Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWissen · Menschen · Zukunft
Seite · S. 13Originalseite ↗

Z filmami rozstawać się niełatwo, albo Wspaniała siódemka

Слово Просвіти, №16 за 2012 рік

Ołeh SYDOR-HIBELINDA Niektóre z nich mogliśmy widzieć już wcześniej. Tak, obraz “Na wiosnę” Mychajła Kaufmana wszedł do pozakonkursowego składu jednej z kadencji “Mołodosti”. A “Człowieka z kamerą”, stworzonego przez jego rodzonego brata Dzigę Wiertowa (gdzie operatorem był M. Kaufman, chociaż później “pokłócili się”), można łatwo odnaleźć na jednej z płyt na Petriwce — mam wątpliwości, czy licencjalnej. Jeśli chodzi o “Zwenigorę” Ołeksandra Dowżenki, to w ogóle nie jest ona rarytasem, kiedyś widziałem ją nawet w kinie, ale tego nie da się powiedzieć o “Dwóch dniach”, “Perekopie”, “Nocnym dorożkarzu”. Jestem wdzięczny recenzenckiej okazji, która pozwoliła mi po raz kolejny je obejrzeć. I chociaż ekran telewizyjny nie idzie w żadne porównanie z ogólnotradycyjnym, to jego intymność ujawniła cechy ukryte przed tłumem. Niespodziewanie pojawiły się jakieś analogie, wykiełkowały echa współczesnych realiów. Powiedzmy, uparte poszukiwania skarbów przez starego dziadka ze “Zwenigory” tak przypominają naszą narodową awanturę początku lat 90. ze złotem hetmana Połubotka… Czy seans publicznego samobójstwa (imitacja, tak by rzec, ale pośród najeżonego niedobrą uwagą tłumu), który na emigracji popełnia żołnierz-petlurowiec Pawło w tym samym filmie, — dobry przykład dla naszych reality show… Można i ostrzej: epizod z “Perekopu” Iwana Kawaleridzego. Wozy załadowane martwymi ciałami. Kościsto i złowieszczo sterczą we wszystkie strony wychudzone kończyny… Hołodomor, czyż nie? Nie, tylko fragment wrangelowskiej epopei, na początku wspieranej przez ukraińskich chłopów, bo liczyli na sprawiedliwą wymianę z tzw. interwentami: “My im surowce, oni nam maszyny…” Na co przyszła wskazówka: “Przyślijcie na tyły tyfusowych jeńców”. (Teraz powiedzieliby: odpady nuklearne). Których zresztą zakopują żywcem… prawda, protestuje drobny urzędnik. Nie wyginęli jeszcze uczciwi ludzie na świecie! “Kułackie” hasło filmu pozostaje aktualne i dla nas: “Wracajcie z Europą”, “Jak nie z Francuzami, to z Polakami”. Wszakże paralela z publicystyką Mykoły Chwylowego zapewne przeszkodziła promocji filmu, który ogólnie jest bardzo radziecki w swoim duchu. Tylko czasami przebłyskuje proroczymi kadrami, nakręconymi ręką artysty-rzeźbiarza, który kończy swoje dzieło konturowym oświetleniem własnego pomnika — Artema w Bachmucie, ulepionego nie według realistycznych, a konstruktywistycznych zasad. To również nie bardzo sprzyjało popularyzacji “Perekopu” w ZSRR. Natomiast “Dwa dni” Heorhija Stabowego cudownie obnażają kompleks “małorosyjskiego lokajstwa”, zaktualizowanego i w czasach radzieckich w formie “kompleksu sierżanta”, według określenia znanej ukraińskiej pisarki w jej skandalicznej powieści. Między innymi, reżyser nie schlebia i tej epoce, pokazując bezprzyczynową samowolę “braciszków” w zdobytych przez nich miastach, oczywiście nie idealizuje też ich przeciwników. (Najohydniejszym zaś okaże się nie bolszewik i nie “biały”, a kapryśne i podłe pańskie dziecko, tylko pozornie podobne do Jury Kolcowa z radzieckiego serialu “Adiutant jego ekscelencji” — wrodzony fiskal i prowokator). Bohater filmu jest rzeczywiście lokajem w czysto potocznym sensie tego słowa. W odróżnieniu od większości lokajów, buntuje się przeciw własnemu losowi i wznieca pożar w pańskim majątku, na wejściu ozdobionym rzeźbionymi lwami, które przeskoczyły tutaj ze słynnej sceny “Pancernika Potiomkina” Eisensteina, który wszedł na ekrany kilka lat wcześniej. Zdrada i śmierć są i w innym rodzimym filmie, który tworzy swoisty duet z “Dwoma dniami” — w “Nocnym dorożkarzu” Heorhija Tasina, gdzie w głównej roli wystąpił legendarny Amwrosij Buczma. (O “legendzie” — bez przesady: jak zdołał 37-letni aktor zagrać siwowłosego starca, tak że ani na chwilę nie powstaje wątpliwość, pozostaje jednym z sekretów jego twórczego zawodu). Zdrada, wszakże, dzieje się nieumyślnie: Hordij Jaroszczuk naprowadza policję na ślad podziemnej drukarni, wcale nie myśląc, że będzie tam Katia, jego córka. Dowiedziawszy się i stawszy się świadkiem — współuczestnikiem! jej aresztowania, a potem — i nagłego zabójstwa, bohater popada w obłęd i puszcza swój wózek tymi samymi, “potiomkinowskimi” schodami — jeszcze jeden hołd dla obrazu Siergieja Michajłowicza. A może i dla Odessy, gdzie filmowano oba dzieła. W odróżnieniu od klasyczno-rewolucyjnych arcydzieł, i “Dorożkarz”, i “Dwa dni” — to nieuświadomione potwierdzenie “wartości rodzinnych”, zrelatywizowanych przez rewolucję. Innymi oczami patrzy się i na “Zwenigorę”, gdzie na pierwszy plan wysuwa się… ten sam dowżenkowski dziadek, tym razem w wykonaniu 34-letniego Mykoły Nademskiego. O nim nasz ogół wie nieco mniej, aniżeli o Buczmie z jednej przyczyny: w 1937 roku rozstrzelano go jako wroga ludu, i taki sam los był pisany wielu aktorom (w filmie Dowżenki — Lesiowi Podorożnemu, który zagrał tego samego żołnierza-petlurowca) z filmów tego zbioru, zapewne zebranych tutaj według innej cechy. A oto co do lat życia aktorki Marie Ducimetière, która zagrała Katię w “Nocnym dorożkarzu”, powiedziano lakonicznie: “Nieznane”. A dalej — “informacji… jak na lekarstwo”, “cała aktorska kariera mieści się w jednym roku, 1928”. I zupełnie nic nie powiedziano o Polinie Ottawie — bohaterce epizodu “Zwenigory”, efektownej wykonawczyni roli Roksany, dawnej Słowianki. Poszukiwania w encyklopediach nie przyniosły pożądanych rezultatów. Tych nazwisk nie ma tam w ogóle. Historia jest wypatroszona, wybielona, pisana i przepisywana, z jej księgi wyrwano niemało rozdziałów. Dopiero z filmów można domyślać się pewnych realiów, które dla współczesnych coś znaczyły. I pojawia się mgliste i nieodparte podejrzenie: czy nasza osoba została aż tak zniekształcona przez czas, czy nie jest to twierdzenie kolejnym ideologicznym blefem? — Z dwóch filmów, które reprezentują w I tomie „Ukraińskiego niemego” życie codzienne, nasuwa się wniosek przeciwny. Przecież zarówno „Wiosną”, jak i „Człowieka z kamerą” można by nazwać swoistymi „hymnami radości”. Tylko ideologia nie ma tu nic do rzeczy. Ze złośliwą satysfakcją czyta się poszczególne hasła pierwszego filmu w rodzaju „Letni plac klubu »Bolszewiczęta«” czy „Przyszłość Należy Do Nas” (na ten temat śpiewa piosenkę młody nazista w filmie Boba Fosse’a „Kabaret” — i właśnie do takiej postaci, ze swastyką na czapce, strzelają bohaterowie filmu Wiertowa… w parkowej strzelnicy). A ludzie żyją swoim naturalnym, niewybrednie mądrym życiem. U Kaufmana — ratują się przed powodziami, niezgrabnie zalecają się do siebie, odwiedzają zoo, grają w piłkę nożną, piją, wstydliwie odwracając oczy od kamery. U Dzygi Wiertowa — opalają się na słońcu, pokrywają się leczniczymi błotami, rodzą dzieci (czy nie po raz pierwszy w historii kinematografii na ekranie mignęło łono i obnażone piersi). Palą papierosy „Parol”, biegną na obecnie mocno zapomniany hit pod dziwaczną nazwą „Zielona Manuela”. Zajmują się zbiorową gimnastyką, która już nabiera tu groźnie unifikacyjnych zarysów. Ale pracy póki co nie mniej niż rekreacji. Manikiurzystek nie potępiają: podziwiają je, tak jak i ich klientki. Dokądś śpieszy-pędzi „Pomoc doraźna”: tak wtedy nazywano karetkę. A kuglarz, który manipuluje naparstkami, w rzeczywistości… pokazuje sztuczki z białymi myszami! I w „Wiosną” współczesna rzeczywistość, co najmniej dwukrotnie, pojawia się jako mrzonka, symulakr. Raz widzimy sylwetkę majestatycznego soboru ze złotymi kopułami, lecz zaraz przeciera go szmatką z kurzu żylasta ręka. Okazuje się, że to był tekturowy makieta. Później — raźne auto, z którego uśmiecha się szczęśliwy kierowca, a potem znika z pola widzenia. Okazuje się, że to była dekoracja z atelier fotograficznego. I jeśli pierwszy przykład może służyć za wzorzec ciętej antyreligijnej kampanii, która demaskuje moc dawnych zasad światopoglądowych, to w drugim przykładzie mimochodem przeziera drwina z fałszywego radzieckiego „prosperity”, które w rzeczywistości tak i nie wcieliło się w życie; ograniczyli się do marzenia — czy ulotnej nadziei, z którą rozstajesz się łatwo, jak strzepujesz kurz z butów. A oto z filmami rozstać się nie tak łatwo. Trzeba je oglądać nie raz i nie dwa. Mały niuans: w sklepach ich nie znajdziecie, cały nakład rozszedł się po ambasadach i kolekcjach uczelnianych, co jest standardową zasadą dla wydań tego typu. „Zwykłym śmiertelnikom” przychodzi kombinować, jeśli nie chcą zadowalać się jakimiś „Internowanymi swatami” (czy „Swatanymi internami”). Ja na przykład otrzymałem do obejrzenia ten oto egzemplarz dzięki dobrej woli kierowników klubu filmowego Akademii Kijowsko-Mohylańskiej, ale czy dla wszystkich kinomanów wystarczy? Co więcej, w „Ukraińskim niemym” — teraz już wiadomo, dlaczego nazywano go Wielkim — przewidziano kontynuację w kilku wydaniach, które łącznie obejmą około trzydziestu filmów naszego starego ekranowego bezcennego dziedzictwa. Specjaliści twierdzą: to 12% ogólnej liczby ukraińskiego niemego kina… W jednym pudełku — trzy płyty DVD z sześcioma taśmami i jedna książka: zbiór tekstów. Sześć plus jeden równa się siedem — i to nie licząc mini-plakatów, które do tego wszystkiego są dodawane. Cyfry nie są zbędne w takim przypadku: dobre uczynki potrzebują pochwalnego rachunku. Zatem nazwa: „Klasyka ukraińskiego niemego kina. Cyfrowa restauracja filmów + nowa ścieżka dźwiękowa”. Podarunek widzom zrobiono w zeszłym roku, na 90-lecie WUFKU (Wszechukraińskiego Zarządu Foto-Kinowego), na zamówienie Państwowej Agencji Ukrainy ds. Kina. Zestaw filmów doskonałej jakości, po obejrzeniu których nikomu nie przejdzie przez gardło zaprzeczyć: mieliśmy wielką epokę. Przynajmniej w sztuce kina.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn