„DONIECKIE BYKOKO”
BRONISŁAW HRYSZCZUK. Z MIŁOŚCIĄ
Maschinelle Übersetzung
Ze wszystkich ekranów telewizyjnych pchają się w oczy wszelkiej maści nieżyczliwi ludzie ze wstążkami gieorgijewskimi. Czy mają oni pojęcie o tym, co to za symbol? Zwróćmy się do gruntownego badania rosyjskiego patrioty Jurija Sołomatina „Gieorgijewskaja lenta: biełogwardiejskaja, gwardiejskaja ili własowskaja”. Praca jest dostępna w Internecie. Dostępna dla każdego, kto się zainteresuje. Oto tłumaczenie na język ukraiński tego, co przede wszystkim zostało zadeklarowane: „Wstążka gieorgijewska nie ma żadnego związku ze zwycięzcami w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej, żadnego związku z nagrodami ZSRR i żołnierzami RKKA (Robotniczo-Chłopskiej Armii Czerwonej — przyp. aut.), ponieważ była ona przypinana do Orderu Świętego Jerzego, którym oficjalnie nagradzano w Imperium Rosyjskim”. I wniosek na końcu: „Żadne quasi-patriotyczne »wstążeczki« nie podmienią i nie zastąpią Sztandaru Zwycięstwa”.
Wasyl PEPA, pisarz, Kijów
Żołnierski Order Świętego Jerzego Zwycięzcy wprowadzono w 1769 r. za panowania żądnej rozkoszy Niemki Katarzyny II, która w pamięci narodu ukraińskiego jest „głodną wilczycą”. Po 1917 r. stały naprzeciw siebie na śmierć dwie gwardie — biała ze wstążką gieorgijewską i czerwona z pięcioramienną gwiazdą na ostro zakończonych hełmach, nazwanych „budionówkami”. Wraz z triumfem „dyktatury proletariatu” wszystko, co carskie, w tym także „gieorgijewskie”, zostało nie tyle zniesione, co za namową komunistycznej ideologii „wypalane rozżarzonym żelazem”. Ale ożyło podczas II wojny światowej, która według rosyjskiej historii jest Wielką Wojną Ojczyźnianą. Imperialną symbolikę odrodziły stworzony przez hitlerowców Komitet Wyzwolenia Narodów Rosji (KONR) i Rosyjska Armia Wyzwoleńcza — „ROA”. Pod dowództwem generała Własowa faktycznie za nazistowską Rosję walczyła milionowa armia. Jakie tu porównanie ze Stepanem Banderą, który przez całą wojnę przetrzymywany był w niemieckim obozie koncentracyjnym i cudem przeżył, nie został zamęczony, jak jego rodzeni bracia. We własowskim zbiegowisku przede wszystkim wyższe rangi nagradzano Orderem Świętego Jerzego. Wśród honorowych kawalerów — carski generał Krasnow, który został naczelnikiem wojsk kozackich Trzeciej Rzeszy; biały generał Szkuro, Gruppenführer SS; jeszcze jeden Gruppenführer — Rudolf Bangerskis; major-dezerter O. Albow, naczelnik wydziału propagandy sztabu „WWS KONR”; generał-major A. Turkuł, dowódca Drugiego Korpusu Sił Zbrojnych KONR…
Wszystkich nie sposób wymienić. Można jedynie dodać: istnieje fotografia, na której Hitler pozuje ramię w ramię z marszałkiem Finlandii Mannerheimem, Niemcem z pochodzenia. Ten ostatni pod niemieckim krzyżem rycerskim ma przypięty na piersi także Krzyż Gieorgijewski. Subordynacja została zachowana: rosyjsko-własowskie odznaczenie, jak należało się spodziewać, przypięte jest niżej. Tych, którym znane są późniejsze transformacje nagrody, uderza przenikliwość Churchilla. Jeszcze wtedy stwierdził: w przyszłości faszyści staną się antyfaszystami. Karkołomne zwroty historii. Właśnie wychowani przez Komsomoł komuniści zabrali się za wywyższanie carskiego symbolu tak, jak nigdy wcześniej. To, co ich wódz Lenin odrzucał z odrazą, dla jego naśladowców, obecnych wyznawców martwej ideologii, jest święte. W 2005 r. na ulicach rosyjskich miast pojawiła się wstążka gieorgijewska. W 2007 r. akcję „Gieorgijewskaja lentoczka” pobłogosławił patriarcha „Moskiewski i Wszechrusi Aleksy II”. W tym samym roku na całym świecie bezpłatnie, tak jak w Rosji, rozprowadzono ponad 10 milionów „wstążeczek”. 1 lutego 2014 r. w Charkowie z inicjatywy mera H. Kernesa i przewodniczącego obwodowej administracji państwowej M. Dobkina utworzono związek społeczny „Ukraiński Front”, którego głównym symbolem ogłoszono tę samą „wstążeczkę”. Tutaj warto przypomnieć opis carskiego herbu z czasów Katarzyny II: „Orzeł czarny, na głowach (bo ptak jest dwugłowy — aut.) korona, a na górze w środku wielka korona Cesarska — złota, wewnątrz tegoż orła Jerzy, na koniu białym, zwyciężający węża, opończa i włócznia — żółte, wieniec również żółty, wąż czarny”. Z tym carskim opisem współbrzmi rozporządzenie mera czerwonogwiazdowej stolicy z 23 listopada 1993 r. „O przywróceniu historycznego herbu Moskwy”. Został on zatwierdzony w takiej formie, w jakiej kształtował się za kolejnych samowładców, począwszy od Iwana III z końca XV w.: „Herb miasta Moskwy stanowi wizerunek na ciemnoczerwonej tarczy heraldycznej zwróconego w prawo jeźdźca — Świętego Jerzego Zwycięzcy w srebrnej zbroi i lazurowej »przywłoce« (płaszczu) na srebrnym koniu, przebijającego złotą włócznią czarnego Węża”.
Ciąg dalszy na str. 4
ALGEBRA I HARMONIA POEZJI KOBZIARZA
WYDARZENIA LITERACKIE
14-15
Maschinelle Übersetzung
Petro ANTONENKO Rosyjskie “strzałki” — bez maski i na pierwszych stronach gazet Przywódca samoobrony Słowiańska “Igor Striełkow” — oficer specnazu Głównego Zarządu Wywiadowczego (GRU) Federacji Rosyjskiej — został mianowany przez kierownictwo tak zwanej Donieckiej Republiki “dowódcą pospolitego ruszenia Donbasu”. SBU ustaliła prawdziwe imię i nazwisko tego, kto działał na Ukrainie pod nazwiskiem Striełkow. W rzeczywistości jest to Igor Wsiewołodowicz Girkin. Jest on obywatelem Rosji, pułkownikiem GRU. Urodził się w 1970 roku, numer paszportu obywatela FR: 4506460961, zameldowany w Moskwie pod adresem: Szienkurskij projezd 8 B, m. 136. SBU poinformowała, że Girkin wcześniej wielokrotnie odwiedzał Ukrainę z rosyjskim paszportem zagranicznym i po raz ostatni legalnie przekroczył ukraińską granicę 26 lutego 2014 roku, przylatując rejsem Szeremietiewo-Symferopol. I właśnie w nocy z 26 na 27 lutego doszło do zajęcia budynku Rady Najwyższej Krymu. Ten oficer Sił Zbrojnych FR jest pomocnikiem ds. siłowych samozwańczego premiera Krymu Aksionowa. Na Krymie Striełkow odpowiadał za zajęcie jednostek wojskowych oraz organów władzy i zarządzania, brał udział w werbowaniu naszych obywateli. Według danych SBU, na początku kwietnia Striełkow otrzymał bezpośredni rozkaz z Moskwy rozpoczęcia zakrojonej na szeroką skalę operacji dywersyjnej na części kontynentalnej Ukrainy, w szczególności w obwodach donieckim i ługańskim. I oto ten rosyjski pułkownik zdjął maskę, w sensie dosłownym i przenośnym, obalając twierdzenie swojego prezydenta Putina o braku rosyjskich wojskowych w Donbasie. Oburza bezczelność, z jaką wyłonił się w mediach, oraz istota jego oświadczeń. Wywiad ze Striełkiem, jak go już dawno tutaj nazywają, wydrukowała na pierwszej stronie “Komsomolskaja prawda w Ukrainie”. Ta sama gazeta opublikowała również wideo-wywiad ze “Striełkowem”-Girkinem, który poraża cynizmem. Oświadczył on, że jego tak zwani powstańcy będą niszczyć ukraińskich wojskowych, jeśli ci nadal będą wykonywać swoje obowiązki: walczyć przeciwko “pospolitemu ruszeniu Donbasu”. Nazwał ukraińskich wojskowych, broniących swojej ziemi, “terrorystami”. Rosjanin opowiedział, kto stanowi podstawę pospolitego ruszenia separatystów w Słowiańsku. “Formował się oddział, z którym przyszedłem do Słowiańska, na terytorium Krymu. Nie będę tego ukrywał. Z ochotników. Ale dwie trzecie — to obywatele Ukrainy, przy czym nawet przeważnie nie krymczanie, a uchodźcy z innych regionów Ukrainy. Jasna sprawa, bardzo wielu jest też donieczan”. Zatem ukraińskich obywateli wśród powstańców jest dwie trzecie. Z jakiego kraju jest pozostała jedna trzecia — wiadomo. Również Girkin poinformował, że większa część tych powstańców ma doświadczenie bojowe, walczyli w szeregach rosyjskich sił zbrojnych w Czeczenii, w Azji Środkowej. Girkina ukraińskie władze ogłosiły listem gończym. Wobec niego wszczęto postępowanie karne w sprawie organizacji umyślnego zabójstwa oraz dokonania działań na szkodę suwerenności, integralności terytorialnej i nienaruszalności Ukrainy, prowadzenia działalności dywersyjno-wywrotowej, organizacji masowych zamieszek na terytorium wschodnich obwodów Ukrainy. Separatyści biorą do niewoli międzynarodowych inspektorów W Słowiańsku separatyści zatrzymali misję wojskową OBWE (Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie), która przybyła na zaproszenie władz Ukrainy zgodnie z Dokumentem Wiedeńskim z 2011 roku. W jej skład wchodzi czterech obywateli Niemiec oraz po jednym przedstawicielu z Czech, Danii, Polski i Szwecji. Zajęli autobus o godzinie 12. W nim, oprócz przedstawicieli OBWE, znajdowało się 5 wojskowych Sił Zbrojnych Ukrainy, których separatyści wzięli do niewoli i wywieźli w nieznanym kierunku. W MSZ Ukrainy wyrażono zaniepokojenie zajęciem inspektorów w obwodzie donieckim. Ukraińscy dyplomaci uważają, że “przeszkadzanie w pracy inspektorów, a tym bardziej wzięcie ich jako zakładników może świadczyć jedynie o tym, że cel uzbrojonych osób, które działają w regionie, nie ma nic wspólnego z ogłoszonym celem tak zwanych “pokojowych protestów” na Wschodzie Ukrainy”. Jak poinformowało SBU, w porwanie przedstawicieli OBWE w obwodzie donieckim również zamieszana jest grupa Striełka-Girkina. Maria OLIJNYK, m. Donieck Jak oświadczył Taruta, na referendum planuje się wynieść kwestię przekazania dodatkowych uprawnień władczych regionom Ukrainy i stworzenia milicji municypalnej. Uważa on, że przeprowadzenie referendum narodowego pozwoli zjednoczyć kraj wokół idei reform i wprowadzić europejskie standardy. I przedstawił O. Turczynowowi inicjatywy ustawodawcze, pozwalające przeprowadzić referendum w wyznaczonym terminie. Jego wsparł również Łukianczenko, mówiąc, że “przeprowadzenie referendum będzie sprzyjać obniżeniu napięcia społeczno-politycznego w regionach Południa i Wschodu Ukrainy”. — My skonsolidowaliśmy swoje wysiłki po to, — podkreślił Taruta, — aby na Ukrainie zapanował pokój obywatelski, porządek i zgoda. Wszyscy obywatele naszego kraju powinni mieć możliwość wyrażenia swojej opinii w tych kwestiach, które ich realnie niepokoją. Na tym etapie decydujące słowo należy do deputowanych Rady Najwyższej… Zauważcie, miejscowi kacykowie pędem rzucają się wykonywać wolę pół procenta (!) donieczan, którzy stawiają ultimatum pod państwowymi flagami FR i mitycznej “Donieckiej Republiki”, otwarcie i cynicznie naruszając Konstytucję Ukrainy, dopuszczając się zniewagi naszych symboli państwowych. I ani słowa o opinii innego Donbasu, który wychodzi na wiece za jednością europejskiej Ukrainy. Wymogów tych 99 % ludzi, którzy wychodzą na wiece, nie zważając na ogromną presję i realne zagrożenie życia, uświadamiając sobie, że nie ma ich kto bronić: władza nie słyszy! Donieczan, którzy chcą żyć po ludzku w zjednoczonej europejskiej Ukrainie bez korupcji i kryminalistów we władzach, okaleczają i zabijają na oczach “orłów” Awakowa. Jak to się stało 13 marca po wiecu na pl. Lenina, kiedy zasztyletowano 22-letniego donieczanina Dmytra Czerniawskiego. Jak 17 kwietnia przedstawiciele tzw. “Donieckiej Republiki Ludowej” porwali Wołodymyra Rybaka, deputowanego rady miejskiej Gorłówki, i zadawszy nieludzkie tortury, zabili. Kiedy 22 kwietnia w Słowiańsku znaleziono dwa trupy, to w jednym z nich rozpoznano Wołodymyra Rybaka, a drugim był student 2 roku KPI, 19-letni Jurij Poprawko. Mieli rozprute brzuchy, na ciele ślady okrutnych tortur. Utopiono ich jeszcze żywych w rzece Doniec koło Rajhorodka, przywiązując plecaki z piaskiem. Terroryści faktycznie wzięli jako zakładników mieszkańców całego obwodu donieckiego i okrutnie rozprawiają się z tymi, którzy występują za zjednoczoną Ukrainą. Czterech zakatowanych (jest informacja, że w tym samym miejscu znaleziono jeszcze jedno ciało z rozprutym brzuchem), setki okaleczonych, 40 osób jako zakładników, w tym z misji OBWE i dziennikarzy. A co z naszą władzą, która sformowała...
Prokuratura obwodu donieckiego wszczęła postępowanie karne w sprawie bezprawnego utrudniania działalności funkcjonariuszy SBU, oficerów jednostki specjalnej „Alfa”, którzy 26 kwietnia zostali schwytani po zbrojnym ataku. „W Gorłówce napastnicy z bronią w ręku dokonali zbrojnego ataku na funkcjonariuszy SBU, uniemożliwili wykonanie zadania i z użyciem broni ich schwytali. Grupa funkcjonariuszy SBU w ramach postępowania karnego wykonywała zadanie polegające na zatrzymaniu obywatela Federacji Rosyjskiej, podejrzanego o zabójstwo deputowanego W. Rybaka” — zaznaczono w SBU. Ten sam rosyjski oficer Igor Girkin, przywódca zbrojnej formacji donieckich separatystów, oświadczył, że schwytani do niewoli oficerowie zostaną albo wymienieni na członków pospolitego ruszenia zatrzymanych przez władze, „albo pozostawieni do czasu rozwiązania sytuacji”. Rzeczniczka SBU Maryna Ostapenko poinformowała, że na poniedziałek w niewoli separatystów przebywało około 40 zakładników, w tym przedstawiciele misji OBWE oraz oficerowie służb specjalnych. Strzały do Kernesa W poniedziałek około godziny 12.00 dokonano zamachu na mera Charkowa Hennadija Kernesa. Według wstępnych informacji strzelano z lasu, z karabinu snajperskiego. Kernes ma ciężkie obrażenia organów wewnętrznych. Tego samego dnia w charkowskim szpitalu przeprowadzono operację, a w nocy z poniedziałku na wtorek rannego wysłano na leczenie do Izraela. MSW oświadczyło, że jedną z wersji zamachu na mera Charkowa Hennadija Kernesa, którą rozpatruje śledztwo, jest zemsta ze strony separatystów. Chodzi o wydarzenia z niedzieli, 27 kwietnia, kiedy charkowscy milicjanci zatrzymali 13 radykalnie nastawionych obywateli z „koktajlami Mołotowa”. „Widzimy, że wszystko to jest przeprowadzane według wcześniej zaplanowanego scenariusza. Wiemy, jakie wydarzenia mają miejsce w obwodzie donieckim. Uważam, że te siły kontynuują swoje działania, aby zdestabilizować sytuację w Charkowie” — zaznaczył wiceminister Serhij Jarowyj. Postać Hennadija Kernesa jest niejednoznaczna. Z jednej strony wszczęto przeciwko niemu sprawę karną, oskarżając o bezprawne działania wobec uczestników Majdanu, Rewolucji Godności w Charkowie. Z drugiej strony, wraz z rozpoczęciem separatystycznych wystąpień na Wschodzie Ukrainy, Kernes opowiedział się za jednością państwa ukraińskiego. I jako mer milionowego Charkowa zrobił niemało dla stabilizacji sytuacji w mieście i regionie. Przynajmniej Charkowa i obwodu, mimo wielkich chęci, separatystom nie udało się wciągnąć w aktywne działania antypaństwowe. Zamach na głowę jednego z największych miast kraju jest nie tylko zemstą za jego postawę państwową i zastraszaniem innych polityków oraz urzędników. Bez wątpienia jest to część scenariusza destabilizacji sytuacji w kraju i próba zerwania wyborów prezydenckich. Nieprzypadkowo tego samego dnia prorosyjski kandydat na prezydenta Ołeh Cariow oświadczył, że zamach na mera Charkowa Hennadija Kernesa świadczy o tym, iż obecnie niemożliwe jest przeprowadzenie wyborów na Ukrainie. Mówił o tym rosyjskiemu wydaniu „RIA Nowosti”. Jeszcze wcześniej Cariow zapewniał separatystów w Doniecku, że zrobi wszystko, aby zerwać wybory prezydenckie. Rosyjskie scenariusze w działaniu… ria”. Jak wyjaśniła Tymoszenko, zmiana miejsca spotkania nastąpiła „z powodu agresywnych działań ludzi, którzy za pieniądze dokonują imitacji działań separatystycznych”. Ot co! „Imitacja” zamiast otwartej agresji wojskowej Rosji przy pomocy miejscowych kolaborantów na rzecz wyjścia Doniecczyzny ze składu Ukrainy! Julię Tymoszenko zapytano: dlaczego władza prowadzi negocjacje tylko z terrorystami i dlaczego nikt nie słyszy ich oponentów, pokojowych obywateli? I dopiero wtedy zgodziła się spotkać z organizacjami społecznymi oraz partiami politycznymi Doniecczyzny, które opowiadają się za zjednoczoną Ukrainą, i wysłuchać ich żądań. Uwierzyłam i rozesłałam do kierowników proukraińskich organizacji zaproszenia na spotkanie. Ale na próżno. Po raz kolejny nas okłamano. Nikt do nas tak i nie zadzwonił. Z reguły przyjezdni z Kijowa komunikują się ze swoimi nominatami Tarutą, Pożyđajewem, naczelnikiem donieckich milicyjnych „orłów”. To oni razem z putlerowcami po wiecu 13 marca zmuszali do klękania ukraińskich patriotów, zamiast chronić pokojowych doniecczan. Taką „ochronę” zademonstrowała milicja także 28 kwietnia. Uważam, że przez półtora miesiąca p.o. ministra Awakow mógł już zorientować się, po czyjej stronie są jego donieckie „orły” i wymienić wszystkich kierowników zarządów. A nie opowiadać na pośmiewisko światu, że na Wschodzie Ukrainy wyznaczona i kierowana przez niego milicja nie jest zdolna do wykonywania swoich obowiązków. Ale jest gotowa wykonywać wskazówki nielegalnych bandyckich formacji. Doniecczanie są w rozpaczy: kijowska władza nie słyszy właśnie proukraińskiego Donbasu, a słucha bojowników Partii Regionów wraz z Partią Regionów. Tych, których do niedawna zmuszony był słuchać nie tylko Donbas, ale i cała Ukraina. I dosłuchali się…
Maschinelle Übersetzung
Dziś uwaga całego świata skupia się na wydarzeniach na Doniecczyźnie. Próbuje się zrozumieć, kto jest winny i co robić. Po wydarzeniach z 28 kwietnia, kiedy odbył się kolejny prounijny... proukraiński wiec (milicja, jak i za poprzednim razem, nie broniła jego uczestników), a doniecka władza tymczasowa ogłosiła potrzebę referendum, wszystkim stało się oczywiste: na Doniecczyźnie realizuje się scenariusz krymski. Jednocześnie p.o. przewodniczącego Donieckiej Obwodowej Administracji Państwowej, a faktycznie „Donieckiej Republiki Ludowej” Serhij Taruta oraz doniecki miejski głowa Ołeksandr Łuk'janczenko zwrócili się do p.o. prezydenta Ukrainy Turczynowa o przeprowadzenie referendum ogólnonarodowego 25 maja.
mowana partią „Batkiwszczyna”? Julija Tymoszenko w tym czasie legalizuje nielegalne uzbrojone terrorystyczne ugrupowania. Przygotowała z nimi „protokół o wzajemnym porozumieniu”, który przekazano terrorystom do rozpatrzenia. „Rozpatrując” go, po raz trzeci zajęli budynek Radę Obwodową Donieckiego obwodu i obwodową administrację państwową, a w kolejnych dniach rozpoczęto zajmowanie budynków rad rejonowych, zarządów milicji, SBU i telewizji oraz radiofonii w obwodzie. O pokojowych negocjacjach Tymoszenko poinformowała dziennikarzy na konferencji prasowej w Doniecku 22 kwietnia w hotelu „Wiktoria”. Zgodnie z protokołem „Batkiwszczyna” poprzez frakcję w parlamencie zobowiązywała się przeprowadzić decentralizację władzy, zaspokoić żądania dotyczące statusu języka rosyjskiego, zlikwidować obwodowe i rejonowe administracje państwowe oraz przekazać ich funkcje komitetom wykonawczym. Jej partia obiecała także wnieść do Rady Najwyższej Ukrainy i zagłosować za ustawą o amnestii wszystkich protestujących (czytaj: terrorystów i morderców). Działo się to tego samego dnia, gdy znaleziono okaleczone ciała Rybaka i Poprawki! O „gotowości” terrorystów do kompromisu zaproponowanego przez lidera „Batkiwszczyny” świadczy przeniesienie miejsca konferencji prasowej Julii Tymoszenko. Pierwotnie konferencję prasową zaplanowano przy budynku Donieckiej ODA, zajętym przez bojowników. Ale tam dziennikarzy otoczyły uzbrojone osoby w kamuflażu i kominiarkach, zaczęły bić kamery, żądając zaprzestania zdjęć. Konferencję prasową przeniesiono do hotelu „Wiktoria”.
Maschinelle Übersetzung
Anatolij KOŁODNYJ, profesor, prezes Ukraińskiego Stowarzyszenia Religioznawców, zasłużony działacz nauki Ukrainy, doktor nauk filozoficznych, profesor, zastępca dyrektora — kierownik Oddziału Religioznawstwa Instytutu Filozofii im. H. S. Skoworody Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, m. Kijów. Kontynuacja. Pocz. w nr 16 z 2014 r.
Mogą mnie zapytać: dlaczego używacie terminu „Moskowia” czy „moskwini”? Sami siebie tak nie nazywają. Ja w odpowiedzi zapytam czytelnika: „Jaki jeszcze naród na świecie nazywa siebie przymiotnikiem?”. „Ja — russkij”. Wtedy co: ja — ukraiński, a Polak — polski? Skądże więc wzięło się to nazywanie swojej przynależności narodowej przymiotnikiem russkij? Nie będę zagłębiał się w dyskusje, które istnieją co do pochodzenia samej starodawnej i historycznej nazwy „Ruś”, w te rozważania, czy wywodzi się ona od Waregów, czy wcześniej była słowiańska, ma słowiański rdzeń prawdopodobnie od rzek Roś i Rosawa. Odnajdujemy jeszcze koncepcje chazarskiego, litewskiego, greckiego i gockiego pochodzenia tej nazwy. Zagłębmy się w historię, w stulecia istnienia Rusi jako imperium, które rozszerzało swoje posiadłości daleko poza Kijów. Wtedy wszyscy, którzy żyli w centrum tego tworu państwowego (u-kraju, czyli w centrum kraju, skąd, jak sądzą, wzięło się obecne nazywanie naszego kraju), występowali w swojej nazwie jako Małorusini, a ci, którzy zasiedlali wielkie, powiem tak — skolonizowane terytoria Rusi Kijowskiej poza jej centrum (u-krajem), kiedy pytano ich o ich przynależność, deklarowali: ja — ruski (obecnie russkij), czyli należący do Rusi Kijowskiej. Cesarz Konstantyn Porfirogeneta, współczesny księżnej Olgi, w połowie X wieku pisze: „Państwo Ruskie składa się z dwóch części: z Rusi oraz terytoriów poza Rusią. Te drugie nie są Rusią, ale do Rusi należą i płacą Rusi daninę”. Inni — to narody, które zrodziły się znacznie później na innych (oprócz macierzystych ziem Ukraińców) terytoriach dawnej Rusi. Nie będę zagłębiał się również w kwestię pojawienia się nazwy „Ukraina”. Historia mówi, że istniała ona na długo przed tym, jak powstała Moskwa, zanim mała Polska mogła patrzeć na potężną Ukrainę jak na swoje pogranicze lub wysuwać pretensje do ukraińskich wysokokulturowych księstw. W Latopisie Hipackim (XII w.), opowiadając o śmierci księcia Włodzimierza Hlebowicza, piszą: „O niem że Ukraina mnogo postona”. Zatem rozważania o Ukrainie jako ziemi granicznej między Europą a Azją, kraju granic w dziedzinach biogeograficznej i antropogeograficznej, na granicach rodziny narodów europejskich i kultur europejskich są naiwne. Ci, którzy tworzyli tę nazwę, nie myśleli takimi kategoriami naukowymi. Ukraina — to nie nazwa pogranicza między Europą a Azją. Takie myśli — to zniekształcona interpretacja naszej nazwy narodowej. Ukraina — to nasze odwieczne imię narodowe. Pochodzenie słów „kraina”, „Ukraina” czy „Wkraina” gubi się w dawności wieków antycznych. (Szczegółowo o tym: Hubko Ołeksij. Psychologia narodu ukraińskiego. W 2 t. — Kijów, 2010 i 2014). Do czasów Piotra I państwo, rządzone przez carów moskiewskich, nazywało się Moskowią. Dopiero ten car (a jest to początek XVIII wieku) za radą Niemców, którzy pierwszymi nazwali Moskowię Rosją, Russland (Russland oder Moskau), zmienił nazwę swojego państwa na Rosja, kradnąc przy tym nie tylko nasze terytorium, które ostatecznie przywłaszczyła Moskowia po klęsce Mazepy pod Połtawą w 1709 roku, ale i naszą nazwę. Piotr I w 1713 roku pisze do Wasyla Dołgorukowa, posła w Kopenhadze: „We wszystkich wydawnictwach nazywają nasze państwo moskiewskim, a nie rosyjskim, dlatego postarajcie się, aby odtąd drukowali „Rosyjskie” i żeby o tym wszędzie i na wszystkich dworach pisano”. Na początku XVIII wieku Francuz Dalamar rozsyła do wszystkich francuskich instytucji list „Naród europejski, zapomniany przez historię”. W nim zaznacza, że moskwini i Rusini lub ruscy — to dwa różne narody. Rusini czy Ruteni wcześniej mieli imię Rusinów i ruskich. Moskwini przywłaszczyli sobie ich nazwę, aby nadać sobie widoczne prawa do rządzenia tym narodem i uczynić jego historię swoją. Na mapach geograficznych terytorium etnogeograficzne Ukrainy nazywało się Ukrainą, a Moskowia zwie się Moskowią, a nie Rusią i nie Rosją. Stopniowo nazwa Moskowii zastępowana jest nową — Rosją. Do końca XVIII wieku w Europie jeszcze odróżniano Ruś od Moskowii. W 1754 roku francuski funkcjonariusz François Dran pisze do króla Ludwika XV, że Moskowię można osłabić przy udziale Ukrainy, że Ukraina — to najurodzajniejszy kraj na świecie, który zajmuje centralne miejsce między Siedmiogrodem, Polską a Krymem i jest barierą przeciwko „russkim barbarzyńcom” (tak Francuz zwie moskwinów — A. K.), Tatarom i Turkom. W notatce francuskiego ministra Vergennesa z 1860 roku mowa o tym, że „naród ukraiński jest teraz ujarzmiony przez „russkich” (czyli moskiewskich) i że „russkie” prowadzą politykę ucisku i niszczenia wolności Ukrainy. Naród ukraiński, w odróżnieniu od russkiego, jest inteligentny i kulturalny. Z uwzględnieniem takiego postrzegania Ukrainy władza moskiewska dołożyła wiele wysiłku, aby w światowej opinii publicznej ukształtować postrzeganie Ukrainy jako nieznaczącej prowincji Imperium Rosyjskiego, aby zamiast używanej przez nich ludowej nazwy narodowej nazywać Ukraińców Małorusinami. Moskwini zaś, jak ustalili naukowcy, nie mieli nawet swojej dawnej historii, bo przecież oni, jak obecnie świadczy niektórzy historycy, nie byli właściwie nawet Słowianami, a jakimś połączeniem dalekich od słowiańszczyzny północnych i wschodnich etnosów, plemion ugrofińskich. Możliwe, że dlatego przez ich duchowość często przebija się pradawna, raczej od Mongołów przejęta, azjatycka żywiołowość. Nie została ona pokonana u moskwinów ostatecznie do dziś, o czym świadczy ich ekstrawertyczność. Tutaj rację miał moskiewski publicysta Wissarion Bielinski, który jeszcze w XIX wieku podkreślał, że jeśli dobrze podrapać Rosjanina, to obowiązkowo odnajdziesz wewnątrz niego Tatara. Ten rzecznik rosyjskości przy tym jeszcze pisał tak: „Nadeszli Tatarzy i spoiły rozproszone członki Rosji jej własną krwią. W tym zawierała się wielka korzyść tatarskiego dwustuletniego jarzma… Sama nietolerancja Rosjan wobec obcokrajowców w ogóle była skutkiem tatarskiego jarzma, a wcale nie religijnego fanatyzmu”. Przyjmując do nazywania swojego kraju nazwę Ruś, moskwini ukradli też historię tego kraju, przypisali ją Moskowii. Zatem Askold i Dir, chrzest Rusi za księcia Włodzimierza, latopis Nestora „Powieść minionych lat”, książęta Światosław i Jarosław i wszystko następne, nawet metropolia Piotra Mohyły i Akademia Kijowsko-Mohylańska stały się elementami historii Imperium Rosyjskiego. Zatem swoje złodziejstwo moskwini przejawiali nie tylko w kradzieży nazwy kraju, kradzieży terytoriów i przekształcaniu ich w „nasze”, ale i na swój sposób w kradzieżach naszej historii, naszych sławnych postaci itp. Tak, chrzest Rusi w 988 roku został przywłaszczony przez Moskowię. Nawet obchody 1025-lecia tego wydarzenia Moskiewska Cerkiew Prawosławna w 2013 roku rozpoczęła z Moskwy, a nie z Kijowa. Zatem moskwini zaczęli nazywać siebie „russkimi”, a nas postawili rzekomo na należnym nam „obrzeżu”. Właśnie dlatego, nie uznając prawomocności tych przywłaszczeń, autor artykułu nazywa moskwinów ich własną wyjściową, rdzenną nazwą. Jak świadczy historia, całkiem sprawiedliwą idea misji narodowej każdego narodu pozostaje dopóty, dopóki nie przeradza się w ideę wyjątkowości narodowej, mesjanizmu narodowego — powołania. Wtedy pojawia się egoizm narodowy, hipertrofia egocentryzmu narodowego, swoista mania wielkości, wyjątkowości etnicznej, wyobrażenie mesjanizmu narodowego. Ideę swojego mesjanizmu najpełniej opracowali Żydzi, Niemcy i Rosjanie. Dotykając różnicy pojęć misja i mesjanizm, rosyjski myśliciel M. Trubecki w pracy „Dawny i nowy mesjanizm narodowy” pisał: „Tak czy inaczej rosyjski mesjanizm narodowy zawsze wyrażał się w utwierdzeniu rosyjskiego Chrystusa, w mniej lub bardziej subtelnej rusyfikacji Ewangelii. …Oznaką mesjanizmu narodowego jest obstawanie przy wyjątkowej bliskości jednego narodu do Chrystusa, uznanie jego pierwszeństwa w Chrystusie. Zatem narodów ze swoją misją historyczną może być wiele, a oto narodów-mesjaszy, narodów-bogonośców, powołanych rzekomo do ratowania całego świata — może być tylko jeden. Ta idea jest poronna i bezpodstawna”. Zatem ogłaszając się mesjaszem, a zatem narodem-bogonoścą, zbawicielem świata, czy moskwini mają jakąś szczególną misję w historii? Jeśli Żydzi swój mesjanizm wyrażali przeważnie w formie religijnej i jako swoistą podstawę prawną dla tego podawali Biblię, gdzie ten naród ogłasza się Wybranym przez Boga, to Rosja takich podstaw nie miała, bo w Biblii nawet wzmianki o niej nie ma. Wtedy weszła ona na drogę przypisywania sobie mesjanizmu za pomocą także nieco religijnej teorii „Moskwy — Trzeciego Rzymu”. Oto co pisał z tego powodu Mikołaj Bierdiajew: „Po narodzie żydowskim narodowi rosyjskiemu najbardziej właściwa jest idea mesjańska, przechodzi ona przez całą historię rosyjską aż do komunizmu. Dla historii rosyjskiej świadomości mesjańskiej bardzo duże znaczenie ma-
Zdjęcie Hanny Oborskiej jest historiozoficzną ideą mnicha Filoteusza o Moskwie jako Trzecim Rzymie… Ludzie Carstwa Moskiewskiego uważają się za naród wybrany. Moskiewscy carowie uważali się za następców cesarzy bizantyjskich… Sukcesja przez nich prowadziła jeszcze dalej, dochodziła do Nabuchodonozora… Duchowa klęska idei Moskwy jako Trzeciego Rzymu polegała właśnie na tym, że starożytny Rzym przedstawiano jako przejaw carskiej potęgi, mocy państwa, że ukształtował się on jako Carstwo Moskiewskie, później jako imperium i wreszcie jako Trzecia Międzynarodówka”. Swoją siłę Moskwa poczuła po upadku w 1453 roku Cesarstwa Bizantyjskiego: „Dwa Rzymy upadły, trzeci stoi, a czwartego nie będzie”. Książę Iwan III, pragnąc odziedziczyć rolę tego imperium, ożenił się z siostrzenicą ostatniego cesarza bizantyjskiego, księżniczką Zofią, przejął dla swojego państwa bizantyjski herb — dwugłowego orła, dziedziczy bizantyjską ideę zbierania ziem, wielkomocarstwowości itp. Właśnie w tym czasie rodzi się i na wszelkie sposoby uzasadnia idea Bożego zamysłu w historii Moskwy, „historycznego przeznaczenia”, „mesjanistycznego powołania Trzeciego Rzymu”. Fiodor Tiutczew o tym ostatnim pisał później: „Niech nie wierzy w Świętą Ruś kto chce, // Lecz niech wierzy ona sama sobie, — // A Bóg odroczy nam wszystkie nieszczęścia // Na korzyść ludzkiego tchórzostwa. // To, co obiecane przez losy, // Już w kolebce było jej, // Co jej zapisane wiekami // I wiarą wszystkich jej carów!”… // „Wieńca i berła Bizancjum // Nie uda wam się nas pozbawić! // Światowego losu Rosji — // Nie, nie uda wam się go zatamować!”. Podobny apel słyszymy i dziś z ust putinowskiej bandy, jak nazwał ich metropolita czerkaski Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Moskiewskiego Sofroniusz. Prawie pół tysiąclecia ogólnie demokratycznego, cywilizowanego rozwoju ludzkości absolutnie nic nie wniosło w zmianę krwawej natury moskiewskiego wielkomocarstwowego szowinizmu, który rozpoczął się jeszcze od lat dwóch Iwanów — Trzeciego i Czwartego. Powołanie Rosji do światowego panowania, do „wszystkiego, co przeze mnie przebyte”, uzasadniał A. Puszkin w swoim „Jeńcu kaukaskim”. Wysławiał on krwawy wyczyn generała Jermołowa i jego watahy w niszczeniu wolności kaukaskich narodów: „Na oburzony Kaukaz // Wzniósł się nasz orzeł dwugłowy… // Ciebie wysławię, bohaterze… // Dokądkolwiek pędziłeś jak burza — // Twój pochód, jak czarna zaraza, // Gubił, unicestwiał plemiona… // Ukorz się, Kaukazie: idzie Jermołow!… // Wszystko rosyjskiemu mieczowi podległe”. Orgie Moskwy w Czeczenii dwa wieki po Jermołowie z rozkazem Putina, by „moczyć w wychodku”, zaświadczyły o stałości krwawej natury moskiewskiego najeźdźcy. Ciąg dalszy nastąpi. Z winy pracownic redakcji w poprzednim numerze „Słowa Proświty” w pierwszej publikacji błędnie podano nazwisko autora tego artykułu. Przepraszamy profesora Anatolija KOŁODNEGO
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
nienawistną propagandą w Europie Wschodniej demonstruje oszalałą imperialną agresywność, wzmocnioną ignorancją. Kandydaci na prezydentów z partii komunistycznej i regionów prężą się na ekranach z wstążkami św. Jerzego na piersiach. Reinkarnacja i tyle. W poprzednim życiu tulili do serca legitymacje komsomolskie i partyjne z profilem Lenina. A teraz jaką to ideologię wyznają? Od Katarzyny II? Od niej to tradycja kawalerów św. Jerzego, których wieńczona koroną władczyni wysyłała na śmierć „za cara i ojczyznę”. Czy obecni separatyści nisko kłaniają się białogwardyjskiej sławie generała Denikina aż z dwiema wstążkami św. Jerzego i jako wierni poddani oddają honory jego następcy, baronowi Wranglowi? A ogólnie wychodzi na to, że regionalno-komunistom zapchano głowy zamiast leninowskich testamentów pouczeniami od opętanego Hitlera? Na jego rozkazy stworzono milionową armię własowską, owiniętą w wstążki św. Jerzego. On to wysyłał liczne zgromadzenie renegatów, by wyzwalać od bolszewików dla wyższej niemieckiej rasy przestrzeń życiową aż po Ural. A po wszystkim zamierzał zagnać komunistów wraz z ich komisarzami raz i na zawsze za pasmo Uralu. Nie wiedzą, co czynią, powiedziano w Biblii. Grzech powoływać się na Pismo Święte w takim kontekście. Nie przy antychrystach wspominać, poucza ludowa mądrość. Ale rzeczywistość zmusza. Wadym PEPA
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von «Hańba wstążki gieorgijewskiej», S. 1
Zakończenie. Początek na str. 1. Duchowni wiedzą i pouczają parafian, że potworny Smok to zło wierzeń przedchrześcijańskich, tak zwanych pogańskich. W to grzeszne stworzenie uderza prawy gniew świętego wojownika i wykańcza je. Jeździec-smokobójca przed oczami milionów widnieje nie tylko na herbie Moskwy, ale przede wszystkim na ikonach we wszystkich bez wyjątku świątyniach wyznań chrześcijańskich, nade wszystko w prawosławnych. Wpływ świętego Jerzego na świadomość mas jest odczuwalny. Smok to płód wyobraźni. A jeździec jest do pewnego stopnia postacią historyczną. Znany od drugiej połowy III w. n.e. Urodził się w posiadłościach Cesarstwa Rzymskiego. Pochodzi ze szlachetnego rodu w Kapadocji. To centralny obszar w Azji Mniejszej. Był dowódcą wojskowym za cesarza Dioklecjana. Lecz gdy pierwsi chrześcijanie doznali prześladowań, nie tylko stanął w ich obronie, ale i siebie, choć było to niebezpieczne, ogłosił chrześcijaninem. Póki miał wolę, czynił cuda: uzdrawiał chorych, wskrzeszał zmarłych i, co uważa się za najważniejsze, nawracał na wiarę chrześcijańską zatwardziałych pogan, bałwochwalców. Dobre uczynki sprawiedliwego nie uratowały. Został poddany strasznym torturom, mężnie wycierpiał straszne męki. Nie odstąpił od swoich przekonań. Dlatego jest Zwycięzcą. Nie zwyciężyli jego duchowej siły bezbożni kaci. Stracony około 303 r. w Nikomedii, tam, gdzie teraz znajduje się miasto Izmir w Turcji. Po śmierci czczony jako święty. Natalia POTAPCZUK, Czernihów. Pierwszy przystanek — centrum partyzanckiego kraju, miasteczko Szczors. Na centralnym placu — wciąż ocalały pomnik Lenina. Mówią, że na jego zburzenie nie zgodziła się nawet młodzież. Podobno od samego dzieciństwa wszyscy się przy nim fotografują. Ludzi w centrum Szczorsa nawet w weekendy jest niewielu. Chociaż przed początkiem rosyjskiej agresji w dni targowe życie tutaj tętniło. „Połowa mieszkańców Szczorsa pokłóciła się ze swoimi krewnymi z Rosji. Ludzie przestali jeździć do siebie w gości. Samochodów z rosyjskimi numerami teraz tu nie zobaczysz. A jeszcze niedawno Rosjanie i Białorusini ciągle przyjeżdżali do Szczorsa na zakupy — u nas przecież wszystko jest tańsze niż u nich” — opowiada szef rejonowej Samoobrony Wołodymyr. Według jego słów, ludzie na wsiach boją się wojny, ale niczym się nie zaopatrują, piwnic na schrony przeciwbombowe nie urządzają. Rozumieją, że wymierających wsi, gdzie mieszkają głównie starzy ludzie, nikt nie będzie bombardował. Jednocześnie mężczyźni są nastawieni zdecydowanie. Ludzie mówią: „Jeśli rosyjskie wojska pójdą, spotkamy je nawet widłami. A to może jeszcze ukrytą od czasów drugiej wojny światowej broń wyciągniemy”. „Tutaj nie wszystko jest takie proste — to rejon przygraniczny. Ludzie partyzantowali, znają każdą ścieżkę i okupacji nie dopuszczą. Jeśli przyjdzie wróg — będą go skręcać i odsyłać z powrotem. Jeśli przyjedzie czołgiem — przywitają go koktajlami Mołotowa. Wojny partyzanckiej wygrać się nie da. Ludzie są gotowi wychodzić zza każdego drzewa, zza każdej chaty” — podzielił się nastrojami miejscowej ludności deputowany rady rejonowej w Szczorsie Ołeh Chasenko. Według jego słów, wojny nie chcą nie tylko Ukraińcy, ale i Rosjanie, którzy mieszkają w przygranicznych wsiach. Kiedy tam wyładowywano sprzęt wojskowy, w Fenicji, Palestynie, dalej w Rzymie, Galii i w całym świecie chrześcijańskim. Wszystko, o czym tutaj mowa, nie jest tak proste, jak na pierwszy rzut oka. Tutaj za mało jest powierzchownego zapoznania się. Koniecznie trzeba dokopać się głębiej. Pierwsza wzmianka o „Moskowi”, jako o „miasteczku bojarów Kuczkowiczów”, miga w źródle pisanym z 1147 r. Dalej zwróćmy się do fundamentalnej pracy M. Kostomarowa „Rosyjska historia w życiorysach jej głównych działaczy”. Przyjrzyjmy się, w jakich okolicznościach wnuk Iwana Kality zdobył tytuł wielkiego księcia: „za małoletniego Dymitra stali moskiewscy bojarzy; w większości byli to ludzie, którzy ze swojego pochodzenia nie należeli do Moskwy; częściowo oni sami, a częściowo ich ojcowie i dziadowie przyszli z różnych stron i znaleźli sobie w Moskwie wspólną ojczyznę; oto oni zjednoczyli się zgodnie dla pierwszeństwa Moskwy nad Rusią. Ta okoliczność, że przychodzili do Moskwy z różnych stron i nie mieli między sobą innej więzi politycznej, oprócz tej, że dała im schronienie Moskwa, sprzyjała ich wzajemnemu wsparciu w interesach wspólnej dla nich ojczyzny”. Tak rodził się wielki w przyszłości twór imperialny. Rozszerzał się bezmiernie, pochłaniając coraz to nowe okoliczne i odległe ziemie — posiadłości obcych plemion i narodów. Do władania nad taką zbiorowością niezbędne jest potężne zabezpieczenie ideologiczne. Jak nikt inny, dobrze znali się na tym przybyli duchowni z Bizancjum i ich następcy. Właśnie od nich pochodzi bylina „Dobryniuszka Nikitycz i Smok Gorynycz”. Język — od dialektu sołuńskiego z Moraw. Wprowadzali go posłańcy papieża rzymskiego — bracia sołuńscy Cyryl i Metody. Zostali oni ogłoszeni po śmierci równymi apostołom. Wreszcie, zwróćmy się do ideologii byliny: Przyszli oni do Maryny na wysoki terem, Mówił Dobryniuszka Nikitycz młodszy: „A i bądźże ty, moja młoda żono, Młoda Maryno Ignatjewno! U ciebie w wysokich dobrych teremach Nie ma Spasowego obrazu, Nie ma komu u ciebie pomodlić się, Nie ma przed czym ścianom pokłonić się. A i czyż moja ostra szabla zardzewiała?” A i zaczął Dobrynia żonę swoją uczyć, On młodą Marynę Ignatjewnę, Heretyczkę, …, bezbożnicę. On pierwsze uczenie — jej rękę odciął, Sam przygaduje: „Ta mi ręka niepotrzebna, Trzepała ona, ręka, Smoka Gorynycza”. A drugie uczenie — nogi jej odciął: „A i ta noga mi niepotrzebna, Oplatała się ze Smokiem Gorynyczem…”. /…/ Czwarte uczenie — głowę jej odciął I z językiem precz: „A i ta głowa niepotrzebna mi, I ten język niepotrzebny, Znał on sprawy heretyckie”. Fragment z wydanego na Ukrainie: Byliny. — K., 1982. — S. 98. Taki światopogląd był wpajany i jest wpajany w niezliczonych placówkach oświatowych. Z tą trucizną wkraczają w życie nowe pokolenia. To samo, tylko nie otwarcie, a skrycie, wyraża herb Moskwy. Wszystko można obrócić na wzmocnienie i wywyższenie najpotworniejszych imperialnych zamierzeń. Jeździec-smokobójca jest powołany, by zabijać nie smoka, a pradawną pamięć, narodowe światopoglądy różnych narodów, sprowadzonych do jednego wielkiego obozu. Dla jego wzmocnienia narzuca się jedyną ideologię. Od niej żadnego prawdziwego ducha narodowego, a jedynie poskromienie, upokorzenie, stłumienie, wykorzenienie jakichkolwiek głębinowych przejawów narodowych. Taka jest natura imperialnej zachłanności i nienasycenia. Ta sama niewytrawna agresywność ujawnia się obecnie, w XXI w. n.e., na okupowanym Krymie. Z jej płodu — podstępne podżeganie separatystów do podważenia Państwa Ukraińskiego. Złowieszczo organizują to służby specjalne pod herbem Smokobójcy i z gieorgijewskimi „wstążeczkami” na klapach mundurów. Ale czarnego Smoka jako ucieleśnienia zła już za mało. Nienawistnicy Ukrainy podmieniają go straszydłem „faszyzmu”, „banderowszczyzny”. Taki oto kolejny wyszczerz okrutnego padołu ziemskiego. Czy zdoła go uszlachetnić wysoki ludzki rozum, pokaże przyszłość. A współczesność w zatrutym człowiecze-
Maschinelle Übersetzung
Gromadzenie rosyjskich wojsk w pobliżu północnej granicy Ukrainy nie może nie budzić niepokoju Ukraińców. A jak czują się ludzie, którzy mieszkają w bezpośredniej bliskości granicy, rozdzielającej państwa jeszcze niedawno przyjazne? Aby zbadać nastroje miejscowej ludności, korespondentka Ukrinformu odwiedziła kilka przygranicznych miejscowości obwodu czernihowskiego.
...ali mówili: „Położymy się na drodze, ale czołgów na Ukrainę nie wpuścimy”. O swojej niechęci do walki z Ukraińcami mówią również rosyjscy pogranicznicy. Rozumieją jednak, że jeśli padnie rozkaz strzelania, są zmuszeni go wykonać. Wasyl Moroz, rodak z wsi Jelyne, w lasach której podczas II wojny światowej stacjonowały główne oddziały partyzanckie, mówi, że w jego małej ojczyźnie panuje pełen spokój. „Nikt nie szykuje się do wojny, nie ma paniki. Chłopi teraz orzą i sadzą ziemniaki” – mówi. I żałuje, że putinowska agresja przeszkadza ludziom się przyjaźnić. „Dobry przyjaciel pracuje u mnie jako wójt w Chorome w rejonie Klimowskim obwodu briańskiego. Co roku spotykamy się z nim na festiwalu »Przyjaźń« w Sieńkiwce. Chcę, żeby ten festiwal trwał i żebyśmy dalej się przyjaźnili. A tymczasem dzwonię do towarzysza i mówię: »Tylko spróbujcie na nas ruszyć!« A on musi się tłumaczyć za swojego prezydenta” – ze smutkiem opowiada mężczyzna. Rejon szczorsowski w połowie pokryty jest lasami i bagnami. Podobno w lasach jelyńskich są tajemne ścieżki, które miejscowi mieszkańcy przekazują z pokolenia na pokolenie. Mają one prowadzić do skrytek z bronią, zakopaną jeszcze w czasie II wojny światowej. Nikt nie wie, w jakim jest stanie, ale obecnie miejscowa ludność wyraźnie wykazuje większe zainteresowanie kwestią samoobrony. Miasto Siemieniwka to najbardziej wysunięte na północ centrum rejonowe Czernihowszczyzny. Do granicy z Rosją i punktu kontrolno-przepustowego „Mykołajiwka” stąd jest 10 kilometrów. Wjeżdżając do miejscowości, zwraca się uwagę na rosyjski sposób budowy tutejszych domów mieszkalnych – z gankami wprost na ulicę. Budynki są w większości jednopiętrowe, z pięknymi drewnianymi zdobieniami. Mieszczanie mieszkają w sektorze prywatnym i prowadzą gospodarstwa domowe. Na schludnych ulicach, jak na wsi, w grupkach bawią się dzieci. Siemieniwszczyzna graniczy z tym samym rejonem klimowskim obwodu briańskiego, gdzie skoncentrowana jest największa liczba rosyjskiego sprzętu wojskowego. Jeśli ruszy on na Ukrainę, Siemieniwka pierwsza stanie na jego drodze. I pierwsze walki mogą toczyć się właśnie tutaj. Mimo wewnętrznego niepokoju ludność miasteczka zachowuje spokój. Mężczyźni jednak nie siedzą bezczynnie, składając ręce, lecz przygotowują się do obrony swoich rodzin. „Mniej więcej miesiąc temu zorganizowaliśmy się w oddział Samoobrony i teraz patrolujemy ulice miasta. Kiedy organizację zarejestrują prawnie, będziemy mogli pomagać pogranicznikom i wojskowym na punktach kontrolnych. Naród jest oburzony agresywnymi działaniami naszych sąsiadów i gotów się przeciwstawić, jeśli oni na nas pójdą” – mówi dowódca rejonowego oddziału „Ludowej Samoobrony” Mykoła Hułak. Według jego słów siemieniwczanom jest przykro, że rosyjscy przyjaciele w sieciach społecznościowych nazywają ich banderowcami i oskarżają o jakieś grzechy. Dodaje też, że kierowcom z każdym dniem coraz trudniej przejeżdżać przez punkt kontrolny. Wszystkie ukraińskie samochody Rosjanie kierują na „czerwony” korytarz i sprawdzają godzinami. Każdy z pojazdów mogą bez wyjaśnień zawrócić. Siemieniwczanin Ołeksij uważa, że Rosjanie teraz po prostu obawiają się Ukraińców: „Przestraszono ich. Opowiedziano im, że ich żołnierze stoją na granicy, by bronić się przed »banderowcami«, żeby Ukraina na nich nie napadła. W piątki na nasz targ po zakupy zawsze przyjeżdżało wielu Rosjan. A teraz nikogo nie ma. Widać, że boją się nas bardziej, niż my ich”. Ostatni punkt naszej trasy to przygraniczna wieś Mchy, oddalona o kilka kilometrów od granicy państwowej. Droga do niej z Siemieniwki prowadzi przez las. Połowa domów w Mchach stoi pusta, a wiek prawie wszystkich 28 mieszkańców to ponad 80 lat. „Żyjemy tak, jak żyliśmy. Na zapas niczego nie kupujemy, zapasów żywności nie robimy. Jak będzie, tak będzie” – mówi 80-letnia Hanna Iwaniwna. Martwi się o rosyjską rodzinę druga, o połowę młodsza mieszkanka Mchów, Anna Koszman. Jej siostra z obwodu briańskiego nie będzie mogła przyjechać na Ukrainę na rocznicę śmierci matki: autobus „Siemieniwka–Klimowo” już nie kursuje. Nie przedostanie się ona także tajemnymi ścieżkami, którymi wcześniej korzystali mieszkańcy wsi przygranicznych. „Po ich stronie teraz stoją czołgi, a po naszej – pogranicznicy” – zauważyła kobieta.
Przygotowano przy wsparciu Czernihowskiej Samoobrony
Maschinelle Übersetzung
Nadia KYRIAN Zdjęcia Hanny OBORSKIEJ Skontaktowali się z dyrektorami wiodących kijowskich muzeów. Przez kilka kolejnych tygodni na terenie Meżyhirji pod egidą Ukraińskiego Komitetu Błękitnej Tarczy pracowała komisja, w skład której weszli przedstawiciele muzeów: Julia Łytwyneć (NChMU), Olha Melnyk i Wiktorija Wełyczko (Mysteckyj Arsenał), Ołena Żywkowa (Muzeum Sztuki im. Bohdana i Warwary Chanenków). Obecnie projekt, który powstał w wyniku tej pracy, jest prezentowany w NChMU, organizatorzy poświęcili go tym, którzy ratowali te “skarby” i szczerze wierzyli w ich wartość. Wśród nich Switłana Karabut i Pawło Pawłow “Askołd”, Iwan Hryszko oraz Ihor “Sereda”, Ihor “Automaidan”, “strażnik” meżyhirskich skarbów Petro Olijnyk “Prywyd”. Ci ludzie wierzyli, uważają autorzy projektu, że łącząc wysiłki, można zmienić na lepsze los swojego kraju. Zobaczywszy charakterystyczne cechy “meżyhirskiego ‘euroremontu’”, który ktoś trafnie ochrzcił “donieckim bykoko”: “chaotyczne nagromadzenie stylów, łączenie niepołączalnego, eklektyka i niezdarny przepych, który zmusza do wspomnienia gustów cygańskich baronów, zalew pozłoty i stylistyczny rozstrzał w wystroju pomieszczeń” — muzealnicy długo myśleli, co z tym zrobić. Przecież obiektów wywiezionych z Meżyhirji nie dało się połączyć wspólną koncepcją. Brak kryteriów rozróżniania “prawdziwego” od “imitacyjnego”, “wysokiego” od “profanum” stał się skutkiem braku u właściciela wyobrażeń o elementarnych zasadach świadomego kolekcjonowania oraz absolutnie indyferentnego stosunku do kultury i sztuki. W końcu autorzy zdecydowali, że tę “Estetyczną chimerę Meżyhirji” ludzie muszą zobaczyć i ocenić, wyciągnąć należyte wnioski. Jak uważa Rojtburd, “ten wołający o pomstę do nieba brak smaku jest w każdym sensie pouczający. Gdyby czwarty prezydent naszego cierpiącego kraju miał mniej żłobski gust i, nie daj Boże, gabinet i daczę skromniejsze — to, patrz, cała żłobska tusowka, która nazywa siebie ‘elitą’, zaczęłaby mierzyć się nie przepychem godnym cygańskich baronów, a skromnością i demokratyzmem. A tam, może, i poziom korupcji by wysechł, i kleptokracja przywiędła… Wpływu stylu na etyczny klimat nie warto nie doceniać”. Ponieważ muzealnicy nie znaleźli żadnych naukowych podejść do wystawy, którą nazwali “Kodeks Meżyhirji”, postanowili rozmieścić przedmioty zgodnie z ich bezpośrednim przeznaczeniem, nazywając je “księgami”. A zatem są one takie: “Księga czasu”: duża liczba różnorodnych i różnostylowych chronometrów, uważają autorzy, świadczy o nieuświadomionym pragnieniu Wiktora Janukowycza sprywatyzowania czasu; “Księga wody”: morskie pejzaże, wśród których wyróżnia się płótno Iwana Ajwazowskiego “Widok Teodozji w księżycową noc” (1875); “Księga światła”: liczne kandelabry i świeczniki z brązu, srebra i kamienia; “Księga duchowości”: niezliczona ilość ikon, różnych zarówno pod względem pisania, jak i funkcjonalnie. Według słów Ołeny Żywkowej, najbardziej poruszył ją obraz o tematyce biblijnej “Zbieranie manny z nieba” (Niderlandy, koniec XVI—początek XVII wieku, współautorzy — Hendrick van Balen i Jan Brueghel Starszy). Van Balen — antwerpski malarz, nauczyciel Van Dycka, namalował figury, a pejzaż, zwierzątka i drobne detale — Jan Brueghel Aksamitny, syn Pietera Bruegla. Zadziwiająca rzecz w oszałamiającym stanie zachowania, na miedzi. Ozdoba każdego europejskiego muzeum. A także płótno Wasilija Polenowa “Kto z was jest bez grzechu”. To autorskie powtórzenie, drugi wariant słynnego obrazu, który Aleksandr Rojtburd do dziś znajduje się w Muzeum Sztuki Rosyjskiej w Petersburgu. Ten drugi wariant z “Chonki” być może jest jeszcze bardziej wartościowy, ponieważ został napisany już po długiej podróży Polenowa do Włoch. Polenow inaczej zrozumiał światło, inaczej zbudował relacje figur i przestrzeni i pisał w bardziej swobodnej, włoskiej manierze. W tym samym rozdziale spory zbiór starodruków, wśród których pierwsza ruska drukowana księga “Apostoł” Iwana Fedorowa, wydana w 1574 roku we Lwowie. Następna — “Księga bożków” (posągi pogańskich bogów i inne alegoryczne figury); “Notatki krajoznawcze” — rozdział ubogi, ponieważ Ukraina Janukowycza mało interesowała; “Księga kamienia” — wyroby z różnych półszlachetnych kamieni; “Księga przezroczystości” — wyroby ze szkła czy kryształu; “Opis sklepu z naczyniami”; “Księga dworności” (liczne figurki, wazy z wizerunkami półnagich nimf, kąpiących się, odalisek oraz antycznych bogiń); “Księga roślin” (martwe natury kwiatowe itp.); “Księga polowania” — zajmuje bardzo honorowe miejsce: różnorodne myśliwskie trofea gospodarza, książki, wśród których “Carskie polowanie na Rusi” itp.; “Księga wojownika” — kolekcja broni białej i palnej XVII—XX wieków. Wasilij Polenow. “Kto z was jest bez grzechu” Bogata “Księga próżności” — różnorodne portrety gospodarza, hafty, z bursztynu, ziaren ryżu i innych zbóż, figurki itp. Autorom, co prawda, przeważnie brakuje talentu, ale podlizywanie się aż wykracza poza skalę. Mnie “dobił” motyw obrazu, na którym Janukowycz na cieniutkich nóżkach dziarsko trzyma nad głową Ukrainę (żółto-niebieską mapę). Prawdziwiej byłoby, gdyby przedstawili, jak po niej deptał butami ze strusiej skóry… Do “Księgi próżności” wchodzą też trzy artefakty z posiadłości Wiktora Pszonki. Jeden z nich przedstawia uścisk dłoni wasala z suwerenem — eks-prokuratora generalnego z Janukowyczem. Drugi przedstawia Wiktora Pszonkę w postaci dowódcy Kutuzowa na polu bitwy pod Borodino w otoczeniu generałów z twarzami wyższych rangą urzędników Prokuratury Generalnej Ukrainy. Na trzecim — żona pana Pszonki w postaci rosyjskiej cesarzowej Elżbiety Pietrowny. “Księga podsumowań” — to, uważają autorzy, to odczucie, które zwiedzający wyniosą ze sobą. Jeśli chodzi o zwiedzających, to ogarniały ich różne uczucia. A kwintesencja jest taka: “Brak smaku — to diagnoza, którą można postawić całej ukraińskiej poradzieckiej quasi-elicie. Przyszli politycy powinni uświadomić sobie bardzo prostą rzecz: zły gust — to nieakceptowalne. Bezczelny przepych w biednym kraju — nieakceptowalny… Nieakceptowalne jest to, że podczas gdy półpiśmienna hołota, która dorwała się do władzy, otacza się drogimi zabawkami, resztki prawdziwej narodowej elity — intelektualiści, humaniści, naukowcy, profesorowie — albo w ogóle nie są potrzebni, albo ich praca opłacana jest poniżej poziomu niewykwalifikowanej siły roboczej…” Dlaczego tak się stało — powinien zastanowić się każdy. Jak mogliśmy wybrać lub pozwolić sfałszować, by na czele naszego europejskiego kraju stanęli ludzie, którzy nie rozumieją najważniejszego — po co człowiekowi ta władza jest dawana? Przecież wszystko jest proste: władza ma służyć ludziom, a nie odwrotnie. I to powinni zrozumieć przede wszystkim my wszyscy, żeby nie popełniać takich fatalnych błędów. Ta historia zaczęła się 22 lutego — w dniu, w którym Meżyhirję pozostawił na pastwę losu były właściciel. Redaktor naczelnej ART Ukraine Alisie Łożkinie i artyście Ołeksandrowi Rojtburdowi bojownicy Samoobrony, Automaidanu i Prawego Sektora donieśli o “niezliczonych skarbach dyktatora”, które chcą przekazać muzealnikom.
Maschinelle Übersetzung
„Obecnie Federacja Rosyjska oficjalnie ukrywa faktycznych przestępców, takich jak Janukowycz, Pszonka, Zacharczenko, nie uznając ich winy”, — o tym oświadczył p.o. Prokuratora Generalnego Ukrainy Oleg Machnicki w wywiadzie dla brytyjskiego wydania „Financial Times” w przeddzień otwarcia w Londynie Ukraińskiego Forum w sprawie zwrotu aktywów. „Prokurator Generalny Rosji Ju. Czajka publicznie oświadczył, że Rosja ich nie wyda. Z Ukrainą współpracują wszystkie państwa, z wyjątkiem Rosji. Według najnowszych danych operacyjnych tylko do Rosji wywieziono co najmniej 32 mld dolarów USA”, — zaznaczył szef Prokuratury Generalnej. Jak mówił, na prośby Ukrainy o pomoc odpowiedziały Austria, Księstwo Liechtensteinu, Szwajcaria. W szczególności według danych strony szwajcarskiej, pod koniec 2012 roku na rachunkach w szwajcarskich bankach znajdowało się 2 mld dolarów środków pochodzenia ukraińskiego. Zdaniem Olega Machnickiego „wskazana suma nie mogła zostać uzyskana legalną drogą, albo część środków, uzyskana legalnie, była niewielka”. Prokuratura Generalna wszczęła szereg postępowań karnych, w ramach których badane są dane dotyczące faktów bezprawnego przejęcia mienia państwowego, prowadzenia nielegalnych operacji finansowych. We wszystkich postępowaniach karnych prokuratorzy podejmują działania mające na celu wykrycie środków, które zostały skradzione przez byłych wysokich urzędników i ich bliskich, a także ich zwrot na Ukrainę. Jak zaznaczył Oleg Machnicki, w toku śledztwa nałożono areszt na majątek osobisty podejrzanych: W. Janukowycza, A. Kluwiewa, O. Janukowycza, M. Prysiażniuka oraz ich rachunki w bankach Ukrainy na łączną kwotę prawie 1 mld 300 mln hrywien, w tym w papierach wartościowych — na 1 mld 167 mln hrywien, ponad 9,6 mln dolarów amerykańskich i 214 tys. euro. Najstraszniejsze, zdaniem szefa Prokuratury Generalnej, jest to, że te środki są wydawane na zachęcanie do masowych morderstw, na finansowanie separatyzmu. „Prokuratura Generalna robi wszystko, co od niej zależy, aby rozwiązać problem zwrotu środków przywłaszczonych w przestępczy sposób przez przedstawicieli byłej ukraińskiej władzy. Ponieważ jest on nierozerwalnie związany z odbudową zaufania obywateli Ukrainy do organów ścigania i systemu sądowego w ogóle”, — podkreślił Oleg Machnicki.
Służba prasowa Prokuratury Generalnej Ukrainy
Maschinelle Übersetzung
Oleksa RYZNYKIW, członek NSPU, Odessa
Jednak mamy dwie samogłoski: Y oraz I
To, że Y oraz I są różnymi dźwiękami, ma wiele świadectw. Na przykład Borys Hrinczenko w swoim słowniku, tom 2, na str. 192—193 podaje 99 unikalnych słów, które zaczynają się od litery-dźwięku Y. Niektóre z nich mogą być poprzedzone protezą: indyk/gyndyk, irij/wyrij itd. A dalej na str. 195—200 podano około dwustu słów z początkowymi I oraz JI: ideja, Iwanczyk, imenyny, istorija itd. Także Ukraińska pisownia z 1921 roku twierdzi: “Na początku słowa, kiedy nie wymawia się ji, trzeba pisać i (a nie y): Iwan, ihraszka, istyna, Illa, iskra, ikawka, imja, ispyt, isnuwaty, istota, ity, irod, irża, Irpin. U w a g a: ale przed n można pisać y: inszyj, inkoly, ynej, inodi” (cytuję za N. D. Babycz. Istorija ukrajinśkoji literaturnoji mowy. Praktycznyj kurs, Lwów, “Swit”, 1993, s. 316). Po 9 latach bolszewicy-komuniści rozpoczęli rozstrzeliwanie Ukraińców. I już Ukraińska pisownia z 1930 roku (drugie wydanie, Charków, DWU) zmienia poprzednią zasadę: “2. Na początku słowa y nigdy nie pisze się, tylko i: Iwan, ity, idu, imja, …inbar, inżyr, inszyj, inkoly, inij, Irod” (s. 4). Jak widzimy, już nawet przed n nakazuje się pisać i. Wpływ czasu? Wpływ imperialnych realiów? Skacz, wrogu, jak pan każe… Natomiast M. Fasmer o moskiewskiej literze Y pisze, że ona “…nikogda nie naczinajet słowa”. No cóż, to ich problemy. Nasza litera Y jest pełnowartościowa i może rozpoczynać słowa. A w środku słowa te dwie litery są pełnoprawne i atrakcyjnie piękne w swoich twórczych możliwościach! Weźmy słowa suchyj, tychyj, lychyj, tuhyj… W utworzonych od nich przymiotnikach w stopniu wyższym pojawia się po CH lub H litera I: suchiszyj, tychiszyj, lychiszyj, tuhiszyj. Czyż to nie cud — współistnieją obok siebie CHY i CHI, HY i HI! Albo oto, na przykład, przyśpiewka od Wiktora Wowka (“Prymołky wid Wiktora Wowka”, WMV, Odessa, 2006, s. 15) brzmi tak: Smierti ne bijśsia — za swobodu byjśsia. Albo takie — można zbudować całe szeregi słów, które różnią się tylko jednym dźwiękiem (literą): riw, rih, kin, rik, rij, krim, riż, niż, dobrij, briw, bik, liczit, leżyt. Ryw, ryg, kyn, ryk, ryj, krym, ryż, nyż, dobryj, bryw, byk, lyczyt, leżyt. Ale niektórzy z uczonych z jakiegoś powodu uważają, że u nas jest tylko jeden dźwięk Y, a I — pochodny od niego, bo brzmi rzekomo tylko po zmiękczonych spółgłoskach. Na przykład utalentowany uczony Swiatosław Karawanśkyj w swoim monumentalnym “Słowniku rym języka ukraińskiego” (Lwów, “Bak”, 2004, 1028 stron!) twierdzi: “Dźwięki Y, E, A, O, U — podstawowe samogłoski dźwiękowego alfabetu. Zgodnie z roboczą hipotezą, wypracowaną przez autorów, pochodne od podstawowych samogłosek dźwięki I, JI, JE, JA, JO, JU nie mają swojego samodzielnego miejsca w dźwiękowym alfabecie.
Dźwięki I, JE, JA, JU rozpatrujemy jako takie, które tworzą się z dźwięków Y, E, A, U po zmiękczeniu poprzedniej samogłoski”. Ciekawe, że Etymologiczny słownik języka ukraińskiego, tom 2, na str. 287 podaje w haśle-nagłówku te dwie litery tak: I (Y), czyli oddając priorytet (w odróżnieniu od S. Karawanśkiego) literze I. Prawda, niemało słów w tekście zaczyna się na Y: izmen, ył, yłeć, yłszcze, yłszczycia, yrycia (=wyrij), yrcha itd. Ale mimo wszystko przeważająca większość fonetyków uznaje w naszym języku dwa dźwięki. Tak, Wałentyna Perebyjnis w monografii “Ilościowe i jakościowe charakterystyki systemu fonem współczesnego języka ukraińskiego” (“Naukowa dumka”, K., 1970 r.) zdecydowanie zaprzecza: “Ustanowienie jednej fonemy zamiast dwóch samogłosek I oraz Y doprowadzi do tego, że wszystkie zmiękczone spółgłoski przed I należy uznawać za fizyczne substraty oddzielnych fonem. My zrezygnowaliśmy z tej drogi, uważając, że system fonem będzie bardziej ekonomiczny, jeśli wprowadzi się do niego jedną samogłoskę, a nie kilka spółgłosek” (s. 63). Ciekawym jest porównanie-współzależność ukraińskich dźwięków /i/ oraz /y/ z angielskimi /i:/ oraz /i/. To porównanie przeprowadził W. H. Szatuch w studiu nagraniowym szkoły lingwistyki stosowanej Uniwersytetu w Edynburgu (zbiór “Pytannia eksperymentalnoji fonetyky”. Wyd. AN URSR, K., 1963, artykuł “Porównawcza analiza składu formantowego ukraińskich i angielskich fonem”, s. 82—92). Odnośnie dwóch naszych samogłosek autor doszedł do wniosku: 1. ang. i: oraz ukr. i tworzą się w przybliżeniu w tym samym miejscu (jamy ustnej — O. R.), ale ang. fonema i: jest bardziej scentralizowana i zamknięta; 2. ang. i oraz ukr. y mają niewielką rozbieżność odnośnie miejsca tworzenia z tą tylko różnicą, że ang. i ma tendencję do centralizacji (s. 90). Współzależność naszych dwóch dźwięków z różnymi angielskimi potwierdza zasadność, potrzebę i konieczność rozróżniania także naszych Y oraz I. Czytelnik dociekliwy i ciekawy zdziwi się: a dlaczego stała się możliwa taka dyskusja między naszymi fonetykami? Okazuje się, że w połowie języków słowiańskich w ciągu ostatnich czterech-pięciu setek lat pozostał tylko jeden dźwięk /i/ (właśnie ten, któremu S. Karawanśkyj odmówił prawa do istnienia!), a /y/ — wywietrzał, zniknął! Dlatego chodźmy po kolei. Była w starosłowiańskim języku dziwna “litera”, ściślej, podwójna litera YI, bo złożona ona z dwóch liter — twardego Y oraz i. To dziwo używane było po spółgłoskach, których nie należało zmiękczać, a trzeba było przed I wymawiać twardo, na przykład, PŁOSKYJ, CHYTRYJ, KYJIW, RYBA, TY. Pawło Żytećkyj (1889 r.) tak właśnie powiedział: “YI to rzeczywiście jeden z zagadkowych dźwięków w ruskich narzeczach… Pozostaje bezspornym, że w najdawniejszych zabytkach ruskiej redakcji nierzadko zdarza się zamiana podstawowego YI literą Y, a w południoworuskich zabytkach XV—XVI w. — odwrotna zamiana podstawowego Y, a nawet I (z jacia, z Ђ) literą YI” (s. 112) (P. H. Żytećkyj, Wybrani praci. Fiłołohija., K.: Naukowa dumka, 1987, s. 112). Także akademik Ahatanheł Krymśkyj podaje wiele przykładów tego (pomieszania dźwięków): “I wyjaśnia się, że w XI wieku południoworuski język znał pomieszanie dźwięków Y oraz I. Oto w Kijowskim Izborniku 1073 roku mamy: hłahołeťsy (zam. -ťsy), ty (zamiast ty), prosty ny (zamiast prosty ny), wyny (zamiast wyny)…” itd. (A. Ju. Krymśkyj. Twory u 5 tomach, K., Naukowa dumka, tom 3, s. 260). Teraz zrozumiałe, dlaczego my do dziś wymawiamy (w odróżnieniu od Moskali) KYjiw, HYbeł, CHYtryj, a nie KIjiw, HIbeł, CHItryj, bo wtedy K, H, CH zgodnie z prawami wymiany, które w naszym języku działają od tysiącleci, przed /i/ przeszłyby w C, Z, S! I musielibyśmy mówić zamiast Kyjiw — Cijiw. W Moskowii zaś, gdzie aborygeni ugro-fińscy ciężkawo i niechętnie przejmowali nasz język, nie pomógł nawet twardy znak (Y) po K przed /i/: /K/ zaczęli wymawiać miękko! Czyli tamtejsi mieszkańcy po prostu zrezygnowali z wymian spółgłosek — i dlatego u nich stało się możliwe: KI-, HI-, CHI-. Oto dlaczego my do dziś i piszemy, i wymawiamy: byty, chodyty, pysaty, a nie biti, choditi, pisati… Bo nasi przodkowie i tysiąc lat temu pisali i wymawiali Y, które pisarczyki mylili z YI, bo dźwięki jednak były podobne. Ale pamiętajmy — był jeszcze dźwięk i była litera I.
A teraz przygotujcie się na zdziwienie. Weźmy język czeski. W alfabecie znajdziemy tam dwie litery i oraz y, chociaż brzmią one tak samo. Oto co podaje L. M. Sieliszczew, Sławianskoje jazykoznanije, M., 1941, t. 1: „Zasada czeskiej pisowni jest przeważnie historyczno-etymologiczna. Tak więc w piśmie rozróżnia się i oraz y, chociaż w wymowie samogłoska y zlała się z i” (s. 70). I dalej: „W gwarach czesko-morawskich i słowackich artykulacja y przez długi czas różniła się od i… Później nastąpiło przesunięcie artykulacji y do przodu: zamiast y zaczęto wymawiać i. Wynik tej zmiany był widoczny już pod koniec XIV i na początku XV wieku, w szczególności w czeskiej mowie Pragi” (s. 96). Dalej: „W języku słowackim samogłoska y została zastąpiona przez i. Ta zamiana nastąpiła już w XV wieku” (s. 97). Weźmy nowsze wydanie Akademii Nauk Ukrainy — „Wstup do poriwnialno-istorycznoho wywczennia słowjanśkych mow”, Kijów, Naukowa dumka, 1966. Czytamy: „Tak, w językach serbsko-chorwackim i słoweńskim już w okresie pojawienia się piśmiennictwa obserwuje się fakty świadczące o zbieżności samogłoski y z dawnym i. Nieco później ten sam proces zaszedł w języku bułgarskim, a jeszcze później w czeskim i słowackim” (s. 104—105). Zatem nasz język, zachowawszy dawne rozróżnienie dwóch dźwięków Y oraz I, jest pod tym względem bogatszy niż języki czeski, słowacki, serbski, chorwacki, słoweński i bułgarski, nawet wzięte razem! Przenikliwy czytelnik od razu zapyta: a co z polskim, moskiewskim, białoruskim? Odpowiadam — zachowują one to rozróżnienie pod wpływem naszego języka, z którym były związane przez długi czas, ponieważ części terytorium Ukrainy podlegały to Warszawie, to Moskwie. Ale są bardzo ciekawe rzeczy. O jednej już wyżej pisałem: Nasi przodkowie 1000 lat temu nazwę naszej wielebnej stolicy pisali tak — KЪІЄВЪ! Czyli K brzmiało twardo, tak jak dzisiaj brzmi u nas. W Moskwie zaś spółgłoski K, G, Ch nagle zaczęły brzmieć miękko i stał się cud: Y zaczęło brzmieć jak I, czyli zaczęto tam wymawiać KІЄF! W następnych przykładach podaję słowa z ros. literą Y, którą należy czytać jak I: GIBEL (było gybel), GIBNUT’ (było gyb…), KIPET’ (było kypiti), KISNUT’ (było kys…), KIST’ (było kyta, w ukraińskim jest — kytycia), TRIZNA (było tryzna), CHITRYJ, CHITROST’ (było chyt…). Drugi przykład: bardzo wiele końcówek przymiotników na -yj w dawnej ukraińszczyźnie, w języku kijowskim, pisano i wymawiano jako -YJ (czyli tak samo, jak dzisiaj u nas brzmią!). A spójrzcie, co stało się w moskiewskim (znowu piszę w końcówkach słów ich literę Y, która czyta się jak I): DIKIJ (było w dawnej ukraińszczyźnie i starosłowiańskim dykyj), DOLGIJ (było dołgyj), KOROTKIJ (było korotkyj), KREPKIJ (było kripkyj), MIAGKIJ (było mjakkyj), PLOSKIJ (było płoskyj), TICHIJ (było tichyj)… Czyli zaszło to samo, co przeżyły języki czeski, słowacki, serbski, chorwacki, słoweński i bułgarski! A w naszym pozostało -YJ, które brzmi tak, jak w starosłowiańskim: -YJ! Ale to jeszcze nie wszystko — trzecia osobliwość: bardzo wiele dzisiejszych moskiewskich akcentowanych końcówek w przymiotnikach zabrzmiało w ogóle przekręcenie, zepsucie: -OJ. Oto kilka przykładów (podaję za książką G. Cyganienki, Etimologiczeskij słowar’ russkogo jazyka, K., Rad. szkoła, 1989, s. 488): DNEWNOJ (było w dawnej ukraińszczyźnie i starosłowiańskim — dnewnyj), DRUGOJ (było drugyj), DUCHOWOJ (było duchowyj), ZLOJ (było złyj), KAKOJ (było kakyj, porównaj nasze jakyj!), KOSOJ (było kosyj), KRiWOJ (było krywyj), LICHOJ (było lichyj), LUBOJ (było lubyj, ten, kogo kochasz, a nie jakikolwiek!), MOLODOJ (było mołodyj), PORTNOJ (było portnyj), PROSTOJ (było prostyj), PUSTOJ (było pustyj), SUCHOJ (było suchyj), SYROJ (było syryj, u nas — syrij!), CHOLOSTOJ (było — chołostyj), CHUDOJ (było chudyj), CHUŻOJ (było — chużii. G. Cyganienko nawet przypis daje: w ukr. chużyj y zaczął brzmieć jak y, jednak w o nie przeszedł), SZESTOJ (było szestyj). Jak dla mnie — to unikalne przykłady zachowania naszego języka!!! I świadczą one o tym, że nasz język, pozostając, obrazowo mówiąc, w domu, na terenach praojczyzny, zachowuje tysiącletnie dziedzictwo lepiej niż języki, które wywędrowały z naszych terenów. Zatem w sześciu językach słowiańskich oba dźwięki zlały się w jeden I, zamiast dwóch dźwięków stał się jeden. To dlaczego mielibyśmy zrezygnować z dwóch osobnych dźwięków Y oraz I na korzyść tylko jednego? To przecież nasze bogactwo! Strzeżmy go!
2006 roku rząd USA zmienił pisownię w swoich dokumentach nazwy stolicy Ukrainy: odtąd wszyscy amerykańscy urzędnicy, gdy mowa o stolicy Ukrainy, mają pisać nie Kiev, a Kyiv, zgodnie z ukraińską wymową… Ta decyzja podyktowana jest tym, że „bezpośrednio Ukraińcy tak wymawiają nazwę miasta. Oprócz tego taką transkrypcję przyjęło już wiele organizacji międzynarodowych, w szczególności NATO i ONZ” (cytuję za czasopismem „Urok ukrajinśkoji” nr 11—12, 2006 r., s. 31). Unikalny fakt, jak dla mnie! W krajach, gdzie już nie rozróżniają Y oraz I, uznano tę odmienność naszych dwóch dźwięków: /y/ oraz /i/. Dlatego ta perełka-bogactwo naszego języka wymaga osobnego i bardziej wnikliwego rozpatrzenia. Myślę, że zainteresuje to wielu miłośników oraz nauczycieli naszego języka.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
a także Roman Kowal przeszedł następnie do tematu wieczoru — prezentacji swojego kolejnego dorobku. I wspomniał, jak swoje 40 lat również uczcił twórczym wieczorem w Miejskim Domu Nauczyciela w Kijowie. Wtedy zaprezentował książkę „Otamani Hajdamackiego Kraju: 33 biografie”. Chór „Homin” śpiewał Romanowi „Mnohaja lita”. Jubilat przyjął to jako przywilej, przyjął z jasną radością. Chór „Homin” śpiewa mu już od 15 lat. Niestety, nie ma już wśród bliskiego grona przyjaciół Renata Polowego i Wiktora Lisowola, którzy wtedy śpiewali „Mnohaja lita”… Dlatego w tym roku nie tyle smutek za przyjaciółmi, ile nowe ukraińskie ofiary na Wschodzie zasiały wątpliwość, czy warto było w tym niespokojnym czasie organizować swój twórczy wieczór. Być może nawet by się na to nie odważył, ale przyjaciele przekonali go: trzeba! Jurij Syrotiuk, deputowany Ukrainy, powiedział: „Trzeba to zrobić. Ten wieczór podniesie bojowego ducha Ukraińców”. Kobzarz Taras Syłenko ostatecznie przechylił szalę wagi na korzyść wieczoru tym, że — jak mówił — kiedy, jeśli nie teraz, by przy okazji zaprezentować album „Wyzwoleńcze pieśni XX wieku”. Wraz z Hryhoriem Łukianenką i innymi jego twórcami zaprezentował go w Domu Pisarzy jako organiczne uzupełnienie tamtych bohaterskich wydarzeń, kiedy perfidny i krwiożerczy północny sąsiad zalał spokojne ukraińskie miasta i wsie. Prezentując książkę „Powstanie medwińskie”, Roman Kowal przypomniał proroczne słowa Iwana Dubynca, którego wspomnienia stanowiły jej rdzeń: „Nadejdzie czas — i naród ukraiński w swoich świętych kalendarzach bohaterów i ofiar, którzy polegli za wolność Ukrainy, będzie wspominał również imiona medwińczyków”. Słowa te okazały się prorocze. Sam Dubynec zmarł 60 lat temu na emigracji w Stanach Zjednoczonych, dokąd w powojennym czasie rzucił go ciężki los. Jego śmierć stała się całkowitym zaskoczeniem dla przyjaciół, jak pisze Roman Kowal we wstępnym artykule „Miasto-ogród nad rzeką Chorobrą”. Nie skarżył się na nic, był pełen sił i planów. Była żona pisarza Jurija Horlisa-Horskiego (autora ukraińskiego bestsellera „Zimny jar”) Halina Hryszko, która spotkała się z Dubynciem na dzień przed jego śmiercią, w liście do pana Romana pisała, że był bodry i wesoły. Dlatego korespondentka wyraziła przypuszczenie, że Dubyncа zabił agent Moskwy. Przyczyn do tego
— W życiu zdarzają się takie cuda — powiedział Iwan Małkowycz, jeden z członków jury, poeta, właściciel wydawnictwa „A-BA-BA-HA-LA-MA-HA” — Gogol napisał swoje zdumiewające „Wieczory na chutorze koło Dykańki” w wieku 22 lat. A swoje najsłynniejsze dziś dziecięce utwory twórca tej nagrody, laureat Nagrody im. Szewczenki Wołodymyr Rutkowski, stworzył, gdy miał ponad 70 lat. Ale przedtem napisał jeszcze mnóstwo wspaniałych książek dla dzieci. Podobnie Anatolij Kaczan, który również przekroczył tę granicę wieku, zdążywszy wcześniej napisać wiele książek dla dzieci. W wykazie jego twórczych osiągnięć znajduje się kilkadziesiąt zbiorów poezji, z których najlepsze wiersze weszły do podręczników i pomocy szkolnych. We współautorstwie z wybitnymi ukraińskimi kompozytorami napisał kilka piosenek, a poza tym słusznie uważa się go za jednego z uznanych specjalistów od problemów literatury dziecięcej. Zatem przyznanie Anatolijowi Kaczanowi nagrody Wołodymyra Rutkowskiego „Dżury” za ostatni zbiór wierszy dla dzieci „Listy z jesiennego ogrodu” nie jest bynajmniej przypadkiem.
Maschinelle Übersetzung
Wieczór twórczy z okazji 55. urodzin znanego badacza bohaterskiej walki narodu ukraińskiego na początku XX wieku przeciwko moskiewskim okupantom, prezydenta Klubu Historycznego „Chołodnyj Jar”, członka Narodowej Spółki Kobzarzy Ukrainy, pisarza Romana Kowala rozpoczął się nie od głównego wydarzenia — prezentacji świeżo wydanej nowej książki „Powstanie miedwińskie”, lecz od kolejnej niepokojącej wiadomości ze Wschodu Ukrainy. Wyraził zaniepokojenie losem swojego współbrata — kobzarza i działacza społecznego Wasyla Lutego, prowadzącego wiec „Za jedną Ukrainę” w mieście Rubiżne na Ługańszczyźnie, którego porwali miejscowi prorosyjscy kolaboranci. Stało się to 21 kwietnia podczas miejskiego wiecu w obronie jednej Ukrainy. Kobzarza brutalnie pobito, a następnie aresztowano. Jak opowiadała jego żona, bojownicy stosowali wobec niego tortury. Miejscowa milicja nawet palcem nie kiwnęła, aby ochronić Lutego przed samowolą i znęcaniem się.
było więcej niż wystarczająco, ponieważ zmarły był członkiem KC Ukraińskiej Partii Rewolucyjno-Demokratycznej, niezwykle aktywnym działaczem, uczestnikiem wielu zjazdów różnych ukraińskich organizacji emigracyjnych, zeznawał na paryskim procesie zbiega z ZSRR Wiktora Krawczenki, był przewodniczącym Dobrowolnego Zjednoczenia Byłych Represjonowanych Ukraińców, inicjatorem i organizatorem manifestacji z okazji 20. rocznicy Hołodomoru na Ukrainie, które w latach 50. XX wieku poruszyły opinię publiczną wolnego Zachodu i Ameryki. Wreszcie Dubynec był także autorem jeszcze jednej książki, w której opowiadał o znanych i ukrytych zbrodniach Moskwy. To są wersje, choć dość przekonujące. Musimy jednak nieustannie pamiętać o niezmiennej istocie naszego „północnego brata”: wszyscy wiedzą o jego przebiegłości i podstępności, ale nie wszystkie jego zbrodnie od razu wypływają na powierzchnię. Na początku lat 60. XX wieku mieszkanka Medwina, emigrantka Ołeksandra Browniak, przyjechała z USA, gdzie osiadła po wojnie, i w jakiś cud zdołała przewieźć niemal pełną walizę książeczek Dubynca „Горить Медвин”. Wtedy też odwiedziła starego ojca autora. Od tamtej pory te bezcenne wspomnienia, przy zachowaniu najsurowszej konspiracji, przekazywano w Medwinie z rodziny do rodziny. W owym czasie było to niezwykle niebezpieczne, ponieważ moskiewscy donosiciele byli wszędzie, nawet na wsiach, a ci, którzy czytali lub po prostu mieli taką literaturę, mogli na podstawie artykułu o „rozpowszechnianiu antysowieckiej literatury” przez wiele lat przeżuwać więzienną strawę na dalekiej Syberii. Lecz żaden z medwińczyków nie sprzedał się, nie doniósł na swojego wieśniaka za taką „kontrabandę”. Iwan Dubynec pomógł ziomkom (choć wielu z nich sami o tym wiedzieli) zachować pamięć o krwawej tragedii i ludzkich ofiarach rodzinnej wsi. We wspomnieniach świadczył, że mimo strasznych ofiar nigdy nie słyszał od wieśniaków skruchy ani żalu z powodu zbrojnego wystąpienia przeciwko rosyjskim okupantom. Potwierdza to także szef sztabu medwińskich powstańców Mykoła Wasylenko, którego wspomnienia „Mova pro pereżyte” zamieszczono w nowej książce Romana Kowala. Wasylenko wspomina matkę powstańca Mychajła Szmyhory, która „nikogo nie obwiniając… była dumna, że jej syn nie zginął na darmo”. Ta siła ducha, wydawałoby się ostatecznie wytrawiona, wypalona wiekami moskiewskiej niewoli, jest świadectwem niezniszczalnej ludzkiej, naszej narodowej siły do wolności. Z żalem chyląc głowę przed tymi, którzy „spłonęli, — jak pisze w książce Roman Kowal, — w ogniu medwińskiego powstania, z wdzięcznością pokłońmy się medwińskim matkom, które były dumne, że ich synowie zginęli za Ukrainę”. Te słowa szczególnie przenikają naszą świado-
Od lewej: Taras Syłenko, Roman Kowal
miejsce także dlatego, że nie zmyta jeszcze przelana krew Niebiańskiej Sotni na ulicach Instytuckiej i Hruszewskiego podczas Kijowskiego Majdanu, a dziś nadal dręczą i znęcają się nad Ukraińcami na naszej rodzinnej słobożańskiej, donieckiej i tawrijskiej ziemi rosyjscy okupanci oraz potomkowie kolaborantów sprowadzonych w swoim czasie. Pamiętajmy…
Podstawą książki „Medwynskie powstanie” stały się wspomnienia bezpośrednich uczestników tego powstania – Iwana Dubynca i Mykoły Wasylenki, o których już wspominano. Oprócz tego zamieszczono tu także szkice o bandurzyście Antonie Mytiaju, atamanach Hrehoriju Pyrchawce i Dmytrze Cwitkowskim, notę biograficzną o bandurzyście Kostiu Misewyczu, który pozostawił niepowtarzalne wspomnienie o swoim nauczycielu – Antonie Mytiaju; wspomnienia-refleksje Jurija Ławrinenki, badacza „Rozstrzelanego odrodzenia”, opowiadanie Hrehorija Kosynki, jednego z tych, którzy weszli do żałobnej listy „Rozstrzelanego odrodzenia”, wspomnienia o Iwanie Dubyncu, jego ojcu i bracie, wzmiankę o szefie sztabu medwyńskich powstańców Mykole Wasylence, wspomnienia medwyńczyków o tragedii rodzinnej wsi, dalece niepełną listę medwyńskich powstańców, dwa materiały o Medwynie z ukraińskich gazet czasów II wojny światowej, wspomnienie Haliny Denysenko o swoim medwyńskim rodzie, szkic o medwyńskim żołnierzu francuskiej Legii Cudzoziemskiej Pawle Mykolence, badanie Anatolija Lystopada „Medwyńczycy represjonowani przez reżim komunistyczny”, opowieść Wołodymyra Zdybki o swoim dzieciństwie w Medwynie oraz wspomnienia jego rodziców o tragicznej historii Medwyna, materiały o upamiętnieniu medwyńskich bohaterów, publikowane w prasie, wiersze Olhy Straszenko „Medwyn, ziemia kozaków” i „Oj u Medwynie na Spasa”, medwyńską pieśń „Śpij, kozaku, nasz bracie!”.
Szczególną atrakcyjność książce nadaje dział „Dokumenty fotograficzne” – 125 zdjęć, z których większość Roman Kowal po raz pierwszy udostępnia szerokiemu ogółowi czytelników.
Podczas wieczoru-prezentacji i uczczenia ofiarnej pracy Romana Kowala przemawiali: Petro Hohula (współredaktor książki), autor kilku rozdziałów do niej Wołodymyr Zdybko, reżyserzy Ołeksandr Muratow, Ołeksandr Riabokrys i Ołeksandr Dombrowski, rzeźbiarz Mychajło Horłowyj, poetka Tetiana Lemeszko, dziennikarze Mykoła Władzimirski i Kostiantyn Dykań, córka Przewodniczącego Ukraińskiej Głównej Rady Wyzwoleńczej Kyryła Osmaka Natalka Osmak, poseł do Rady Narodowej Ukrainy z ramienia WO „Swoboda” Jurij Syrotiuk oraz minister ekologii i zasobów naturalnych Andrij Mochnyk.
Serdeczności i szczerości życzeniom dla Romana Kowala oraz dyskusji o jego nowej książce dodała prezentacja albumu „Pieśni walki o wyzwolenie XX wieku”. Część z nich śpiewali kobziarze Taras Syłenko i Taras Kompaniczenko, barda Hryć Łukianenko, Wołodymyr Samajda, Wołodymyr Honski, folklorysta Walerij Hładunec, a pieśń „Lubo, bratci, lubo”, ulubioną pieśń jubilata, śpiewała już cała wypełniona po brzegi sala.
jeden z naszych członków jury (Anatolij Kaczan — Aut.). Mieszkam w Odessie i rzadko bywam w Kijowie. Co dwa lata wręczam nagrodę twórcom najlepszych książek dla dzieci. Dziś zdobył ją „mastodont”, który od dawna i owocnie pracuje na niwie poezji dziecięcej. Ale pomyślałem: co będzie potem, kiedy odejdę od spraw? Bardzo nie chciałbym, żeby przestano wręczać nagrodę. Dlatego wymyśliłem: zaprosiłem bardzo aktywnych i bystrych ekspertów, którzy pracują w literaturze dziecięcej, aby kontynuowali moją sprawę. Chcę, żeby nadal pracowali. Można powiedzieć, że są to dożywotni członkowie jury nagrody „Dżury”. Jestem dumny z nich. Na koniec Ludmiła Rutkowska wręczyła główną część nagrody Anatolijowi Kaczanowi — nagrodę pieniężną. A Tetiana Szczerbaczenko — dyplomy portalu „Przestrzeń ukraińskiej literatury dziecięcej „BaraBuka” Wołodymyrowi Rutkowskiemu i Anatolijowi Kaczanowi. Teraz uznano ich za prawdziwych „książkodruziaków”.
Stronę przygotował Mykoła CYMBALIUK
Maschinelle Übersetzung
W Narodowym Muzeum Tarasa Szewczenki odbyło się wręczenie nagrody literacko-artystycznej im. Wołodymyra Rutkiwskiego «Dżury» (ekwiwalent pieniężny — 20 tys. hrywien). Ta nagroda ma charakter prywatny i jest przyznawana już po raz drugi od chwili jej ustanowienia. Pierwszym jej laureatem został młody, utalentowany artysta Maksym Palenko za ilustracje do znanej nie tylko dzieciom trylogii W. H. Rutkiwskiego „Dżury kozaka Szwajki” (2007), „Dżury — charakternicy” (2009) i „Dżury i okręt podwodny” (2010). W tym roku jej laureatem został „mastodont” ukraińskiej literatury dziecięcej, jak żartobliwie nazwali go członkowie szanowanego jury, Anatolij Kaczan. W dyplomie zaznaczono: „Za stworzenie wysoko artystycznego obrazu ukraińskiego Przyczarnomorza w księdze liryki i poezji zabawowej «Listy z jesiennego sadu»”.
Swoje myśli i uzasadnione decyzje w poparciu jego kandydatury jednomyślnie wyrazili szanowni członkowie jury: Tetiana Szczerbaczenko, Zirka Menzatiuk, Natalia Marczenko, Kost Lawro, Iwan Malkowycz. Fundator nagrody „Dżury” W. H. Rutkiwski podsumował decyzję jury: — Wiekowej kategorii czytelniczej literatury dziecięcej, podobnie jak jej twórców, nie ma. Przecież wiadomo, że zanim kupią książki dla dzieci, rodzice sami je czytają. Tak więc wszyscy jesteśmy w tym samym wieku, wszyscy pochodzimy z kapusty, jak pisze
Maschinelle Übersetzung
Moja starsza siostra Nina urodziła się w 1932 roku. Dla kogo żyła? Oczywiście dla swoich dzieci, Gali i Pawłyka, dla swojego męża Wołodymyra, który pięć lat służył w marynarce, a Nina cierpliwie na niego czekała (przyjaźnili się jeszcze ze szkoły), dla własnej matki żyła moja siostra Nina, dla ojca, dla babci (mamy mojej mamy), dla swoich braci Antona i Bronisława. Wszyscy oni są na fotografiach — siostrzyczki Nina i Zina, dzieci Hałyna, Pawłyk (obecnie są już w wieku przedemerytalnym), ojciec Anton Iwanowycz, babcia Marika (albo babcia Marucha, jak ją jeszcze nazywano we wsi). Pamiętam, żałowałem, że swego czasu nie sfotografowaliśmy babci Maruchy, a oto na Zwiastowanie przybył do mnie brat z Narkewyczów i przywiózł pękatą „kopertę” z kupą dawnych fotografii.
Podmiot z bajanem — Bronisław Hryszczuk
Bronisław HRYSZCZUK, m. Chmielnicki
— Skąd masz te rarytasy? — zapytałem, przeglądając jedna po drugiej fotografie, po raz kolejny karcąc się za to, że nigdy nie lubiłem się fotografować. Aż nagle natrafiłem na babcię Marikę, siedziała przy werandzie naszej serhijiwskiej chaty, kładąc chude, spracowane ręce na kolanach. Wpatrywała się spod ciemnej „muzułmańskiej” chusty w serhijiwski świat, jakby nie podejrzewając, że w tej chwili ją „zdejmują”. To była chyba jedyna fotografia babci Mariki, bardzo nie lubiła wszelkich „sowieckich sztuczek”. — To skąd masz to wszystko? Kto robił te fotografie? Na przykład naszej babci? Zdjęcie z ciebie, jeszcze, widać, ucznia? I z ojca naszego, i z mamy, taty, sióstr. I ze mnie. Nie pamiętam. Widać, byłem wtedy studentem, widzisz, jaką mam czuprynę, jaki modny kok na głowie. Chyba byłem tamtego dnia trochę pijany, bo przyjechałem na wakacje do Serhijiwki. Czy do Narkewyczów. I ta dziewczyna nad moim-nie moim bajanem, śmieje się. Też, chyba, trochę podchmielona… — A to byłem w Juchymiwcach — odpowiada brat, — zabrałem album Niny, będzie pamiątka po siostrze, po jej mężu Wołodii, po tacie naszym, po mamie, po nas z tobą. A jeszcze — po babci Marice… — A kto ją fotografował? — Nie wiem. I już nie ma kogo zapytać. Z jakiegoś powodu myślę, że to wujek Hryszko, moskwiczanin, przyjeżdżał w gości do sąsiadów, do dziadka Mytra Łepikasza, do ciotki Stepanyny. Pozostaje mi powiedzieć, że ów marynarz Wołodia pochodził z Juchymiwiec, sąsiedniej z Narkewyczami i Serhijiwką wsi, po służbie w wojsku pracował w kopalni w Czerwonogrodzie, jego żona Nina, po ukończeniu Krzemienieckiego Instytutu Pedagogicznego, uczyła w szkole, wykładała fizykę i matematykę. Kiedy studiowałem na uniwersytecie, przyjeżdżałem ze Lwowa w gości do siostry do Czerwonogrodu, ona zawsze przygotowywała też „prowiant” dla moich kolegów studentów. Pewnego razu, przebywając w Czerwonogrodzie razem z pisarzami Romanem Iwanyczukiem i Wołodymyrem Jaworiwskim, wpadłem na pomysł, by zaprosić ich do siostry na kolację, ale gdzie tam… zbyt gościnni okazali się galicyjscy czerwonogrodzianie, zanim nadeszła kolej, by człapać do siostry, byliśmy już nieźle „wykolaczeni”… Cóż, wydaje się, że z informacyjną introdukcją niby koniec, przejdźmy do poezji: Nie wiem, co się ze mną stało, słyszę żałosne rżenie za ścianą, z mgły, ze świtu, ze zmierzchu wzywa i wzywa dokądś źrebięce łkanie.
Nie pojmę, gdzie ono, źrebię nieszczęsne, niewidzialne, pozaziemskie, ponadczasowe. Może konie kradł kiedyś mój ciemny przodek i w stepie źrebię zostawił na pastwę losu, i teraz cudzą mękę muszę słyszeć i za czyjeś grzechy ciężką nieść pokutę? „Mamo, tam, za listopadami i śniegami żałośnie tak rży źrebiątko, słyszysz, mamo? Może drapieżnego ducha zwierzęcego poczuło z nocy? Może ciało skostniałe wykręcają skurcze?” A mamusia płótno na łące ściele, chyli głowę, smutna i niewesoła. A mamusia zasmuciła się siwizną, wciąż śpiewa „nie wrócą lata moje”. Nad rzeką płócienną się pochyla, za latami młodymi rozpacza. O źrebięcym rżeniu — ani słowa. Bądź zdrowa, matko moja, bądź zdrowa… Wy, czytelniku, widzicie naszą mamę na fotografii jeszcze młodą, w rozkwicie sił (chociaż o jakim rozkwicie sił mogła mówić Jewdokija Onufrijiwna, cały dzień pełzając na kolanach, przerywając kołchozowe buraki!). Mnie, autorowi tych wierszy, jak i wszystkim moim rówieśnikom, przypadło surowe dzieciństwo. My z bratem Antonem próbowaliśmy dowiedzieć się o wojennych latach ojca-frontowca, o tym, za co dali mu medal „Za odwagę”, czy w jakich okolicznościach odłamek zranił mu pierś, nad samym sercem, zostawiając bliznę wielkości pięści… Ojciec milczy. Coś tam sobie przypomni. Wychlipie, otrze łzę. — A co tam opowiadać, chłopcy… Nalewajcie! Oprócz ojca była jeszcze mama. I siostrzyczki, i babcia Marika. Z czasem, już w dojrzałym wieku, napiszę o babci Marice powieść. Napiszę, że dla mnie i dla mojego brata była zawsze taka sama: stara, siwa, chuda. Z jednym jedynym zębem, który wystawał z górnych dziąseł jak stalaktyt, z ciężkimi brązowymi rękami, oplecionymi niebieskim powrozem żył… Dla nas, małych, była pierwszą osobą, która pali skręta, rozdaje kuksańce i klapsy. Po raz pierwszy w życiu usłyszeliśmy, jak z jej suchych ust wylatywały ostre słowa i zwroty, przed którymi dorośli zazwyczaj starają się chronić, zabezpieczyć dzieci. Kiedy kura wchodziła na grządkę, babcia chwytała witkę albo rzucała w ogród grudką ziemi i na całą ulicę wrzeszczała: — Gdzie wlazłaś, kurwo sowiecka, żeby cię grom niebieski trafił! Odczuwała niepowstrzymany pociąg do rozpalonego pieca i patrzyła na ogień tak, jak zapewne patrzyli na niego nasi jaskiniowi przodkowie. Miejsce na stołeczku przed po-
Siostra Zina (z prawej) oraz jej daleka krewna Dunia Boczuła płomieniem czy żarem było dla babci niemal święte, jej tron i spoczynek, tajemna uciecha i surowa zaduma. Różowe odblaski poruszały się na pociętym zmarszczkami czole, na zapadniętych policzkach i wargach, błądziły w nierównym przedziałku rzadkich włosów. Siedziała nieruchomo i w odosobnieniu. Paliła i nie mrugając śledziła dziwaczny taniec ognia, a rozmyty cień jej głowy widmowo kołysał się na ścianie, pod ciemnym sitem radiowęzła… Mógłbym opowiadać o babci Marusze bez końca. I o tym, jak pracowała, jak żęła turzycę i ziele w łęgu, na chwiejnym bagnie, jak upychała każdy zżęty snop w płachtę, chytrze powiązaną u niej za plecami, a ja siedziałem na brzegu, objąwszy kolana splecionymi palcami, i myślałem o tym, jakaż ona u mnie zła, babcia Marucha. O tam ją widać w szumie ziela. Idzie do brzegu, niesie pierwszy użyn. Póki dotrze na twarde, można zdążyć wody się napić… A woda blisko, warto wychylić się przez cembrowinę i zaczerpnąć kaszkietem. Jeszcze troszkę,
Ojciec Anton Iwanowycz (zdjęcie zbiorowe Narkewyczowskiego punktu skupu zboża, ojciec skrajny z prawej, w ostatnim rzędzie, a ów wąsaty wujek w pierwszym rzędzie — to teść naszej siostry Niny, ojciec Wołodii Tracza — dziadek Pawło, tak my go nazywali)
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
jeszcze… Tak, zachwiało się niebo, spłaszczyła chmurka, zniknęły z dna odbite w wodzie liście osiki. Pełna czapka wody! I nagle — gwałtowny upadek, lodowaty chłód, ręce po łokcie w mule, głowa, ramiona, piersi — w wodzie. W mgnieniu oka wstaję na nogi, woda sięga pasa. Duszę się i długo kaszlę. Podnoszę głowę i na tle nieba widzę oprawioną w drewnianą ramę cembrowiny przestraszoną i złą babską twarz z nabrzmiałymi żyłami na czole, z ciemnym zębem, który przygryzł dolną wargę. — Ręce, ręce dawaj, siedmioletni strupie! — wrzeszczy baba i, nisko się wychyliwszy, chwyta mnie pod pachy… A jeszcze po chwili zdejmuje ze mnie koszulinę i płócienne spodnie i, starannie wykręciwszy, rozwiesiwszy na krzaku wierzbiny, mówi: — Siedź tutaj jak kamień, susz łachy. A ja rozścielę ziele i znowu pójdę żąć. Jednym słowem, nie było w babie żadnej podręcznikowo-idyllicznej cechy, którymi tak hojnie obdarzone są nie tylko literackie, ale i żywe babcie i dziadkowie w każdej naszej wsi. Ale dlaczego nie możesz zapomnieć o niej, dlaczego, kiedy przypomnisz ją sobie, przydymioną i wygarbowaną, szaloną i złą, nagle poruszy się coś w duszy, jasnego i smutnego, przemknie, jakby echo dalekiego głosu, i powoli ta nie- Matka Jewdokija Onufrijewna chętnie zgaśnie w piersi? Dlaczego? Dlaczego wydaje mi się, że ona, całkowicie niepiśmienna, teraz, w tej chwili, czyta napisany przeze mnie tekst, wpatruje się w niego, jak dawno temu niezmrużenie wpatrywała się w płomień piecyka… A w ogóle to wpadłem w wodną niewolę dwa razy. Przed studzienną kąpielą była i rzeczna, jakieś dwadzieścia kroków od tej, studziennej, tylko tym razem ratowała mnie nie baba Marika, a siostra Nina. I drewniana studnia, i rzeka, porośnięta turzycą, zielem i trzciną, i wierzby i osiki — wszystko to było za naszymi ogrodami. Latem zielone, soczyste, gęste. Zimą — pokryte śniegiem. Wiosną pękał lód, rzeka wylewała, powoli niosła się do starego mostu na grobli. Właśnie w taki wiosenno-powodziowy dzień my, wiejskie dzieciaki, wysypaliśmy na brzeg, patrzeć na wiosenny nurt. I Nina razem z nami, ona już starsza, lat miała piętnaście czy szesnaście. Na ramionach u niej tobołek z mokrymi płótnami, workami, z kijanką — jednym słowem, musiała wypłukać to dobro. Stanęła na skraju lodu i… A tu i ja. Nadepnąłem na krawędź lodu, poślizgnąłem się. I poniósł mnie nurt, odzianego i obutego. Nie zdążyłem ochłonąć, jak Nina chwyciła mnie za kołnierz, wywlokła na krę, przymarzniętą do brzegu. Biegnij, powiedziała. Biegnij, żebyś się nie przeziębił, do chaty blisko… “Siostro miła, z podniebnych pałaców woła-wzywa kogoś źrebaczek, słyszysz, siostro?” Młody i młoda (Wołodymyr i Nina, zdjęcie z 1958 roku) A siostra bierze korale ze skrzyni, zaplata w jasny warkocz wstążkę siną, w szal turecki otula dziewczęce ramiona, cichym głosem prowadzi “gdyby ten wieczór”. Do rżenia, do łkania jej wszystko jedno — czarnomorca młodego kocha bardzo! W zadyszane lusterko uśmiecha się, tak i tak w twarz swoją się przygląda… “Bądź zdrowa, mam brata zapytać: “Słyszysz, gdzieś rży źrebaczek, słyszysz, bracie?” Niny już nie ma z nami (i męża jej Wołodymyra, marynarza-górnika, również Pan do siebie zabrał). Ale jeszcze jest w naszym rodzie druga siostra, Zina, kubańska kozaczka. Ona urodziła się dziesięć lat później od starszej siostry. Kiedy nastała pora panienkowania, Zina razem z przyjaciółką pojechała do Sewastopola. Powiedzmy, że w gości. Ale tak i nie wróciła. Spotkała tam marynarza Saszkę Sidorowa, on i zaproponował Zinie jechać z nim na Kubań, do stanicy (nazwę stanicy, niestety, już zapomniałem). Służba na krążowniku właśnie dobiegała końca, więc młode małżeństwo udało się najpierw do stanicy, do matczynej chaty, a z czasem Saszko i w Krasnodarze dwupokojowe mieszkanie otrzymał (pracował w miejscowym treście winnym, dyrektora “Wołgą” woził). Tak więc, kiedy Sidorow otrzymał mieszkanie, my z bratem Antonem wymyśliliśmy odwiedzić siostrzyczkę. Wtedy właśnie uczyłem się na uniwersytecie “na żurnalistę” (mama, pamiętam, dopytywała się, co to takiego “żurnalista”, a Młodzieniec w białym, pożyczonym (czy ukradzionym komuś na czas fotografowania) kapeluszu — to mój rodzony brat Anton brat odpowiadał od razu: “A to ten, mamo, co na żarnach miele”). Lecieliśmy my do Krasnodaru z Kijowa. Mróz był — 25 stopni. Przybyliśmy na miejsce (dwie z okładem godziny “IŁ”-em-18), a tu dodatnia temperatura, dzieciaki z resztek śniegu lepią bałwana, piszczą z radości. O, jak radośnie, jak szczerze przywitała nas Kubań! Zeszli się do dwupokojowego mieszkania Saszkowi przyjaciele, młodzi krasnodarczycy, pili kieliszek, śpiewali tylko ukraińskie pieśni, rozmawiali, żartowali po ukraińsku, i to było tak naturalne, i Sidorow, jak się okazało, mówił tylko po ukraińsku, tak, jak i cała jego stanica, i my z bratem dowiedzieliśmy się, że wtedy na Kubaniu było dużo ukraińskich szkół i nikt nie zamierza ich zamykać, takie coś nawet nie śniło się nikomu! Krótko mówiąc, my zobaczyliśmy na własne oczy, że Zina szczęśliwa na kubańskiej ziemi, że Krasnodar to cudowne miasto, że tam wspaniali ludzie, niepowtarzalne wino (my z bratem przywieźliśmy do domu pełną walizkę tego trunku, może właśnie przez ten chmielny bagaż wracaliśmy na Podole pociągiem). Uspokoiliśmy mamę Jewdokiję Onufrijewnę, bo ona nie byle jak przeżywała o los “kubańskiej kozaczki”. Z czasem, co prawda, i matka latała na Kubań, i córka do nas odwiedzała się z Saszką… A tymczasem mło- Galia i Pawłyk, dzieci Niny i Wołodii dość brała swoje, nowo wybudowane Narkewyczi wołały nas do siebie, wystarczyło przejść dwa serhijowskie wzgórza czy przepłynąć łodzią jezioro — i ty już w Narkewyczach, w pracy czy na tańcach w robotniczym, zbitym z tarcz klubie… “Słyszysz, gdzieś rży źrebaczek, słyszysz, bracie?” Brat czereśnie w konewkę zrywa, zielone gałęzie nad Podolem kołysze, a z tymi gałęziami — “pozwól, matko, wdowę wziąć”, i nie słyszy, i nie chce tego wiedzieć, że za dniami, za latami, za wiekami ktoś gorzkimi obmywa się łzami. Brat nijak nie może nocy doczekać się, żeby wdowim ciałem białym nacieszyć się… No to ja tak. Przesadziłem o tej wdowie. Żeby ładniej było. Bo wziął Anton sobie za żonę Ninę (jak widzicie, znowu Nina), piękną czarnowłosą dziewczynę z rejonu dunajowieckiego, wieś Zalisci, tam, w tej wsi, mówią nie “łożka” (łyżka), a “łyżka”, nie “litaje” (lata), a — “lItaje”, z akcentem na pierwszej sylabie. Pewnego razu brat zainteresował się, jakże wymawiają w Zalisiach słowo “indyk”. Chyba “hyndyk” — przypuścił Anton. A Nina pogardliwie spojrzała w jego stronę i zwycięsko rzekła: nie indyk, nie hyndyk, a — jendyk! Teraz i brat mówi tylko — jendyk. Zwłaszcza jak wymyślił sprawić sobie indyki… — Posłuchaj-no, co pisze dzisiaj z Kras-
Babcia Marucha, podarowała nasza siostrzyczka Zina, właśnie otrzymałem, dwa tygodnie szedł ten list, a kiedyś przecież doby wystarczało, w ostateczności — dwie. Słuchajże. “Dzień dobry wszystkim Hryszczukom! Otrzymałam list Antona, wielkie dzięki, jakby usłyszał mnie, bo ja o was wszystkich się martwię z tym, co tam u was się dzieje. Jak w waszym obwodzie? Cicho? Czy też wariują? Nie wiem, może nie mam racji, ale patrząc na programy telewizyjne, myślę, że to wszystko na próżno, tylko biedny naród ucierpi. Napiszcie, jak sprawy u Bronisława i Andrija”. Zina ma na myśli mnie, autora artykułu, oraz syna naszego. I dalej pisze: “U nas, dzięki Bogu, wszystko w porządku, wszyscy pracują, my z Saszą zostaliśmy już pradziadkiem i babcią, córka Borysa wyszła za mąż i urodziła nam Danyłka, już ma 6 miesięcy. Sasza Igora jeszcze się uczy, na uniwersytecie…” A ja zapomniałem napisać, że Zinie i jej czarnomorzowi urodziło się dwóch chłopców, a ci się ożenili i zostawili potomków, a ci potomkowie… itd. Wszyscy oni, oczywiście, zapisani są jako Rosjanie z narodowości, ot gdyby Zina była Żydówką, to wtedy i dzieci uważane byłyby za Żydów, a tak… Nic nie poradzisz. A ja, właściwie mówiąc, nic nie mam przeciwko. Byle, jak to się mówi, zdrowi byli. A oto ze zdrowiem u Ziny, jak pisze, “sprawy nieważne, zrobili operację, oto 8 marca dopiero wypisali, wycięli jakiegoś guza pod lewą ręką, był to nowotwór złośliwy, póki co nic, ale co będzie dalej, tylko Bóg wie, jeśli nie poszło dalej, to może jeszcze pożyję trochę…” Żyj, siostro, długo i szczęśliwie, ty przecież u nas najmłodsza, czterdziestego drugiego urodzona. Wyobrażam sobie, jakie to programy telewizyjne, które ty oglądasz… A co do naszej “wariacji”, to my przecież nie jesteśmy jej winni, a winni są nasi rządzący, ci rządzący, u których mózgi pod względem liczby zwojów bardzo przypominają zamek karabinu Kałasznikowa. A czyż nosiciele tych mózgów zdolni są usłyszeć jakieś tam sentymentalne źrebięce rżenie! Mamo droga, siostro miła, sławny bracie, już nie wiem, kogo mam zapytać, czy będzie mnie to dręczyć wiecznie, to rżenie, to łkanie pozaziemskie? I kiedy już dowiem się dokładnie, czy ktoś jeszcze je słyszy, oprócz mnie? Może wiatr, albo w polu łodyga, albo stado tęsknoskrzydłe łabędzie… Świat od horyzontu do horyzontu chwieje się, tam zajmuje się świt, tam — zmierzcha… Świecie miły, czy i ty mną też gardzisz? Słuchaj: tam… gdzieś tam… daleko… słyszysz?
