Seite · S. 8Originalseite ↗
Dwieście lat bez Szewczenki?
Слово Просвіти, №12 за 2014 рік
Niedawno w artykule T. Hundorowej pojawiło się twierdzenie o „dwustu latach bez Szewczenki”. Prawdopodobnie autorytatywna literaturoznawczyni chce przez to podkreślić, że ukraińskie społeczeństwo do dziś nie rozumie swojego poety-proroka. Sądzę, że nie jest to do końca prawda. Najpierw trzeba wprowadzić pewne uściślenie: chodzi o „sto siedemdziesiąt cztery lata bez Szewczenki”, ponieważ pierwszy „Kobziarz” ukazał się w 1840 roku. Właśnie od tego czasu można mówić o wpływie Szewczenki na Ukraińców, wpływie, który w XIX w. rosyjska władza ograniczała wszelkimi możliwymi sposobami. Roksana CHARCZUK Utwory T. Szewczenki w Imperium Rosyjskim w większości były zakazane: albo rozpowszechniano je w odpisach, albo wydawano za granicą, przynajmniej te, w których bezlitośnie wyśmiewano rosyjskich carów i absurdalne imperialne porządki. Obraz zmowy chciwych i nieodpowiedzialnych rosyjskich arystokratów, rzekomo chrześcijan, pod butem „batiuszki-samodzierżcy” w „komedii” „Sen” opisano tak przekonująco, że obraz ten, znany dzięki lekkiej ręce I. Franki jako scena „generalnego mordobicia”, rozciąga się także na współczesnego rosyjskiego dyktatora i na jego marionetki. W czasach sowieckich propaganda zrobiła wszystko, co możliwe, aby przekształcić żywe słowo Szewczenki w muzealne, zakurzone naftaliną. Tworzono iluzję: jeśli nie ma takiego zjawiska jak car, to i słowa poety o carach straciły aktualność. Jednak przestroga Szewczenki: „rosną i wznoszą się carowie” ostatecznie nie została zapomniana. Z jednej strony poeta opanowywał umysły i dusze Ukraińców stopniowo. Z drugiej strony towarzyszy on Ukraińcom na wszystkich etapach formowania się ukraińskiego narodu, aż do współczesnego modelu narodu politycznego. Nie bez powodu na Majdanie „Kaukaz” czytał Samweł Nihojan, Ormianin, który czuł się nie po prostu Ukraińcem, a obywatelem Ukrainy, odpowiedzialnym za wszystko, co się w niej dzieje. Kiedy patrzysz na czystą twarz i głębokie oczy Nihojana, myślisz o Chrystusie. Zawsze wiedzieliśmy, że „Kaukaz” to słowo Boże. Współcześni literaturoznawcy, w szczególności szewczenkolodzy, dokonują kompleksowej analizy tekstów Szewczenki, rozważają najdrobniejsze niuanse treści, ale przy tym, pisząc o poemacie „Kaukaz”, twierdzą, że mowa w nim o kaukaskich ludach — dobrze, że chociaż nie o osobach kaukaskiej narodowości. Świadczy to o tym, że sowiecka faza szewczenkologii, być może profesjonalna z punktu widzenia literaturoznawstwa, nie skończyła się. Wciąż żywa jest tradycja odczytywania Szewczenki przez pryzmat rosyjskiej historii i rosyjskiej duszy. W rezultacie takiego odczytania w XIX w. uformował się obraz Szewczenki jako folklorystycznego kobziarza, chłopskiego poety, w XX w. — piewcy najmitów, prekursora bolszewików i stalinistów, wreszcie hipostaza Szewczenki-internacjonalisty w czasach rozwiniętego socjalizmu. Teza o „dwustu latach bez Szewczenki”, niestety, nie odkrywa mechanizmu konstruowania obrazu Szewczenki-ateisty, najlepszego przyjaciela rosyjskich rewolucjonistów-demokratów, który wzywał Ukraińców do krwawej rewolucji i zemsty. Właśnie taki kłamliwy obraz tworzyła sowiecka, czyli rosyjska maszyna propagandowa. Obecnie, gdy jesteśmy świadkami niezawoalowanej, brutalnej pracy tej maszyny, warto zwrócić uwagę na przekręconego, przerobionego Szewczenkę, którego w czasach sowieckich faktycznie przekształcono w ukraińskiego Lenina. Imperium Rosyjskie zakazywało pomników poety, ZSRR, przeciwnie, stawiał je wszędzie, ale przy tym niszczył autorytet moralny Szewczenki, wyznawane przez niego chrześcijańskie ideały miłości oraz jego obraz jako proroka. Szewczenko w rzeczywistości nie prorokował rewolucji społecznej ani wojny domowej. Prorokował koniec Imperium Rosyjskiego, koniec bezgranicznej władzy jego tyranów, którzy opierają się na masach rosyjskiego narodu, oraz przyszłe zwycięstwo ukraińskiego braterstwa: „Objmijcież, bracia moi, / Najmniejszego brata”. Rosyjska propaganda robiła wszystko, co możliwe, aby zamaskować proroctwo Szewczenki, zakorzenione w jego głębokim rozumieniu fenomenu Rosji, jej imperialnego mechanizmu. Wśród współczesnych Szewczenki głęboko zrozumiało Rosję niewielu ludzi. Po pierwsze, markiz de Custine, autor słynnej książki „Rosja w 1839 roku”, który bez upiększania pokazał mikołajowską Rosję i postać oświeconego monarchy Mikołaja I, który uwieńczył rosyjskie społeczeństwo niewolników-możnowładców i niewolników-plebsu. Custine’a Szewczenko nie czytał, natomiast jego ulubieńcami i braćmi w duchu byli A. Mickiewicz i M. Lermontow — poeci, którzy wyczuli strach Rosji przed wolnością i wolnym wyborem. Ich wiersze są pełne przerażającego poczucia jej skazania na niewolnictwo. W tym przypadku mowa nie tylko o elitach rosyjskiego społeczeństwa, ale i o samym rosyjskim narodzie, bo każdy kolejny rosyjski tyran-samodzierżca nie jest przypadkiem. Każdy z nich to zbiorowy wytwór i zbiorowy wybór rosyjskiego Żywy naród — bo z imieniem Tarasa. On pośród nas — w myślach i pieśniach. Po świecie idzie wszechmocna i piękna Jego dwusetna sprawiedliwa wiosna. Idziemy do ciebie i niesiemy, Kobziarzu, W dni świąteczne, w porze niedoli W spragnionych duszach mimo bólu i swarów — Twój okrzyk: „Swoją Ukrainę kochajcie!” Nasz wieczny geniuszu prawdy i wolności. Walczył. Cierpiał. Nie kajał się, — a tworzył. Taras — to sumienie naszego narodu. On widzi wszystko z Czernieczej Góry. Nie zapominaj: ty — Ukrainiec, póki Na rozstajach wzburzonych stuleci Jeszcze „Ryknie i jęknie Dniepr szeroki” I nasz Taras nad urwiskiem stoi! Witalij MICHALEWSKI Taras
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung
