Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWissen · Menschen · Zukunft
Seite · S. 4Originalseite ↗

Pierwszy burmistrz Tarnopola — pisarz, etnograf i… adwokat Franki

Слово Просвіти, №17 за 2012 рік

Walentyna SEMENIAK, Tarnopol Autorem „tarnopolskiego światła” był burmistrz miasta, który zawarł umowy z firmami z Wiednia i Budapesztu dotyczące budowy elektrowni oraz wprowadzenia oświetlenia elektrycznego już w 1897 roku. Cztery lata później komisja z Wiednia zatwierdziła uruchomienie miejskiej sieci elektrycznej… Następnie pojawiły się wodociąg i kanalizacja. Nie należy także sądzić, że w Tarnopolu zawsze używano języka ukraińskiego. Edukacja odbywała się po niemiecku, a mieszczanie, którzy żenili się z Polkami, w większości w rodzinach rozmawiali po polsku. Świadomość narodowa wśród ruskiej inteligencji stała na niskim poziomie. I oto niespodziewanie dla wszystkich w 1896 roku pierwszym burmistrzem wybrano Włodzimierza Łuczakowskiego, który był wówczas jedynym ukraińskim adwokatem trzymającym się z dala od polityki, a mieszczaństwo pragnęło mieć u władzy tylko „neutralnego” człowieka. Ówcześni tarnopolanie po prostu „trafili w dziesiątkę”, stawiając na czele gminy człowieka z wykształceniem uniwersyteckim, który swobodnie władał językiem polskim i niemieckim, a w życiu codziennym posługiwał się wyłącznie ukraińskim. Pan Włodzimierz zaczyna energicznie wprowadzać wśród miejscowej inteligencji ojczyste słowo. Ze wspomnień jego współczesnych: „Była to w owych czasach naprawdę niezwykła rzecz, że Rusin mógł zostać burmistrzem Tarnopola i był nim przez długi czas. Na tym wpływowym stanowisku Łuczakowski mógł uczynić wiele dobrego dla Rusinów Wiaczesław WYNOHRADOW, osiedle typu miejskiego Wielki Burluk, obwód charkowski Wraca na ziemię ojczystą imię Walentyna Siemianciewa — uczestnika narodowo-wyzwoleńczych zmagań, inżyniera-hydrotechnika, rzeźbiarza i publicysty. Jego nazwisko zostało wpisane do 10-tomowej „Encyklopedii ukrainoznawstwa”, ale my, wielkobuрлucianie, w przeważającej części nawet o nim nie słyszeliśmy. Urodził się 23 kwietnia 1899 roku na Charkowszczyźnie, w słobodzie Wielki Burluk. O sobie Walentyn Siemianciew pisze we wspomnieniach: „Kto i co uczyniło mnie Ukraińcem? Przede wszystkim urodziłem się nim. W rodzinie mówiło się, że po ojcu ród pochodzi z Wołynia, co jest bardzo prawdopodobne, bo na Słobożanszczyznę w przeszłości uciekała ludność z Wołynia i z całego Prawobrzeża. Także znalazłem nazwisko wołyniaków jako Siem'janyk. A na ulicy nazywano nas — Siemiency. Mama — z rodu kozackiego Dawydenków, z kozaków-powrotńców z Południowego Kaukazu. W czasie pierwszej rewolucji, czy to po tej rewolucji, gdzieś w 1906 lub 1907 roku, dostałem od chrzestnej matki, nauczycielki, „Kobzarza” Tarasa Szewczenki. Wtedy już chodziłem do szkoły. „Kobzarz” głęboko poruszał, budził jakąś tęsknotę. A czytanie „Tarasa Bulby” Gogola, utwory Kaszczenki rodziły tęsknotę za kozaczyzną, żal za utraconym. A jeszcze dalej — marzenia i nadzieje na lepsze w Ukrainie — walczyć o nią”. Po rozpadzie Imperium Rosyjskiego Walentyn Siemianciew uznał сеу місті. a dobry pierwszy burmistrz miasta (w przeciwieństwie do wielu następców) zrobił wiele. Zorganizował i stanął na czele towarzystwa „Ruska Besieda” oraz oddziału „Proświty”, był członkiem Tymczasowego Komitetu do sporządzenia statutu fundacji im. księcia Konstantego Ostrogskiego, zorganizował ukraiński teatr amatorski. Przełożył dla teatru około dwudziestu sztuk z języka niemieckiego i polskiego. Nawiasem mówiąc, Łuczakiwski założył „Ruską Bursę” i kierował nią przez niemal ćwierć życia, jeszcze na długo przed wyborem na stanowisko burmistrza. W zbiorach Tarnopolskiego Muzeum Krajoznawczego przechowywany jest dyplom: „Ci ruscy chłopcy, których wyprowadziłeś na ludzi, są żywymi świadkami Pana błogosławionej działalności. Tak więc jak długo będzie istniała „Ruska Bursa”, Pana imię będzie wpisane w jej historię złotymi literami, jako jej założyciela, dobrego i długoletniego przewodnika”. Burmistrz od razu zabrał się do gospodarowania w mieście. Oto — budowa kanalizacji w centrum Zagospodarowanie złóż torfu, organizacja „Letniego teatru”, założenie w podmiejskiej wsi Wielkie Hai parku wypoczynkowego dla mieszkańców miasta. Ożywa życie kulturalne miasta. Coraz częściej odbywają się koncerty ukraińskiej pieśni i muzyki. Na jednym z takich koncertów, poświęconym jubileuszowi Tarasa Szewczenki, po raz pierwszy wystąpiła wówczas jeszcze nikomu nieznana Solomija Krušelnycka. Prawdziwą sensacją owego czasu stała się etnograficzna wystawa regionu, którą odwiedził następca austriackiego tronu arcyksiążę Rudolf. A korespondentem „Kuriera Lwowskiego” był Iwan Franko, dawny i dobry przyjaciel Wołodymyra Łuczakowskiego. Smaczkiem w artykule Franki: „Warto zaznaczyć, że niektórzy wiedeńscy uczeni, zapoznawszy się z kolekcją gerdanów panny Ozarkiewiczówny, zauważyli uderzające podobieństwo techniki i materiału pokuckich gerdanów i podobnych ozdób z koralików, znalezionych przy mumiach w starożytnoegipskich grobowcach”. Bardzo często Franko zwracał się o pomoc do Łuczakowskiego — jedynego adwokata-Ukraińca. (Przed wyborami do austriackiego parlamentu polityczni wrogowie Franki starali się go skompromitować). Zachował się jeden z listów Franki: „Wysokoszanowny Panie Doktorze! Czy nie mógłby Pan zastąpić mnie w sądzie tarnopolskim. Mam na najbliższy poniedziałek, 3 października, wezwanie na rozprawę, zdaje się, za rzekome pobicie Pidhajnego na zebraniu w Tarnopolu w czerwcu tego roku. Mam świadków, którzy stali w czele tego zebrania blisko mnie i którzy potwierdzą, że ja p. Pidhajnego nawet palcem nie dotknąłem… Oczekując łaskawej odpowiedzi od Pana, pozostaję z poważaniem dr Iwan Franko”. Lecz w osobie Łyczakowskiego Iwan Franko przede wszystkim widział pisarza. W jednej ze swoich prac pisał: „W drugiej połowie lat 60. na arenę wystąpiła nowa grupa utalentowanych pisarzy, natchnionych ideałami ludowymi: Wołodymyr Nawrocki, Ołeksandr, Osyp i Wołodymyr Barwińscy, Danyło Tanjaczkewycz, Wołodymyr Łuczakowski”. A kiedy w jednej z lwowskich gazet anonimowy autor napisał, że Franko pierwszy zwrócił się do „ludowego języka i do życia tutejszego ludu”, Iwan Franko to sprostował: „Nie byłem pierwszy w ogóle, bo do ludowego języka pierwszym u nas zwrócił się Markijan Szaszkewycz na początku czwartej dziesiątki tego wieku, i od tego czasu nigdy nie przerwał się szereg pisarzy, piszących językiem ludowym… Barwińscy, Nawroccy, Łuczakowski”. Podczas swoich adwokackich spotkań z chłopami Wołodymyr Łuczakowski rozmawiał z nimi na różne tematy. Szczególnie lubił zapisywać „z pierwszych ust” galicyjskie przysłowia, powiedzenia, zagadki. Rękopisy przekazał Iwanowi Frankowi, a ten wkrótce uporządkował je i włączył do swojego zbioru. Łuczakowskiego dla świata „odkryła” Wira Stećko, kierowniczka działu pracy naukowo-oświatowej obwodowego muzeum krajoznawczego. Pani Wira opowiada: — Badając życie i działalność pierwszego burmistrza-Ukraińca Tarnopola, odnalazłam we Lwowie mieszkanie, w którym w ostatnich latach swojego życia przebywał syn Łuczakowskiego — Tadeusz. Po śmierci Tadeusza jego rzeczy osobiste, część archiwum, fotografie pozostały tam. Pani Hanna Hawryliuk, która tam mieszkała, przekazała do muzeum dwa cenne portrety ojca i syna Łuczakowskich. Obecnie w naszym muzeum jest około stu jednostek przechowywania. Już dokładnie ustalono, że Łuczakowski urodził się w rodzinie kapłana Dmytra 19 marca 1838 roku we wsi Remenów na Lwowszczyźnie. Później rodzina przeniosła się do wsi Dowżanka w pobliżu Tarnopola. Był to jedyny adwokat-Ukrainiec, który stawał w obronie chłopów. Cieszył się wielkim autorytetem zarówno wśród Polaków, jak i wśród Ukraińców. Minęło ponad sto lat i do Tarnopola ponownie (i nieprzypadkowo) „powraca” jego pierwszy burmistrz, aby choćby w ten sposób przypomnieć nam wszystkim proste i mądre prawdy: swoje trzeba chronić i pielęgnować jak źrenicę oka. W tym roku po raz pierwszy w Tarnopolu odbędzie się wręczenie nagrody Wołodymyra Łuczakowskiego „Najlepsi w Tarnopolu” z okazji jego urodzin. Tę myśl rozwinął w referacie „Miłość w artystycznym świecie Gogola” profesor Kamieniecko-Podolskiego Narodowego Uniwersytetu im. Iwana Ohijenki Semen Abramowicz. Takiego poglądu trzyma się również zachodnioeuropejska myśl chrześcijańska, którą bada kierownik Wydziału Literatur Słowiańskich Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki Narodowej Akademii Nauk Ukrainy profesor Pawło Myhed. Jako sposób przemiany duszy Mikoła Gogol wykorzystywał boską liturgię. Jego prozę duchową na język ukraiński przełożyła profesor Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki profesor Tetiana Myhed. A ile odkryć w twórczości Gogola dokonali filozofowie i językoznawcy, porównując jego poemat, nowele i opowiadania z utworami Gajto Gazmanowa, Iwana Gonczarowa, Antona Czechowa, Lao She, Liny Kostenko, Michaiła Bułhakowa! „Wielkość Mikołaja Gogola widać z oddali” — podkreślił, witając uczestników konferencji, rektor Gogolowej uczelni doktor nauk politycznych profesor Ołeksandr Bojko. A przewodniczący rady nadzorczej Niżyńskiej miejsko-rejonowej organizacji „Fundacja charytatywna „Nżen” Mikoła Szkurko nazwał pisarza wielkim mecenasem. Bracia Ukraińcy Ołeksandr i Iljа Bezborodkowie ofiarowali Niżynowi liceum, a Mikoła Gogol obwieścił światu o Ukrainie. „On jest pisarzem międzynarodowym” — zgodziła się po ukraińsku Irlandka Mak Coun Bridżit.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn