Seite · S. 12Originalseite ↗
Nasz Pele, czyli batiar Lenio z Lewandówki
Слово Просвіти, №13 за 2012 рік
Mychajło SŁABOSZPYCKYJ Przyjeżdżając do Toronto, za każdym razem nieodmiennie się z nim spotykałem. Stało się to u nas jakby obowiązkowym rytuałem. Zaprzyjaźniliśmy się jeszcze od czasu, gdy pisałem tutaj książkę „Ukrainiec, który odmówił bycia biednym”. Skoceń wiózł mnie do jakiejś kawiarni, gdzie mogliśmy przesiedzieć i pół dnia. Wypytywałem go, on opowiadał. Otwierał się przede mną ciekawy los ludzki i sportowy. Chciałem o nim napisać. Wyobrażał mi się (i obecnie wyobraża) jako wyrazista antyteza dzisiejszych sportowców-kosmopolitów. Skoceń zawsze i wszędzie pamiętał, że jest Ukraińcem. Kiedy ktoś przy nim nazwał go patriotą, protestował: „To zbyt głośno o mnie, jak o jakimś bohaterze… Ja po prostu jestem Ukraińcem. I zawsze nim pozostawałem”. Kilka razy pisałem w ukraińskich czasopismach o jego piłkarskiej odysei. Nie ukrywał swojej radości z tego powodu. Jemu, oczywiście, chciało się przypomnieć o sobie właśnie na Ukrainie. Miał wszelkie podstawy, by powiedzieć, że bez niego historia kijowskiego „Dynama” jest niepełna. Pewnego razu oglądaliśmy zdjęcie kijowskiego „Dynama” z 1940 roku. Wskazał mi na anonimowe kolano z boku. „A to — ja”. Kolano zostało od tego, kto stał na skraju. Skoceń wyjął ze swojego albumu zdjęcie, które było zniekształcone w książce. Na nim na skraju stał krzepki młodzieniec z jego jeszcze młodą twarzą. To jeszcze jeden wyrazisty szczegół z tego, jak u nas redagowano historię. Jak wyrzucano z niej aktywnych uczestników wydarzeń. Zachęcali mnie do pisania o nim dawni lwowianie, którzy zachowali żywe wspomnienia o napastniku lwowskiej „Ukrainy” Leni Skoceniu. Spotykałem ich to w Toronto, to w Ottawie, to w Nowym Jorku, Waszyngtonie, Warszawie… Kiedy w ostatnich latach obserwowałem nieudolną grę kijowskiego „Dynama”, kiedy słyszałem, jak wypowiadają się rzekomo ukraińscy piłkarze ze stołecznego klubu, którzy uparcie odpychają od siebie ukraińskie słowo, znów i znów chciało mi się opowiedzieć im historię Skocenia. Może na jej tle niektórzy z nich poczuliby się mizerotami i mogłoby to stać się impulsem do narodowego przebudzenia. A w ślad za takim pragnieniem nieodmiennie pojawiała się sceptyczna myśl: nasz futbol jest beznarodowy, a dlatego skazany na to, by nie osiągnąć normalnego europejskiego poziomu, bo przecież do mistrzostwa i pragnienia wysokiego honorarium muszą dodać się jeszcze narodowe ambicje, jak to widzimy u niemal każdego piłkarskiego giganta. Takimi były nasze rozmowy ze Skoceniem. On też przepowiadał drużynie Surkisa rolę bezperspektywicznego statysty na każdym turnieju. Jak pokazał czas, Skoceń się nie mylił. Ale to nie jest ten przypadek, kiedy cieszyłby się z tego, że się nie myli. Dzisiaj Skocenia z nami nie ma. Jednak jego twarz staje przede mną, kiedy myślę o Toronto. Ono do dziś nie wyobraża mi się bez niego.
* * * Od małego Lenio (leniwiec, obibok — tak nazywała go mama) stał się na Lewandówce (przedmieście Lwowa) sławą. Nikt z jego rówieśników — czy nawet starszych chłopców — nie mógł się z nim równać na boisku piłkarskim. Był najmniejszy w ukraińskiej drużynie Lewandówki, która toczyła zacięte pojedynki z polską drużyną Lewandówki o palmę pierwszeństwa. O głowę niższy od wszystkich Lenio często przynosił swojej drużynie zwycięstwa decydującymi golami. Jako szesnastolatek grał już w dorosłej drużynie „Tryzuba”, która występowała w mistrzostwach Galicji. Z czasem zaproszono go do „Ukrainy” — najlepszej drużyny nie tylko we Lwowie, ale i w całym kraju. Jego pierwsza gra — z tarnopolskimi „Kresami”. „Pierwsze nie tracił czasu, wchodził w akcje i indywidualnym przebojem zdobywał bramkę, często w beznadziejnych sytuacjach wyrywał grę” — napisał później we wspomnieniach. A w Kijowie rozmyślali, jak zwrócić Skocenia do Ukrainy: perspektywiczny! Pewnego dnia Lenio otrzymał list z domu — zawiadamiano: przyszło mu wezwanie do Armii Czerwonej. Jego sprawę rozstrzygało NKWD Ukrainy. „Wy więcej do Moskwy nie pojedziecie. Wy nam tutaj jesteście potrzebni. W „Dynamie”. A przedtem dla przyzwoitości na pewien czas wyznaczono go trenerem drużyny armijnej — żeby nie tak przejrzysta była zmiana klubu. I oto — „Dynamo”, które występuje w Moskwie przeciwko CDKA — głównemu pretendentowi do tytułu mistrza ZSRR. Kijowianie wyrwali zwycięstwo. Losy meczu rozstrzygnął jedyny gol. Zdobył go Skocień. Rozpoczynał się sezon 1941 roku. W pierwszych czterech meczach na wyjeździe Skocień strzelił sześć bramek. Takiego bombardiera w kijowskim „Dynamie” jeszcze nie było. Spartakiada narodów ZSRR. Finał w zawodach piłkarskich. Spotkanie w stolicy Ukrainy z tbiliskim „Dynamem”, za które występuje nieprześcigniony Borys Pajczadze. Dwa strzały Skocenia — dwie piłki w siatce bramki piłkarzy Gruzji. Trzecią — pod koniec — po podaniu Skocenia zdobył Pawło Winkowatow. To było w połowie czerwca. Kijów czekał na 22 dzień miesiąca, na który wyznaczono otwarcie nowo wybudowanego Stadionu Centralnego i mecz „Dynamo” — CDKA. Tego dnia Kijów już o świcie bombardowały niemieckie samoloty. A następnego — Skocenia aresztowano: całe „Dynamo” mówiło po rosyjsku i tylko on jeden — po ukraińsku. Nacjonalista! Jeszcze przedtem ostrzegali go przyjaciele: spotykali się z nimi „osoby w cywilu” i wypytywali, czy Skocień prowadzi prowokacyjne rozmowy. Radzili albo nagle zniknąć z kijowskich horyzontów, albo trzymać język za zębami. Ale dokąd miał znikać? Piłkarze stołecznego klubu stale na takim widoku i tak popularni w całym kraju, że nigdzie nie mogli się schować. A jeśli chodzi o język, to nigdy nie był gadułą. Wręcz przeciwnie — milczek beznadziejny. A wtedy, kiedy miasto wypełniły zamęt i panika, wieczorem, kiedy Skocień po ciężkim dniu robót ziemnych wrócił ze stadionu, gdzie sportowcy kopali schron przeciwlotniczy, i jadł kolację ze swoją młodą żoną, trzech w odpowiednim mundurze zabrało go od stołu i konwojowało w znanym kierunku. Jasna sprawa, w posiadłości NKWD. Przesłuchanie. Ultimatum: przyznaj się sam do swojej działalności szpiegowskiej. Mówiąc, że my i sami wszystko dobrze wiemy. Mamy pod dostatkiem odpowiednich zeznań. Chcemy od ciebie szczerego przyznania się. Jest oszołomiony i zrozpaczony. Próbuje coś wyjaśnić. Nikt mu nie wierzy i nikt go nie słucha. Czyżby miał zniknąć śladem tych wielu, których znał osobiście i których już nie widzi, a tylko słyszał o nich mówione przeważnie szeptem: „Posadzili…” Ale pewnie Lenio, jak to mówią, w czepku urodzony. Widocznie ten, kto decydował o jego losie, był jego fanem. Inaczej wyjaśnić to, co się stało, po prostu trudno. Skocenia wypuszczono z rozkazem zniknięcia z Kijowa precz i niepokazywania się na oczy. Co też uczynił. Znowu Lwów. Ale tutaj już inny okupant. I dzisiaj w to trudno uwierzyć, ale tak było naprawdę: wojna — wojną, a futbol — futbolem. Życie zawsze i wszędzie wymaga swojego: i w czasie wojny zakochują się i wyprawiają wesela, żenią się, rodzą się dzieci. I w czasie wojny obsiewają pole i zbierają plony. To tylko w literaturze pięknej i w kinie zawsze wszystko jest odzwierciedlone tragicznie-jednowymiarowo i schematycznie. Jest daleka peryferia wojny, która bardzo różni się od tych miejsc, gdzie toczą się krwawe walki i śmierć sprawuje swoje straszne żniwo. Tutaj wszystko jest inne. Towarzystwo sportowe „Ukraina” organizowało mecze z drużynami różnych niemieckich jednostek wojskowych. Oczywiście, piłkarska drużyna Skocenia łatwo gromiła tych rywali. Dalej były całe mistrzostwa wszystkich drużyn piłkarskich Zachodniej Ukrainy. Zwycięzca otrzymywał puchar Ukraińskiego Komitetu Centralnego. Zwycięzcą został kolektyw Skocenia. Potem — drugi sezon. „Ukraina” Skocenia — poza konkurencją. Ale front przesuwa się do Lwowa. Niemcy ustępują. Razem z nimi pełzną tabory uciekinierów, którzy nie chcą być w radzieckim „raju”. Wśród nich — i Skoceni. Zatrzymali się w słowackim przygranicznym mieście Żylina. I nie na darmo mówią: sława idzie przed sławnym człowiekiem. Wkrótce ci, których to interesuje, wiedzieli: tutaj, wśród uciekinierów, jest piłkarski maestro, który grał w groźnych moskiewskim i kijowskim „Dynamie”. I oto już ma propozycję pogrania za miejscową drużynę „Żylina”, która występuje w wyższej słowackiej lidze. Debiut Skocenia w „Żylinie” — trzy bramki. Drugi mecz — jeszcze trzy. I tak w każdym spotkaniu. Skocenia już prosili zostać trenerem drużyny, która z jego udziałem wyszła na samodzielnego lidera mistrzostw. Debiutował w „Żylinie” i jako trener. Ale wojna znowu przypomniała o sobie. Trzeba opuszczać i gościnne słowackie miasteczko, gdzie stał się bodaj najpopularniejszą osobą. I oto on już w Niemczech, w obozie tak zwanych osób przemieszczonych. Tutaj zorganizował drużynę piłkarską „Ukraina”, która zwyciężała wielokrotnych mistrzów Niemiec „Bayer” i „Phönix”, nie mówiąc już o „Ulm”. Już wtedy zapraszano go do francuskiej drużyny „Racing”, ale wyjechać do Francji nie odważył się. Trzymał się grupy rodaków w obozie.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung
