Seite · S. 4Originalseite ↗
Dlaczego piszę po ukraińsku? Antonenko-Dawydowycz o własnym doświadczeniu kształtowania świadomości językowej i narodowej
Слово Просвіти, №16 за 2012 рік
W spuściźnie B. Antonenki-Dawydowycza z wiadomych przyczyn pozostało wiele utworów różnych gatunków, nieopublikowanych za jego życia. W niepodległej Ukrainie większość z nich została już udostępniona, jednak nie wszystko doczekało się należytego naświetlenia i analizy. W związku z tym warto zwrócić uwagę na jeden jego esej, napisany w języku rosyjskim — „Poczemu ja piszu po-ukrainski?” (Dlaczego piszę po ukraińsku?). Esej przechowywany był w archiwum autora i został opublikowany już w czasach pieriestrojki w czasopiśmie „Raduga” (1989, nr 6). Później Leonid Bojko, kompilator wydania spuścizny B. Antonenki-Dawydowycza „Naszczadky pradidiw” (Kijów: Wydawnictwo „KM Academia”, 1998), włączył do niego również wspomniany utwór.
Łarysa MASENKO
Esej „Dlaczego piszę po ukraińsku?” B. Antonenko-Dawydowycz napisał latem 1967 roku, aby wziąć udział w polemice, która rozgorzała w ogólnozwiązkowej prasie z powodu publikacji artykułu A. Agajewa. Agajew zaproponował pisarzom republik narodowych ZSRR przechodzenie w swojej twórczości na język rosyjski, ponieważ, jak twierdził, sprzyjałoby to tworzeniu jednolitej kultury społeczeństwa komunistycznego. Esej B. Antonenki-Dawydowycza „Dlaczego piszę po ukraińsku?” był odpowiedzią na tę propozycję. W nim Borys Dmytrowycz uzasadnił przeciwny pogląd na temat wartości języka ojczystego dla twórczej realizacji artysty. Niewielki objętościowo utwór zawiera niezwykle ciekawe wspomnienia wybitnego pisarza o własnym doświadczeniu kształtowania świadomości językowej i narodowej. Ważne jest to, że dotykają one wciąż aktualnych dla Ukraińców problemów wyboru języka komunikacji i językowego samostanowienia w społeczeństwie dwujęzycznym. Jak wspomina Borys Dmytrowycz, w dzieciństwie i młodości jego postrzeganie świata kształtowało się pod wpływem dwóch języków — rosyjskiego, który był pierwszym przyswojonym przez niego językiem, oraz ukraińskiego. W wieku dorosłym, kiedy poczuł w sobie talent do sztuki słowa, stanęło przed nim ostro pytanie — jaki język wybrać do twórczej samorealizacji. W eseju „Dlaczego piszę po ukraińsku?” Borys Dmytrowycz daje odpowiedź na to pytanie, utalentowanie odtwarzając językowe i socjokulturowe osobliwości środowisk, w których dorastał, wpływ różnych czynników na kształtowanie się jego świadomości językowej i narodowej, rolę w tych procesach osób z bliskiego otoczenia. B. Antonenko-Dawydowycz urodził się 5 sierpnia 1899 roku na przedmieściach Romnów na Połtawszczyźnie. Ale kiedy przyszły pisarz skończył rok, jego ojciec-kolejarz otrzymał przydział do pracy w osadzie robotniczej pod Briańskiem, dokąd przeprowadziła się rodzina. W związku z tym wczesne lata dziecięce Borysa Dmytrowycza minęły w całkowicie rosyjskojęzycznym środowisku. Wydarzenia, które działy się wtedy w Imperium Rosyjskim, znajdowały oddźwięk w dziecięcych zabawach — z rówieśnikami chłopiec bawił się w wojnę rosyjsko-japońską. Pod wpływem otoczenia, rozmów, które słyszał od dorosłych, kształtowała się, jeszcze na podświadomym poziomie, jego tożsamość narodowa: „Tę nieuświadomioną jeszcze, ale całkowicie naturalną miłość nosiłem w swojej duszy i ja: wszak osada robotnicza pod Briańskiem i wszystko, co z nią związane — gry, pieśni, język, przyroda — to cząstka Rosji”. I chociaż matka opowiadała mu, że urodził się na Ukrainie, obie jego babcie — od strony matki i ojca — mieszkają w Zasułlu i Nedrygajłowie, te nazwy były dla chłopca daleką abstrakcją. Rodzice przyszłego pisarza, mimo że byli etnicznymi Ukraińcami, nie zachowywali języka ojczystego w komunikacji rodzinnej, chociaż pewnych szczątkowych oznak dawnego wychowania w ukraińskim otoczeniu nie pozbyli się: „...Rodzice w domu mówili, chociaż z zauważalnym ukraińskim akcentem i pojedynczymi ukrainizmami, jednak po rosyjsku, chyba że ojciec, pokłóciwszy się mocno z matką, przechodził na język ukraiński, ale wydawało mi się, że robi to tylko po to, żeby nastraszyć matkę lub sprawić jej przykrość. Ot tylko pieśni rodziców dziwiły mnie, nie zbiegając się z moim repertuarem, przyswojonym z otoczenia, i zawsze z jakiegoś powodu w tym języku, do którego zwracał się ojciec, pokłóciwszy się z matką”. Ciekawym jest tutaj odtworzenie dziecięcego postrzegania języka ukraińskiego, w tamtym czasie obcego dla niego, jako kodu, którego rodzice używali w dwóch, mało łączących się w dziecięcej świadomości sytuacjach — harmonijnej, kiedy oboje śpiewali, i konfliktowej, kiedy się kłócili. Natomiast, jak wiadomo lingwistom, osobom dwujęzycznym, które przeszły na drugi język komunikacji, właściwe jest powracanie do pierwszego języka właśnie w sytuacjach pobudzenia emocjonalnego, co osłabia kontrolę nad zachowaniem językowym. Zupełnie inny świat otworzył się przed chłopcem, kiedy przyjechał latem w gości do babć — najpierw do Romnów, a potem do Nedrygajłowa. Utalentowany gawędziarz, Borys Dmytrowycz mistrzowsko kreśli portrety psychologiczne swoich dwóch babć, z których każda była jakby ucieleśnieniem cech przeciwnych naturze drugiej: jeśli romieńska babcia Ołena wyróżniała się dobrym, łagodnym usposobieniem i wybaczała wnukowi wszystkie jego psoty, to nedrygajłowska babcia Ołeksandra była surowa i wymagająca, nie pozostawiając bez nagany żadnych dziecięcych wybryków. Jedyną rzeczą, która była wspólna u babć, był język ukraiński. Ale i tutaj między nimi obserwowano wielką różnicę, przede wszystkim w stosunku do języka innych ludzi w sytuacjach dyglosji. Babcia Ołena z Romnów nie przywiązywała wagi do tego, w jakim języku się do niej zwracają — ukraińskim czy rosyjskim.
Miała wielką rodzinę — trzech synów i sześć córek — i troszczyła się tylko o jedno: jak „wyprowadzić ich na ludzi”, nie przejmując się problemami językowymi. Sama mówiła ze wszystkimi tylko po ukraińsku, ale język rosyjski nie tylko tolerowała, lecz najwyraźniej uważała za bardziej prestiżowy, co widać z takiego fragmentu wspomnień: „Mój czysty język rosyjski wywoływał u niej zachwyt i podziw: wszak jeśli nawet starsi jej synowie — moi wujowie, nie mogli doskonale opanować języka rosyjskiego, »akając« i »hekając«, to jakimiż zdumiewającymi zdolnościami musiał wyróżniać się ja, pięcioletni grubasek, który czytał na pamięć wierszyk o koguciku ze złotym grzebyczkiem albo śpiewał piosenkę »Zimuszka-zima chołodnaja była, morozliwaja«!”. Inaczej odnosiła się do tych spraw babcia Ołeksandra z Nedryhajłowa. Potępiała swojego syna, ojca Borysa, za to, że oderwał się od swojego rodu i ziemi, wyjeżdżając w „Moskowszczyznę”. Język wnuka babcia uważała za obcy, „pański”, i przez to nie darzyła małego sympatią. Jeszcze więcej upokorzeń doznawał chłopiec od kuzynów i kuzynek. Nie umiał bawić się z nimi w ich gry — „curky”, „kwacz”, „dowhu łozu”, nie władał ich językiem. Chłopiec nie rozumiał wielu ukraińskich słów, co wywoływało drwiny ze strony dzieci. „Nieraz, wspominając potem ciężkie dla mnie dni nedryhajłowskiego »goszczenia« — pisze Borys Dmytrowycz — dziwiłem się: jak to się stało, że na całe życie nie znienawidziłem wtedy języka ukraińskiego, którego nieznajomość przysparzała mi tyle goryczy i upokorzeń? Ale tutaj zaczęły działać inne źródła, zmuszając do odniesienia się do tego języka zupełnie inaczej”. Dni spędzone w ukraińskim żywiole nie minęły dla przyszłego pisarza na próżno. Na własnym doświadczeniu przekonał się, że język ukraiński to nie narzecze ani nie zepsuty język rosyjski, jak próbowali go przekonać później nauczyciele w gimnazjum, lecz osobny język. Ponadto, jak podkreśla przyszły pisarz, wielką rolę w kształtowaniu pozytywnego stosunku do języka ukraińskiego odegrał czynnik emocjonalny. I tutaj surowa babcia Ołeksandra jawi się we wspomnieniach wnuka jako mądra wychowawczyni, strażniczka nie tylko języka, ale i kultury ludowej, zwyczajów, tradycji. Wieczorem, wspomina Borys Dmytrowycz, zwoływała dzieci, urządzając tradycyjną zabawę w gęsi i wilka. „Gęsi, do domu!” — wołała babcia, a dzieci chórem pytały: „Dlaczego?” — „Wilk za górą”. — „Co on robi?” — „Gęś skubie”. Po tym dzieci, wymachując rękami, pędem biegły do babci, wyprzedzając jedno drugie, by nie przybiec ostatnim, który musiał zostać „wilkiem”. Po zabawie dzieci, pod wodzą babci, szły obierać ziemniaki na kolację, przy czym umiała zorganizować wszystko tak, aby praca nikomu nie wydawała się nudna. Babcia zaczynała śpiewać swoje ulubione pieśni ludowe, pilnując, aby razem z nią śpiewały też dzieci. Ale, jak zaznacza Borys Dmytrowycz, główne, co zmusiło chłopca do pokochania tych pieśni, polegało na czymś innym. Rzecz w tym, że babcia Ołeksandra nie tylko śpiewała pieśni, ale i tłumaczyła wnukom ich treść. Opowiadała, że w pieśni mowa o dawnych czasach, kiedy kozacy walczyli z Turkami i Tatarami, z polską szlachtą, ze wszystkimi ciemiężycielami ojczystej ziemi. Wiedzę o dawnych wojnach wyzwoleńczych czerpała nie z książek, bo ledwo umiała czytać. Opowieści jej opierały się na przekazach ludowych, które od dawna przekazywano z ust do ust. Tacy nosiciele pamięci ludowej byli w każdej ukraińskiej wsi i właśnie oni zachowywali, w przeciwieństwie do sfałszowanej oficjalnej historiografii imperialnej, autentyczną historię ustną, stworzoną przez sam lud, która żyła w pieśniach, dumach, podaniach. Babcia B. Antonenki-Dawydowycza, której obraz zachowały jego wspomnienia, należała do tych przedstawicieli starszego pokolenia dawnego środowiska chłopskiego, którzy posiadali wiedzę o historii ustnej, odzwierciedlającej zbiorowy ludowy pogląd na wydarzenia przeszłości. Ci starsi ludzie, wychowując młodsze pokolenie, uważali za obowiązek przekazać im swoją wiedzę. W związku z tym trzeba wspomnieć podobny obraz dziadka Szewczenki, z ustnych opowieści którego poeta odtworzył wydarzenia historyczne Koliszczyzny w „Hajdamakach”: Dzięki ci, dziadku, żeś zachował W głowie stuletniej tę sławę kozaczą: Ja ją wnukom teraz opowiedział. W Nedryhajłowie przyszły pisarz dowiedział się także o historii swojego rodowego nazwiska. Jak opowiedzieli mu bliscy, jego przodkowie byli kozakami i nosili miano Antonenków. Zachowało się też podanie o tym, jak powstało uliczne przezwisko Antonenków — Dawydowycze, co pisarz utrwalił w autobiografii: „Jakoś wędrowni kuglarze Cyganie wprowadzili na podwórze kozaka Antonenkę, który wyróżniał się wielką siłą fizyczną, tresowanego niedźwiedzia i kazali mu pokazywać swoje sztuczki. Niedźwiedź z jakiegoś powodu wpadł w furię, zerwał się z łańcucha i rzucił się niszczyć na podwórzu wszystko, co wpadało mu w łapy. Przerażeni sąsiedzi, a nawet Cyganie, właściciele niedźwiedzia, rozbiegli się, i tylko kozak Antonenko gołymi rękami poszedł na awanturnika-niedźwiedzia i udusił go. Zdumieni współmieszkańcy przezwali kozaka »Dawydowyczem«, co z czasem nie tylko w mowie ustnej, ale i w dokumentacji przylgnęło jako dodatek do nazwiska”. Warto zwrócić uwagę na jeszcze jeden ważny moment we wspomnieniach pisarza o goszczeniu u nedryhajłowskiej rodziny. Babcine opowieści o minionych wydarzeniach, w których kozacy jawili się jako odważni wojownicy, były wpisane w otoczenie, w jego naturalne realia. Na przykład góra Mazepy, dokąd rodzina jeździła zbierać jagody, jawiła się jako miejsce, gdzie kiedyś „nasi kozaczkowie” trzy dni bili się ze znacznie liczniejszym wrogim wojskiem, ale woleli raczej zginąć, niż oddać się do niewoli. Wiadomo, że heroizacja minionej walki wyzwoleńczej, zbiorowe wspomnienia o niej, połączone z miłością do konkretnego terytorium, odgrywają ważną rolę w kształtowaniu wspólnoty narodowej.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung
