten sposób uczcić osobisty wkład I. Biłodida w budowę obecnego budynku szkoły oraz w pomnażanie oświatowych osiągnięć wsi. Rodzina I. Biłodida wyraziła zgodę na nazwanie placówki oświatowej jego imieniem”. Możliwe, że w Uspence u niektórych imię akademika czasów ZSRR kojarzy się z oświatą, wszak we wsi z biegiem czasu nie pozostało ludzi, którzy mogą pamiętać początek jego politycznej kariery. Ludzie odeszli na tamten świat, ale pozostały dokumenty archiwalne.
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
...ku, w dyskusję wtrąciła się stara kobieta w jaskrawej chustce: — A czego wy od nich chcecie? Przecież to aligatory... Ostatnie słowo utonęło w wybuchu śmiechu, który przerodził się w prawdziwy rechot. Kiedy rechot ucichł, dyskusja trwała dalej. Jej zakres wyznaczały takie parametry: od „poradzi sobie, bo jest mądry” do „nie poradzi sobie, bo będzie dbał tylko o własną kieszeń”. Wraz ze zbliżaniem się przystanku dyskusja przycichła i znaczna część pasażerów ruszyła ku wyjściu. Mój wzrok wyłowił z tłumu wysokiego, szczupłego mężczyznę około czterdziestki, w modnej obecnie plecionej czapeczce. Na jego ustach błąkał się ironiczny uśmiech, a w ogóle jego twarz miała taki wyraz, jakby wiedział coś, czego nie wiedzą obecni. „To powiedz, co wiesz”, — pomyślałem. A on, jakby usłyszawszy moje życzenie, powiedział: — Rzecz w tym, kochani, że nie jesteśmy Ukraińcami, lecz Połowcami. Zresztą to słowa-synonimy... — Co to znaczy Połowcy? — nie wytrzymałem. W tym momencie tramwaj... trolejbus zatrzymał się, mężczyzna ruszył ku wyjściu i rzucił mi w biegu: — Dlaczego Połowcy? Pomyślcie sami... Powiedział i pobiegł, kulejąc, swoją drogą, zostawiając mi zagadkę. O tej zagadce opowiedziałem swoim kolegom. Wypowiadali różne myśli, ale zgody nie osiągnęliśmy. Spieralibyśmy się długo, gdyby nie wszedł szef. Jak zawsze grzecznie się przywitał, postawił nam zadanie i życzył powodzenia w jego wykonaniu. Kiedy wyszedł, wszyscy rzucili się do swoich komputerów, by wykonać polecenie szefa. Ja jednak nie wytrzymałem i wpisałem słowo, które nie dawało mi spokoju. Wyświetliła się informacja, że Połowcy to lud mówiący językiem tureckim, który prowadził koczowniczy tryb życia w XI–XIII wieku, także na terenie dzisiejszej Ukrainy. To nic nie dodało do mojej wiedzy, wiedziałem to już wcześniej. Rozwiązać moją zagadkę pomogła kolejna wyprawa na targowisko. Przechodząc obok straganów, zatrzymałem się przy jednej kobiecie, której ziemniaki, według mnie, były dobre. Akurat kończyła rozmowę ze swoim kupcem. Usłyszałem tylko, jak powiedziała: — Same słowa, językiem młócić to my się nauczyliśmy, a do roboty nie u wszystkich ręce się rwą. A słowa bez czynu to plewa. Kupiec machnął na to ręką i odszedł. A mnie jakby błyskawica olśniła: dużo mówimy, a te słowa, jak plewa, do niczego nie pobudzają, więc u tych, którzy dużo gadają, w głowie jest „plewa” (biorę to słowo w cudzysłów, bo zrozumiałem, że chodzi o plewę w znaczeniu pierwotnym, a nie przenośnym). Zatem, jak ustalił ów dowcipniś w trolejbusie, my jesteśmy „Połowcami”, bo w naszych głowach jest „plewa”. Zapytacie, a jakie jest wyjście z tej pikantnej sytuacji? Powiem, jak to rozumiem: wyostrzać umysł, uczyć się analizować wydarzenia, zjawiska, osoby — i ciągnąć pług. Inaczej może się zdarzyć, że nasi potomkowie przeczytają w internecie lub w encyklopediach o nas straszne słowa: Ukraińcy — dawny naród słowiański o wielkiej historii i kulturze, który żył na terenie dzisiejszej... Ptu, ptu, niech Bóg broni. Żeby tego nie
Maschinelle Übersetzung
Uwagi czytelników „SP” polecamy wywiad z prezydentem Ligi Ukraińskich Mecenasów, przewodniczącym Rady Nadzorczej PJSC „Firma Farmaceutyczna »Darnycja«”, doktorem nauk farmaceutycznych, profesorem, kierownikiem katedry farmacji przemysłowej, klinicznej i farmakologii klinicznej Narodowej Akademii Medycznej Kształcenia Podyplomowego im. P. L. Szupyka, Wołodymyrem Zahorijem. — Co ma powiedzieć o swoich odczuciach człowiek, pod którego kierownictwem kończy się już XVII Międzynarodowy Konkurs Języka Ukraińskiego im. Petra Jacyka? — Zacznę z daleka. Mój znajomy, który odznacza się permanentnym sceptycyzmem, tak skomentował ten konkurs: „Bijecie głową w mur”. Odpowiedziałem: „Prędzej czy później ten mur przebijemy!”. A on zacytował Polaka Stanisława Jerzego Leca: „I wtedy znajdziecie się w sąsiedniej celi”. Oczywiście, w tych gorzkich słowach jest swój sens. I mimo wszystko, ponieważ wszystkie prawdy są względne, to i tej ponurej sentencji nie możemy sprowadzić do rangi prawdy absolutnej. Jest ona dla beznadziejnych pesymistów, dla ludzi słabego ducha, którzy, zetknąwszy się z ciężkimi próbami, skazani są na kapitulację. Mówiąc, że tutaj nic nie da się zrobić, wszystko jest przeciwko nam… i często bywa tak, że człowiek w tej sytuacji ma dwojakie odczucie. Jedno — przykrość ze świadomości swojej bezsilności, a drugie — ulgę: nie musi szarpać sobie żył, bo okoliczności są nie do pokonania. Łatwiej przeciwstawić się intoksykacji zwątpienia i pesymizmu, kiedy obok ciebie jest chociaż grupa ludzi o podobnych poglądach i kiedy czujesz pozytywne echo swoich wysiłków. Nie „biję głową w mur” samotnie — obok mnie jest zespół zjednoczony celem nie tylko podniesienia prestiżu społecznego języka państwowego w naszym państwie, ale i odrodzenia narodowego, uwypuklenia priorytetów nie tylko w sferze oświatowej, ale i w polityce humanistycznej w ogóle. — Czy nie ma Pan odczucia człowieka wołającego na puszczy nie wiadomo do kogo? — Już nie. Coś bliskiego temu było na początku konkursu, kiedy na każdym kroku natykaliśmy się na obojętność, inercję, zwątpienie, a niekiedy nawet na wrogość. Obraz był wtedy beznadziejny. Zdemoralizowanie, totalna apatia, depresja społeczna zmiażdżyły społeczeństwo, a organizacje narodowo-patriotyczne i społeczne w nim jakby ostatecznie pogodziły się ze swoją bezsilnością i bezradnością, uwarunkowanymi obiektywnymi okolicznościami w życiu społeczeństwa. Ale my krok po kroku utwierdzaliśmy swoją ideę. Nauczycielstwo nie jest jednorodną masą. Wielu z nich z irytacją przyjęło wiadomość o konkursie — jeszcze jeden zbędny kłopot. Do tego praca w nim jest bezpłatna! Jednak przeważająca większość odniosła się do wiadomości z nadzieją i poparła ją. Musimy pokłonić się takim pedagogom. W państwie — rewolucje, inflacja, korupcja, machinacje wyborcze, strajki, kradzieże, natarcie kryminalitetu, rozmywanie hierarchii wartości właściwych cywilizowanemu społeczeństwu, a ci orędownicy, zapominając o osobistych problemach, bólach i krzywdach, codziennie idą do dzieci i uczą je tego, co rozumne, dobre i wieczne. A nasi urzędnicy wszystkich szczebli nijak nie mogą pojąć, że od nauczyciela, tak jak od lekarza, zależą nie tylko jakość społeczeństwa, ale i jego bezpieczeństwo narodowe. Intelektualnie pełnowartościowy i moralnie normalny i zdrowy jednostka to podstawa pomyślnego społeczeństwa, czym dzisiaj, niestety, nie możemy się pochwalić. Wielki europejski kraj z potężnym potencjałem, bogaty w niezbędne do życia zasoby, przeżywa dwa najazdy hordy. Pierwszy — wojna hybrydowa; drugi — horda wewnętrzna, czyli niemoralność, bezduchowość, faryzeizm, intelektualne lenistwo, zastępowanie tradycyjnych wartości, nihilizm narodowy. Z drugą hordą, która jak korozja rozżera ludzkie dusze, walczyć nie jest łatwiej niż z rosyjską interwencją w Donbasie. Potrzebne są pozytywne, fundamentalnie ważne dla bytu narodu idee, rzeczywiście pozbawione jakiegokolwiek cienia koniunktury. Potrzebna jest otwartość, demokratyczność i przejrzystość w ich interpretacji. Żeby nikt nie miał podstaw powiedzieć, na przykład: to robi się pod wybory czy coś w tym stylu. Jednym słowem, za tym nie powinien stać wąsko merkantylny cel. To musi być właśnie taka sprawa, na którą ochoczo odpowie każde ukraińskie serce. — Właśnie tym można wyjaśnić to, że ma Pan niezmiennych partnerów, którzy dołączają ze swoimi środkami do konkursu. Nie jest Pan samotny? — Tak! Co roku jest szereg nagród od osób prywatnych z diaspory i Ukrainy. Niekiedy swoje nagrody ustanawiają deputowani ludowi. Nie będę ich wszystkich tutaj wyliczał. Ich nazwiska pojawią się w naszych komunikatach prasowych przed oficjalnym zamknięciem konkursu. Wymienię tylko najważniejszych z naszych mecenasów. Jest to Fundacja im. I. Bahrianego z USA, Związek Ukrainek Australii, osobiście Julia Tymoszenko. Ich darowizny na fundusz nagród konkursu są największe. Są z nami już od 10–12 lat. Ich pomoc trudno przecenić. — Konkurs w warunkach wojny — to bardzo trudne? — Jak wszystko na Ukrainie dzisiaj. Wszyscy istniejemy w szczególnym trybie granicznego napięcia: politycznego, ekonomicznego, moralnego. Dzisiaj rozstrzyga się, czy wytrwamy i czy będziemy w ogóle. Każdy robi swoje, czując ten kontekst. A jeśli chodzi o konkurs, to nie możemy go wstrzymać. Byłoby to uznaniem naszej porażki. A wielka porażka składa się z wielu małych porażek. — Na jakim etapie jest obecnie konkurs? — Pozostał ostatni — ogólnonarodowy — etap, a za nim wszystko jak zawsze. Praca jury, wyłonienie zwycięzców i laureatów oraz finałowy akord w stołecznym teatrze im. Iwana Franki w połowie maja, gdzie ze sceny teatru wybrzmi informacja o tym, kto będzie otwierał już XVIII maraton językowy. Rozmawiała Switłana KORONENKO zwrócić uwagę na XIII wiek. A grobów szukać nie Askolda, a Czyngis-chana, Batu-chana i innych „książąt” z tego plemienia. A jak nie znacie swojej historii, to lepicie pomnik ukraińskiemu księciu Włodzimierzowi w Moskwie, a trzeba by chana Batu. Autorowi książki radzimy przeczytać trylogię Wołodymyra Bilińskiego „Kraina Moksel albo Moskwa” oraz „Moskwa ordyńska” tego samego autora. I nie musicie szukać początków swojej kultury w Kijowie. Szukajcie gdzieś w mongolskich stepach. W Kijowie wasze plemię tylko kradło: ikony, freski, obrazy, książki, historię, ludzi…; grabieże rozpoczął „święty” Andrzej Bogolubski, tak do dzisiaj zatrzymać się nie możecie: zakłady i fabryki wywozicie z okupowanego Ługańska i Doniecka. I gdzie wy w Moskwie tę kulturę zobaczyliście? Zniszczyliście na Ukrainie tysiące świątyń… Czy to my was do takiej kultury przyuczaliśmy? Czy but moskiewskiego okupanta na Krymie, w Doniecku, Ługańsku — to kultura ordyńska na współczesnym etapie? I kiedy już moskiewski faszyzm nasyci się tymi głodomorami i ludobójstwami… Wydaje się, że w carskiej Rosji człowiek, który dawał zezwolenie na druk książki, stawiał swoje nazwisko. Pewnie i u nas trzeba stawiać nazwiska „Państwowego Komitetu”, żeby było kogo konkretnie pociągnąć do odpowiedzialności karnej. Bo za państwowe środki drukują wątpliwych autorów i narzucają Ukraińcom moskiewskie poglądy.
Maschinelle Übersetzung
Wasyl MAŁASZEWYCZ, osiedle typu miejskiego Czerniachów, obwód żytomierski. To, że obecna „ukraińska” władza kontynuuje politykę Piotra Wałujewa — niszczenie języka ukraińskiego — wiedzą wszyscy. Aby przekonać naród do swojej racji, stosują różne metody. Szukają dla nas autorytetów za granicą. W 2016 roku w Charkowie wydawnictwo „Folio” wydrukowało „na zlecenie Państwowego Komitetu Telewizji i Radiofonii Ukrainy w ramach programu Ukraińska Książka 2016” książkę Antona Antonowa-Owsejenki „Trzy wojny Rosji z Ukrainą”. Autora przedstawiono jako rosyjskiego historyka i dziennikarza, wnuka znanego rewolucjonisty W. A. Antonowa-Owsejenki oraz syna pisarza-dysydenta — założyciela muzeum historii Gułagu w Moskwie. Ale autor, jak się zdaje, jest jeszcze specjalistą w kwestii językowej. Sądźcie sami: „…Oburzenie mieszczan, w tym etnicznych Ukraińców, wywoływały środki podejmowane przez Petlurę w imię, jak mu się wydawało, ukraińskiej państwowości: na przykład specjalnym rozkazem Petlury nakazano język wszystkich szyldów handlowych w Kijowie zmienić w ciągu trzech dni na ukraiński. Ale mieszczanie, nie tylko z zamożnych warstw, ale i robotnicy, i chłopi doskonale rozumieli, że taka »państwowość« jest niewiele warta, skoro Petlurę interesuje tylko zewnętrzna strona sprawy, a wcale nie to, co kryje się pod szyldami wewnątrz samych kramów i sklepów… Zdumiewające, do jakiego stopnia precyzji mogą powtarzać się wydarzenia sprzed niemal 100 lat. Powstanie przeciwko centralnej władzy kijowskiej na południowym wschodzie Ukrainy w 2014 r. zaczęło się nie tylko dlatego, że wiosną tego samego roku wojska rosyjskie okupowały Krym (choć właśnie to stało się przyczyną pierwotną), a dlatego, że w Radzie Najwyższej wkrótce po zwycięstwie rewolucji 2013—2014 r. pojawił się projekt poprawek do ustawy o językach regionalnych: ten projekt przewidywał używanie na Ukrainie w charakterze państwowego tylko jednego języka — ukraińskiego. Mimo że ten projekt ustawy nie został, zdaje się, nawet poddany pod głosowanie w Radzie Najwyższej, samo jego dyskutowanie w społeczeństwie i w prasie wywołało oburzenie w Donbasie i w obwodzie ługańskim: ludzie tutaj porozumiewali się głównie po rosyjsku i chcieliby, żeby tak pozostało również w przyszłości. Tym oburzeniem, z kolei, cynicznie wykorzystali zachęcani przez Kreml emerytowani rosyjscy specnazowcy i ultrapatrioci, w rodzaju Girkina (Striełkowa) i Borodaja… …Tak w nowym tysiącleciu rozpoczęła się kolejna wojna domowa na Ukrainie, której ponurą rolę »pierwszych skrzypiec« znów odgrywa Rosja — jej obecny autorytarny reżim. O tej trzeciej wojnie Ukrainy z Rosją jeszcze będzie mowa w dalszej części. A tutaj ważne jest dla nas to, że i powstanie przeciwko Dyrektoriatowi w 1918 r., i oburzenie na południowym wschodzie w 2014 r. zaczęły się praktycznie tak samo: po tym, jak władze w Kijowie zażądały »zmiany szyldów«. Wydawałoby się: przez sto lat można było wyciągnąć wnioski i lekcje…” Czyżby autor był pewien, że moskiewskie narzecze też było językiem państwowym na Ukrainie? „Językiem państwowym na Ukrainie jest język ukraiński”, artykuł 10 Konstytucji Ukrainy z 28 czerwca 1996 roku. A rozmawiać moskiewską gwarą w Doniecku i Ługańsku nikt nie zabraniał. Nigdy. Ale i znieść państwowości języka ukraińskiego nawet ekipa moskiewskiego gubernatora nie zdołała. A o jakich „powstaniach” na południowym wschodzie Ukrainy mówi autor? Po co okupację Doniecka, Krymu i Ługańska nazywać powstaniem? Czy rosyjski autor nie wie, jaki kraj zajął część Ukrainy? A o jakiej „wojnie domowej na Ukrainie” mowa? Jak nazwaliście książkę? „Trzy wojny Rosji z Ukrainą”. To piszcie o wojnie między tymi państwami. A tak sami siebie zaplątujecie: i Kremlowi dogodzić się chce, i na Ukrainie książkę „na zlecenie” wydać. A jeśli chcieliście pisać o wojnach Ukrainy z Moskowią, to zaczynać, zapewne, należało od Bohdana-Zynowija Chmielnickiego, któremu nasz Taras poświęcił wersy: Oj Bohdanie, Bohdaneczku, Gdybym była wiedziała, W kołysce bym udusiła, Pod sercem uśpiła. Lepiej byście zbadali, jak zniknął język ukraiński w Kursku, Woroneżu, na Kubaniu… Pozabijali razem z nosicielami? I czy zrobili z tych ludzi mankurtów? Gdzie ukraińskie szkoły, uczelnie, przedszkola, gazety, czasopisma na terytorium moskiewskiej ordy?.. Kiedy człowiek z Moskowii próbuje opowiedzieć nam naszą historię, to powstaje pytanie: „A czy zna on swoją?” Jeszcze jeden cytat: „Historyczne przesłanki polegają właśnie na tym, że rozkwit trwałej państwowości samej Rosji należy zaczynać właśnie od Rusi Kijowskiej: to państwo z centrum w Kijowie założył w 882 r. książę Oleg. Świadkiem tego jest Mogiła Askolda w Kijowie na prawym brzegu Dniepru. Ukraina ma wielką historię i wielką kulturę, które dały początek historii i kulturze Rosji…” A jaki związek ma Askold z historią Federacji Rosyjskiej? Pewnie Moskalom należy zwrócić
Maschinelle Übersetzung
Ołeh PUSTOWHAR, członek Zarządu Połtawskiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki. Połtawskie obwodowe zjednoczenie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” przekazało żołnierzom wojny rosyjsko-ukraińskiej książkę poświęconą Iwanowi Frankowi. Połtawscy proświcianie przekazali żołnierzom frontu wschodniego oraz uczniom połtawskich szkół nowe wydanie Połtawskiego OZ Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” z serii „Biblioteczka Oświatowa”, poświęcone znamiennej dacie, którą obchodzono w ubiegłym roku — 160. rocznicy urodzin Iwana Franki. Publikacja stała się również prezentem dla uczestników „Igrzysk Bohaterów” — zawodów sportowych w crossficie „Siła narodu”. Ten ogólnoukraiński turniej sportowy w Połtawie odbył się z udziałem ciężko rannych podczas działań wojennych wojskowych, którym amputowano nogi lub ręce, albo którzy zmuszeni są poruszać się na wózku inwalidzkim. Epigrafem do wydania stały się słowa Iwana Franki: „Nie pora, nie pora Moskalowi i Lachowi służyć! Dopełniła się Ukrainy krzywda stara, nam pora dla Ukrainy żyć. Nie pora, nie pora, nie pora w rodzinny dom wnosić rozdor! Niech przepadnie niezgody przeklęta mara! Pod Ukrainy jednoczmy się sztandar!”. Opracował wydanie i napisał do niego przedmowę deputowany Rady Najwyższej poprzednich kadencji, dysydent-szestdziesiątnik, przewodniczący Połtawskiego obwodowego zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki Mykoła Kulczynski. „Publikując „Skrzydło sójki”, chcę, aby przede wszystkim młodzież zobaczyła Iwana Frankę nie tylko jako rewolucjonistę, wybitnego poetę, błyskotliwego publicystę, naukowca, wielkiego pracownika na ukraińskim niwie, Kamieniarza, którym on bez wątpienia był, ale także jako błyskotliwego prozaika, który potrafił głęboko zajrzeć w ludzką duszę i to, co zobaczył, przekazać ludziom. Wydanie przeznaczone jest dla młodzieży, a jego celem jest świadczenie współczesnemu pokoleniu o kolosalnym bogactwie literatury ukraińskiej. Opanować całe to bogactwo, przyswoić jego ideowe, emocjonalne, estetyczne, filozoficzno-kulturowe wypełnienie w taki sposób, aby stało się ono nieodłączną częścią światopoglądu współczesnej ukraińskiej młodzieży — to nadcel zbioru „Skrzydło sójki” — zaznaczył w przedmowie szef prośwician Połtawszczyzny. „Nasze towarzystwo wniosło swój skromny wkład w obchody jubileuszu Franki, wydając tę książkę i nazywając ją „Skrzydło sójki” od tytułowej noweli Iwana Franki. W zbiorze zamieszczono fotografie pisarza, cytaty o nim. Jeśli Szewczenko to zjawisko ukraińskiego uczucia, to Franko to zjawisko ukraińskiego intelektu. Wielkość jego polega na tym, że przezwyciężył swój czas, siebie, niezwykle ciężkie okoliczności swojego życia, idee tamtego czasu” — opowiedział połtawskim dziennikarzom Mykoła Kulczynski. „Skrzydło sójki” pomieściło utwory ukraińskich pisarzy oraz działaczy społeczno-politycznych. Oddając hołd Iwanowi France, zbiór rozpoczyna się fragmentem jego poematu „Wielka rocznica”. Połtawszczyzna literacka reprezentowana jest przez piękną prozę Hryhora Tiutiunnyka oraz fantastyczne opowiadanie „Król Mahan” autorstwa pierwszego przewodniczącego Połtawskiego miejskiego towarzystwa „Proświta” (1917 rok) Hryćka Kowalenki. Zamieszczono także opowiadanie „Dziewczynki” naszej współczesnej, znanej ukraińskiej pisarki Oksany Zabużko oraz noweli redaktorki ogólnoukraińskiego tygodnika kulturologicznego „Słowo Proświty” Lubow Hołoty. Podano utwory 23 pisarzy i publicystów — zaledwie cząstkę tego ogromu literatury ukraińskiej, który stworzony został dla nas przez najlepszych synów i córki naszego narodu. Wśród autorów, oprócz Iwana Franki — opowiadania i nowele Stepana Wasylczenki, Mychajła Kociubynskiego, Ołeksy Riznykiwa, Bohdana Łepkiego, Wasyla Stefanyka, Jewhena Hucała, Borysa Antonenki-Dawydowycza, Ludmyły Staryckiej-Czerniachiwskiej, Mykoły Chwylowego, Bohdana Żoldaka, Jurija Kosacza, Mykoły Chwylowego. Publicystyka reprezentowana jest przez aktualny do dziś esej Iwana Bahrianeho „Dlaczego nie chcę wracać do ZSRR” oraz nie mniej aktualne wystąpienia Wiaczesława Czornowoła i Jewhena Swerstiuka na Międzynarodowym kongresie więźniów politycznych reżimów komunistycznych, który odbył się w 1993 roku w Kijowie. „Zebraliśmy te utwory w jedną książeczkę, aby godnością pisarską, narodową i ludzką dorównywały wielkości Iwana Franki” — podsumował Mykoła Kulczynski na prezentacji książki. Anatolij KOWALCZUK. Na początku lutego br., jak i w poprzednich 10 latach, przedstawiciele organizacji społecznych (przede wszystkim Związku Oficerów Ukrainy, Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, zjednoczenia ukraińskich kozaków, weteranów, uczestników ATO, wolontariuszy) uczcili pamięć Bohaterów Trubeża. Tak nazywamy tych ponad trzystu kozaków-mieszkańców lewobrzeżnej Kijowszczyzny, którzy na początku lutego 1919 r. dobrowolnie wstąpili w krwawy bój przeciwko moskiewsko-bolszewickiej bandzie na brzegach rzeki Trubeż (nieopodal wsi Korżi w rejonie barysziwskim obwodu kijowskiego). Ceną swoich żyć na dwie doby zatrzymali natarcie wroga na Kijów. Dzięki temu Dyrektoria mogła ewakuować swoje instytucje ze stolicy. Nie powiódł się zamiar wroga nagłego zajęcia Kijowa, aresztowania i zniszczenia ukraińskiej władzy. Doznały klęski plany kremlowskich agresorów ogłoszenia całemu światu, że naród ukraiński, poddawszy się kłamliwej bolszewickiej propagandzie... Mykoła Kulczynski prezentuje nową książkę
“Ołeksa Tychyj — dysydent i prawdziwy doniecki Ukrainiec”. Taką nazwę miał wieczór pamięci, który zorganizowali pracownicy Połtawskiej Obwodowej Biblioteki Uniwersalnej im. I. Kotlarewskiego z okazji 90. rocznicy urodzin Ołeksy (Ołeksija) Tychyja — wybitnego bojownika o niepodległość Ukrainy i jej tożsamość narodową, znanego językoznawcy, jednego z założycieli Ukraińskiej Grupy Helsińskiej, obrońcy praw człowieka, więźnia politycznego komunistycznego reżimu, poety, pedagoga. Na wydarzenie przybyli aktywiści Połtawskiej Obwodowej Organizacji Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” oraz Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, uczniowie połtawskich szkół, studenci. Honorowi goście wieczoru opowiedzieli historię życia Ołeksy Tychyja i przypomnieli o obecnym wyczynie bojowników o niepodległość — żołnierzy wojny rosyjsko-ukraińskiej, którzy polegli za Ukrainę w Donbasie. Ołeksa Tychyj urodził się w 1927 roku w obwodzie donieckim, zmarł w 1984 roku w rosyjskiej Permi. Oddał życie za ukraińskie słowo. Z powodu swoich przekonań polityczny dysydent spędził prawie 17 lat za kratami. W więzieniu Ołeksa Tychyj mimo wszystko zbierał i przesyłał na wolność materiały do samizdatu. “Jestem rodowitym mieszkańcem Donbasu. Mam 46 lat od urodzenia. Uczyłem się w radzieckich szkołach, ukończyłem wydział filozoficzny Uniwersytetu Moskiewskiego im. Łomonosowa. Pracowałem w szkole, w fabryce, siedziałem w więzieniach i obozach” — pisał o sobie Ołeksa Tychyj. Wspomnieniami o walce ukraińskich dysydentów z reżimem radzieckim w latach 60.—90. ubiegłego wieku podzielił się przewodniczący Połtawskiej Obwodowej Organizacji Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Mykoła Kulczynski. On również w czasach radzieckich był dysydentem-więźniem politycznym. “Sam ruch dysydencki jest unikalny w historii świata, kiedy rosyjskie imperium bolszewickie surowo prześladowało wolnomyślicielstwo, wprowadzało tajnych współpracowników do wszystkich możliwych środowisk. Żadnego słowa wtedy nie można było powiedzieć, żeby nie dowiedziało się KGB, a nagle pojawiają się ludzie, którzy na głos mówią o sprawach narodowych: wolności, wyzwoleniu, ukraińskiej kulturze” — opowiedział Mykoła Kulczynski. “Musimy cenić takie ofiary i nie wyrzekać się ojczystego języka. To właśnie światło tych ludzi — dodaje — rozjaśniało ciemną chmurę moskiewskiego zniewolenia, w którym w tamtych czasach żyli Ukraińcy. Dlatego ich wkład w zachowanie języka ukraińskiego jest nieoceniony. To dziedzictwo, twórcze dziedzictwo ukraińskich uczestników ruchu oporu, dysydentów, ukraińskie społeczeństwo musi przyswoić, przepuścić przez siebie, wtedy nigdy nie będziemy mieli Krut, tragedii, nigdy nie będzie porażek, katastrof. Bo te ukraińskie wartości będą wchłaniane w duszę i serce z mlekiem matki”. Ołeksij Neżywyj, zastępca przewodniczącego obwodowej organizacji Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, literaturoznawca, naukowiec, doktor nauk filozoficznych mówił o znaczeniu odrodzenia języka ukraińskiego: “Niektórzy nim gardzą, niektórzy zapomnieli, niektórzy nie używają go, bo ten język dla mieszkańców Połtawy nie zawsze jest prestiżowy. Tak jest nie tylko dzisiaj, tak było i za czasów Iwana Kotlarewskiego, kiedy pięciotysięczna Połtawa stała się miastem gubernialnym i po to, by nosić ładne guziki z carskim orłem, trzeba było przede wszystkim zapomnieć ojczysty język. Właśnie o tym pisał, właśnie to wycierpiał Ołeksa Tychyj. Żył po to, by żył naród ukraiński, by naród wyrażał się w ojczystym języku, by najwyższym stopniem wyrażenia narodu była państwowość — nawiasem mówiąc, to jedna z głównych myśli w twórczym dziedzictwie, w ideach Ołeksy Tychyja”. Organizatorzy wieczoru pamięci zaprezentowali materiały informacyjne, książki oraz zademonstrowali fragmenty filmów dokumentalnych o Ołeksie Tychyju. A tymczasem władza po raz kolejny nie wzięła udziału w uczczeniu aktywnych uczestników Ukraińskiej Rewolucji 1917—1921 lat na lewobrzeżnej Kijowszczyźnie. Nie robi ona nic dla wykonania Dekretu i innych aktów, skierowanych na realizację jego postanowień. Takie ignorowanie przez bezinicjatywnych urzędników swoich obowiązków służbowych to nic innego jak świadomy sabotaż ważnych aktów normatywnych Prezydenta i Rządu. Zatem wychodzi na to, że Dekrety Prezydenta Ukrainy i rozporządzenia Gabinetu Ministrów Ukrainy wykonujemy my, przedstawiciele patriotycznej społeczności, a nie wyznaczeni przez głowę państwa czy wybrani przez wspólnotę urzędnicy. Jesteśmy głęboko przekonani: nadszedł czas, aby na szczeblu państwowym uznać, że uczestnicy lutowej bitwy nad Trubeżem — mieszkańcy Boryspola, Worońkowa, Baryszówki, Berezań i wielu okolicznych wsi — powtórzyli wyczyn Bohaterów Krut. Dlatego zasługują na to, by w miejscu bitwy postawiono im pomnik. Ale nie za 2 lata z okazji 90. rocznicy bitwy, a już w tym roku. I my go postawimy! Przypomnę czytelnikom. Na własny koszt jeszcze w 2010 r. wykonaliśmy i ustawiliśmy za zgodą władz we wsi Worońków w rejonie boryspolskim znak pamięci ku czci kozaków Worońkowskiej sotni (na brzegach Trubeża poległo ich ponad 70 osób), metalowy krzyż na grobie zabitego przez komunistów worońkowskiego atamana Iwana Czerpaka. 14 października 2016 r. (święto Opieki Matki Bożej, Dzień Ukraińskiego Kozactwa i Dzień Obrońcy Ojczyzny) na placu przy dworcu w osiedlu typu miejskiego Baryszówka odsłonięto znak pamięci ku czci uczestników bitwy nad Trubeżem (w bitwie zginęło ponad 30 mieszkańców tego miasteczka). Na wiecu, który odbył się przy znaku pamięci, kozacy w Baryszówce podjęli decyzję o zwróceniu się do Prezydenta Ukrainy jako głowy państwa i gwaranta Konstytucji z prośbą o zapewnienie wykonania w pełnym zakresie wspomnianych tutaj i wszystkich innych jego dekretów przez wszystkich urzędników na całym terytorium Ukrainy.
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
...dy, zniechęcił się do własnego państwa, dlatego nie broni ani stolicy, ani swojej władzy. Że rzekomo z niecierpliwością czeka na przybycie do Kijowa marionetkowego „sowieckiego robotniczo-chłopskiego rządu”, utworzonego z awanturników, terrorystów, rabusiów i maruderów. Czcimy bojowników o wolność Ukrainy i zawsze będziemy to robić bezinteresownie, z własnej inicjatywy, za nakazem rozumu i sumienia. Władza wzięła sobie za zasadę ignorowanie naszych działań. Jednak liczyliśmy, że w tym roku zmieni swoje postępowanie. Przecież już 22 stycznia 2016 r. prezydent Ukrainy wydał Dekret nr 17 „O środkach upamiętnienia 100-lecia wydarzeń Rewolucji Ukraińskiej 1917—1921 lat”. Zobowiązuje on kierowników organów władzy wykonawczej i organów samorządu terytorialnego do rozpoczęcia wreszcie tego, co od wielu lat dobrowolnie robimy my — poznawania ukraińskiej historii, badania mało znanych jej kart, zwłaszcza tych, które dotyczą wydarzeń Rewolucji Ukraińskiej 1917—1921 lat. A także wspólnie z społeczeństwem czczenia jej uczestników i bohaterów z okazji dat pamiątkowych. Mieliśmy nadzieję, że urzędnicy będą wykonywać Dekret oraz inne akty normatywne organów władzy państwowej, aby uzasadniać swoje wysokie pensje. Aby udowodnić społeczeństwu potrzebność swoich wysokich stanowisk i siebie, zakochanych w sobie, na tych stanowiskach. Ponadto sądziliśmy, że połączenie dwóch zasobów: naszego — ideowego, intelektualnego, patriotycznego i władczego — administracyjnego, finansowego, materialnego pomoże osiągnąć wielki efekt. Przede wszystkim w sprawie podniesienia poziomu świadomości narodowej społeczeństwa ukraińskiego, przyspieszy procesy dekomunizacji, desowietyzacji i derusyfikacji Ukrainy. Jednak pomyliliśmy się. Wła-
Maschinelle Übersetzung
Anatolij ZBOROWSKI, m. Irpień, obwód kijowski
— Wszystkie narody, nawet prymitywne plemiona, czciły i czczą swoich przodków, — mówi antropolog Serhij Segeda. — Naród, który nie czci swoich przodków, łatwo podporządkować.
Nad mogiłami bohaterów i wybitnych działaczy usypywano wysokie kurhany, wznoszono piramidy, okazałe zespoły pamiątkowe, mauzoleum. Te zabytki grobowe zawsze miały wielkie znaczenie symboliczne, podtrzymując łączność pokoleń. Wkrótce po ustanowieniu państwowej suwerenności naszej Ojczyzny Ogólnoukraińskie Towarzystwo Więźniów Politycznych i Represjonowanych zaproponowało utworzenie w Kijowie Panteonu Narodowej Chwały, w którym zostaliby upamiętnieni wybitni działacze państwowi, polityczni i kulturalni naszego narodu, których groby dziś są rozproszone w różnych zakątkach Ukrainy i poza jej granicami. Utworzenie Panteonu to niezwykle żmudne i odpowiedzialne przedsięwzięcie, któremu musi towarzyszyć wielka praca poszukiwawcza i badawcza. Jej wyniki zostały przedstawione na łamach pierwszego tomu książki znanego antropologa i historyka Serhija Segedy „Panteon Ukrainy”, w której autor podał informacje o miejscach ostatniego spoczynku wielu znanych postaci historii Ukrainy, począwszy od X do początku XIX wieku. Książka, oparta na sprawdzonych faktach i przechodząca należytą aprobatę naukową, napisana jest w formie dostępnej dla najszerszego kręgu czytelników. Naukowiec opowiada o poszukiwaniach grobów hetmanów Petra Sahajdacznego i Iwana Mazepy, ostatniego koszowego atamana Siczy Zaporoskiej Petra Kałniszewskiego, o przejmującej odysei czaszki atamana Iwana Sirko itd. Wydanie „Panteon Ukrainy” zawiera ogólne informacje biograficzne wybitnych osobistości, dane o ich rodzinach, okolicznościach śmierci, losie grobów. Antropolog S. Segeda zaznacza: „Mam nadzieję, że to wydanie przyczyni się do upamiętnienia pamięci najlepszych synów i córek naszej ziemi, dzięki którym naród ukraiński zachował swoją tożsamość, język, kulturę, nie zagubiwszy się w mrokach i blaskach minionego tysiąclecia”. W drugim tomie „Panteonu Ukrainy” znajdą się informacje o miejscach ostatniego spoczynku pisarzy, uczonych, artystów, których twórczość i obywatelska postawa sprzyjały ukraińskiemu odrodzeniu narodowemu XIX wieku; bojowników o niepodległość Ukrainy w pierwszej połowie XX wieku; działaczy kultury i sztuki kolejnych dziesięcioleci, dzięki których twórczości Ukraińcy zachowali swoją samoidentyfikację w warunkach ciągłego presingu systemu totalitarnego; dysydentów, którzy świadomie poświęcali swój dobrobyt, a nawet życie w imię przyszłości narodu ukraińskiego. Prezentacja pierwszego tomu książki Serhija Segedy „Panteon Ukrainy” odbyła się w stołecznej księgarni „Je”. Autor opowiedział o pracy nad książką i odpowiedział na pytania czytelników. W szczególności uczestników prezentacji interesowało, czy rzeczywiście przodkami współczesnych Rosjan są plemiona ugrofińskie. S. Segeda odpowiedział, że jest to dawno znany fakt, o którym piszą także poważni rosyjscy uczeni. Dokładniej, pisali. A teraz skarżą się, że zakazano im publikowania takich informacji.
Maschinelle Übersetzung
Wołodymyr POWOZNYK, kierownik rejonowego muzeum, regionalista, osiedle typu miejskiego Kulikiwka, obwód czernihowski
Jego imię jest niemal nieznane w Ukrainie, choć spod jego pióra wyszło 7 zbiorów poetyckich. O nim dopiero niedawno usłyszano w rejonie kulikiwskim obwodu czernihowskiego, a przecież jest on naszym rodakiem. W okresie sowieckim było to zrozumiałe, gdyż większą część swojego życia poeta spędził na obczyźnie, a zatem automatycznie uznano go za „ukraińskiego burżuazyjnego nacjonalistę”. Dziwne, że poety takiego talentu, o tak dramatycznym losie, do dziś nie zauważa się w ojczyźnie. Dlatego w roku stulecia urodzin artysty spróbujemy przebić ten mur niepamięci i sprowadzić go z powrotem do rodzinnego domu. Petro Karpenko-Krynycia (prawdziwe imię i nazwisko — Petro Dmytrowycz Horbań) urodził się 22 grudnia 1917 roku we wsi Bakłanowa Murawijka, obecnie w rejonie kulikiwskim obwodu czernihowskiego. Na bazie wykształcenia średniego ukończył roczne kursy dla nauczycieli historii i pracował jako nauczyciel. Ukończył zaocznie wydział historyczny instytutu nauczycielskiego w Kijowie, a następnie (stacjonarnie) wydział językowo-literacki tej samej placówki, równocześnie kontynuując studia w Kijowskim Instytucie Pedagogicznym im. M. Gorkiego. Wtedy też zaczął pisać wiersze i je publikować. Na rok przed II wojną światową był dyrektorem szkoły. Nie szanował władzy radzieckiej, natomiast swoich prowkraińskich nastrojów nie ukrywał. Podczas wojny, w Ukrainie okupowanej przez niemiecki nazizm, brał udział w ogólnonarodowym podziemiu wyzwoleńczym. Pracował jako korespondent gazety „Ukraińskie Polesie”, wydawanej w Czernihowie. W mieście nad Desną wiosną 1942 roku wydał pierwszy zbiór — „Grzmią drogi”. Po rozgromieniu czernihowskiego podziemia nacjonalistycznego Karpenko przeniósł się na Kijowszczyznę, gdzie redagował gazetę „Iwankiwskie wieści” (1942—1943). Od końca 1943 roku — na emigracji. Aresztowali go naziści i koniec wojny spotkał jako ostarbajter. Po kapitulacji Niemiec był współpracownikiem gazety „Ukraińska trybuna” (Monachium), redagował czasopismo „Awangard”. W 1950 roku przeniósł się do USA. Pracował jako robotnik w różnych zawodach w Nowym Jorku, Detroit, Los Angeles. Uzyskał stopień licencjata bibliotekoznawstwa na Uniwersytecie Ottawskim (1962), studiował w Amerykańskim Instytucie Rosyjskim Slawistyki (1963—1965). Był wśród założycieli Organizacji Pisarzy Ukraińskich na Wygnaniu „Słowo” (1954). Lecz wieczne dla poetów „poszukiwania siebie” przeciągnęły się. Brak bliskiej, rodzimej duszy, tęsknota za ojczyzną, stałe problemy ze znalezieniem pracy i mieszkania doprowadziły do załamania nerwowego. Po próbie samobójczej w 1965 roku Karpenko trafił na leczenie do szpitala psychiatrycznego, w którym przebywał aż do śmierci, zapomniany przez nieliczne grono przyjaciół i kolegów. W kręgach literackich ukraińskiej emigracji „pochowano” go już w 1968 roku. Tymczasem Petro Karpenko przeżył jeszcze 35 lat. Dopiero niedawno udało się ustalić prawdziwą datę jego śmierci — 5 stycznia 2003 roku. Poeta został pochowany na ukraińskim cmentarzu w South Bound Brook (stan New Jersey, USA). Utwory Karpenki-Krynycii wyróżnia dramatyczne napięcie, kontrastowość motywów i obrazów (miłość do wszystkiego, co ukraińskie, nieprzyjęcie imperialnego i radzieckiego, walka UPA, niepokój młodego emigranta-patrioty w Nowym Świecie, rozważania nad przyszłym państwowym kształtowaniem się Ukrainy). Autor zbiorów poetyckich „Grzmią drogi”, Czernihów, 1942; „Płomienna ziemia”, Monachium, 1947; „Podniesione żagle”, Augsburg, 1950; „Żołnierze mojej legii”, Chicago, 1951; „Poematy”, Detroit, 1954; „Indiańskie ballady”, Nowy Jork, 1968. Proponujemy, aby poznać twórczość poety, kilka jego utworów.
Petro Karpenko-Krynycia
* * *
Kto powiedział, że te dni są złote,
Że świty, jak marzenie, pogodne?
Szukam drogi w życiu
I drogi dla siebie nie znajduję.
Pokochałem na zawsze swój kraj,
Lecz spokoju wciąż jeszcze nie znam, —
Na szerokim łonie stepów
W jarzmie umiera Ukrainiec.
1940
Sen
Sen przyśnił się matce w nocy:
Zza stepu, gdzie krzyczą puszczyki,
Świszczą kule gorsze od zamieci,
Z boju, podbiwszy sto dróg
I przeszedłszy tysiąc borów,
Na podwórze wrócił syn.
Zmęczył się, nie podniesie oczu,
Nie otworzy strugania drzwi
I stoi, czekając tylko na nią.
Matka wstała. Drzwi otwiera,
Lecz w twarz jej — burza stepowa,
Co śmieje się i płacze w nocy.
27.08.1941 („Grzmią drogi”, Czernihów, 1942)
Moskwa
Zapytam wiatru, starego tułacza,
Który w przestrzeniach trąbi żal i gniew:
„Kto kopalnie katorżnicze Syberii zatarasował,
Niewinnym ciałem ludzkim napchał?”
Karelskie, Kołymskie, Dalekiego Wschodu —
Kto zrobił z gęstwin, gdzie szczerzy się żywa zguba,
Trumnę dla bezdolnych narodów?
I wiatr odpowie: „Wiem: Moskwa!”
Zapytam słońca, gorącego przyjaciela:
„Kto w paszczach więzień, w wilgotnych piwnicach,
Upojony złem nieludzkiej poniewierki,
Dręczy moich braci, miłośników słońca?
Kto kradnie im bajkę pięknego światła,
Kto lata jak złotą nić urywa,
Kto gwałci młodość jeszcze nierozkwitłą?”
I słońce odpowie: „Wiem: Moskwa!”
Zapytam ziemi, co huczy od wieków
Gromami pochodów, zgiełkiem bitew:
„Kto rozlał krwi niepohamowane rzeki
I krwią pola, jak deszczem, napoił?”
Ziemia w dawnej opończy pochmurnieje,
I opowieść będzie zbyt długa dla mnie —
Stanie otoczony ordami Kijów…
Połtawa… Dni czarnej historii…
Przetoczy się Wczoraj ogłuszonym gromem,
I będzie chlupotać Dziś we krwi…
Straszniejsze niż piekło Gomory i Sodomy,
Ponad Dantejskie piekło — swawola Moskwy.
Przyjacielu, który umiesz cenić niepokorę,
Gdy szepczesz słowa modlitw, —
Gdy cień wieczoru zapada jasnowidzący,
Czy wcześnie wstajesz, pamiętaj, że wróg,
Największy twój wróg — Moskwa!
Nic nie wiesz, obca cudzoziemko…
No, zagraj że! Tylko zagraj
Coś takiego, by ujęło duszę moją,
By zaćmiły się myśli o kraju
I o wszystkim, co zostało w tym kraju.
Co to jest? Akordy… A ja… Nie, to nie łzy, to wszystko minie… To nie łzy, lecz moje przeznaczenie, przede mną w akordach pędzi ku przepaści.
I lecę przez łeb w noc, pod grzmot oklasków i potoczysty śmiech… Emigracjo! Czy to ty, czy nie ty, i rozdrażnienie przepaści na czyich placach?
Jak to się stało? Jestem taki zbędny… I mgła otula mosty… Zaozerna tęczo! Mój błękitny śnie, Ukrainо!.. Wybacz mi!.. Słyszysz? Wybacz!..
Stój, stój! Nie pomoże fortepian… Ktoś rozkroił moje serce bez noża. Ech, nie wiesz, czego mi żal… Nic nie wiesz, obca cudzoziemko!
Modlitwa
Gdybym miał wznieść za ludzi moich modlitwę,
musiałbym w ciężkiej chwili przystąpić do Pana.
Nie prosiłbym o odwagę w bitwach
ani o zdolności — te mamy my.
…Przed ikoną na klęczkach, jak trzeba,
zapomniawszy o mnóstwie spraw ważnych i nieważnych,
poprosiłbym Go, Stwórcę Ziemi i Nieba,
by dał nam Rozum, Rozum.
1943
Maschinelle Übersetzung
Roman KRAKALIJA, członek NSPU
Nie często Złota sala Odeskiego Muzeum Literackiego widzi tak wspaniałe święto ducha ukraińskiego, naszej narodowej kultury. Tego dnia, w dniu jego świetnego 80. jubileuszu, życzono tu Oleksie Riznykowowi — ukraińskiemu pisarzowi, językoznawcy, byłemu więźniowi politycznemu, człowiekowi, w którym splotły się trzy pasje, trzy miłości: do Ukrainy, do naszego pięknego języka, do literatury. Choć jego serce pomieściło znacznie więcej, a przede wszystkim — miłość do ludzi. W wieku dwudziestu lat wraz z wiernym towarzyszem napisali oni ulotkę o faszystowskim komunistycznym reżimie i rozkleili ją po mieście — to nie tylko odwaga i męstwo, to czyn, który w tamtych czasach równa się wyczynowi. Nie zastraszyli go, nie złamali ani sędziowie z prokuratorami, ani więzienie. A ile ma on szczerych przyjaciół — pokazał ów pogodny wieczór, kiedy zjechali się oni zewsząd: z obwodu mikołajowskiego, z Winnicczyzny, z Czarnomorska — dawnego Iljiczowska, który przemianowano, i z Południnego, który wciąż jest Juzhnym. Zebrali się koledzy literaci, znani profesorowie, artyści, pedagodzy i nauczyciele szkolni — członkowie wielkiej ukraińskiej rodziny. Nawet w najcięższych czasach totalnych zakazów wszystkiego jaskrawo ukraińskiego, w czasach otwartej rusyfikacji był on jednym z tych, którzy odradzali tu ukraińską Odessę — jako organizator chóru, który bez oglądania się na niebezpieczeństwo śpiewał ukraińskie pieśni, kolędował i szczedrował, chodził do domów Ukraińców, często budząc i umacniając w ich duszach tę uśpioną ukraińskość. A dziś, w czasach nowoczesnej cynicznej rosjanizacji, opowiada młodym o pięknie, dawności, o obowiązkowej potrzebie nauki języka ukraińskiego. W genach wielu pokoleń wyryty jest ten straszny rok jego narodzin. Kto wie, czy nie była to Boża opatrzność, by w czasie niewidzianej, niesłychanej w świecie zarazy, stworzonej przez okupantów, którzy obłudnie nazwali siebie braćmi, — czy nie było to zesłane z nieba, by właśnie wtedy urodził się ten człowiek. Tak potężny duchem i ciałem, tak mocny generator energii, duchowości, optymizmu. Taki, jakim znamy, szanujemy, kochamy go dzisiaj. Więc też nie przypadkiem, gdy tylko wszedł w odpowiedni czas uświadomienia sobie swojego miejsca i przeznaczenia w tym życiu, swojej misji w nim, on, jak mówiono na tym święcie przez rodaków z rodzinnego obwodu mikołajowskiego, „dumnie z przeszłości trzyma w przyszłość genetyczny most”. Pierwomajsk — to jego druga ojczyzna. Bohopol, Syniucha… Boży kraj… A miejscem urodzenia — Jenakijewe. Ukraiński Donbas, jakim był, jest i będzie. „Kładliśmy nasze głowy, by Ukraina była wolna, dzisiejsi politycy kładą głowy jej najlepszych synów” — powiedział, witając pobratymca, przewodniczący Towarzystwa Więźniów Politycznych Paweł Otczenaszenko. Oleksa Riznykow — to niezwykły człowiek o nieposkromionym charakterze: trudno nadążyć za wszystkimi jego wędrówkami, za występami w szkołach, bibliotekach, za wszystkimi jego spotkaniami; od razu nawet nie wymienisz wszystkich jego laurów wraz z wybitnymi nazwiskami sławnych Ukraińców. Mimo wieku, nazwanego na tym wieczorze „wiekiem bardzo poważnym” (przewodniczący organizacji pisarzy Serhij Dmytrijew). Jego poezja zadziwia połączeniem liryzmu i obywatelskości. Jego proza przesiąknięta jest duchem czasu, o którym pisze. I tu, i tam jest on nowatorem. A jego prace językoznawcze zawsze zadziwiają nieoczekiwanym wyborem tematu i jego realizacją, kątem oceny, i koniecznie — nieoczekiwanym odkryciem, które nierzadko „ciągnie na rozprawę doktorską” — według słów profesora Hryhorija Hontczaruka, jak choćby „Słowogrono ducha”. Na inne językoznawcze odkrycie Oleksy Riznykowa — ludotwórczą funkcję języka — zwrócił uwagę profesor Wołodymyr Spodarec. Od teraz z jego inicjatywy taki specjalistyczny kurs będą studiować przyszli nauczyciele języka ukraińskiego — obecnie studenci Odeskiego Uniwersytetu Pedagogicznego im. K. D. Uszynskiego. Profesor Ołeksandr Ptaszenko poinformował, że książka Oleksina „Czym nasz język jest bogatszy od innych?” znajduje się w bibliotece Uniwersytetu Szanghajskiego. Wręczano kwiaty i dyplomy, czytano wiersze… Dobrze tu pasował wiersz kijowskiego poety Stanisława Bondarenki, redaktora naczelnego „Literaturnej Ukrainy”, o znaczeniu jubilata dla naszej kozackiej Odessy „Palmyra o nazwie Oleksa”. Serdeczne i przyjacielskie słowa wygłosili Wasyl Monastyrnyj, Oksana Doroszenko z Pierwomajska, Nadija Mowczan-Karpusz, Serhij Mefodowski, Ołeksandr Czajkiwski i Natalia Czamlaj, artystka Diem'janyszyna z Południnego, Walentyna Syduruk z Czarnomorska, Iryna Toma z Tatarbunar. Oleksa Riznykow nie jest językoznawcą, choć wykonuje pracę, która przerasta siły całego instytutu lub przynajmniej instytutowego wydziału. Językoznawcą jest z powołania duszy. Bardzo wyraźnie powiedział o tym przez telefon — a słuchali wszyscy na sali — Paweł Hryceńko, dyrektor Instytutu Języka Ukraińskiego NANU. Cała jego olbrzymia praca na tym polu płynie z potężnego źródła, którego imię brzmi — życiodajna miłość do żywego ojczystego języka. A na koniec zaprezentowano nowy tomik wybranych wierszy Oleksy Riznykowa „Słowogrono z 30 007 słów”, wydany na dziś nakładem wydawnictwa „Druk Piwdeń”. W adnotacji napisano: „W tej książce znajdziecie wiele słowogron słodkich, gorzkich i wytrawnych. Spożywajcie te, które was upoją i pokrzepią. Autor hodował te grona przez całe życie”. Życzymy autorowi wielu lat w zdrowiu i sile!
Zabrzmiały piosenki, których autorem jest Wasyl Meleszczenko we współautorstwie z kompozytorami Ołeksandrem Rożkiem, Anatolijem Szejczenkiem i Walerijem Drugalowym. Wykonali je artyści obwodowej filharmonii Charys Szyriński, Wiktor Hurba, ludowy zespół wokalny „Berezy” Obwodowego Pałacu Kultury (kierownik artystyczny Walentyna Rozum) oraz popularny duet wokalny małżonków Teluków. Poeta Wasyl Meleszczenko jest laureatem obwodowej nagrody literackiej im. Ilii Kulika oraz obwodowej nagrody literackiej im. Mykoły Kuliša. Został odznaczony najwyższym wyróżnieniem „Proświty” – „Budowniczy Ukrainy”. W 2002 roku Wasylowi Meleszczence nadano tytuł „Zasłużonego pracownika kultury Ukrainy”. Nigdy nie stał z boku problemów rozwoju kultury i duchowości soborowej Ukrainy, a dziś wychowuje prawdziwych miłośników słowa ukraińskiego, gorliwych obrońców ojczystego języka ukraińskiego.
Maschinelle Übersetzung
Lidia WICZENIA, członkini „Proświty”, dziennikarka, pisarka
„Lubię badawczą pracę, to jest moje życie” — szczerze i bez cienia patosu wyznaje działacz Połtawskiej „Proświty”, znany połtawski naukowiec, kandydat nauk historycznych, docent, pedagog Wiktor Rewehuk, prezentując swoje nowe wydanie. Należy ono do tematu badań z historii Ukrainy i regionalistyki historycznej, który dawno temu sobie wybrał (jest autorem 140 prac naukowych), i nosi tytuł „Połtawszczyzna. Antybolszewicki Ruch oporu lat 20.–30. XX wieku. Szkice historii”. Co znamienne, prezentacja monografii odbywała się na tle nowej ekspozycji sali nr 17 Połtawskiego Muzeum Krajoznawczego im. Wasyla Kryczewskiego „Połtawszczyzna w Rewolucji Ukraińskiej. Narodowo-wyzwoleńcze zmagania 1920–1923”, która była opracowywana przy jego konsultacjach. O oddaniu badacza swojemu tematowi i o współpracy z nim jeszcze od młodych lat równie po domowemu szczerze opowiedział dyrektor Muzeum Krajoznawczego Ołeksandr Suprunenko. Pogratulować swojemu nauczycielowi i mentorowi przyszli jego dawni studenci-historycy, wśród nich zastępca przewodniczącego obwodowej rady Anatolij Chanko, członek Zarządu OO „Proświty”, działacz społeczny Ołeh Pustowhar, doktor nauk historycznych, profesor Jurij Wołoszyn, a także aktyw Połtawskiej „Proświty”, koledzy naukowcy, przyjaciele, dziennikarze.
Wiktor Rewehuk opowiedział o długiej pracy nad monografią, ponieważ dokumentów trzeba było przestudiować bardzo wiele, wybierając z nich po ziarnku skąpe fakty do książki. Pracował przede wszystkim w resortowych archiwach SBU. W książce jest dziesięć szkiców opowiadających o antybolszewickim Ruchu oporu na Połtawszczyźnie w latach 20.–30. ubiegłego stulecia. Jest to aktualne dziś, gdy dla społeczeństwa ważne jest przyswojenie lekcji Rewolucji Ukraińskiej z dystansu 100 lat. Wydarzenia tamtej epoki na Połtawszczyźnie są nie mniej ważne i w ogólnym podsumowaniu wskazują na największy problem, aktualny, niestety, także dziś: brakuje nam tak samo jedności, spójności w walce o własną niepodległą i silną państwowość.
Autor opowiada o ośrodkach Ukraińskiego Ruchu oporu wobec rosyjsko-bolszewickiej okupacji, o jego przywódcach, atamanach w powiatach hadziackim, zińkowskim, myrhorodzkim, w Połtawie i Łubnach, o tragedii Ukraińskiego Autokefalicznego Kościoła i połtawskich kobzarzy, o represjach w latach 1937–1938, zwłaszcza o zińkowskiej katowni NKWD. Obok imion podwижników czytelnicy poznają także imiona katów, którzy fabrykowali sprawy przeciwko patriotom i po zwierzęcemu ich dręczyli. I choć wszyscy wkrótce otrzymali zasłużoną karę, trudno zrozumieć rozumem, co kieruje tymi, którzy na ziemi ojczystej występują przeciwko bratu: wtedy i teraz. Dlatego książka jest potrzebna przede wszystkim młodym Ukraińcom, podkreśla autor. Choć ma niewielki nakład (zaledwie 300 egzemplarzy), trafi jednak do bibliotek obwodu i Ukrainy, ponieważ wydana została w obwodowym wydawnictwie „Połtawskij Literator” przy wsparciu władz obwodowych jako publikacja o znaczeniu społecznym. O tym, że jego badania są interesujące, że czytają je nie tylko studenci, ale także żołnierze na wschodzie Ukrainy, mówili wychowankowie badacza. On zaś przygotował jeszcze trzy książki, które wkrótce dotrą do wszystkich, którzy pragną poznać bohaterskie karty przeszłości rodzinnego kraju.
Maschinelle Übersetzung
Chersońska Organizacja Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki wspólnie z Działem Krajoznawstwa Obwodowej Biblioteki Książnicy w Chersońskiej Obwodowej Naukowej Uniwersalnej Bibliotece im. O. Honczara zorganizowała wieczór „Droga ku wiośnie”, poświęcony twórczości Wasyla Mielenszczenki.
Ołeh OŁEKSIUK, przewodniczący Chersońskiej Organizacji Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. T. H. Szewczenki, członek NSPU
Wasyl Michajłowycz Mielenszczenko urodził się 12 lutego 1947 roku we wsi Ołhiwka w rejonie berysławskim na Chersońszczyźnie, w rodzinie chliborobów. Uczył się w technikum mechaniczno-okrętowym, a po służbie w Armii Radzieckiej – na wydziale filologicznym Chersońskiego Państwowego Instytutu Pedagogicznego, po ukończeniu którego od 1971 roku aż do dziś pracuje jako redaktor Chersońskiej Obwodowej Telewizji. Jego książki dla maluchów „Pierwsze kroki” (Kijów: Wesełka, 1973 r.), „Przyleciały jaskółeczki” (Kijów, Wesełka, 1975 r.) oraz „Chleb od zająca” (Kijów: Wesełka, 1976 r.) donośnie oznajmiły narodziny oryginalnego, życzliwego ukraińskiego poety, który swoim słowem ogrzewa i wychowuje dzieci. Od 1976 roku Wasyl Mielenszczenko jest członkiem Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy. Równolegle z codziennymi reportażami i autorskimi programami w obwodowej telewizji nadal działa w dziedzinie literatury ukraińskiej. Jego książki dla dzieci „Skowronek” (Kijów: Wesełka, 1980 r.), „Nasz kanał” (Symferopol: Tawria, 1981 r.), „Kapitan” (Chersoń: Czysta krynica, 1997 r.) oraz „Mój rysunek” (Chersoń: Proświta, 2008 r.) radują młodych rodaków. W niepodległej Ukrainie popularnymi stają się piosenki na teksty Wasyla Mielenszczenki,
a także duże zainteresowanie czytelników wzbudzają zbiory wierszy dla dorosłych: „Спасибі, друзі, що виє” (Chersoń: Proświta, 1994 r.), „Зустріч із юністю” (Chersoń: Sztrych, 2002 r.) i „Відкриття душі” (Chersoń: Proświta, 2013 r.). Tych dni ukazał się jubileuszowy zbiór wybranych utworów Wasyla Meleszczenka „Шлях на весну”. Goście wieczoru twórczego życzyli zatem Wasylowi Michajłowiczowi, który kończy 70 lat, zdrowia, pokoju i twórczego niepokoju. Bo i dziś przygotowuje on swoje reportaże z najodleglejszych zakątków Północnego Nadczarnomorza. Proświtianie z Chersońszczyzny przygotowali miłą niespodziankę dla Wasyla Meleszczenka: wręczyli mu Honorowy dyplom od Centralnego Zarządu „Proświty” i opłacili ojcu jubilatowi prenumeratę ogólnoukraińskiego tygodnika „Słowo Proświty”.
Maschinelle Übersetzung
Petro SZKRABIUK, pisarz, doktor nauk historycznych, Instytut Ukrainoznawstwa im. I. Krypiakiewicza NAN Ukrainy, Lwów
1 Znana pisarka Olga Jaworska, pochodząca z okolic Buczacza na Tarnopolszczyźnie, z zawodu jest matematykiem. Jednak jeszcze w szkole, a później na studiach, pisała wiersze, które drukowano w gazetach, czasopismach i almanachach. Zagłębiając się w formuły, równania i twierdzenia, nie zdradziła literatury. W 1975 roku otrzymała dyplom, wyszła za mąż za kolegę z roku Mykołę Jaworskiego, z którym studiowała w tej samej grupie; razem jeździli ze studenckim hufcem budowlanym do Surgutu; razem pracowali jako nauczyciele we wsi Turje w rejonie starosamborskim, na Lwowszczyźnie. Wieś jest malownicza, u podnóża gór. Właśnie z tych stron, a dokładniej z sąsiedniej Samborszczyzny, wywodzili się hetman Petro Konaszewicz-Sahajdaczny, wybawca Wiednia podczas tureckiego oblężenia w 1683 roku Jurij-Franc Kulczycki, pisarze tematyki historycznej Andrij Czajkowski, Iwan Fyłypczak… I Olga na poważnie zaczęła pisać — dusza pragnęła samowyrażenia w słowie artystycznym, a Mykoła jej pomagał. Przepisywał utwory na maszynie do pisania, później na komputerze, szukał sponsorów i wydawców. Począwszy od 1993 roku, światło dzienne ujrzał szereg tomików poetyckich Olgi (w tym dwa dla dzieci). Czytelnicy otrzymali również książki prozatorskie: opowiadania, powieści, dzienniki, romans… Przyszło ogólne uznanie. Za tomik „Odblask przeżytego dnia” Olga otrzymała Ogólnoukraińską Nagrodę im. Iryny Wilde (2008); powieść o UPA „Na cudzych wiatrach” została wyróżniona w Kijowie na konkursie „Koronacja słowa” – 2014 (specjalne wyróżnienie w nominacji „Powieści”). A ponadto Olga Jaworska jest laureatką nagród im. I. Franki, L. Martowycza, B. Łepkiego, współautorką kilku antologii, współautorką takich książek prozatorskich jak „Bohaterowie Krut”, „Zmartwychwstań w każdym sercu, Ukraino”, książki wspomnień o Iwanie Hnatiuku. Trzykrotnie zwyciężała w literacko-krajoznawczym konkursie imienia badacza Bojkowszczyzny Myrona Utryski (1908—1988). I to wszystko przy codziennym obciążeniu pracą nauczycielską (nie mówiąc już o kłopotach domowych), sprawdzaniu zeszytów itd. Nawiasem mówiąc, jej praca w szkole została również uhonorowana nagrodą znanego w regionie pedagoga i działacza Proświty Stepana Dubrawskiego (1829—1909). I oto nowa książka jej prozy — powieść „Niepalna świerczyna”.
2 Melania (w domu i wśród przyjaciół — Lania) Paraskewycz miała bezchmurne dzieciństwo. Rodzina mieszkała we Lwowie na Rynku. Ojciec wykładał geografię w Gimnazjum Akademickim, mama — historię w Gimnazjum Sióstr Bazylianek. Oboje łączyła miłość. Sama ona, piękność, dużo czytała, pisała wiersze, grała na fortepianie, malowała, wstąpiła na wydział architektury Politechniki Lwowskiej, gdzie zafascynował się nią kolega z roku Stepan. Typowy obraz życia ukraińskiej inteligencji okresu międzywojennego w Galicji, przede wszystkim we Lwowie. Bronienie przez Ukraińców swoich praw. Wiece. Przemówienia. Echa docierają także do Melanii. Już w wieku pięciu lat rodzice zabrali ją na takie liczne zgromadzenie — i zapadło ono w pamięć. Podobnie jak opowieści o OUN, ofiarnym czynie i śmierci członków OUN Biłasa i Danyłyszyna, o Hołodomorze w Wielkiej Ukrainie… W połowie lipca 1939 roku ojciec zniknął i nie powrócił. Najwyraźniej wtrąciła go za kraty polska policja. Bezchmurnemu dzieciństwu — nie, już młodości — nadszedł koniec. Zaczynają się tułaczki Melanii. I o tym opowiada ona sama — kobieta, która ma już 97 lat! To znaczy, że opowieść prowadzona jest w pierwszej osobie. I w jej indywidualnej historii zawiera się historia całego regionu: aresztowania w latach 1939—1941, uwięzienie Stepana i jej matki, konfiskata ich mieszkania, przeprowadzka osieroconej Melanii do wsi Wedmediwka do samotnego domu dziadka. A wkrótce nadejście „wyzwolicieli” w brunatnych mundurach — nazistów; działania OUN i UPA, tworzenie dywizji „Galicja”… Melania nie może stać z boku. Wspiera podziemie, drukuje w kryjówce materiały powstańcze. Lecz powracają, jak wtedy mówiono w Galicji, „drudzy sowieci”. Jej ukochanego Mychajła, dyrygenta chóru cerkiewnego, aresztują, świątynię podpalają. Melania zakopuje maszynę do pisania koło domu. A latem 1945 roku enkawudziści przyszli także po nią. Nocne przesłuchania, bicie, prowokacje… I wyrok: dwadzieścia lat GUŁAG-u i pięć lat pozbawienia praw. Dalej — Republika Komi. Wyrąb lasu. Przeziębienie, szpital, suchoty, opieka nad nią sanitariusza Ostapa — członka UPA, który później, już na „wolności”, we Lwowie, zostanie jej mężem, urodzi dwie córki, jednak pamięć o Mychajle nie raz będzie ranić duszę, bo kochała go do zatracenia.
3 Chyba nie ma potrzeby streszczać treści, ale trudno też powstrzymać się, by nie wyróżnić przynajmniej niektórych epizodów, zwłaszcza o tułaczce po zwolnieniu, pracy dojarki w Wedmediwce, leczeniu gruźlicy w rejonowym poradni przeciwgruźliczej, powrocie do wsi i utracie (najwyraźniej na rozkaz KGB) pracy oraz eksmisji z czerwonego kąta, gdzie tymczasowo mieszkała. I ruszyła przed siebie. Koło wsi Zadiłła zemdlała, cztery dni leżała nieprzytomna. Uratował ją nauczyciel Maksym. Kupił jej farby, a ona malowała porcelanowe talerze, które jego matka z powodzeniem sprzedawała w Borysławiu. Maksym nie był obojętny wobec Melanii. Ale służył w Armii Czerwonej, walczył i to zniekształciło jego duszę. Maksym stał się konformistą, moralnie zdegradował. Był przeciwny temu, by Melania odwiedzała starszego księdza. Bo do niego zaglądali też dawni żołnierze UPA. Oto fragment jednej rozmowy, która była ostatnią: po niej Melania przeniosła się do Lwowa (gdzie spotkała Ostapa): „— Wiem, że trafiłaś do OUN przez swoją dziewczęcą naiwność i ufność, połknęłaś haczyk patriotycznych haseł. — Maksymie, nie jestem kurą, żeby dziobać. Zostałam aresztowana, bo marzyłam o wolności Ukrainy i chciałam jakoś włączyć się do walki, by przyczynić się do przybliżenia tego dnia, kiedy stanie się ona niepodległa. — Czy ty choć rozumiesz, że bataliony wojskowe „Nachtigall” i „Roland” były skompletowane ze zdrajców, uzbrojone i umundurowane przez Niemców, z którymi walczyłem na froncie i o mało nie zginąłem, odnosząc rany? — Te bataliony zostały stworzone, Maksymie, z patriotów i walczyły za ukraińską ideę — za nasze samodzielne państwo. — Laniu, zrozum, banderowcy to przestępcy. Jak dotrzeć, dokrzyczeć się do twojego serca? Żal mi ciebie, jesteś piękna, młoda, tyle wycierpiałaś i nie uświadomiłaś sobie swojego błędu. Co cię poniosło do tego starego wilka, w którego legowisku zbierały się te szumowiny? — A jak nazwać tego, kto nożem odciął pierś młodej dziewczynie i ona umarła na moich oczach, tych, którzy odcinali uszy, łamali palce i wykuwali oczy takim jak ja? Nie takich słów chciałam usłyszeć od ciebie, Maksymie”. Miał on zamiar ożenić się z Melanią, a dlatego oświadczył, że chce odgrodzić ją od niebezpieczeństwa… „— Człowieka, Maksymie, nie da się odgrodzić od jego przeszłości. We mnie wypaliła się dusza. Urazy umiem wybaczać, puszczam je z wiatrem i zapominam, a rozczarowanie pozostaje w sercu na zawsze”. W powieści „Niespalony świerk” jest niemało takich wymownych epizodów, jak choćby o enkawudziście-szumowinie Szczegłowie czy o świetnej lekarce-ftizjatrze Olenie Tymofiijiwnie (prototypem jest pierwsza żona W. Czornowoła, Ołena Antoniw) i nowym aresztowaniu Ostapa (wyrok: osiem lat łagrów), wtrąceniu go do szpitala psychiatrycznego, zniekształceniu świadomości przez trankwilizatory, niespodziewanej agresywności wobec Melanii, guzie mózgu — i śmierci. A ją nadal prześladowano, eksmitowano z akademika rodzinnego i wygnano z poradni przeciwgruźliczej, w której harowała jako salowa. Trafiła do kołchozu, gdzie, padając z wycieńczenia, pieliła dwie działki — buraków i lnu. W końcu nie tylko ona jest taka. Wymowny epizod — o głównym lekarzu przytułku dla starców, którego pozbawiono stanowiska tylko za to, że pozwolił księdzu przyjść i wyspowiadać umierającą babcię. 4 Mnie to wszystko jest znane. Ale czy jest znane wszystkim tym, którzy żyją innymi interesami: internetem, Facebookiem, iPhone’ami, marzeniem o wyjeździe za granicę… Jeszcze mniej znana jest nasza „galicyjska” historia po przeciwnej stronie Ukrainy, gdzie dostęp do poznania prawdziwej przeszłości, i to nie tylko galicyjskiej, ale i ogólnoukraińskiej, do niedawna był całkowicie zablokowany, zresztą i teraz sytuacja nie jest lepsza. Niedawno byłem w Dnieprze i przekonałem się, jak ważne jest docieranie z prawdą o wydarzeniach ruchu narodowowyzwoleńczego do naszych braci i sióstr na wschodzie państwa. Dlatego książka Olhy Jaworskiej jest aktualna, potrzebna, tym bardziej że napisana lekkim stylem. Czytanie ułatwiają krótkie, znaczeniowo-emocjonalne rozdziały. Opowieść jej bohaterki o swoim życiu (okazuje się, że to osoba realna, która nie chciała ujawnienia swojego imienia) rozwija się na tle znaczących wydarzeń społeczno-politycznych całego kraju, które obejmują niemal całe stulecie. W opowieść organicznie wplecione są liryczne opisy i filozoficzne sentencje, które świadczą o duchowo-intelektualnej integralności osobowości. „Siedzę i rozmyślam nad swoim życiem — podsumowuje Melania — dziękuję losowi, że chłoszcząc mnie jak wiatr świerk, pomógł przetrwać (…), nie zostawił samotnie bez Bożej opieki”. Z jednej strony było to chrześcijańskie cierpienie, własna droga na Golgotę, a z drugiej — niepokora, bo nawet po skazaniu Ostapa, ryzykując, rysowała na ulotkach, które rozprowadzali dysydenci, wizerunki tryzuba oraz niebiesko-żółtych flag. Czyli nie ukorzyła się: samodzielnie wychowała córki, doczekała się Niepodległej Ukrainy i wnuków, z których jeden walczył pod Iłowajskiem i został ranny… 5 Jeszcze jedna cecha powieści — wiara. Wiara w Pana. Ta wiara jest jak światło, które ogrzewa i przenika książkę, mimo nieszczęść i przeżyć. Pisarka przekonała się o Bożej łasce — i to uderza szczególnie. To osobna (i bardzo wzruszająca) historia o tym, jak po niewyleczonej do końca ciężkiej grypie Olha Josypiwna zachorowała na gruźlicę mózgu; jak trzy lata leczyła się w poradni przeciwgruźliczej, była nawet w stanie śmierci klinicznej i widziała niemal to samo, co opisał amerykański filozof i psychiatra Raymond A. Moody w książce „Życie po życiu”: „Szłam długim tunelem. Razem ze mną — wielu ludzi. Trzymaliśmy ręce jak do modlitwy i zmierzaliśmy do jasnego światła. Na końcu tunelu przy wysokiej bramie siedziała przepiękna kobieta — śniada, z czarnymi włosami. Za nią — błękitne morze. Wszyscy poszli w tę bramę, a ja skręciłam w prawo i zobaczyłam twarz mamy”. Na szczęście lwowscy lekarze, o których wypowiada się z wyjątkowym ciepłem, przywrócili ją do życia. I nie tylko lekarze, ale i mama Maria, która czuwała przy niej dniem i nocą, oraz mąż, którego nie opuszczała nadzieja nawet wtedy, gdy w poczekalni zaświeciła się tablica informacyjna: „Jaworska zmarła”. Mykoła Iwanowycz okazał się prawdziwym aniołem stróżem. Wspierał żonę. Wierzył w jej wyzdrowienie, chociaż ona traciła wzrok, słuch, mowę. Już nikogo nie poznawała… Ogółem Olha Josypiwna przeszła kilka operacji, dwadzieścia dwie punkcje lędźwiowe. I — przeżyła! Co więcej, urodziła drugiego syna, Romana (pierwszy — Ihor). Potem zaczęła się aktywna twórczość. Jeszcze przebywając w poradni przeciwgruźliczej, poznała poetę Iwana Hnatiuka — i on, można powiedzieć, dokończył formowanie jej światopoglądu (korespondowali, spotykali się, wymieniali wrażeniami z wydarzeń). W rezultacie na półce, którą zdobi wiele wydań Olhy, pojawi się jeszcze jedno — „Niespalony świerk”. A świerk, jak świadczą znawcy, jest szczególnie odporny na niepogodę, przystosowany do kamienistych gleb, może rosnąć w szczelinach skał. Ze świerku wyrabia się trembity, a za najlepsze drzewo uważa się to, w które uderzył piorun. A jeszcze świerk wykorzystuje się jako roślinę leczniczą, przede wszystkim do gojenia ran. Takim świerkiem, mówiąc metaforycznie, jest bohaterka powieści. A także — sama Olha Jaworska.
Olha Jaworska — poetka, prozaiczka, pedagog, członkini NSPU. Autorka książek „Zelenyj zarinok” (1993, 1996), „Wysoka hodyna” (2000), „Ponad płynom podij” (2006), „Zranene stebło” (2011), „Literamy doli” (2016). Książek dla dzieci: „Nebesni kluczi” (2007), „Dzeń-dzełeń” (2014). Książek prozatorskich: „Zapizniła zustricz” (2001, 2009), „Widbłysk prożytoho dnia” (2005, 2012), „Na te wono j serce” (2008), „Obšyrom sercia” (2011), „Widłunnia” (2013), „Nezabute” (2014), „Na czużych witrach” (powieść o UPA, 2015), „Symfonia poczuttiw” (2016), „Szczodennyk bolu i trywohy” (2016).
Maschinelle Übersetzung
Swiatosław WASYLCHUK, m. Żytomierz. Odkąd sięgam pamięcią, ta książka leżała u nas w domu na stole pod obrazami, na ładnym, z frędzlami, biało-brązowym obrusie. Otwierając okładkę, widziałem tam mężczyznę w kożuchu, wysokiej barankowej czapie, który surowo patrzył na mnie i jakby pytał: „Kim jesteś, maluchu, i czego szukasz w mojej książce?”. Pytanie to słyszałem niemal na głos i rozumiałem, że odpowiedź jest gdzieś tam, w równych kolumnach wierszy, których jednak jeszcze nie umiałem czytać… A jeszcze w niedziele i wielkie święta, kiedy u nas, na Wołyniu, nie pracowano, a chodzono do cerkwi, nasza starsza siostra Hania, największa uczona (skończyła już siedem klas), brała tę książkę do rąk, wołała matkę i nas wszystkie dzieci (a było nas sześcioro i ja wśród nich najmłodszy), i my wszyscy sześcioro (siódmy, najstarszy brat Andrij, żołnierz UPA, zginął jako osiemnastolatek) zbieraliśmy się w świetlicy. Przychodziła jeszcze babcia Fedora. I wtedy Hania otwierała tę tajemniczą książkę i niemal uroczyście mówiła: – Taras Szewczenko, „Kobziarz”. Co dzisiaj czytamy? Pierwsza odzywała się nasza matka, Tekla: – O cerkwi Bohdana, o Moskalach, Lachach. Mamusia zaczyna dzielić się przemyśleniami o usłyszanym: – Widzicie, jak jeszcze dawno napisał Taras o Bohdanie i Moskalach; no, to ci dzisiejsi Sowieci (to dla nas najmłodszych, mnie i siostrzyczki Tamary, żebyśmy i my wiedzieli, że mowa o przyjezdnej władzy z gwiazdami na czapkach). Zaczyna się ogólna dyskusja. – Ci Moskale zawsze tacy sami, czy za cara, czy za Stalina – mówi babcia. – Zagarnęli całą Ukrainę. Za Petlury chcieli Ukraińcy mieć swoje państwo, walczyli o nie, oto i wasz dziadek Ołeksij i ojciec Karpo bili się z Moskalami-bolszewikami. Ale cóż: tamtych było bardzo wielu, a naszych mało. O Równe, Ołeksandriję, Kostopol, Sarny się bili. Jeszcze w lutym 1919 roku, po zwycięstwie naszego wojska nad Moskalami pod Kostopolem, do nas do domu na saniach przyjeżdżali Karpo z chłopakami. I wszyscy tacy młodzi, piękni, w barankowych czapach z tryzubami. Piękność! Miło popatrzeć! Ale nie tak się stało, jak się wydawało. Ze wschodu prze na nas Moskal, z zachodu – Lach. Pobili nasze wojsko, nie utrzymała się Ukraina. W nasz kraj przyszli Polacy. Dobrze, że chociaż dziadek i ojciec wrócili do domu żywi i zdrowi – zakończyła babcia. – A teraz nie ma ani tego, ani tamtego – dodała smutno matka. – Zabrała ojca czerwona banda od dzieci i pognała w daleki zimny Sybir, na koniec świata. Czy chociaż żyje jeszcze? – załkała. – Wróci ojciec, oto zobaczycie – odezwała się trzynastoletnia siostra Nadia. A jedenastoletni Tarasyk nawet nogą tupnął: – Wróci tato, oto zobaczycie! – Ech, córeczko, synku, z Sybiru jeszcze nikt nie wrócił, jak z tamtego świata – żałośnie odpowiada matka. …Oto już dwa lata w kraju władają Sowieci. Żołnierze przeszukują wsie, pola i lasy, szukają „banderowców”. Tu i tam wybuchają walki z powstańcami UPA. Giną młodzi chłopcy, którzy chcą, abyśmy my, Ukraińcy, mieli swoje niepodległe państwo. I dlatego hasło OUN „Zdobędziesz Państwo Ukraińskie albo zginiesz w walce o nie” – ponad wszystko. Młodzi wojownicy UPA, wystrzeliwszy w boju naboje, ostatnią kulę, granat zostawiali sobie, aby nie wpaść w łapy wroga żywymi. Szczególnie szalała stalinowska ochranka NKWD. Robiła zasadzki, obławy na powstańców i podziemników. Wspólnie z przybyłą władzą grabili miejscowy lud, zaganiali do kołchozów, wywozili rodziny powstańców i podziemników na daleki straszny Sybir, wielu zginęło naszego ludu. Siostra Hania kładła „Kobziarza” na stół, w oczach – łzy. Jej, szesnastoletnią, NKWD wtrąciło na miesiąc do kryminału, przesłuchując w sprawie banderowców. Ale nie przyznała się, nie poddała się prowokacjom tajnych współpracowników i ją wypuścili. – A przeczytaj nam ten wiersz o Polakach – mówiła matka. – No, ten, który często czytał ojciec, daj Boże pamięci: Położyło się słońce za górą, Gwiazdy zajaśniały, – A kozacy, jak ta chmura, Lachów otaczali. I zaczynają wspominać niedawną Polskę, wszak do 1939 roku nasze ziemie Wołynia i Galicji były siłą przyłączone do nowego polskiego państwa Rzeczypospolitej, która powstała w listopadzie 1918 roku. I choć sami Polacy byli do niedawna ujarzmieni, 123 lata nie mieli państwa – gnębili Ukraińców z jakimś sadystycznym zadowoleniem i zapałem, nie dopuszczając ich do rodzimej szkoły, wiary, nauki, urzędów państwowych, wojska. Toteż świadomi Ukraińcy gromadzili się w „Proświtach”, w kulturalno-sportowych i gospodarczych towarzystwach, aby wspólnie przeciwstawiać się okupantom. Aktywnie działały u nas „Proświty”. Kierowali nimi, z reguły, byli żołnierze ukraińskiego wojska (w Galicji – Strzelcy Siczowi i żołnierze UGA – Ukraińskiej Armii Halickiej), nauczyciele, lekarze, agronomowie, adwokaci. W Kostopolu „Proświtą” kierowali lekarze Roszczyńscy, a w naszej Antonówce „Proświtę” objął ojciec. Mając dużą rodzinę z siedmiorgiem dzieci, wydzielił jeden z czterech pokoi domu pod „Proświtę”. Tutaj przywoził z Kostopola, Równego, Łucka, Lwowa ukraińskie książki, gazety, czasopisma. Szczególnie popularne były grube coroczne „Kalendarze”, w których drukowano wiele praktycznych porad z prowadzenia rolnictwa. Toteż do ojca przychodzili ludzie nie tylko ze swojej, ale i z sąsiednich wsi zapoznać się z tą mądrą nauką, która pomaga gospodarować. Im ojciec dawał „Kobziarza”, gazety, prowadził rozmowy o ukraińskich sprawach, zachęcał rolników do współpracy. Rozumiał, że do ukraińskiej sprawy należy włączać i swoją rodzinę, żonę i dzieci. Oto i urządzał w weekendy wspólne czytanie i słuchanie Szewczenki. Ojcu świeciły oczy, deklamował poemat „Hajdamacy” emocjonalnie. Matka wspominała: – Oto kiedy zbierało się u nas w domu dziesięć-dwadzieścia osób i Karpo deklamował Szewczenkę, to ktoś z wujów pytał: „A co, może i nam stanąć na Lacha, jak ci hajdamacy? I pokazać im, przeklętym, że my jednak kozackiego rodu?!” Przed rozejściem się wujowie i chłopcy śpiewali chórem hymn narodowy. Szczególnie podobały im się słowa: „Jeszcze i nam, bracia Ukraińcy, uśmiechnie się los”...
Przypominam sobie dzisiaj: właśnie ci wujkowie i młodzi chłopcy, którzy przychodzili do ojca do „Proświty”, jako pierwsi poszli do nowo utworzonych sotni UPA latem i jesienią 1942 roku, w formowaniu których brał udział mój ojciec wspólnie z wojskowymi OUN „Ostapem” (Serhijem Kaczyńskim) oraz „Korobką” (Iwanem Perehijniakiem). A sam ojciec, będąc członkiem OUN jeszcze od lat trzydziestych, stanął na czele Kostopolskiego nadrejonu OUN pod pseudonimem „Morozenko”, a później — „Sahajdaczny”. Po przyjściu „drugich sowietów” w 1944 r. (pierwsi byli w latach 1939—41) pracował w podziemiu, a zimą 1945 roku został aresztowany w Tuczynie, skazany przez „trójkę NKWD” na 20 lat ciężkich robót (tak w wyroku), zesłany na Syberię. Tam, w Workucie, w obozie koncentracyjnym OLP-29, w sierpniu 1953 roku brał udział w zbrojnym powstaniu przeciwko straży obozowej, gdzie zginął. Prochy jego i tysięcy ukraińskich patriotów spoczywają gdzieś w wiecznej zmarzlinie tundry we wspólnej mogile. Ale wrócę do naszego rodzinnego ojcowskiego „Kobziarza”. Przypominam sobie, często zachodził do nas z bojówką kureńny UPA „Siwacz”, Wołodymyr Kobrynowycz, chłopak z naszej wsi, wychowanek ojca. Patrzył na „Kobziarza” w moich rękach, dziwił się i pytał: — Swietiku, a czytać umiesz? — Nie, — odpowiadam zmieszany. — To naucz się i sam czytaj. Niech siostry nauczą, chociażby Hania… Siostra nieśmiało się uśmiechała: była sympatią kureńnego, szczyciła się tym, na wszelkie sposoby pomagała partyzantom. Gdyby był pokój, pobraliby się… Ale wojna powstańcza trwała i kureńny „Siwacz” zginął w naszej własnej wsi 9 października 1946 roku. Miał 25 lat, moja siostra — osiemnaście… Słowa kureńnego zapadły mi w duszę i zacząłem prosić siostry oraz brata Tarasa, aby nauczyli mnie czytać. Uczyli wszyscy razem. Litery napisali chemicznym ołówkiem na skrawku białego płótna. Przy pierwszej okazji siadałem gdzieś po cichu, wyciągałem z kieszeni swoją tę swoistą abecadło i uczyłem się liter. Szybko się nauczyłem. A czytać z czego? A z tego samego ojcowskiego „Kobziarza”. Więc znowu brałem książkę, i w dzień, i wieczorem przy przyćmionym świetle lampy naftowej, składałem litery do kupy. I jaka była radość, kiedy po raz pierwszy po sylabach wymówiłem: Te-cze-wo-da-z-pid-jawo-ra Jarem-na-do-ly-nu… Py-sza-jet-sia-nad-wo-do-ju Czer-wo-na ka-ly-na. Tak oto z „Kobziarza” nauczyłem się czytać w wieku sześciu lat. — Jest od kogo przejąć miłość do książek, ojciec o jaki był piśmienny, sołtysem był, w gimnazjum się uczył! — chwaliła moja babcia Chwedora; było jej miło z tak mądrego wnuka i z mądrego syna Karpa, mojego ojca, który był już daleko od nas, od Ukrainy — w zimnej, złej i strasznej Syberii — postrachu wszystkich Ukraińców. A jeszcze czytałem „Kobziarza” powstańcom, którzy od czasu do czasu nas odwiedzali, czasem nawet nocowali, rajdując po naszym kraju jeszcze na początku lat pięćdziesiątych. I dopóki oni byli, władza nie odważała się zaganiać gospodarzy do kołchozów: bała się. A lud nasz pomagał rodzimemu wojsku, czym mógł: moje siostry zbierały żywność dla żołnierzy UPA od wiernych ludzi, przekazywały do „gospodarczych”, a ci bezpośrednio — partyzantom (u nas żołnierzy UPA nazywano partyzantami, albo i po prostu — chłopcami z lasu — a w żadnym wypadku banderowcami. Tak nazywali ich przedstawiciele władzy i enkawudziści — Aut.). Więc, najwyraźniej, właśnie za aktywną pomoc powstańcom cała północno-wschodnia część ówczesnego naszego tuczyńskiego oraz południowe obrzeża kostopolskiego, bereźniewskiego i sosnowskiego rejonów zostały wysiedlone w 1951 roku; wszyscy co do jednego mieszkańcy, kilkadziesiąt wsi. Zburzono wszystkie budynki mieszkalne i administracyjne, a na miejscu pradawnego zamieszkania wołynian powstało pustkowie. Ogłoszono, że w tym miejscu tworzy się poligon artyleryjski (istnieje on do dziś. — Aut.). Wywozili ludzi sowieccy żołnierze, dając przy tym ciężarówki do przewozu domowego dobytku tylko jeden jedyny raz. Byli i tacy, którzy odmawiali rozbierania swoich domów, stodół, chlewów. Więc żołnierze działali zdecydowanie: zaczepiali dom długą metalową liną, końce zaczepiano do czołgu, ten dodawał gazu, ruszał do tyłu — i trzeszczał chłopski dom pod obcą siłą, łamał się i w końcu padał stosem drewna i cegieł. Na lamenty kobiet nie zważali: — Maskwa slezam nie wierit! — rechotali. Ta fraza była wtedy bardzo popularna i chodliwa u przybyłej władzy… …I cały ten czas był ze mną ojcowski „Kobziarz”. Więc kiedy siostra Hania wychodziła za mąż w 1948 roku i chciała zabrać sobie „Kobziarza”, rozpłakałem się, pobiegłem do matki i zacząłem prosić, aby książkę zostawili w domu. — Nie rusz, niech mały czyta, ty kupisz sobie inną, — mądrze zdecydowała mamusia. Więc w rodzinie zrozumieli: „Kobziarz” jest mój. Brałem go nie raz do szkoły, pokazywałem uczniom, a oni z drżeniem kartkowali książkę, oglądali portret T. Szewczenki. A jeszcze nauczycielka zlecała mi czytanie „Kobziarza” na głos na lekcjach. Przyjmowałem to jako wysoki zaszczyt i byłem bardzo zadowolony. Rzecz w tym, że ród Kruszewskich, z którego pochodziła nasza nauczycielka, był we wsi, jak ród Wasylczuków, szanowany i patriotyczny, a nauczycielka (miała w tym czasie gdzieś do czterdziestu lat) dobrze znała mojego ojca — w latach trzydziestych, za Polski, razem wystawiali we wsi przedstawienia ukraińskich klasyków i grali w nich role: „Natalka Połtawka”, „Nazar Stodola”, „Swatanie na Honczariwce” i in. Więc kiedy później i my przeprowadziliśmy się na stałe miejsce zamieszkania do Kostopola, „Kobziarzem” nadal opiekowałem się ja. Będąc już starszym uczniem, gdzieś w wolnej chwili, lubiłem kartkować „Kobziarza”, oglądać ilustracje, czytać poezje Tarasa i próbować zrozumieć ich głęboki sens. Bo, jak się przekonałem, istota wierszy tchnęła taką doskonałością i głębią, że udawało się je zrozumieć gdzieś po wielokrotnym czytaniu. I im dalej, tym bardziej otwierał się nowy Szewczenko: głęboki znawca historii Ukrainy i świata, płomienny bojownik o wolność dla ujarzmionego rodzimego narodu, wpędzonego w niewolę przez moskiewską carycę Katarzynę Drugą w 1768 roku. …Format książki był nieco mniejszy od A-4, w zielonej kartonowej oprawie z białymi kropkami, pośrodku duże litery — „Kobziarz”. Pierwsza kartka do czytania miała taki wygląd: T. Szewczenko K O B Z I A R Z Trzecie pełne wydanie Pod redakcją W. M. Domanickiego z portretem i życiorysem Cena 60 kop. Wydanie W. I. Jakowenki 1910 Przedmowa „Od redaktora” na jedną stronę. Podpisano: „Sierpień, 1910. W. Domanicki”. Na stronach V—XXIII podano „Życie Tarasa Szewczenki” W. Domanickiego. Na stronach XXIV—XXIX — „Spis treści książki” według alfabetu. Na stronach 381-600 zamieszczono przypisy W. Domanickiego, w liczbie 449. Sam „Kobziarz” na str. 1-580. Tekst — po 38 wierszy na stronę. Numeracja z góry. Pod każdym wierszem — rok i miejsce napisania.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
Objętość książki wynosiła 600 stron. Było to pierwsze pełne wydanie utworów T. Szewczenki, dzięki staraniom badacza rękopisów Szewczenki, młodego uczonego-literaturoznawcy Wasyla Domanyckiego. Po ukończeniu szkoły średniej zabrałem „Kobzarza” ze sobą na Donbas, dokąd pojechałem na zarobek z grupą absolwentów-dziesiątoklasistów zaraz po egzaminach maturalnych. Pracowaliśmy najpierw w Mariupolu na budowie, potem przenieśliśmy się do Doniecka, gdzie zostaliśmy górnikami w samym mieście, na kopalni nr 1 im. Czeluskinców (kopalnia działa do dziś — Aut.). Potem — wojsko. I znów w niewielkiej drewnianej walizce-kufrze ze mną był „Kobzarz”. Już przeczytany i przeczytany ponownie, przemyślany i przemyślany do głębi. Wtedy, nawiasem mówiąc, wszystkich młodzieńców w wieku poborowym zabierano do sowieckiego wojska. Uniknąć tego mogli jedynie słabi. Patrzono na nich jak na niepełnowartościowych. Znalazłem się daleko od zielonej Wołynia — aż w Zakaukaziu, w Azerbejdżanie, na brzegu Morza Kaspijskiego, gdzie w pobliżu miasta Astara mieściła się baza marynarki wojennej Flotylli Wojskowej Morza Kaspijskiego. Tam stacjonował nasz pułk piechoty morskiej, gdzie przyszło mi bursakować w bushlacie całe niemal cztery lata, praktycznie bez wyjazdów. Miejsce było charakterystyczne: od strony południowej, ile oko sięga, błękitne-przebłękitne morze. Od zachodniej — rude, wypalone południowym słońcem przysadziste, miejscami ostrowierzchie góry. Latem — upał, plus 30—40, w nocy nie można zasnąć. Codziennie — musztra, zajęcia polityczne, wyjazdy na strzelania bojowe na poligon w górach. Jedyną rozrywką było to, że w każdą sobotę wieczorem pokazywano jakiś film fabularny. Tam po raz pierwszy zobaczyłem „Leśną pieśń” według dramatu Lesi Ukrainki, „Za dwa zające” według M. Staryckiego, „Człowieka-amfibię” i inne. Ale czy to w koszarach, czy na dalekich ćwiczeniach, dokąd wyjeżdżaliśmy, żołnierze, od czasu do czasu, w zarzuconym na plecy zielonym brezentowym worku zawsze miałem ze sobą „Kobzarza”. Dlatego nieraz po kolacji, w tak zwanym „wolnym czasie”, zbierałem rodaków-Ukraińców (a było ich po trochu z zachodnich i wschodnich obwodów, przede wszystkim rówieńskiego, lwowskiego, czerkaskiego, dniepropetrowskiego), siadaliśmy gromadką i proponowałem im posłuchać Szewczenki. Daleko od rodzinnego kraju wszystko, co z nim związane, odbiera się boleśnie, z podwyższoną uwagą; szczególnie zaś rodzone słowo, pieśń. Dlatego rozmawialiśmy między sobą po ukraińsku, śpiewaliśmy własne pieśni. To poruszało duszę, budziło miłe wspomnienia, tęsknotę za rodzinnym krajem. Bo te jednostajne azjatyckie krajobrazy doprowadzały do płaczu. A gdy służysz trzeci, zwłaszcza czwarty rok, wkrada się w duszę trwożne, dramatyczne i beznadziejne poczucie, jakby służyło się bardzo długo, i jeszcze długo, i do końca życia pozostanie się żołnierzem. Nieraz myślałem: jak gorzko było Tarasowi Szewczence na takiej niemal żołnierskiej służbie, w takich samych warunkach, tylko po drugiej stronie tego samego Morza Kaspijskiego. Przyszło mu bowiem służyć i cierpieć, biedakowi, całe dziesięć lat — jako katorżnikowi. A mimo to powstało sławne: „Karzę się, cierpię, ale nie żałuję…”. Kiedy później, już jako student w Kijowie, przeglądałem rysunki Szewczenki, widziałem niemal jednostajną przyrodę i niemal fizycznie odczuwałem dyskomfort moralny i fizyczny. Przypominam sobie moich przyjaciół, rodaków-żołnierzy: Mykołę Mandycza ze wsi Tychonówka i Piotra Stecenkę ze wsi Wyszniopole na Czerkaszczyźnie, Tadeusza Gruja ze wsi Ludyn z Wołynia, Mykołę Bermesa ze wsi Lisznia-Nahujewyczi (gdzie urodził się Iwan Franko) na Lwowszczyźnie, Hryća Radczenkę z Nowomoskowska na Dniepropetrowszczyźnie, Wołodię Antonowycza, Lonia Tripaczka, Wasyla Lewczuka z Brzeskiego, i innych. Ostatni trzej prawie zawsze rozmawiali po ukraińsku, mimo że Brzeskie uchodziło za część Białorusi. — Dlaczego jesteście z Białorusi, a mówicie po ukraińsku? — pytałem ich. — U nas wszyscy tak mówią, i w naszym, i we wszystkich okolicznych wsiach — odpowiadali chłopcy. Dziwnie było to słyszeć. I dopiero później, już jako student KDU, dowiedziałem się, że Brzeskie to jedna z etnicznych ukraińskich ziem, która, podobnie jak sąsiednia za granicą Chełmszczyzna, Łemkowszczyzna, Zabuże, Nadsiannie, Przemyska ziemia — prastare etniczne ukraińskie ziemie, które znalazły się poza granicami URSR na zachodzie z woli opętanego Stalina, który przekazał je Polsce. Podobnie jak wschodnie i południowe ukraińskie ziemie: Woroneżczyzna, Biełgorodczyzna, Orłowszczyzna, Kuban, zamieszkane przeważnie przez Ukraińców, które pozostawiono w składzie Federacji Rosyjskiej. …„Kobzarza” czytałem najczęściej ja i jeszcze Tadeusz. Zbierało się nas, żołnierzy, dwudziestu, czasem i więcej; przychodzili chłopcy także z dwóch sąsiednich batalionów. Takie czytania Kobzarza odbywały się co tydzień (zazwyczaj w niedzielę po obiedzie, w dzień wolny) i stały się dla nas swoistą tradycją, potrzebą duchową. Zresztą rozmowa w ojczystym języku była miła i przyjemna. A jeszcze każdy nowicjusz prosił, by mu pokazać „Kobzarza”, potrzymać książkę w rękach, przewertować strony. To była wieść z rodzinnego kraju. I nieraz widziałem, jak u kogoś z rodaków-żołnierzy zamgliło się spojrzenie i z oczu popłynęły łzy. Odwracałem wzrok, by nie zawstydzać chłopaków: dzielni żołnierze wstydzili się łez. — Sławko, przyjacielu, dość, bo zupełnie rozczulisz żołnierstwo — żartował wtedy Tadeusz z Wołynia, i grupa zaczynała gwarzyć, komentować usłyszane. A co na to dowództwo? Nie zwracało uwagi. Cóż ich obchodziło: byle żołnierze byli na widoku, byle nie uciekali, nie pijali, nie awanturowali się. Przypominam sobie, że nasz dowódca kompanii kapitan Chomenkow pewnego razu podszedł do nas, posłuchał z boku, a kiedy ktoś go zauważył, huknął (jak tego wymaga Statut): — Rota, smirno! Smirnaaa!
Kompanijny, rozkazawszy „Wolno”, rzekł: – No co, chochły, swojego Szewczenkę czytacie? Ja, przy okazji, też jestem z Ukrainy, z Ługańszczyzny. No, dobrze, kontynuujcie – i odszedł. – Zwróćcie uwagę, chłopcy, na nazwisko kompanijnego: Chomenko plus w. Pamiętacie, on wspomina jednego takiego w „Hajdamakach” – Kyrpa-Hnuczkoszyjenkow – powiedział Piotr Kuczmaj z Wołynia, oczytany chłopak, który przed wojskiem skończył technikum.
…Nieszczęście przyszło, jak zawsze, nagle i stamtąd, skąd go nie oczekiwano. Służyliśmy już czwarty rok i zimą wyjechaliśmy w góry na szkolenie. Wiatr północno-wschodni przyniósł zimno, śnieg z mrozem. W dzień jeszcze jakoś: chodzisz, biegasz, coś robisz, słowem, poruszasz się. A wieczorem w dużym namiocie, na łóżkach piętrowych, dzwonimy zębami pod biednym żołnierskim kocem-pierzyną. Wreszcie przywieźli metalowe piecyki burżujki z kominami, ustawiliśmy je pośrodku namiotów i zaczęliśmy palić węglem. A kiedy się rozpalało, piecyk stawał się dosłownie czerwony, żarzył się żarem, ciepło wypełniało cały namiot. I gdy w namiocie się ocieplało, ktoś z żołnierzy-rodaków prosił: – Sławko, a poczytaj no „Kobzarza”.
Tak właśnie pewnego wieczoru, kiedy zmęczeni wojacy siedzieli wokół piecyka, a ja trzymałem rozłożonego „Kobzarza”, drzwi zaskrzypiały i weszło dwóch: nasz kompanijny i jeszcze jeden oficer, major Totmianin, nowy polityk. Żołnierze, oczywiście: „Smirno!”.
– Czym zajmujecie się, żołnierze? – pyta polityk.
– Ano, czytamy książkę, „Kobzarza” Tarasa Szewczenki.
– Nu-ka, pokażi, – do mnie. Podaję, choć z obawą. Polityk powoli przewraca kartki, ogląda książkę, okładki. Potem do mnie:
– Czyja książka?
– Moja.
– Gdzie ty jej wziął?
– Z domu przywiozłem.
– Otkuda rodom?
– Z obwodu rówieńskiego, z Kostopola.
– A… tak eto ż banderowszczyzna! Bił ja tam pasle wajny, po barbie s bandytizmom! Eti banderowcy wszyscy z tym Szewczenką się nosząją, eto ich idejnyj wdochnowitiel, on tożie ottuda. – Towarzyszu majorze, Szewczenko z obwodu czerkaskiego – sprzeciwił się Kuczmaj.
– Małczać! Ja lepiej znaju! – warknął major. – Wot posłuszajtie, co pisze etot wasz Szewczenka: Borytesia, pobarietie, Wam Bog pomagajet! – Da znajetie li wy, czto eti sława byli napisany na banderowskiej antysowieckiej ulotce! Wot kto takoj etot Szewczenka. I wot gdie jemu miesto!
Z tymi słowami krzepki polityk z dziką złością szarpnął rozłożonego „Kobzarza”, rozdarł go na dwoje, potem na czworo, skrawki kartek zgniótł w garść i rzucał do piecyka, gdzie te zapalały się jasnym płomieniem. Natychmiast ogarnęła ogniem także okładka i wszystko! Nie ma „Kobzarza”!
– Ach! – wyrwało się z piersi wojaków. Wszyscy stali oniemiali, oszołomieni chamstwem i bezczelnością polityka-zarządcy, który czuł za sobą siłę ogromnej Moskiewskiej czerwonej imperii i samozadowolony na niej się opierał.
– Towarzyszu majorze, zacziem że wy tak! – odezwał się wreszcie Piotr Kuczmaj.
– Tolko tak, i nie inaczej, zarazu nado priesiecz na korniu! – odciął tamten. I do mnie:
— A z tobą, szeregowy Wasylczuk, zajmie się oddzielny wydział, to ci obiecuję. I poszedł. Naprawdę doniósł na mnie, łajdak, i wkrótce wezwano mnie do „oddzielnego wydziału”, czyli wojskowej filii KGB. A tam wiadomo jak: „Gdzie, skąd książka, po co przywiózł do armii, na czyje zlecenie, po co czytał tu takiego… Szewczenkę? Kto polecił?” — i tak dalej. Miałem sporo kłopotów. Ten „wydział” nie opuszczał mnie przez cały sowiecki czas, po cichu i jawnie. Odczepili się dopiero w 1991 roku, gdy proklamowano niepodległe Państwo Ukraińskie. Pamiętam, że mniej więcej rok po tych wydarzeniach przypadkiem spotkałem w Żytomierzu pracownika KGB, który (jeden z wielu) prześladował mnie za moje ukraińskie przekonania i poglądy państwowe. — No cóż, kagiebisto, wierny psie imperium, po mojemu wyszło: pękło wasze Moskiewskie imperium, powstała niepodległa Ukraina, za którą prześladowaliście mnie przez całe życie. Czy choć odrobina sumienia gryzie was, łajdacy? I usłyszałem w odpowiedzi (ku mojemu wielkiemu zdziwieniu) słodko-pokorne: — Teraz służymy państwu ukraińskiemu: strzeżemy go. A wtedy władza była taka, działaliśmy tak, jak wymagała służba. — Zajmowaliście się prześladowaniem patriotów Ukrainy, wsadzaliście ich do więzień, niszczyliście… a to zbrodnia, za którą wszyscy musicie odpowiedzieć przed prawem naszego niepodległego państwa! — krzyknąłem, oburzony takim cynizmem kagiebisty. — Nie łamaliśmy praw ani ZSRR, ani Ukrainy — powiedział ów oprawca i spokojnie odszedł. I dosłużył się stopnia generała, wysokiej emerytury (jak i inni pracownicy tej służby oraz byli funkcjonariusze komunistyczni, którzy zajadle zwalczali najmniejsze przejawy ducha i myśli narodowej). Tak budowano państwo: wzięto do służby wszystkich jego wrogów. Bo my przecież jesteśmy dobrzy, chcemy zjednoczyć wszystkich: wilki, lisy, jastrzębie z cielętami, źrebiętami, kurami, gołębiami. Tak mamy do dziś. Co zaś do „Kobzarza” — kupiłem nowe wydanie, będąc na pierwszym roku wydziału dziennikarstwa Kijowskiego Uniwersytetu Państwowego, na który wstąpiłem latem 1964 roku. Książka była kieszonkowego formatu, wydana z okazji 150. rocznicy urodzin Tarasa Szewczenki: w żółtej plastikowej, wtedy modnej okładce, z ilustracjami I. Jeżakiewicza, W. Kasijana, drobnym drukiem, który mam do dziś. Długo szukałem u antykwariuszy „Kobzarza” analogicznego do ojcowskiego — w redakcji Wasyla Domanyckiego, ale nigdy nie znalazłem oryginału, żeby go kupić. Aby choć zobaczyć analog, odwiedziłem w Kijowie Narodowe Muzeum im. T. Szewczenki przy bulwarze jego imienia. Zwróciłem się do dyrektorki muzeum Natalii Kłymenko, rodem z Żytomierza, córki znanego poety Mychajła Kłymenki. Do mojej historii Natalia Michajłowna podeszła ze zrozumieniem i poleciła pracownikom odnaleźć to wydanie „Kobzarza”. Bezpośrednio pomagała mi naukowa pracownica muzeum Anastazja Kozulko. Tak udało mi się ponownie potrzymać w rękach egzemplarz analogiczny do ojcowskiego „Kobzarza” i zrobić zdjęcia. Ku radości udało się później zdobyć wersję wydaną metodą fototypii, i cenię ją sobie, opowiadam dzieciom i wnukom, studentom uczelni długą bohaterską historię ojcowskiego „Kobzarza”, który jak żołnierz pomagał walczyć o prawdę i dzielnie poległ w boju. Wreszcie, jak mój ojciec Karpo Oleksijowicz, Sotenny UPA, nadrajonowy przewodnik OUN Kostopilskiego okręgu (okręg wojskowy UPA „Zahrawa”) „Morozenko”, „Sahajdaczny”. Sława bohaterom!
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
budynek jeszcze w 2015 roku sprywatyzowało pięć rodzin, które tu mieszkają. Rodzina Pokrasionów pokazała nam bezterminową umowę ochronną z dnia 17 sierpnia 2015 roku, podpisaną przez wydział kultury i turystyki Rady Miejskiej w Nieżynie (jako organ ochrony) w osobie jego naczelnika Walerija Prymaczenki. W szczególności powiedziano tam, że użytkownik (właściciel) jest zobowiązany utrzymywać teren zabytku w należytym porządku, nie dopuszczać do wykorzystania tego terenu pod nową zabudowę oraz zaspokajania innych potrzeb gospodarczych. Nie dokonywać żadnych przybudówek do zabytku, nie przerabiać go z zewnątrz ani wewnątrz… Zapewniać dostęp do zabytku w celu jego zwiedzania w każdy wtorek od godziny 11.00 do 13.00”. Tego nie dotrzymano. Ten sam Walerij Prymaczenko wraz ze specjalistką I kategorii Janą Kotlar podpisali akt przeglądu technicznego zabytku historii, który w ich opinii znajduje się w dobrym stanie technicznym. Komisja odnotowała inną sytuację: dom przy ulicy Marii Zańkowieckiej 11, będący zabytkiem architektury o znaczeniu lokalnym, znajduje się w stanie awaryjnym. I dlatego na posiedzeniu 8 listopada 2016 roku (protokół nr 21) rekomendowała stałej komisji rady miejskiej ds. rozwoju społeczno-gospodarczego miasta, działalności przedsiębiorczej, deregulacji, finansów i budżetu rozważenie możliwości przewidzenia środków w budżecie miejskim na 2017 rok na projekt renowacji tego domu oraz terenu przyległego. Rozumiemy stanowisko mieszkańców wciąż niezelektryfikowanego domu, którzy za własne środki wymienili spróchniałe ramy na nowoczesne plastikowe, starając się stworzyć dla siebie jakiś komfort mieszkaniowy. O. M. Pokrasion, który z rodziną mieszka w mieszkaniu na pierwszym piętrze o łącznej powierzchni 39 mkw., pokazał nam wyciąg z decyzji komitetu wykonawczego z dnia 28 stycznia 2016 roku nr 22 o udzieleniu pozwolenia na przebudowę w mieszkaniach zgodnie z pozytywną opinią wydziału urbanistyki i architektury oraz projekt owej przybudówki. Inny mieszkaniec pozdzierał ze ściany owe słynne nieżyńskie kafle, które cieszyły oko aktorki i jej gości. — A po co w takim razie trzeba było podpisywać dokumenty ochronne? — zasadnie zapytaliśmy Walerija Prymaczenkę. I usłyszeliśmy w odpowiedzi: — A czy ja mam tam stać? Odnosi się wrażenie, że urzędnikom odpowiada brak środków w budżecie miasta na jego historyczne zagospodarowanie. Wykorzystują to jako „wymówkę” od pracy. Drażni ich też cudza inicjatywa. Już od wielu lat dyrektorowi firmy „Siajwo” Mykole Szkurce kole w oczy Cerkiew Przemienienia Pańskiego, która graniczy z jego terenem. Na podwórzu tej duchowej świątyni 17 maja 1861 roku zatrzymała się procesja pogrzebowa i odbyła się panichida podczas przewożenia ciała T. H. Szewczenki w drodze z Petersburga do Kaniowa. O tym przypomina ustawiony
Maschinelle Übersetzung
Nadia ONYSZCZENKO, członkini Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy
Czy dbamy o jego środowisko duchowe? Pod koniec ubiegłego roku w Niżynie pojawiła się stela „Kocham Niżyn”, którą ustawiono na ulicy Gogola obok budynku Urzędu Ochrony Socjalnej Ludności z inicjatywy deputowanego ludowego Ołeksandra Kodoły. Inicjatywę poparli deputowany rady obwodowej Serhij Ochonko oraz komitet wykonawczy rady miejskiej Niżyna. 14 października stelę uroczyście odsłonięto. Na pytanie TRK „Telewizja Niżyńska” o stosunek do steli przechodnie oburzali się takim „wyznaniem miłości”. Do tych, którzy przestrzeń rodzinnego miasta postrzegają nie w wymiarze geograficznym, a jako pojęcie własnego losu, zaliczam i siebie. Mamy bardzo silne poczucie jego środowiska duchowego. Wspomniany budynek urzędu ochrony socjalnej znajduje się niemal na terenie skweru Jurija Lisianskiego, gdzie w 1974 roku wybitnemu żeglarzowi, naszemu krajanowi, postawiono pomnik. Obok w cerkwi św. Jana Teologa odprawiał mszę świętą jego ojciec. Na miejscu pomnika wcześniej wznosił się budynek Zgromadzenia Szlacheckiego. O pobycie tutaj Tarasa Szewczenki w 1846 roku napisał Ołeksandr Konyski. W tym samym pomieszczeniu wystawiono „Najmyczkę”, dramat I. Karpenki-Karego, z udziałem Marii Kostiantyniwny Zańkowieckiej — przyszłej pierwszej ludowej artystki Ukrainy. Recenzenci zauważali, że na scenie wyraziła ona ból narodu ukraińskiego tak samo genialnie, jak Szewczenko w słowie. I to daje nam prawo napisać te wybitne ukraińskie imiona na jednym znaku pamiątkowym w skwerze Lisianskiego. Taka propozycja została upubliczniona w mediach jeszcze trzy lata temu. Ale urzędnicy z niej zrezygnowali, motywując to brakiem środków. Natomiast członkowie Stowarzyszenia „Zjednoczenie Przedsiębiorstw Niżynszczyzny” wydzielili ze swojego funduszu 40 tysięcy hrywien na zagospodarowanie skweru. Oni również, wraz z deputowanym Rady Obwodowej w Czernihowie Serhijem Ochonkiem, przekazali środki na wydanie zbioru „Historia Niżyna: materiały i badania. — Niżyn: FOP Łukianenko W. W. TPK „Orchidea”, 2014”. Niżynszczyznę w najnowszej historiografii (1917—1928) badają archiwista i pedagog Wasyl Fesenko, a lata 30. XX w. — 10. XXI w. — Wiktor Jemieljanow, Ołeksandr Morozow i Pawło Myched. 26 autorów w różnych czasach, naznaczonych historycznymi ideologemami, pisało o Niżynie z miłością: wychowankowie i wykładowcy wyższej uczelni w Niżynie, znani ukraińscy i rosyjscy uczeni. Historyczka sztuki i historyczka Ludmyła Plaszko w artykule „Świat kultury materialnej gogolowskiego Niżyna” wskazuje nam, jak zachować i pomnażać nasze zabytki kultury. „Pojęcie prowincji, które oznacza coś zacofanego w swoim rozwoju, chociaż sprawiedliwe w odniesieniu do atmosfery społecznej Niżyna, w którym panował zastój w poglądach, nie może rozciągać się na wszystkie sfery życia miasta, w szczególności na jego świat kultury materialnej, która jeszcze na początku XIX w. w znacznej mierze żywiła się, inspirowała ideami walki narodu ukraińskiego o swoje wyzwolenie społeczne i narodowe w okresie XV—XVII w. Niżyn był szeroko znany jako centrum artystycznego rzeźbienia dekoracyjnego. Tą dziedziną sztuki użytkowej, która często występowała w syntezie z malarstwem i architekturą, niżynscy mistrzowie władali doskonale. Szczególnie wsławili się niżynscy mistrzowie malarstwa monumentalnego. I w czasach Gogola Niżyn kontynuuje utrzymywanie sławy jednego z dużych centrów wyrobów artystycznych z metali szlachetnych. Dwa centra na Lewobrzeżu produkowały kafle piecowe. W pierwszej ćwierci XIX w. popularnym tematem stają się słynne niżynskie niebieskie fiołki. Niżyn jest także jednym ze znaczących centrów produkcji tkanin artystycznych i chust. Miasto wysokiej kultury budowlanej… Chociaż budynki położone w starym centrum Niżyna nie odpowiadają współczesnym wymogom komfortu, wartość ich jako źródła „zmaterializowanej” informacji historycznej i estetycznej radości jest nieprzemijająca. Historyczna część miasta wymaga przemyślenia jego roli i stworzenia na jego centralnych odcinkach subtelnej atmosfery psychologicznej, która jest właściwa środowisku miejskiemu przeszłości. Ta nowa funkcja powinna uwzględniać moment widowiskowości i asocjacyjności z czasami gogolowskimi, które są częścią naszej historii. Historyczne centrum Niżyna wraz z dawnymi przedmieściami, teraz włączonymi w skład terytorium miasta (Monaster Wprowadzenia Matki Bożej i Liceum), może stać się jednym z unikalnych zakątków turystycznych Ukrainy”. Autorka tych słów jeszcze w 2005 roku w gazecie „Uriadowyj kurier”, powołując się na cytowaną myśl historyczki sztuki, porównała ulicę Gogola do skarbonki Pliuszkina. Niezdarna eklektyka dawnych sklepików Monasteru Zwiastowania i dzisiaj ostro dysonuje z aurą duchowości, którą niosą w sobie majestatyczne kopuły, pomnik Mikołaja Gogola. Dlaczego by nie nazwać tych samych sklepików przez skojarzenie z utworami Gogola? Wszystkie szyldy powinny być wykonane przez jednego artystę i stylizowane na czasy gogolowskie. Warsztat „Obcas” może być „Trzewiczki dla Oksany”, sklep z tkaninami — „Moda Sołochy”, delikatesy — „Apetyty Sobakiewicza”, second-hand — „Skarbonka Pliuszkina”, zakłady fryzjerskie — „Nos”, „Peruka carycy”, „Czub Tarasa” itd… Swoją drogą, w 2016 roku minęło 135 lat od czasu ustawienia pierwszego pomnika Mikołaja Gogola. Stało się to właśnie u nas. Ale data stała się wydarzeniem tylko dla rektoratu, wykładowców i studentów Państwowego Uniwersytetu w Niżynie. Ani deputowanych, ani urzędników ona nie zainteresowała. Mogą mi zarzucić — nie wszystko jest tak źle. Mykoła Tomenko wpisał Niżyn do swojego projektu siedmiu cudów Ukrainy. Niestety, nie zdążyłam go zapytać, czy widział miejski program celowy „Restauracja zabytków architektury m. Niżyn”. Z roku na rok wpisuje się tam te same zabytki, zwiększa sumę wydatków, której albo w ogóle nie wydzielają, albo takimi marnymi kwotami, których nie wystarczy na restaurację jednego okna w cerkwi. W tej liście nie ma domu pamięci Marii Zańkowieckiej na ulicy jej imienia, chociaż, jak zauważył autor jednego z projektów restauracji historycznej części miasta, kijowski architekt Wałerij Sopiłka: „Maria Zańkowiecka dla Niżyna to jest to samo, co Taras Szewczenko dla Moryńców”. Niżyński Akademicki Ukraiński Teatr Dramatyczny imienia Mychajła Kociubynskiego dwunasty rok z rzędu prowadzi międzynarodowy festiwal teatralny twórczości kobiecej imienia Marii Zańkowieckiej. Uczestników i gości wozi do muzeum we wsi Zańky, gdzie troskliwie pielęgnują pamięć o słynnej krajance.
W 1993 roku na placu jej imienia w centrum miasta ludowa artystka Ukrainy Łarysa Kadyrowa uroczyście odsłoniła pomnik, według słów Mychajła Hruszewskiego, „carycy ukraińskiej sceny”. W dziale artystycznym Niżyńskiego Muzeum Krajoznawczego eksponaty w osobnej sali świadczą o pełnej poświęcenia działalności aktorki na rzecz kultury rodzinnego miasta wraz z miejscowymi inteligentami-amatorami. Zwiedzającym opowiada się o tym, że w Niżynie przy ulicy Zańkowieckiej zachował się jej dom pamięci, ale wycieczek tam się nie prowadzi. W 1926 roku, z powodu tego, że dom wymagał remontu, aktorka przeprowadziła się do Kijowa, by dożyć swoich dni u siostry Lidii. W 1927 roku rada miejska podjęła decyzję o remoncie budynku Zańkowieckiej i zleciła to przedsiębiorstwu gospodarki komunalnej. Chodziło o stworzenie ekspozycji muzealnej i budowę teatru zimowego pierwszej ludowej artystki Ukrainy. W tym celu otwarto nawet konto do zbierania funduszy. Po śmierci aktorki w 1934 roku, wbrew jej testamentowi, by oddać dom na potrzeby kultury, urządzono tu akademik szkoły medycznej. Z czasem — tymczasowe mieszkanie dla robotników rejonu remontowo-budowlanego. W 1994 roku, w 160. rocznicę urodzin Marii Zańkowieckiej, znów mówiono o muzealizacji domu lub urządzeniu tu małej sceny teatralnej. Ale wyszło jak zawsze. We wrześniu 2016 roku w dawnej posiadłości aktorki z inicjatywy społeczności na budynku odnowiono tablicę o zamieszkiwaniu tu Marii Zańkowieckiej i powieszono jeszcze jedną o tym, że tutaj w 1907 roku świętował Wielkanoc Mychajło Hruszewski. Po części uroczystej wszyscy, którzy zebrali się na to wydarzenie, zobaczyli… wylany fundament przybudówki do zabytku dziedzictwa kulturowego. Miesiąc później przybyli tu członkowie komisji rady miejskiej do spraw ochrony socjalnej ludności, edukacji, ochrony zdrowia, rodziny i młodzieży, kultury fizycznej i sportu, kierowanej przez Wołodymyra Korola, i ustalili, że bu- Kolaż Oleny Iwanickiej: miejsca pamięci Marii Zańkowieckiej w Niżynie
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
przez mieszkańców Niżyna znak pamięci. Świątynia, która ma około 250 lat, jest rzadkim przykładem ukraińskiego baroku o konstrukcji trójdzielnej. Rozporządzeniem przewodniczącego Czernihowskiej Obwodowej Administracji Państwowej z dnia 26.05.1999 roku nr 270 cerkiew przekazano w bezpłatne użytkowanie wspólnocie religijnej Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Kijowskiego. Pierwsze prace zabezpieczające, mające na celu odnowienie konstrukcji części kopułowej i pokrycie jej miedzią, zostały wykonane w latach 2004–2005 dzięki środkom z darowizn. 22 marca 2002 roku poświęcono i zainstalowano krzyże nad odrestaurowanymi kopułami świątyni. Wsparcie organizacyjne i finansowe zapewnili przewodniczący Rady Najwyższej Ukrainy Iwan Pluszcz oraz mer Kijowa Ołeksandr Omelczenko. Z inicjatywy społeczności Cerkiew Przemienienia Pańskiego w Niżynie znajduje się na liście zabytków o znaczeniu narodowym obwodu czernihowskiego, które wymagają przeprowadzenia prac związanych z wykrywaniem, badaniami naukowymi, klasyfikacją, inwentaryzacją i paszportyzacją. Departament Kultury i Turystyki, Mniejszości Narodowych i Religii Czernihowskiej Administracji Obwodowej poparł apel deputowanego ludowego Rusłana Marcinkowa do Premiera Ukrainy w sprawie włączenia cerkwi do planu zamówień państwowych dotyczących renowacji zabytków architektury na 2014 rok. Jednak cała ta biurokracja nie przyczyniła się do praktycznych działań. Pod koniec 2015 roku Mykoła Szkurko, jako przewodniczący Niżyńskiej Miejskiej Organizacji Rejonowej „Fundusz Charytatywny „Niżen”, zainicjował spotkanie społeczności z merem Anatolijem Łynnykiem. Poruszając problemy rozwoju kulturalnego miasta, poinformował, że „Niżen” zbiera fundusze na renowację Cerkwi Przemienienia Pańskiego, a firma „Siajwo” przekazuje pierwszą wpłatę — 100 tysięcy hrywien. 110 tysięcy hrywien poprzez wspomniany już program celowy przewidziały również władze miejskie. „Jednak przy ograniczonym budżecie miejskim faktycznego przekazania środków nie było” — poinformował Mykołę Szkurkę naczelnik wydziału gospodarki komunalnej i budownictwa Anatolij Kusznirenko. Przypomniał również, że fundusz charytatywny może samodzielnie zamówić dokumentację projektowo-kosztorysową i przekazać ją wydziałowi, który w przypadku posiadania niezbędnych środków wykona prace związane z rekonstrukcją i renowacją. Przeznaczone 110 tysięcy hrywien znalazło się dopiero pod koniec 2016 roku, a fundusz charytatywny „Niżen” samodzielnie zamówił kosztorys w pracowni konserwatorskiej. Jednak organizowanie tych prac i kontrolowanie ich wykonania zgodnie z obowiązkami służbowymi należy do wydziału gospodarki komunalnej i budownictwa oraz wydziału kultury i turystyki Rady Miejskiej Niżyna. Wspomniany na początku artykułu obiekt artystyczny nie przetrwał długo — mówią, że zniszczyli go wandale. A może zrobili to z miłości do rodzinnego miasta?...
Maschinelle Übersetzung
“Czas rzeką płynie…” Odpływają, oddalają się ludzkie działania, ludzie, postacie… Wiecznemu czasopływowi przeciwstawiają się tylko nieliczni — ci, którzy nie szukali łatwej ścieżki w życiu, którzy dla duchowego postępu odważyli się “przeciw ościeniowi się wbijać, przeciw falom płynąć…” Wśród nich — postać o hartcie Franki, kipiącej twórczej energii, wielki mąż, którego zryw, jak u Kamieniara, był ciągłością, a ciągłość — zrywem: Mykoła Łukasz. W tej bystrzynie lada chwila, w 2019 roku, wyłoni się przed nami jubileusz — stulecie od dnia urodzin genialnego tłumacza, poety, wielkiego Ukraińca, patrioty. Andrij SODOMORA, m. Lwów. I w pamięci narodowej nie zginę, dopóki nasza mowa będzie żyć… G.G. Byron (przekład Mykoły Łukasza). Dobrym zwiastunem tej daty stał się wieczór literacko-pieśniarski, zapowiedziany jako “Kompozycja literacko-muzyczna według utworów Mykoły Łukasza” pod tytułem “Moje serce w Ukrainie…” — udana próba żywego i jaskrawego, łączącego pieśniarskie słowo (liczne przekłady Łukasza stały się już popularnymi pieśniami), muzykę, taniec i scenki z życia tłumacza (według materiałów dokumentalnych, wspomnień), barwnie, w języku kalejdoskopu, przedstawienia nastrojowej i gatunkowej różnorodności wielostronnej twórczości Mykoły Łukasza: od jego wczesnej oryginalnej liryki i przekładów — po słynne “szpyhaczki” (złośliwe wierszyki). Wieczór literacki, w oryginalnym kluczu, kontynuował serię wieczorów, które zapoczątkowała kierownik katedry przekładoznawstwa i lingwistyki kontrastywnej imienia Hryhorija Kocura LNU profesor, doktor nauk filologicznych Roksolana Zoriwczak. Udane to wydarzenie było dzięki wytężonej poszukiwawczej, twórczej pracy, którą przeprowadzili organizatorzy wieczoru: docent wspomnianej katedry Wałentyna Sawczyn, autorka pierwszego w literaturze przekładoznawczej solidnego badania naukowego — książki “Mykoła Łukasz — podwiżnyk ukraińskiego przekładu artystycznego” (Litopys, 2014) i Tetiana Sawczyn, asystent katedry języków obcych dla wydziałów przyrodniczych. Wieczór był nie tylko udany, ale i poznawczy: z wysokiej sceny, która znajduje się w auli uniwersytetu, po raz pierwszy wybrzmiały nieznane dotąd przekłady Łukasza. Zamysł organizatorów natchnienie, z wielkim entuzjazmem wcielili w dynamiczne widowisko studenci Uniwersytetu Franki, a także — Narodowego Uniwersytetu Politechnika Lwowska, Lwowskiego Kolegium Muzycznego imienia Stanisława Ludkiewicza oraz Lwowskiej Narodowej Akademii Muzycznej imienia Mykoły Łysenki. Ciekawe, że większość zaangażowanych w wieczór literacki osób (37 z 63!) — to studenci wydziałów technicznych i przyrodniczych! To nie tylko ciekawe, ale i obiecujące w naszej, wydawałoby się, beznadziejnie spragmatyzowanej, ztechnicyzowanej dobie: między “lirykami i fizykami” powinien być nie spór, który jest znakiem dehumanizacji społeczeństwa, a jednoczenie wokół wysokiego, twórczego dla człowieka Słowa. Takim, twórczym dla człowieka, twórczym dla Ukrainy, jest poetyckie, pieśniarskie słowo naszego genialnego tłumacza. Właśnie jest, a nie było: ono zawsze będzie w czasie teraźniejszym, dopóki będzie je wypowiadać nasza, ukraińska dusza, która od dawna, dzięki tłumaczom, przyjmowała komunię z najczystszych źródeł światowego piśmiennictwa. Olbrzymi zakres twórczości Łukasza, oczywiście, przedstawiony został wybiórczo. Ale i ta wybiórczość jest wymowna — obecni widzieli Mykołę Łukasza, jego duchowy i fizyczny obraz: z ekranu na salę patrzył Łukasz — młody i starszy, zasmucony i radosny, zgodnie z tonacją deklamowanego czy śpiewanego utworu. Nie tylko językiem ukraińskim, ale i duszą Łukasza przemawiali przeciwstawni w brzmieniu i nastrojach (przynajmniej w ramach wieczoru) poeci: porywczy i pomysłowy w energicznych rytmach Julian Tuwim (“Bal w operze”) — i zasłuchany w swoją ciągnącą się pieśniarską mdłość Paul Verlaine (“Pieśń jesienna”); filozoficznie pogłębiony, przejęty losem ludzkości Imre Madách (“Tragedia człowieka”) — i zabawny w scenkach rodzajowych Robert Burns (“Przyjechał narzeczony”). Przemawiali właśnie duszą Łukasza: jakkolwiek przeciwstawne byłyby pierwowzory, dominuje jego, Łukasza, tonacja; nie lubił się wcielać: zbyt był bezkompromisowy, zbyt wyraźne były karby jego charakteru — życiodajny optymizm, wybuchowa, porywcza energia: “W każdej niedoli bohaterem trwaj, / Zawiązuj wszystkie niepowiązania! / Dla Was, madam, — i dla Was, i dla mas — / Nie zdejmę wesołej maski” (z “Optymistycznych kupletów” M. Łukasza). Ta “wesoła maska”, która refrenem brzmi w każdej strofie, — to raczej metafora: to nie maska, to prawdziwe oblicze, żywa dusza niezłomnego, mężnego, ale i lirycznego Łukasza — jak u pierwszego europejskiego liryka Archilocha, którego tak kochał i tłumaczył najbliższy przyjaciel, równie wielki tłumacz Hryhorij Kocur. “Najważniejsze w życiu — grać jedną tylko rolę”; dosłownie: “nosić tylko jedną maskę” (Seneka), czyli zawsze być sobą. Sobą był M. Łukasz i wtedy, gdy pisemnie zwracał się do najwyższych instancji państwowych z prośbą o pozwolenie mu na “odbycie zamiast Dziuby I. M. zasądzonej mu przez sąd kary” (podczas wieczoru ten dokument był wyświetlony na ekranie). Być może nie wszyscy zwrócili uwagę na słowa, które stały pod osobistym podpisem autora oświadczenia: “Z należytym szacunkiem”. Nie mógł przecież M. Łukasz napisać po prostu “Z szacunkiem”: on jest tutaj — formalny: oficjalnie należy do “silnych tego świata”; pod
Piórem Łukasza — jeszcze i ironiczna, z gatunku „szpilek” (w dzisiejszym młodzieżowym slangu — „fajna”). Dzieląc się wrażeniami z tego ciekawego, kolorystycznego wieczoru, warto zwrócić uwagę na unikalną cechę przekładów Łukasza: wszystkie one, niezależnie od tego, jakiego autora tłumaczył, są zadziwiająco nowoczesne, wręcz osobiste: „Ach wyż, bracia moi, kaci! / Toż wasz milczek mnie skazał / Na długie lata goryczy / W straszny siedemdziesiąty rok, / Moi bracia, moi kaci!” (Paul Verlaine). Albo, wracając do historii z I. Dziubą, — z „Poręki” F. Schillera: „Niech wie tyran, na swoją zgubę, / Że przyjaciela nigdy nie zawiodę, / Niech dokona swojej zemsty, / Lecz cenę nada braterstwu!” (czy potrzebne są tu wyjaśnienia — kto jest kim?) A oto — z M. Isakowskiego („W lesie przyfrontowym”): No, przyjaciele, cóż, skoro nasza kolej, Mocniej ściskajmy stal! Niech w rękach rośnie siła, Niech zamilknie w sercu żal; Nastał nasz czas, jak inni szli, Tak, przyjaciele, i my pójdziemy! Za wszystko, czym wczoraj żyliśmy, Za wszystko, na co jutro czekamy. Czyż to nie głos M. Łukasza, skierowany do naszych chłopców — tych, którzy ze „stalą w rękach” i z miłością do Ukrainy w sercu przeciwstawiają się okrutnemu i podstępnemu agresorowi, bronią naszej ziemi na wschodzie Ukrainy?.. Cóż dopiero mówić o Robercie Burnsie, o optymistycznym końcowym akordzie z jego słynnego „Johna Barleycorna”: Kielichami brzęk, kielichami brzdęk — Zdrów był, John Barleycorn! Niech rodzi ród twój dla wszystkich Potomnych pokoleń. Oto dla tych „potomnych pokoleń”, z wiarą w nich, — pracował Mykoła Łukasz. Oni też byli na scenie, te pokolenia. I warto było widzieć ich rozpromienione twarze, ich aktorską wprawę, słyszeć ich głosy! To już nie ci, których wabią dyskoteki, gdzie „potężny dźwięk i jasne światło”; nie ci, którzy słuchają bezduchowej, w większości rosyjskojęzycznej popkultury. To alternatywa. To ci, którzy sercem odpowiedzieli na nazwę wieczoru literackiego — „Moje serce na Ukrainie…”, co jest parafrazą tegoż Burnsa — wersu, który obramowuje jego poezję „Moje serce w górach” w przekładzie M. Łukasza (skomponowany, ten przekład nieprzypadkowo zabrzmiał przy akompaniamencie bandury i fortepianu). Przypomnijmy, jak szczuto W. Sosiurę właśnie za to, że wzywał, zwłaszcza młodzież, by sercem kochać Ukrainę, jakie niebezpieczeństwo widzieli dla siebie późniejsi włodarze w kontaktach H. Koczura czy M. Łukasza z młodzieżą. Dziś przekłady Łukasza stają się pieśniami — śpiewa je młodzież: „śpiewa „Pikkardiyska tercja”, śpiewają siostry Łesia i Hala Telniuk, kijowski kompozytor i wykonawca Ihor Jakubowski, który stworzył około trzydziestu pieśni do słów Łukasza. Do muzyki ułożone są nawet przekłady Łukasza z japońskiego, ze skalą dźwiękową, która składa się nie z siedmiu nut, jak w muzyce europejskiej, a z pięciu” (według słów prowadzącego). I właśnie wtedy, gdy po japońsku i ukraińsku brzmiały krótkie wiersze Matsuo Bashō i inne wzorce średniowiecznej klasyki japońskiej, z ekranu swoim ciepłym i jednocześnie z iskrą ironii przenikliwym spojrzeniem filologa, zza szkieł okularów, patrzył w jeszcze chłodną lutową salę starszy wykładowca katedry orientalistyki, błyskotliwy, zadziwiająco pracowity naukowiec-iranista, tłumacz z języka perskiego Roman Hamada, który w rozkwicie sił twórczych, w pięćdziesiątym szóstym roku życia, odszedł w Wieczność („Coś nie szczęści naszym tłumaczom”, — wspominam słowa Hryhorija Koczura, kiedy zachorował Mykoła Łukasz; przypominam swoich bliskich przyjaciół — Anatola Perepadię, Mychajła Moskalenkę, wrażliwą na słowo poetkę i tłumaczkę Switłanę Żołob…). A zatem: „I w pamięci narodowej nie zginę, / Dopóki nasza mowa będzie żyć”. Właśnie w „narodowej”… Lecz jak napięta musi być walka, i nie tylko na froncie, a w codziennym życiu, aby nie stracić tożsamości — pozostawać narodem, ukraińskim narodem, w dzisiejszym zglobalizowanym świecie! Jaką wytrwałą — praca, aby nasza mowa, niech nawet „czysta” (tak już „oczyszczamy” ją obecnie!), niech i bez surżyka, była nie tylko dostosowanym do „zasad” (tak i ich obecnie pilnujemy) sterylnym środkiem komunikacji, a soczystym, z barwami i zapachami, bogatym we frazeologizmy i synonimy, ożywionym rytmami językiem ukraińskim — wzoru Łukasza! A do tego potrzeba, idąc naprzód, wstąpić na ratunkową ścieżkę powrotu. Powiedział przecież Seneka: „Śpiesz do mnie (tak i Europa mogłaby nam powiedzieć — A. S.), ale do siebie — przede wszystkim” — do siebie, do źródeł, do swojego korzenia, do przyrody swojego kraju, do Szewczenki… Ścieżką powrotu, idąc w przyszłość, do nas, do przyszłych pokoleń, stąpał i genialny Mykoła Łukasz.
Maschinelle Übersetzung
Ludmyła MARCZYK, Równe. Bardzo chciał tego wielki znawca i kustosz ukraińskiej sztuki Borys Woźnycki. Niejednokrotnie mówił o tym, że po Pinselowskim rzeźbach w Luwrze eksponowana będzie rzeźba Teodozji Bryż. Jednak zrealizować zamierzonego nie zdążył. Teraz bez niego nikt więcej o tym nie mówi. A szkoda. Dziedzictwo twórcze, które pozostawiła ukraińska rzeźbiarka Teodozja Bryż, jest godne podziwu. Jest ono niewymownie bogate — około 250 prac. Część z nich przechowywana jest w jej pracowni, która jest obecnie muzeum pamięci, filią Lwowskiej Galerii Sztuki. Część przechowywana jest w Zamku w Olesku, pojedyncze prace są rozproszone po muzeach we Lwowie i Drohobyczu. Jedynie 32 prace rzeźbiarki zostały przeniesione w materiał — kamień, brąz lub mniej trwały cement. Urodziła się ukraińska rzeźbiarka 18 lutego 1929 roku we wsi Bereżnycia w rejonie dubrowickim, na Rówieńszczyźnie, w chłopskiej, świadomej narodowo rodzinie. Jej ojciec Marko Bryż kierował wiejską „Proświtą”, miał szerokie kontakty kulturalne w regionie. W Bereżnyci gościły u niego tak szanowane osoby, jak Stepan Skrypnyk, znany w niepodległej Ukrainie jako patriarcha UAAP Mścisław. Wspomnijmy dziś niezapomnianą Fanę. Tak ją nazywano w kręgach twórczych Lwowa, zarówno lwowianie, jak i przyjezdni kijowianie. W dniu urodzin rzeźbiarki wspominano o niej we Lwowie w jej pracowni, która stała się muzeum. Przyjaciele i współpracownicy rzeźbiarki — a są to poeta Mykoła Petrenko, dziennikarka Lida Doliszna, aktorzy Fedir Stryhun i Taïsija Łytwynenko, jej syn Jarema Beznisko — co roku w jej pracowni zapalają świecę pamięci i składają kwiaty na jej grobie na Cmentarzu Łyczakowskim. Jeszcze nieodmiennie wspominają o niej kijowianie Iwan Dracz, Bohdan Horyń, Dmytro Pawłyczko, Ihor Nykonyenko… Wspominają także we Włodzimierzu Wołyńskim, gdzie ustawiony jest jej książęcy cykl rzeźb. Wspomną dobrym słowem także w Drohobyczu, Bohusławiu, w Skolem, gdzie również wznoszą się jej pomniki Jurija Drohobycza-Kotermaka, Jarosława Mądrego, księcia Światosława. Obowiązkowo uczczą ją w rodzinnej wsi Bereżnycia w rejonie dubrowickim, gdzie stworzono staraniem szczerych współmieszkańców muzeum jej imienia. A niedaleko wiejskiej cerkwi wznosi się jej Szewczenko, ustawiony w dalekim 1964 roku — na 150-lecie urodzin; porusza dusze wiernych jej Chrystus, który patrzy ludziom w oczy, jakby pytając: „Czy żyjecie tak, jak przykazałem?”. W przeddzień 88. rocznicy urodzin Teodozji Bryż w Kijowie w radiu „Kultura” w programie Wasyla Szandry „Poranek w radiu „Kultura” rozmawiali o niezapomnianej Fanie znany pisarz Iwan Dracz, w niedawnej przeszłości mer Bohusławia Ihor Nykonyenko oraz autorka tego artykułu, związana z Bryż tym, że zebrała wspomnienia i materiały o rzeźbiarce oraz połączyła je w książkę, która w drohobyckim wydawnictwie „Koło” ma ukazać się drukiem w tym roku. Częstymi gośćmi pracowni Teodozji Bryż, ludźmi z kręgu jej i jej męża, artysty grafika Jewhena Bezniski, we Lwowie byli Iwan Dracz, Dmytro Pawłyczko, Mykoła Winhranowski, Lina Kostenko, Mykoła Petrenko, Roman Iwaniczuk, Bohdan Horyń, Iwan Mykołajczuk, Bohdan Stupka, Fedir Stryhun, Taïsija Łytwynenko, Serhij Danczenko, Łeś Taniuk, Rostysław Bratun, Jurko Bryłynskyj, Wołodymyr Hłuchyj, Roman Kudłyk, Iwan Ostafijczuk, Wołodymyr Patyk, Emmanuił Myśko, Lubomyr Medwid… — …Taki fenomen nowożytnego ukraińskiego życia, jak szestdziesiatnyctwo, w znacznej mierze wykrystalizował się w pracowni Fany. Tam, na „nieformalnej kawie”, przebywali, rozmawiali, zapalali się faktycznie wszyscy, których nazywają „szestdziesiatnykami” — pisał znany w tamtych latach dziennikarz Pawło Romaniuk. O niezapomnianych spotkaniach w pracowni artystki wspomina teraz Iwan Fedorowycz Dracz, który w dalekim 1963 roku po pamiętnym spotkaniu na Uniwersytecie Lwowskim wszedł do pracowni Bryż z Mykołą Winhranowskim i Iwanem Dziubą, zostawiając na zawsze tutaj swoje serce. Do końca dni Fany Bryż, do końca dni Jewhena Bezniski był ich przyjacielem. Na antenie radia „Kultura” opowiedział, jak Fana (inaczej on Bryż nie nazywa) przed jego ślubem zorganizowała mu ślubną kąpiel w leczniczych ziołach i pobłogosławiła go, a pomagał jej w tym misterium Jewhen Beznisko. Poeta przyniósł do studia niemało cennego materiału ze swojego fotoarchiwum i zwrócił się na antenie z apelem do obecnego dyrektora Lwowskiej Galerii Sztuki Tarasa Woźniaka, aby zrobił wszystko, co możliwe, by twórczość rzeźbiarki Bryż i artysty grafika Jewhena Bezniski nie tylko zachowano, ale i należycie spopularyzowano. Niemożliwe jest mówienie o Fanie, nie wspominając Jewhena Bezniski. Był jej mężem i kolegą, pierwszym pomocnikiem i doradcą. Bez niego Bryż raczej nie zrealizowałaby swojego talentu w tak pełnym wymiarze. Ale i bez Teodozji Beznisko jako artysta nie zaistniałby. A wszedł on do ukraińskiej sztuki jako wybitny artysta grafik, który pozostawił po sobie kilkutysięczny dorobek twórczy, stworzył setki utalentowanych ilustracji do utworów T. Szewczenki, I. Franki, Łesi Ukrainki, dziesiątki portretów postaci historycznych i ludzi sztuki. Te dwie utalentowane osobowości twórcze przez ponad cztery dekady szły przez życie razem, poświęcając się służbie wysokiej sztuce. Jewhen Beznisko inaczej niż genialną swojej żony nie nazywał. Dał Fanie możliwość samopogłębionej i pełnej poświęcenia pracy nad swoimi dziełami. Sam zdążał ze wszystkim. Płodnie pracując jako artysta nad twórczością Iwana Franki, Tarasa Szewczenki, tworząc całe serie i cykle utalentowanych prac graficznych, podwoził żonie materiał, robił podstawę dla jej przyszłych rzeźb, był organizatorem wystaw artystycznych — jej, swoich, wspólnych. Ludmyła MARCZYK
Byłemu merowi miasta Bohusław, Ihorowi Nykonence, Jewhen Beznisko już po śmierci Teodozji Bryż podarował w celu ustawienia w Bohusławiu gipsową makietę Jarosława Mądrego autorstwa Bryż. Pomnik ten wykonała ona niegdyś dla Kijowa, jednak komisja konkursowa wybrała dla stolicy rzeźbę Kawaleridzego. A kilka lat później Ihor Nykonenko podarował rodzimej wsi rzeźbiarki wykonane już w kamieniu ukrzyżowanie Chrystusa jej autorstwa. Praca ta została wykonana w kamieniu na podstawie tej samej makiety, co brązowa statua Chrystusa przy zamku w Złoczowie, która ustawiona jest w specjalnej grocie na tle 74 metrów kwadratowych mozaiki tematycznej, ułożonej przez męża i syna Teodozji Bryż — Jewhena i Jaremę Bez nisków w 1995 roku, jeszcze za jej życia. W 1939 roku oraz w latach 40. w zamku w Złoczowie enkawudziści urządzili katownię i droga do niego dla setek niewinnie zamęczonych ludzi stała się ostatnią… Tego Chrystusa Bryż lepiła w pamięci o ofiarach stalinowskich represji i jako wyrzut sumienia dla żywych, którzy i dziś nie boją się Boga. I jest on szczególny. Jego oczy są otwarte i patrzą ludziom w oczy. Kiedyś zapytał Fanę Bryż Borys Woźnycki: „Dlaczego twój Chrystus patrzy?”. Odpowiedziała: „Czas teraz taki, że Chrystus musi patrzeć ludziom w oczy”. Mer Bohusławia Ihor Nykonenko (po tym, jak Beznisko podarował Bohusławowi pomnik Jarosława Mądrego autorstwa Bryż, zostali przyjaciółmi) zapragnął takiego samego Chrystusa postawić w Bohusławiu. Było to już po śmierci Teodozji Bryż. Zapytano Woźnyckiego, czy można pomnik powielić w kamieniu, a kiedy ten odpowiedział: „A dlaczego nie?” — od razu zabrano się do pracy. W fabryce rzeźbiarskiej we wsi Demnia koło Lwowa Ihor Nykonenko na własny koszt złożył zamówienie i przy wjeździe do miasta wykonano już fundament. Jednak miejscowi księża Patriarchatu Moskiewskiego, dowiedziawszy się, jak będzie wyglądać ta rzeźba, jednogłośnie oświadczyli, że nie pozwolą postawić takiego Chrystusa: „Niekanoniczny, powiadają, — katolicki, — przecież u niego nogi jednym gwoździem przybite. Jak nie posłuchacie, postawicie — pobijemy”. Nykonenko zaproponował postawienie tego ukrzyżowania w Bereźnicy. Tak pomnik, który miał stanąć w Bohusławiu, znalazł się w Bereźnicy. Tutaj już niemało wysiłku włożył Jewhen Beznisko. Bo trzeba było znaleźć możliwości budowy fundamentu, przewiezienia 11-tonowego pomnika oraz, co najważniejsze, — przekonania zarówno księży, jak i miejscowych władz, że postawienie takiego pomnika we wsi to nie herezja, a zaszczyt! Aby nie drażnić gorliwych zwolenników kanonów, robotnicy z Demni wykonali i u góry na łuku przymocowali prawosławny krzyż. I nie zapomnieli o napisie, że to prezent dla Bereźnicy od Ihora Nykonenki — w tamtym czasie mera Bohusławia, gdyż pomnik wykonany został jego kosztem. O czym nam, wspominając o Teodozji Bryż, należy jeszcze pamiętać? Przede wszystkim o tym, że z całego jej ogromnego dziedzictwa rzeźbiarskiego — odlana w materiał bardziej trwały i niepodlegający czasowi jest tylko jakaś cząstka — 32 prace. Że, niestety, ludzie nie znają dziedzictwa Bryż. Że dopuszczono się i do dziś nie naprawiono rażących błędów w podpisach jej rzeźb w książęcym Włodzimierzu Wołyńskim, i wielkiego księcia Romana Mścisławowicza, który stoi na terenie Soboru Zaśnięcia Matki Bożej, przemianowano na jego ojca księcia Mścisława, a brązowy Daniel Halicki, który siedzi w zadumie nad królewską koroną i statusem króla, do dziś nie znalazł sobie w książęcym Włodzimierzu miejsca… Że do dziś stoi bez rąk już nie pierwszy rok (jedną rękę wandale odcięli na złom, a drugą musieli zdjąć już pracownicy muzeum) w muzeum-zagrodzie Łesi Ukrainki w Kołodnie przepiękna rzeźba Mawki. Że chcą zdemontować we Lwowie pomnik Jurija Wełykanowycza, błędnie zaliczając go do tych, które podlegają dekomunizacji. Jeszcze trzeba pamiętać, że najlepsze dzieła Teodozji Bryż — to jej plastyka, która mogłaby ozdobić parki i skwery każdego ukraińskiego miasta. W pozornie przypadkowym spotkaniu z lwowskim artystą Jewhenem Bez niskiem dostrzegam obecnie uwarunkowaną w czasie i przestrzeni prawidłowość. Wiosną 2012 roku w Równem, w galerii malarstwa europejskiego „Euro-ART” wybitny malarz i grafik, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy im. T. H. Szewczenki zaprezentował mieszkańcom Równego swoją Szewczenkianę — 74 prace graficzne zostały konceptualnie połączone w wystawę-interpretację pod tytułem „I nie jest mi wszystko jedno…”. W pierwszych słowach swojego wystąpienia przed równieńską publicznością artysta powiedział, że jeszcze od połowy lat 60. ubiegłego wieku jest ściśle związany z Równieńszczyzną, zna i kocha Poleszuków — upartych, ale dobrych i szczerych ludzi. Przecież rodem ze wsi Bereźnica w rejonie dubrowickim jest jego nieżyjąca już żona — utalentowana rzeźbiarka Teodozja Bryż, w parze z którą artysta przeżył 41 lat. Przeszła ona do innego wymiaru 4 lipca 1999 roku, pozostawiając pokoleniom potomnych ogromny i wartościowy spadek twórczy. Trudno powiedzieć, czy było wśród uczestników prezentacji wystawy artysty Jewhena Bezniska w Równem choćby z dziesięciu takich, którzy słyszeli cokolwiek o Teodozji Bryż. Wszystkich poruszyła niewiarygodna historia o tym, jak młoda Teodozja cudem przeżyła po brutalnej rozprawie z nią i jej matką katów NKWD. Dzielił się Beznisko także swoimi bolesnymi przemyśleniami w sprawie niepewności losu przebogatego dziedzictwa zmarłej żony. W tej chwili przyszła mi do głowy myśl, by napisać o Teodozji Bryż. Temat wydał mi się tak wdzięczny, że sam prosił się na papier. W tym samym roku nadarzyła się okazja odwiedzić muzeum-pracownię Bryż we Lwowie. Poczucie cudu, świętości. Niesamowite uniesienie… Z pracowni twórczej artystki, niczym ze świątyni, wychodzisz z czystymi i wzniosłymi myślami. Myślisz o przemijalności ziemskiego bytu i o tym, jak wiele może pozostawić dla przyszłych pokoleń ludzki geniusz. Pod względem siły wyrazu artystycznego Teodozję Bryż porównuje się do takich światowej sławy rzeźbiarzy, jak Ołeksandr Archypenko czy Auguste Rodin. Jednak czy mogła ta kobieta-artystka o silnym, niekobiecych charakterze, nienagannych kwalifikacjach zawodowych, wybitnym talencie i głębi narodowego światopoglądu zrealizować się w pełni, żyjąc w tamtej epoce, w totalitarnym Związku Radzieckim? Wkrótce rozmawialiśmy o tym z kolegami i przyjaciółmi Teodozji Bryż. Teraz te wspomnienia najbliższych osób z kręgu rodzinnego, przyjaciół i kolegów rzeźbiarki, przede wszystkim — Jewhena Bezniska, Marty Tokar, Lidy Dolisznej, Mykoły Petrenki, Fedora Stryhuna i innych, a także publikacje w mediach z różnych lat stały się tą podstawą, na której powstała książka. Celem wydania jest opowiedzenie o rzeźbiarce Teodozji Bryż, jej życiu, środowisku, w którym ukształtowała się jako osobowość twórcza, naświetlenie fenomenu Bryż jako nieprzeciętnej rzeźbiarki, pokazanie jej życia i dorobku twórczego w żywych wspomnieniach, publikacjach i fotografiach.
Maschinelle Übersetzung
Eduard OWCHARENKO Zdjęcia autora Tetiana Nyliwna pracowała w nurcie malarstwa sztalugowego, tworzyła obrazy tematyczne, portrety, pejzaże, martwe natury. Nieustannie znajdowała się w stanie poszukiwania jak najbardziej wyrazistego języka artystycznego. Dzieła artystki wyróżniają się filozoficzną głębią postrzegania świata, bogatym i wyrafinowanym kolorytem, kompozycyjną doskonałością oraz oryginalnością przestrzennych rozwiązań tematu. Wielu jej płótnom właściwa jest subtelna serdeczność, lakoniczność stylu, mistrzostwo dekoracyjnego uogólnienia. „W życiu jak na długim łanie, wszystkiego było — i radości, i smutków. W starożytnej Japonii istniał zwyczaj: artysta, zmieniając sposób twórczy, przybierał sobie nowe imię. Taka ja już dawno nie jestem tą »Jabłońską«, którą byłam kiedyś. Mój swobodny rozwój twórczy podczas nauki w instytucie artystycznym i w pierwszych latach powojennych był hamowany złowieszczymi postanowieniami KC w sprawach ideologicznych. W połowie lat pięćdziesiątych wyszłam z kryzysu twórczego. Podczas tymczasowej chruszczowowskiej »odwilży« nasza sztuka zaczęła wyrywać się z sideł socrealizmu i szukać nowych dróg. Zafascynowałam się ukraińską sztuką ludową. Powstał cykl dzieł dekoracyjnych. Ale pod koniec pracy nad tą serią zobaczyłam, że zaczęłam się powtarzać. Cykl się wyczerpał. N. KUKIL, historyk sztuki Przez długie lata działalności twórczej artysta stworzył mnóstwo pięknych dzieł. Jego mozaiki zdobią pamiętne budynki Kijowa: to i mozaikowe zdobienie plafonu głównego westybulu Kijowskiego Dworca Kolejowego, i mozaiki Kijowskiego Miejskiego Akademickiego Teatru Lalek, jednego ze szpitali dziecięcych Kijowa i inne. Mozaikowe ikony prawosławnych świętych, zrodzone z talentu Leonida Hryhorowycza, organicznie wplotły się we wnętrza i fasady wielu kijowskich świątyń. Na trudnej drodze do osiągnięcia wysokiego mistrzostwa zostały stworzone kopie słynnych mozaik i fresków Soboru Michajłowskiego o Złotych Kopułach. Prace z zakresu renowacji najwybitniejszych zabytków ukraińskiej kultury: Soboru Sofijskiego z XI wieku z bizantyjskimi mozaikami i freskami, Cerkwi Cyrylickiej z XII wieku ze starożytnymi freskami i malowniczymi ikonami M. Wrubla, Cerkwi Ilinskiej z XVII wieku oraz tworzenie oryginalnych dzieł mozaikowych. Właśnie Leonidowi Tockiemu pod koniec lat 90. powierzono kierowanie pracami nad odnowieniem wnętrza odbudowanego Soboru Michajłowskiego o Złotych Kopułach, zabytku z XII wieku. Natchniony zamysł kierownika projektu Tockiego, sumienna praca dziesiątek artystów i wykonawców przywróciły ukraińskiej kulturze wybitną budowlę, skarbiec wysokiej duchowości narodu. Centralna część soboru — jego główna nawa — ozdobiona jest setkami mozaik, freskowymi malowidłami, koronką wzorów, kopiami mozaik i fresków z oryginałów. W 2016 roku Leonid Hryhorowycz W latach siedemdziesiątych miałam szczęście dwukrotnie odwiedzić Włochy. Znajomość ze sztuką quattrocenta skierowała moje poszukiwania w głąb, ku wewnętrznej duchowości. W tych samych latach znów zafascynowałam się impresjonistami, zapomnianymi od czasów żdanowszczyzny. Zrozumiałam, że wartością malarstwa jest właśnie malarstwo. Teraz wróciłam »do punktu wyjścia«. Czuję, że w twórczości jestem całkowicie wolna. Maluję z okien oraz w pobliżu swojego domu. To »zwężenie horyzontu« wręcz go dla mnie rozszerzyło — otworzyło piękno i poezję tam, gdzie ich nie widziałam wcześniej. Każdy z nas ma swoje okno, w które patrzy przyroda” — pisała Tetiana Jabłońska w 1997 roku. „Jubileusz Tetiany Jabłońskiej — wydarzenie o skali ogólnoukraińskiej. Otwarto kilka wystaw artystki, na budynku, w którym mieszkała, ustanowiono tablicę pamiątkową. Ustanowiono nagrodę, która będzie nosić imię artystki. Będzie to najwyższa nagroda naszego Związku. Dziś otwieramy ekspozycję, w której zaprezentowano prace artystki, stworzone głównie w ostatnich latach jej życia” — zaznaczył przewodniczący NSHU Wołodymyr Czepełyk. „Ciepłą falą przetacza się przez Ukrainę twórczość mojej mamy. W całym kraju odbywają się wydarzenia poświęcone jej twórczości. I wszystko to odbywa się nie według wskazań z góry, a z inicjatywy zwykłych ludzi. To oznaka prawdziwego narodowego uznania. Ekspozycje otwierają się w Narodowym Muzeum Sztuki, Narodowym Muzeum Literatury Ukrainy, centrach wystawowych Dniepru, Odessy i Czernihowa. W malarstwie Tetiany Jabłońskiej czuć wielką siłę, jej sztuka jest bardzo potrzebna naszemu schorowanemu społeczeństwu” — podkreśliła córka Tetiany Jabłońskiej — Atajan Hajane. „Cały rok 2017 to rok wielkiej mistrzyni, geniusza ukraińskiego malarstwa i sztuki monumentalnej Tetiany Jabłońskiej. Zawsze tworzyła niepowtarzalne obrazy. Pracowała do ostatniego tchu. Tworzyła nie tyle rękami i rozumem, co duszą i sercem. Jej mottem były słowa: »Możesz nie robić — nie rób«. I tworzyła, bo nie mogła nie tworzyć. Każdej pracy artystki właściwa jest wewnętrzna siła tajemniczości. Jesteśmy dumni z tego, że Tetiana Nyliwna — jedna z najlepszych uczennic Narodowej Akademii Sztuk Pięknych i Architektury, była najlepszym pedagogiem naszej uczelni, a jej stuletni jubileusz zbiegł się w czasie ze stuleciem Akademii” — podkreślił prezydent Narodowej Akademii Sztuk Ukrainy, rektor Narodowej Akademii Sztuk Pięknych i Architektury Andrij Czebykin. Na wystawie zaprezentowano obrazy Tetiany Jabłońskiej, stworzone głównie w latach 80.—90. ubiegłego wieku. Uwagę przyciągają pejzaże artystki »Latem«, »W letni dzień«, »Jesienna mgiełka«, »Pod starą jabłonią«, »Kraj wsi«; motywy ukraińskie obecne są na płótnach »W święto. Karpaty«, »Chata we wsi Szewczenkowe«, »Siostrzyczki«, »Kobieta z Zakarpacia«; obok portrety »Hajane«, »Jesienny portret«, »Moja wnuczka«, »Autoportret« oraz martwe natury »Roślina«, »Kwiaty w oknie«, »Ciepła jesień. Balkon«, »Nasze okno«, »Altana Hlibowa«. Również artystka narysowała ołówkiem portrety swoich współczesnych Wasyla Zabaszty, Heorhija Jakutowycza, Wasyla Hurina, Oksany Slety i wielu innych. W Centralnym Domu Artysty NSHU otwarto wystawę poświęconą 100-leciu od dnia urodzin wybitnej ukraińskiej malarki i pedagoga Tetiany JABŁOŃSKIEJ (1917—2005).
Maschinelle Übersetzung
Zasłużony artysta Ukrainy, członek rzeczywisty Ukraińskiej Akademii Architektury, artysta monumentalista i artysta konserwator Leonid Hryhorowycz TOCKYJ obchodził 85. rocznicę urodzin.
odtworzył unikalną mozaikową ikonę Bogurodzicy w technice bizantyjskiego murowania dla fasady Złotej Bramy. Taka ikona „Bogurodzicy Nikopei” zdobiła wjazd do miasta Jarosława Mądrego (X–XI w.), lecz zaginęła. Przez długie lata nisza nad kutą bramą pozostawała pusta. Wreszcie w zeszłym roku, w maju, w Dniu Miasta, ikonę z kosztownej szkliwionej mozaiki o wymiarach 1,4 x 1,5 m uroczyście umieszczono w niszy nad Złotą Bramą.
Artysta niemal całe życie pracuje z ikonami. Jego wyjątkowe cechy ludzkie — wysoka kultura duchowa, nadzwyczajna szczerość, wiara w prawdę i dobro — określiły jego drogę w sztuce. Całą swoją twórczość poświęcił Bogu i ludziom. Jedną z pierwszych samodzielnych prac Tockiego była praca pod kierunkiem H. Synyci, założyciela narodowego kierunku kolorystycznego w malarstwie monumentalnym, nad wystrojem wnętrza delikatesów w mieście Oleksandrija. Kolejną pracę w Kijowie, nad wystrojem wnętrz Instytutu Fizyki Teoretycznej NAN Ukrainy (1970 r.), Tocki poświęcił tematyce pogańskiej Rusi. Hole hotelu instytutu ozdobiły ceramiczne panneau ze znakami słonecznymi, starożytnym kapiszczem drewnianych bożków z wojowniczym Perunem na czele. A do mozaikowej kompozycji „Kyj, Szczek i Choryw”, która znajdowała się w przytulnej sali hotelowej, prowadził otwór drzwiowy, ozdobiony cytatem z kroniki „Powieść minionych lat” o założeniu Kijowa.
Wiele dzieł przy zagospodarowaniu terenu i budynków sanatoriów „Berdiańsk” i „Lazurnyj” w latach 1972–1975 również zainspirowano tematami z dawnej przeszłości Ukrainy. Surowo stoją, ściskając broń, kozackie starszyzny na brzegu Morza Czarnego. Bronią świętego Dniepru-Sławutycza, swoich duchowych świątyń — cerkwi prawosławnych. Ta kompozycja „Rada kozacka” (tempera, inkrustacja słomką) na temat Zaporoskiej Siczy zdobiła sanatorium „Berdiańsk” w 1972 roku. Mozaikowe panneau „Chwała życiu”, zainspirowane motywami ukraińskich ludowych malowideł (sanatorium „Lazurnyj”, 1975 rok), cieszy oko pięknem naturalnych form i harmonią kolorów. Przedziwne ptaki śpiewają chwałę życiu wśród różnobarwnych kwiatów. A centralny fantastyczny kwiat, od którego rozchodzą się promienie jak od słońca, staje się uosobieniem całego wszechświata.
Lata 90. XX wieku podarowały Leonidowi Hryhorowyczowi spotkanie z unikalnym zabytkiem architektury — budynkiem dawnego Połtawskiego Gubernialnego Ziemstwa, zbudowanym w stylu ludowym przez Wasyla Krychewskiego jeszcze w 1908 roku. Ten „kwiat w kamieniu”, który dał początek stylowi „ukraiński modernizm”, był bogato zdobiony płytkami ceramicznymi, majolikami, ornamentalnymi wstawkami, a jego wnętrza malowali wybitni artyści S. Wasylkiwski i M. Samokysz. Tockiemu trzeba było odtworzyć malowidła sali posiedzeń, prawie zatracone przez wiele lat. W 1997 roku wspaniałe obrazy olejne S. Wasylkiwskiego „Kozak na stepie”, „Czumacki szlak Romodanowski”, „Wybór pułkownika Martyna Puszkarja” na ścianach sali, dekoracje malarskie plafonu, odrodzone przez utalentowane ręce mistrza, w całym swoim pierwotnym pięknie stanęły przed widzami. Unikalny zabytek kultury Ukrainy znów ożywiono i przywrócono z niebytu.
Lata pracy Tockiego nad mozaikowym wystrojem Soboru Michajłowskiego Złotokopułowego (1999–2001) — to czas głębokiego wnikania w duchowy świat świętych, zachwytu ich czynami w imię wiary i szczęścia ludzi, to przynależność do wysokich ideałów, wzloty myśli i uczuć. To doświadczenie poszerzyło światopogląd, wzbogaciło duchowo. Apostołowie wiary i apostołowie ukraińskiej kultury. Taką paralelę przeprowadził Leonid Hryhorowycz, pracując nad cyklem mozaikowych portretów wybitnych postaci historycznych i kulturalnych, które swoim życiowym czynem ukształtowały świadomość narodową, stworzyły państwo Ukraina, rozsławiły jej unikalną kulturę. Wykonane z kosztownej jaskrawej szkliwionej mozaiki (71 x 71 cm) mozaikowe portrety Tarasa Szewczenki, Hryhorija Skoworody, Bohdana Chmielnickiego, Jarosława Mądrego, Mychajła Hruszewskiego i wielu innych stworzyły lśniącą galerię „Ukraińskich apostołów” Leonida Hryhorowycza Tockiego (lata 2000).
Maschinelle Übersetzung
Switłana SADOŁENKO, kierownik artystyczny wzorowego teatru pieśni „Ładońky” Centrum Pracy Pozaszkolnej rejonu swiatoszyńskiego m. Kijowa, kandydat nauk pedagogicznych. Wzorowy teatr pieśni „Ładońky” to zespół artystyczny, który został stworzony w celu estetycznego wychowania przedszkolaków na bazie ukraińskiego folkloru dziecięcego. Dziś uczęszcza do niego około 100 dzieci. Najmłodsze mają po dwa latka, a najstarsza — Mariczka Nikolśka — ma już 16! Jest z nami od 12 lat, od samego początku powstania zespołu. A teraz śpiewa razem ze swoimi siostrami Nastią i Daryną, które podrosły i też przyszły do „Ładońky”. Zaczynając w wieku dwóch lat, maluchy są oryginalną wizytówką naszego zespołu, wywołując u słuchaczy-widzów wybuchy emocji, zrywając burze oklasków! Ciekawa jest historia powstania nazwy zespołu — „ŁADOŃKY”. Wiosna 2005 roku. Właśnie w tym okresie bujnego kwitnienia i sił ziemi został stworzony nasz dziecięcy zespół twórczy, który początkowo był zorganizowany jako folklorystyczny i przyciągnął około 20 dzieci. Obraz Wiosny od dawna jest zgodny z obrazem bogini Łady — patronki miłości, małżeństwa, a zatem dzieci, życia i jego kontynuacji. Warto wspomnieć również o tym, że w mitologii przedchrześcijańskiej czczono ducha przodków — Łado-Boga. A folklor to właśnie duch przodków, nasza ludowa mądrość, pamięć genetyczna, która przez wieki dotarła do nas. Na szczęście i los dawniej darowano i noszono przy sobie amulet — ładankę, co również jest bliskie nazwie i przeznaczeniu zespołu. Zatem dzieci, które uczą się w „Ładońky”, są swoistymi amuletami dziecięcego ukraińskiego folkloru pieśniarskiego. W 2012 roku zespołowi nadano zaszczytny tytuł „Wzorowy zespół artystyczny”. Od tego czasu pełna nazwa stowarzyszenia twórczego brzmi: wzorowy zespół artystyczny Teatr pieśni „Ładońky”. Jego uczestnicy demonstrują zgrany unisono, ładny strój dwugłosowy, wyrazistość i zapał w przekazywaniu nastroju utworu muzycznego, a przede wszystkim wielkie pragnienie obdarowywania uśmiechami i niesienia energii ukraińskiej pieśni ludowej słuchaczowi. Wśród najstarszych dzieci chcę wspomnieć Iwana Sulimę, który przyszedł jako trzyletni chłopiec i oto już dwanaście lat wraz z piętnastoletnim Saszką Owsijenkiem oraz dziesięcioletnim Kyryłem Andrejukiem stanowi wokalną podporę zespołu. Jako całkiem małe dzieci dołączyły do nas Amelia Pidlisna, Sofijka Sukkar, Mariczka Leonowa, Karyna Zajec. Obecnie są to solistki grupy koncertowej, które wraz z innymi dziećmi — Amalią Piatyho, Weroniką Hołenko, Jarosławą i Kyryłem Andrejukami, siostrami (bliźniaczkami i dwojaczkami) Marią i Darią Jurczenko, Ałłą i Walerią Poliszczuk, Anną i Walerią Diaczenko, Anheliną i Złatą Szupyk, a także Weroniką Mospan, czteroletnią Dajaną, Ksenią Aleksiejewą oraz wieloma innymi dziećmi są niezastąpione na festiwalach, konkursach i koncertach. Ja, kierownik artystyczny zespołu, oraz młodzi kierownicy-wykładowcy Kateryna Komar, Ołeksandr Sadowenko, Kateryna Kanonyszena oraz koncertmistrz Andrij Bednyj, robimy wszystko, co możliwe, aby przekazać uczniom ten ukraiński kod genetyczny, który stanowią źródła ludowe, w szczególności dziecięcy folklor muzyczny, a życie uczestników teatru pieśni „Ładońky” stawało się jaśniejsze i weselsze. Rodzice dzieci, którzy są prawdziwymi współkierownikami zespołu, własnoręcznie tworzą piękne kostiumy sceniczne. Taką twórczą atmosferę wspiera kierownictwo Centrum Pracy Pozaszkolnej rejonu swiatoszyńskiego miasta Kijowa, na bazie którego pracuje zespół — dyrektor Natalia Iwaniwna Sawenko oraz kierownik działu Lidia Petriwna Szczerbatiuk. Głównym celem pracy wzorowego Teatru pieśni „Ładońky”, oprócz retransmisji folkloru dziecięcego, jest wspieranie naturalnego rozwoju i kształtowania światopoglądu muzycznego, myślenia, kultury, zainteresowań edukacyjnych, trwałej motywacji dzieci do działalności muzycznej. A to są ukraińskie tradycje ludowe, święta, obrzędy, zwyczaje rodzinno-bytowe, duchowe amulety, piosenki dziecięce, gry, kołysanki, zaklinania, zabawy, kolędy, szczedriwki, wiosnianki, hajiwki, pasterskie przyśpiewki, bajki, zagadki, ruchy ze śpiewem itp. Teraz już nasze młode talenty potrafią wykonywać także pieśni akademickie — arie, romanse. Nie omijamy też estradowej piosenki autorskiej. To w końcu teatr pieśni! „Ładońky” występują również na wielkich scenach stolicy, w szczególności w Sali Kolumnowej im. M. W. Łysenki Narodowej Filharmonii Ukrainy, na scenie Narodowej Opery Ukrainy, Teatru im. I. Franki, Ukraińskiego Domu, Domu Aktora, Narodowej Akademii Muzycznej im. P. I. Czajkowskiego, Kijowskiego Miejskiego Domu Nauczyciela, Narodowego Muzeum Tarasa Szewczenki i innych. Dzięki wsparciu Prezydenckiego Funduszu Leonida Kuczmy „Ukraina”, którego jesteśmy stypendystami, zespół wziął udział w Międzynarodowych festiwalach-konkursach, które odbyły się we Francji („Paryż zbiera przyjaciół”) oraz Bułgarii (m. Nesebyr, „Słońce, radość, piękno”), zdobywając najwyższe nagrody tych wydarzeń. Występujemy również na zaproszenie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, bierzemy udział w widowiskach według scenariuszy zasłużonego pracownika kultury Ukrainy Dmytra Łomaczuka oraz zasłużonej artystki Ukrainy Tetiany Nehrij. Liczymy na dalszą owocną współpracę! Po każdym występie, tym bardziej, gdy śpiewamy na jednej scenie ze znanymi artystami, jak, powiedzmy, z ludowym artystą Ukrainy Femijem Mustafajewem oraz zasłużonym artystą Ukrainy Kyryłem Stecenką, szczęśliwe „ładońky” czerpią od nich utalentowany zapał energii i wielkiego doświadczenia. „Ładońky” są aktywnymi uczestnikami ogólnoukraińskich projektów kulturalno-artystycznych, skierowanych na wsparcie naszych żołnierzy ATO, a mianowicie „Narodowej Filharmonii” pod kierownictwem zasłużonej artystki Ukrainy Rusłany Łocman oraz „Artystycznego Specnazu”, którego kierownikiem jest zasłużony pracownik kultury Ukrainy, poetka, działaczka społeczna Zoja Rużyn. Za każdym razem, zwracając się do swoich widzów ze sceny, „Ładońky” życzą wszystkim ŁADU, żeby wszystko i zawsze się UKŁADAŁO i NASTAWIAŁO! Żeby był ŁAD w naszym kraju, a ludziom wszystko się UKŁADAŁO, żeby pieśń była DO ŁADU! Bądźmy razem! PRENUMERATA—2017 PRENUMERATA—2017 Koszt prenumeraty Koszt prenumeraty
Maschinelle Übersetzung
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracyjne KW nr 4066 z 02.03.2000 r.
Redaktor naczelny Pawło MOWCZAN
Maschinelle Übersetzung
Redaktor dyżurny Nadija KYRIJAN Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Wydrukowano z gotowych form fotograficznych w spółce z o.o. “Polihrafcentr” w środę. Nakład ogólny w marcu — 20 000 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety.
Maschinelle Übersetzung
Redaktor naczelna Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Natala SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks) na 1 miesiąc na 1 miesiąc 11 hrywien 46 kopiejek. na pół roku na pół roku 65 hrywien 66 kopiejek.
Maschinelle Übersetzung
Sekretarz odpowiedzialny: Iryna Szewczuk
Dział pracy proświtiańskiej: Nadija Kyrian
Dział kultury
Eduard Owczarenko
Dział korekty: Tetiana Szczerbak, Iryna Stelmach
Skład komputerowy: Iryna Szewczuk, Wołodymyr Żyhun
Redaktor internetowy: 279-39-55
Maschinelle Übersetzung
Odpowiedzialność za rzetelność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji obowiązkowe jest powołanie się na „Słowo Proświty”. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617
Maschinelle Übersetzung