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
mówiąc o klasteryzacji, trzeba lawirować między dwoma pragnieniami: po pierwsze, zorganizować jak największą ich liczbę, aby różnica między pierwszym, pośrednimi i ostatnim naświetliła wszystko to, czego nie widać na skondensowanym materiale; po drugie, rozumiejąc odwrotną zależność między liczbą klastrów a możliwością wiarygodnej weryfikacji różnic między nimi, badacz zmuszony jest nadepnąć na gardło własnej pieśni. W rezultacie, mając oddzielnie 45 tekstów różnych autorów i 52 teksty T. H. Szewczenki, trzeba było ograniczyć się do trzech klastrów w każdym wariancie. Łącząc dwa zbiory w celu dalszego porównania tekstów Kobziarza z innymi i mając łącznie 97 tekstów, trzeba było zapytać komputer o optymalną liczbę klastrów — zaproponował 4 z gwarancją matematycznej samowystarczalności każdego z nich. Mamy w klastrach od 1 do 4 połączenia odpowiednio 10, 37, 26 i 24 tekstów przy stosunku Szewczenkowych do innych 8+2; 23+14; 6+20 oraz 15+9. Zatem nie chodzi o przypadkowe równomierne przemieszanie, a o wzajemne dopasowanie tekstów, podobnych według kryterium IPD. Taką pracę elektroniczne maszyny cyfrowe (EMC) wykonują chętnie. Inna sprawa, czy uda się badaczowi zrozumieć poprzez liczbowy szkielet oryginalny dar poetycki i niepowtarzalną ludzką duszę. Oto zawartość klastra nr 1: Dumka („Tecze woda…”); Dumka („Wietrze bujny…”); Mariana-mniszka; „To tak i ja teraz…”; „Ta nie daj, boże, nikomu…”; „Nie topolę wysoką…”; „I znów mi nie przywiozła…”; „Jak ja mam się smucić…”. Do tego jeszcze 2 teksty innego pochodzenia: Ewangelia według Marka („Uzdrowienie paralityka”) oraz bezlitośnie-szalona „Pieśń Ofelii” (Błok). Wszystkie teksty są ponure; wszyscy bohaterowie krótkich fabuł narzekają na biały świat, jednak jest pewna osobliwość: nie tylko się skarżą, ale i wysuwają pretensje: „Kiedyś przysięgali i klęli, // Bratali się, siostrzyli ze mną”, — wspomina Adresat, któremu po raz kolejny „nie przywiozła nic poczta z Ukrainy”. „Nie, nie, // Oni z cholery pomarli; // A to by choć skrawek przesłali // Tego papieru”. Samotna dziewczyna: „Pójdę szukać miłego, // Utopię swój żal, // Utopię swoją niedolę, // Rusałką się stanę, // Poszukam w czarnych falach, // Na dno morza wpadnę. // Znajdę go, przytulę się…”. Poeta (na zesłaniu): „Jak ja mam się smucić, // Dokuczać ludziom, // Pójdę sobie świat za oczy — // Co będzie, to będzie. // Znajdę dolę — ożenię się, // Nie znajdę — utopię się”. Nawet Paralityk (czyli chory z Ewangelii) początkowo przebywa w konfrontacji ze Zbawicielem, bo nie daje wiary, że może stanąć na własnych nogach. Czy struktura IPD 1. (połączonego) klastra ma różnice od pozostałych trzech? Ma, bardzo istotne według ocen matematycznych. Ale! Przygotowując do badania poetyki Kobziarza siebie i was, szanowne towarzystwo, muszę podkreślić: komputer w zasadzie może „przetrawić” teksty o wysokiej złożoności, uwarunkowanej kombinacjami słów nawet z pełnego zestawu części mowy (nie tylko trzech), — ale nikt nie jest w stanie zorganizować takiego programu obliczeń, który z migotliwej zbiorowości słów ekstrahuje ukraińską duszę wraz z osobistym Szewczenkowskim sposobem jej poetyckiego odzwierciedlenia. To problem, którego zrozumienie pojawiło się na długo przed epoką komputerów. 27 stycznia (st. st.) 1832 r. w S.-Petersburgu odbyła się
Maschinelle Übersetzung
Wołodymyr WOJTENKO, profesor
1. Maksym Rylski, pisząc w 1946 roku o T. H. Szewczence, twierdził: „Mało powiedziano o poetyce” wielkiego poety, „o tej sumie cech stylowych, które składają się na jego indywidualność”, do tego „jest niemało spornego, a nawet zupełnie nieprawdziwego”. Rylski wystąpił przeciwko rozpowszechnionemu twierdzeniu, że Szewczenko jest poetą ludowym w tym sensie, że „ludowość to prostactwo czy prymitywizm”, a nieudolni krytycy widzą w „wielkim naszym poecie utalentowanego śpiewaka-samouka, przystępnego dla każdego czytelnika bez żadnych zastrzeżeń, jak szklanka wody”. Przytoczywszy urywek z „Neofitów” (8 wersów od „I w termach orgia. Płoną…”), nasz złoty Maksym Tadejowycz słusznie twierdził: „…żeby napisać takie wersy, trzeba mieć nie lada rozeznanie w świecie antycznym, a żeby przeczytać je, rozumiejąc, trzeba stać na pewnym poziomie edukacyjnym”. Przykro, lecz największą stertę akademickich głupstw o „nieoświeceniu” Szewczenki czytamy u M. Drahomanowa. Uczony, a nawet przeuczony, zajmuje on swoje miejsce w encyklopediach, ale nie w historii narodu (o który Drahomanow bardzo się troszczył — i zawsze z góry, z katedry). W ukraińskiej historii intelektualnej przełomowe znaczenie miała idea narodu Szewczenki jako duchowego kontinuum „umarłych, i żywych, i nienarodzonych”. Tę ideę charakteryzuje całkowite ignorowanie państwowego i niepaństwowego („historycznego” i „niehistorycznego”) istnienia narodu, rozumienie narodowej ciągłości duchowej jako takiej, w której nie tylko przodkowie odpowiadają za los potomków, ale i potomkowie za pośmiertny los (postrzeganie) przodków. W centrum światopoglądu poety stoi moralne przeżycie jednostki, więc dla niego adekwatnym sposobem poznania występuje nie tyle filozofia, co mit. Egzystencjalistyczne ekskursy Szewczenki w społeczno-psychologiczne składniki świadomości i zachowania jego bohaterów (oraz w medytacje jego sobowtóra — bohatera lirycznego) są znaczące w spuściźnie poety. W rozumieniu historii Szewczenko przenosi akcent z głównego dla cyrylo-metodyjczyków problemu — pokuty — na problem winy: zarówno kata, który zamierza się na cudze istnienie, jak i ofiary, która wpada w „nieżycie”, letarg, faktycznie odmawia sobie prawa do bycia. Zniewoliciele („carowie”) i zniewoleni („niewolnicy”) różnią się tylko jako aktywni i pasywni przestępcy-odstępcy od Boga. Historia ludzkości jawi się jako proces wypaczenia bożego zamysłu; do niego każdy za siebie musi powrócić poprzez oczyszczenie Słowem. Syn i Matka są dla Szewczenki głównymi postaciami prawdziwego chrześcijaństwa, wolnego od czarowania kadzidłem. Wielu specjalistów uważa źródła i ewolucję religijnego światopoglądu poety za niedostatecznie zbadane. Czytając „Wroga nie będzie, przeciwnika, // A będzie syn i będzie matka, // I będą ludzie na ziemi!”, warto widzieć (rozumieć) i syna, i Syna, i matkę, i Matkę, którzy uosabiają najwyższe człowieczeństwo i poświęcenie.
2. W 1842 roku Szewczenko pisał do jednego z przyjaciół: „Przepisałem oto swoją „Slepuju” i płaczę nad nią: jaki mnie diabeł spotkał, że ja oto spowiadam się kacapom czerstwym kacapskim słowem. Licho, bracie-atamanie, na boga licho! To prawda, że oprócz Boga i diabła w duszy naszej jest jeszcze coś takiego, że aż chłód idzie po sercu; jak choć trochę go odkryjesz, a niech to! Mnie tutaj i ziomkowie, i nie ziomkowie nazywają głupim; to prawda, ale co mam robić? Czyż ja winien, że urodziłem się nie kacapem albo nie Francuzem? Nie chce się, bardzo nie chce mi się drukować „Slepuju”, ale już nie mam nad nią woli”. Jeśli chodzi o poezję, oczywistością jest, że Szewczenko rosyjskim poetą nigdy się nie czuł i nie miał zamiaru nim zostać (1); że w poezjach napisanych po rosyjsku pozostawał Ukraińcem-patriotą (2); że jego ukraińska poezja pod względem wartości artystycznej jest bezgranicznie wyższa od rosyjskiego rymowania (3). Zrozumiałe, przyczyną nie jest zła „jakość” języka rosyjskiego, a postrzeganie (czy raczej odczuwanie) przez Kobziarza ojczystego ukraińskiego jako jedynego źródła, które stymuluje poetyckie pragnienie — krzepi wolę życia. M. Kostomarow: „Widziałem, że muza Szewczenki rozdzierała zasłonę życia ludowego. I strasznie, i słodko, i boleśnie, i upajająco było zajrzeć tutaj! Tarasowa muza odkryła jakiś podziemny zamek, już od kilku wieków zamknięty wieloma kluczami, zapieczętowany wieloma pieczęciami!”. To prawda, ale czytajmy dalej: „Szewczenko zrobił z nas ludzi, którzy nienawidzili Moskali i wszystkich tych, którzy byli winni cierpieniom naszej ojczystej Ukrainy”. To twierdzenie, które dzisiaj zmusza każdego do zadania sobie pytania: „Czy rzeczywiście nienawidzę „Moskali”?”. Wiosna jubileuszowego 2014 roku i wydarzenia na Krymie nie pozostawiają wiele miejsca na wątpliwości. Sondaż rosyjskiej ludności pod koniec marca pokazał, że 75 % to jednak kacapy i poprą Putina, jeśli ten ruszy na nas z wojną.
3. Semantyka logiczna to dział logiki matematycznej i formalnej, badający wzajemne relacje między wyrażeniami języka a oznaczanymi przez nie pojęciami i sądami. W myśleniu i języku rozróżnia się oznaczenia przedmiotów i nie-przedmiotów. Nie-przedmioty dzielą się na takie, które wiążą się z dynamiką, i takie, które myślane są statycznie. Statyczność to zwykła właściwość przymiotników, dynamika — czasowników. Właśnie rzeczowniki i czasowniki można uważać za biegunowe pod względem sensu w tekstach. Przymiotniki są pozbawione autonomii leksykalnej. W nich utrwaliło się oddzielenie semantyki stanu od (czasownikowej) semantyki działania. Spowodowało to dublowanie przez przymiotnik rzeczownikowego przypadka, liczby i rodzaju, czyli przekształcenie przymiotnika w niesamodzielną jednostkę gramatyczną. Jednak przymiotnik (jak i czasownik oraz rzeczownik) skłonny jest do tego, co nazywa się transpozycją — formowaniem znaczenia wtórnego. Możemy ironicznie zauważyć: „Zobaczymy, powiedział ślepy człowiek”. Jednak gorzkie ukraińskie przysłowie brzmi lepiej: „Zobaczymy, powiedział ślepy”. Przymiotnik stał się rzeczownikiem. Zamknięte w swoich głównych kategoriach, główne części mowy mają granicę wyrazistości. Dzięki transpozycji myśl uwalnia się, a teksty wzbogacają się i nabierają nowych odcieni. W przytoczonym przysłowiu czasownik „zobaczymy” nie ma (głównego) sensu, związanego ze zdrowymi oczami; chodzi o „pożyjemy — dowiemy się, co będzie”. Zatem w zdaniu „Zobaczymy, powiedział ślepy” dwa z trzech słów odchylają się od swoich znaczeń nominalnych. Taka gra jest stała; nowa treść dla starych słów rodzi się i od razu umiera w mowie potocznej, ale może stać się wieczna na papierze. Lingwiści i literaturoznawcy mają otwarty dostęp do twórczości geniuszy, jednak nie każdy, kto chodzi do kościoła, odkrywa dla siebie istotę Boga. Szewczenko czy Mickiewicz, czy Goethe, czy Dante, czy Cervantes, każdy na swój sposób pisząc swoje Kazanie na Górze, byli i pozostają apostołami dla ludzi różnej wiary i ateistów.
4. 52 teksty, napisane ręką T. H. Szewczenki i zbadane według metody IPD, składają się przede wszystkim z ukraińskich wierszy i fragmentów poematów, czyli z tego dorobku, który uczynił go wieszczem i prorokiem Ukrainy. Takich materiałów (wybaczcie urzędowy termin) jest 32; do ich wykazu wchodzą zarówno najbardziej znane utwory, jak i niektóre z tych, które z różnych przyczyn nie zawsze trafiają do podręczników. Rosyjskojęzyczną poezję Kobziarza prezentuje poemat „Tryzna”. Napisany „na zamówienie samego siebie” i zaadresowany „Na pamięć 9 listopada 1843 r. Księżnej Warwarze Nikołajewnie Riepninej”, poemat ten poświadcza zarówno uchylanie się niedawnego chłopa pańszczyźnianego od miłości księżnej, jak i próbę młodego ukraińskiego poety, by choć jednorazowo dołączyć do popularnego w tamtym czasie stylu Bieniediktowa, według którego romantyczny ekstaz raczej imitowano, niż przeżywano naprawdę. Rosyjskojęzyczną prozę Szewczenki mamy możliwość analizować na podstawie fragmentów z 6 powieści, 5 tekstów listów oraz 3 notatek w dzienniku. Listy, napisane zarówno po ukraińsku, jak i po rosyjsku, mogą odzwierciedlić obecność lub brak wpływu dwóch języków na epistolarną stylistykę Szewczenki. Prozy artystycznej i dziennika po ukraińsku nie pisał, zatem kontroli „na język” w tych gatunkach nie ma. Istotne jest pytanie o ogólną wystarczalność 52 próbek twórczości wielkiego poety dla wniosków o jej tajemnej technologii, tym bardziej gdy mowa o niezwykłej dla literaturoznawstwa metodyce. Odpowiedź jest taka: to, co obecnie proponuje się czytelnikom, jest kroplą w morzu szewczenkoznawstwa. Ale wszelkie wnioski, uzyskane poprzez zastosowanie metod matematycznych, muszą być zweryfikowane (potwierdzone) za pomocą specjalnej kontroli matematycznej, której jest obojętne, czy mowa o poezji, genetyce, demografii, socjologii, ekonomii czy czymś jeszcze. Zatem z góry oświadczam: wszystko, o czym będę pisał, jest zweryfikowane z takim stopniem wiarygodności, który nie zawsze cieszy badacza w dziedzinie innych nauk. Zabierając się do analizy spuścizny Szewczenki, przeprowadzimy dobór tekstów, wystarczająco podobnych do siebie (według kryterium IPD), aby być połączonymi w klastry. Komputer poświadczył, że ta procedura przebiegła niezawodnie; mamy 3 konstelacje z takimi średnimi wskaźnikami (%): klaster nr 1: rzecz. 41,1; przym. 11,5; czas. 47,4; klaster nr 2: rzecz. 52,3; przym. 13,7; czas. 35,8; klaster nr 3: rzecz. 46,8; przym. 23,6; czas. 30,6. Od razu możemy skonstatować większą uporządkowaność „czystej” struktury Szewczenki w porównaniu z autorską mieszanką: udział przymiotników i udział czasowników w „czystych” klastrach zgodnie rosną (spadają) od 1. klastra do 3. (1). Jednocześnie możemy przekonać się, że udział przymiotników jest praktycznie jednakowy w odpowiednich klastrach, zorganizowanych na „czystym” i mieszanym materiale autorskim (2); to prawdopodobnie odzwierciedla tradycję powściągliwego, pośredniego i swobodnego użycia przymiotników (trzech różnych stylistyk IPD), co mało zależy od autorstwa. Na koniec warto podkreślić, że maksimum rzeczowników w 2. klastrze Szewczenki nie jest tak wysokie, jak w autorskiej mieszance (3) (co powodują niektóre teksty biblijne oraz wiersze T. Osmaczki i P. Mowczana). Nie mamy podstaw uważać za pożyteczną dla poetyki jakąś określoną miarę rzeczowników (i w ogóle jakichkolwiek rekomendacji dotyczących rozkładu IPD: dla talentów są one zbędne, a grafomanom nie pomogą). Jednak tzw. „magia liczb”, nie rozwiązując żadnych problemów, napomyka o ich istnieniu. Prosty eksperyment: wyliczymy sumę udziałów (%) rzeczowników i czasowników w „czystej” i zbiorczej listach. Klastry Szewczenki: nr 1 — 88,5; nr 2 — 88,1, nr 3 — 76,4. Klastry ze zbiorczą autorami: nr 1 — 85,8; nr 2 — 83,7; nr 3 — 73,3. Zatem według sumy rzeczowników i czasowników pierwsze dwa klastry są bliższe między sobą, niż każdy z nich z trzecim; w zbiorczych klastrach ta prawidłowość jest mniej wyraźna. Nie po raz pierwszy mowa o różnicy między strukturami klastrowymi, jednak (uwaga!) żadna z nich nie jest „lepsza” czy „gorsza”. Zbiorcza lista autorów łączy wiele tekstów (i stylów) — to dobrze przy analizie poetyki „w ogóle”; lista Szewczenki jest wyspecjalizowana pod kątem twórczości jednego genialnego poety. Rozbieżności między listami są naturalne. Zatem uzasadniony jest następny krok: 1. połączenie dwóch list w jedną, bliską uniwersalnej; 2. zwiększenie liczby klastrów, co jest analogią użycia potężniejszego teleskopu w astronomii. Prawa matematyki, łagodne przy właściwym zastosowaniu, skłonne są do surowej zemsty na naruszającym kanony. Kiedy mowa o
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
premierowy spektakl tragedii Puszkina „Mozart i Salieri”. W nim rolę komputera przejmuje Salieri — kompozytor „normalny”, lecz daleki od geniuszu Mozarta. Oto fragment wstępnego monologu Salieriego: „Stałem się rzemieślnikiem: palcom // Nadałem posłuszną, suchą biegłość // I wierność uchu. Dźwięki uśmierciwszy, // Muzykę rozebrałem jak trup. Zmierzyłem // Algą harmonię. Wtedy // Już ośmieliłem się, w nauce wyrobiony, // Oddać się błogości twórczego marzenia”. Ale nic z tego nie wyrosło, bo nauki za mało, by zrównać się z „nieuczonym” geniuszem Mozarta. „Rozebrałem muzykę jak trup” — chwalił się Salieri, nie wiedząc, że w tym preparacie nie znajdzie duszy — ani tej powszedniej, którą miał chuligan i kłamca Mozart, ani tej świątecznej, którą w jego nuty tchnął Wszechmogący. Aby nie powtarzać błędu Salieriego, trzeba szukać tylko tego, co naprawdę jest w tekstach artystycznych, „rozebraych” na trzy części mowy i połączonych w 4 konstelacje. Klaster nr 1: rzecz. 38,8; przym. 9,7; czas. 51,6 (%) Klaster nr 2: rzecz. 49,0; przym. 12,5; czas. 38,7 (%) Klaster nr 3: rzecz. 57,7; przym. 16,3; czas. 27,1 (%) Klaster nr 4: rzecz. 46,3; przym. 24,9; czas. 28,4 (%) O zawartości 1. klastra była mowa wyżej, rozważmy resztę. Klaster nr 2 ma taką szewczenkowską składową: „Lilia”; „Do Osnowjanenki”; „Dziewicze noce”; „Sad wiśniowy…”; NN („Słońce zachodzi, góry czernieją…”); „W ogrodzie koło brodu…”; „Utopiona”; „Hajdamacy”; „Najemnica”; „A. O. Kozaczkowskiemu”; „Oj spojrzę ja, popatrzę…”; „Dobrze, kto ma dom…”; „Oj umarł stary ojciec…”; „Hamalia”; „Bywały wojny i wojskowe swary…”; „Sen” („Każdy ma swój los…”); list do Riepninej (1847); list do Riepninej (1850); list do J. H. Kucharenki (1854); list do A. I. Łyzohuba (1848); list do W. H. Szewczenki (1859); list do M. S. Szczepkina (1858); fragment z dziennika (1857, 14 czerwca). Inne teksty to Ewangelie według Mateusza i Jana; 2 fragmenty z Księgi Koheleta; 4 fragmenty z kroniki; „Rotunda morderców” T. Osmaczki; 3 teksty Wasyla Stefanyka; po 1 fragmencie z wierszy Łesi Ukrainki i Pawła Mowczana. Klaster nr 3 można nazwać antypodą kl. nr 2 w tym sensie, że teksty Szewczenki stanowią w nim tylko jedną czwartą całego wypełnienia. Są to: „I Archimedes, i Galileusz…” (jedyny wiersz); list do Riepninej (1849); zapis w dzienniku (1858, 18 marca); fragmenty z powieści „Najemnica”, „Muzyk” i „Kapitanowa”. Natomiast teksty towarzyszące są zaprezentowane, można by rzec, w szerokim asortymencie: Biblia
Maschinelle Übersetzung
— 6 fragmentów (Księga Rodzaju; Ewangelia według Łukasza; Pieśń nad Pieśniami; Apokalipsa; List św. Pawła do Rzymian); 3 teksty Skoworody; 2 teksty Łesi Ukrainki; 5 wierszy oraz „Starszy drużba” T. Osłmaczki; 3 wiersze Pawła Mowczana oraz 1 fragment z „Historii Małorosji” Bantysz-Kamieńskiego. Warto zauważyć, że właśnie trzeci klaster jest najbogatszy w rzeczowniki i ta charakterystyka odgrywa ważną rolę w łączeniu nazwanych tekstów w konstelację. Klaster nr 4 jako nadzwyczaj ważną cechę posiada wielki udział przymiotników — taki, jak kl. nr 2 i nr 3 razem (i 2,5 raza większy niż kl. nr 1). Wspomnijmy o „magii liczb” i dla czterech konstelacji od 1. do 4. będziemy mieli odpowiednio taką sumę rzeczowników i czasowników (%): nr 1 — 91,4; nr 2 — 87,7; nr 3 — 84,8; nr 4 — 74,7. Ostatni jest dalej od trzech poprzednich, niż one wzajemnie od siebie. Taka pozycja (w sposób, o którym możemy jedynie się domyślać) pomiędzy poetyckim szewczenkowskim napełnieniem dołączyła do 4. klastra takie znakomite utwory, jak „Testament”; „Dumy moje, dumy moje…”; „Kaukaz”; „Chołodnyj Jar”; „Prorok”; „W. Kostomarowowi”; „Myśl” („Po co mi czarne oczy…”); „Tryzna”. Jeśli mówić o tekstach prozatorskich, to jest to list do Riepninej (1847); list do A. O. Kozaczkowskiego (1854); list do A. I. Tołstoj (1856); fragment dziennika (1857, 19 czerwca), a także fragmenty z trzech powieści — „Warnak”, „Kniahynia” oraz „Nieszczęśliwy”. Nie-szewczenkowska składowa 4. konstelacji nie ma żadnego biblijnego czy kronikarskiego tekstu, natomiast — 5 wierszy A. Błoka, 2 wiersze Pawła Mowczana, po 1 wierszu Skoworody i Łesi Ukrainki. Zgodnie z celem tego badania, uważając T. H. Szewczenkę za główną postać twórczą, określimy jego klastrowe towarzystwo, wyodrębniając z ostatniego polarne podgrupy, a mianowicie: „archaiczną” (teksty biblijne i kronikarskie) oraz „nowoczesną” (A. Błok, Wasyl Stefanyk, Todos Osłmaczka oraz P. Mowczan). Takie podejście odkrywa ciekawą tendencję: jeśli w pierwszych dwóch konstelacjach suma „archaicznych” tekstów równa się 9, a „nowoczesnych” — 6 (stosunek 9:6=1,5), to w trzeciej i czwartej konstelacji mamy odpowiednio 5 i 15 (stosunek 5:15=0,33). Zatem pewna część szewczenkowskich tekstów (właśnie tych, które układają się w kl. nr 1 i nr 2) według struktury IPD ciąży ku „staremu” (ale nie przestarzałemu, a pełnoprawnemu) stylowi, podczas gdy inna część (kl. nr 3 i kl. nr 4) jest bliższa nowoczesnej orientacji twórczej. Są podstawy uważać, że taka arytmetyka poświadcza zasadniczą możliwość zrobienia kroku od nizinnej struktury IPD tekstu do jego ważniejszych charakterystyk. Nadija KYRIAN Tutaj wszedł przekład „Fausta” Johanna Wolfganga Goethego, posłowie Wadyma Skuratiwskiego, dodatki: artykuły Leonida Perwomajskiego, „Faust” Goethego w przekładzie Mykoły Łukasza, Lewa Kopielewa „Faust po ukraińsku”, Leonida Czerewatenki „Łukaszowy Pra-Faust”, fragmenty z przedwojennego przekładu utworu oraz przypisy do tekstu Mykoły Łukasza. „Proponowany 15-tomnik — unikalny zbiór: po raz pierwszy w jednym wydaniu zostanie przedstawiony jego wierszowany i prozatorski przekład, oryginalna poezja, artykuły literaturoznawcze i językoznawcze oraz badania, żarty-szpileczki, korespondencja itd. Wszystko to daje wyobrażenie o wkładzie Mykoły Łukasza w rodzimą literaturę, o jego miejscu w ukraińskiej kulturze XX wieku”, — opowiedział wydawca Ołeh Żupanskyj. Rozpoczął wydarzenie pisarz, laureat Nagrody Szewczenkowskiej, przewodniczący Fundacji Kultury Borys Olijnyk, w pomieszczeniu którego odbyła się prezentacja: „To szczęście, że mamy takiego artystę. To figura nieordinarna i w całej europejskiej rodzinie narodów. Był skoncentrowany na niebiosach duchowych. Musimy być dumni, że podarowaliśmy światu taką nieprzeciętną osobowość”. Pisarz, reżyser, przewodniczący Narodowego Związku Działaczy Teatralnych Łeś Taniuk zauważył, że Mykoła Łukasz był nie tylko tłumaczem, ale i twórcą języka, mistyfikatorem w dobrym tego słowa znaczeniu, aktorem, który grał bardzo wiele różnych pięknych ról, człowiekiem, który miał zasadniczą pozycję, od której nie odstępował. To bardzo ważne. Poinformował, że już są wykonywane zalecenia komisji ds. uczczenia pamięci Mykoły Łukasza. Wyszły dwa tomy wspomnień o nim, ułożone z inicjatywy Leonida Czerewatenki, przygotowuje się trzeci tom, pojawiło się unikalne wydanie słownika frazeologii itd. Poeta, tłumacz Wsewołod Tkaczenko opowiedział, że Mykoła Łukasz tłumaczył z 20 języków świata, zostawił nam nieocenione szczytowe osiągnięcia światowej literatury. Mykoła Łukasz kontynuował sprawę, którą zapoczątkowali Iwan Franko, Łesia Ukrainka, neoklasycy Mykoła Zerow, Jurij Klen (Oswald Burghardt), Maksym Rylski, Mykoła Bażan. Dzięki takim postaciom mamy narodową szkołę przekładu artystycznego, jedną z najsilniejszych na świecie. Nad przekładem „Fausta”, który obecnie jest wznowiony, Mykoła Ołeksijowycz pracował ponad 20 lat. To zjawisko nie tylko w ukraińskiej, ale i w światowej literaturze. Przetłumaczyć „Fausta”, „Dekamerona” G. Boccaccia, „Panią Bovary” G. Flauberta, „Don Kichota” Cervantesa, najlepszych poetów świata było pod siłę tylko człowiekowi, który przyszedł do ukraińskiej literatury świadomy swojego powołania wzbogacić nasz język, utwierdzić go jako jeden z najdoskonalszych języków świata. Mykoła Łukasz na wysokim artystycznym poziomie kontynuował unikalną szkołę folklorystyczno-barokową, która zaczyna się od Pantełejmona Kulisza, którego językiem się zachwycał. Uważał, że przyszły język literacki powinien wchłonąć wszystkie dialekty północy, południa, zachodu i wschodu Ukrainy, podobnie do tego, jak tworzył się język na Siczy Zaporoskiej, dokąd przybywali ludzie ze wszystkich zakątków Ukrainy i przywozili swoje dialekty. Mykoła Ołeksijowycz zostawił nam słownik frazeologiczny — to nasze bogactwo. Wsewołod Iwanowycz poinformował, że NZPU zwrócił się do komisji ds. przemianowań ulic z propozycją przemianowania ulicy Suworowa, gdzie mieszkał tłumacz, na ulicę Mykoły Łukasza. Starszyzna grupy tłumaczy profesor Ilko Korunec przypomniał, że pod koniec lat 40. — na początku lat 50. XX wieku na Ukrainie brakowało fachowych tłumaczy,
zwłaszcza z języka angielskiego. W Moskwie ukazywały się dzieła T. Dreisera, Edgara Poe i innych pisarzy, a na Ukrainie nie. Ponadto zabronione było wydawanie zagranicznego autora w przekładzie na ukraiński, dopóki ten autor nie został przetłumaczony w Moskwie. Dlatego czytelnicy musieli zapoznawać się z nowościami po rosyjsku. W latach 50. XX wieku panował translatorski surżyk, tłumaczono głównie z rosyjskiego. I oto w 1955 roku pojawia się „Faust” w przekładzie Łukasza i staje on na czele całego środowiska tłumaczy. Powiedzenie „tłumaczyć jak Łukasz” stało się przysłowiowe. Stał się on wzorcem dla całego powojennego przekładu, podniósł ukraiński przekład na taką wysokość, na jakiej nigdy wcześniej nie stał. Potem pojawił się Hryhorij Koczur, który stanął na czele sekcji tłumaczy, stworzył seminarium-warsztat. Rozpoczęło się praktyczne przygotowanie tłumaczy, a w rezultacie pierwsza fala odrodzenia przekładu. Pojawiają się Jewhen Popowycz, Anatol Perepadia i inni. Autor posłowia do prezentowanej książki, Wadym Skuratiwski, powiedział: „Faust” Goethego to pieśń nad pieśniami Europy. Zarówno nowoeuropejskiej tradycji, jak i wcześniejszej średniowiecznej tradycji. Dzięki jego przekładowi w niełatwym totalitarnym czasie ukraińskie słowo znalazło się na równi ze światowym słowem, pomimo tragicznych przeciwności ukraińskiego losu”. Wadym Skuratiwski nazwał Mykołę Łukasza Atlantem ukraińskiego słowa, który podniósł je na niespotykaną wysokość, przytoczył ciekawy przykład, który świadczy o jego zdumiewającym talencie do języków. Po wojnie Mykoła Ołeksijowycz, ratując życie jakiegoś jeńca wojennego Węgra (aby zostać jego adwokatem), w ciągu kilku tygodni nauczył się tak niezwykłego dla nas języka węgierskiego (w nim, na przykład, słowo „koń” ma kilkaset synonimów). Przy okazji łatwo przechodził na język rozmówcy, w szczególności na dialekty hiszpańskiego czy włoskiego itd… Słowo o Łukaszu wygłosili laureat Nagrody Szewczenkowskiej Iwan Dracz, ukraiński językoznawca, tłumacz, publicysta Witalij Radczuk, rodacy Mykoły Ołeksijowycza z Królewca, a zasłużony artysta Ukrainy Borys Łoboda wyrecytował szereg jego wierszy. i należy go zaliczyć do Niebiańskiej Sotni Bohaterów Majdanu”. Przekład Romana ŁUBKIWSKIEGO Przedruk z czasopisma „Nasza Niwa” (Mińsk), 12 marca 2014 r. W tym roku obchodzimy 95. rocznicę urodzin Mykoły Łukasza, wybitnego ukraińskiego tłumacza, literaturoznawcy, leksykografa, językoznawcy (1919—1988). Na tę datę zaprezentowano pierwszy tom z planowanego 15-tomowego zbioru jego spuścizny twórczej.
Maschinelle Übersetzung
Wiaczesław RAHOJSZA, doktor nauk filologicznych, profesor
Niedawno na zawsze pożegnaliśmy się z Ryhorem Baradulinem. Nie będę mówić o tym, jak wielka i niezastąpiona to strata dla bliskich, przyjaciół, dla białoruskiej literatury, kultury, dla całej Białorusi. A także dla białorusko-ukraińskich relacji kulturalnych. Ryhor Baradulin tłumaczył wielu ukraińskich poetów na język białoruski, a jego utwory często były publikowane po ukraińsku. Przejmował się, martwił o Ukrainę do ostatnich dni swego ziemskiego istnienia. 11 lutego tego roku zadzwonił do nas, zaczął czytać swój wiersz, prosił, by wysłać go ukraińskim przyjaciołom, zwłaszcza znanemu z piosenki «Dwa kolory» Dmytrowi Pawłyczce, naszemu bliskiemu znajomemu. Głos Ryhora był bardzo słaby, zrozumieć go, tym bardziej przez telefon, było niemożliwe, i zaproponowałem spotkanie u niego w domu. Nazajutrz, w domu przy ulicy Mielieża 4, spotkaliśmy się. W jego ciasnawym gabinecie, po którym już nie chodził, lecz poruszał się na wózku inwalidzkim, poeta przekazał mi kartkę papieru, na której czarnym atramentem, nierównymi literami, wypisane były wersy: Dmytrowi Pawłyczce na «Wiersze z Majdanu»
Spłynie Dnieprem Nawłoć,
Kłamstwo
I grzęzawisko. Majdan przez wieki
Pozdrowi pieśń
Niezniszczalna.
Nie pochyli czoła
Władczyni Białoruś,
Niezależna, jak samo życie,
Matka Ukraina.
10 lutego 2014 r.
Zaznaczę: «Wiersze z Majdanu» to niewielka książeczka (motylek, jak nazywają takie wydania Ukraińcy), napisana «po gorących śladach», wydrukowana i wysłana Baradulinowi przez wybitnego poetę, Bohatera Ukrainy Dmytra Pawłyczkę. Tego samego dnia wysłałem wiersz tym, komu wujek Ryhor prosił go przekazać. Być może wiersz został już opublikowany na łamach ukraińskiej prasy. A teraz pożądane jest, by ostatnie «żegnaj» Ryhora Baradulina Ukraińcom opublikowali także Białorusini. Tym bardziej że te wersy dobrze potwierdzają myśl Ławona Barszczewskiego, wyrażoną w «Naszej Niwie» 5 marca 2014 r.: «Umarł, bez wątpienia mocno przeżywając los Ukrainy, którą bardzo kochał. Nie przesadzę, jeśli powiem, że
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
W półtoramilionowym Monachium mieszka obecnie około sześciu tysięcy Ukraińców. Ponad połowa z nich to emigranci z czasów drugiej wojny światowej, reszta to nasi współcześni, którzy szukają w Europie lepszych zarobków. Łączy ich jednak tęsknota za ojczystym krajem, którą uśmierzają albo regularnymi spotkaniami w swojej ukraińskiej cerkwi, albo organizacją wydarzeń kulturalnych. Oto niedawno odbyła się uroczysta Akademia, poświęcona 200-leciu urodzin Tarasa Szewczenki. Elegancka sala centrum koncertowo-edukacyjnego imienia Antona Fingerle pomieściła około 250 wielbicieli twórczości jubilata. Organizatorem wydarzenia było towarzystwo wspierania, podnoszenia i szerzenia kultury ukraińskiej w Niemczech „Ukraina”; patronat objęło Konsulat Generalny Ukrainy w Monachium, wsparcie zapewniły: Apostolski Egzarchat Niemiec i Skandynawii Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego, Związek Organizacji Ukraińskich w Niemczech, Ukraiński Wolny Uniwersytet (Uwu) oraz monachijskie Towarzystwo „Ridna szkoła”. W prologu Akademii („Walczcie – a zwyciężcie!”) zabrzmiała pieśń Szewczenki „Ryczy i jęczy Dniepr szeroki”, którą wykonał cerkiewny chór katedralny „Pokrow” (dyrygent Stanisław Czujenko); następnie wygłoszono referat Mychajła Najenka „Muza Szewczenki bez granic”, a Lwowski Akademicki Teatr imienia Marii Zańkowieckiej pokazał natchniony spektakl-wizję według poematu T. Szewczenki „Kateryna” (reżyser Bohdan Rewkewycz). Na zakończenie zabrzmiał epilog literacko-muzyczny „Zmartwychwstanę! Zmartwychwstanę dzisiaj!”, a Konsul Generalny Ukrainy w Monachium Wadym Kostiuk podziękował organizatorom Akademii za sumienne przygotowanie wydarzenia oraz wszystkim obecnym za miłość i szacunek dla Wielkiego Kobziarza. Proponujemy fragment uroczystego referatu na Akademii profesora Kijowskiego Uniwersytetu Narodowego imienia Tarasa Szewczenki, laureata Nagrody Szewczenkowskiej, Mychajła Najenka. z innymi Ukraińcami – deputowanymi ówczesnej rosyjskiej Dumy Państwowej – uzyskał pozwolenie na to u samego cara Mikołaja II i umieścił je w wydanym w 1907 roku w Petersburgu najpełniejszym jak na tamte czasy „Kobzarze”. Aktywniej o Szewczence zaczęli mówić niemieccy tłumacze i literaturoznawcy w latach 70.—80. XIX wieku. W 1870 r. J. Georg Obrist wydał książkę „Taras Szewczenko – ukraiński poeta”. Po tym pojawiły się opinie niemieckich krytyków, że muza Szewczenki jest podobna do muzy sławnego Gottfrieda Bürgera, a poemat Szewczenki „Lilia” mógłby przynieść zaszczyt nawet takiemu poecie jak J.W. Goethe. Na przełomie XIX i XX wieku twórczość Szewczenki w Niemczech owocnie popularyzowały Julia Virginia i Anna-Charlotte Wutzky. W 1914 r. (na 100-lecie poety) czasopismo „Ukrainische Rundschau” przygotowało specjalny numer szewczenkowski – artykuły o jego twórczości, wspomnienia współczesnych, pieśni do słów poety. Jednak najpełniej niemieckiemu czytelnikowi Szewczenko został przedstawiony w XX wieku. W 1951 roku w Berlinie wyszła książka „Hajdamacy i inne utwory poetyckie”, którą przygotował E. Weinert. W tym samym czasie w Moskwie w języku niemieckim wydano dwutomowy zbiór utworów Szewczenki pod tytułem „Der Kobzar”, nad którym pracowała duża grupa zarówno tłumaczy, jak i naukowców. „Testament” Szewczenki, w szczególności, przetłumaczyła na język niemiecki Hedda Zinner. Słowa z tego utworu „Pochowajcie i wstawajcie… i wrogą złą krwią wolność skropcie” niemal dosłownie powtarzały słowa francuskiej „Marsylianki”: „Niech czarna krew (wroga) napoi bruzdy-łany!”. W latach 80.—90. XX wieku wiele wysiłku w szerzenie twórczości Szewczenki w Niemczech włożyli Elisabeth Kottmeier, Alfred Kurella i inni. Alfred Kurella, nawiasem mówiąc, był głównym referentem na uroczystym wieczorze w Berlinie, kiedy obchodzono 100-lecie śmierci Szewczenki (1961). Przeciętny (jeśli można tak powiedzieć) czytelnik w krajach zachodniego świata słowiańskiego długo wiedział coś o literaturze ukraińskiej głównie poprzez jej klasykę. Jeszcze akademik O. Biłecki (w studium „Literatura ukraińska wśród innych literatur świata”) podkreślał, że w krajach słowiańskich do początku XX wieku znano głównie „Kobzar” Szewczenki. „Czechom, na przykład, Szewczenko jest drogi już tym, że… rozsławił w poemacie „Heretyk” ich bohatera narodowego Jana Husa… Żywym łącznikiem stał się Szewczenko między literaturą bułgarską a ukraińską… Nie od razu uznała Szewczenkę polska, nawet demokratyczna literatura”. Z czasem sytuacja się zmieniła. W XX wieku „Kobzar” (choć nie zawsze w pełnym zakresie) przetłumaczono na wszystkie najbardziej znane języki świata. Nawet tak odległe od słowiańszczyzny, jak chiński, japoński czy wietnamski. W 1960 r. wydawnictwo Akademii Nauk Ukrainy opublikowało „Testament” poety w czterdziestu pięciu językach. Po 30 latach (w 1989 r.) liczba ta wzrosła do 150, a obecnie – do 160… W poemacie „Kaukaz” poeta staje w jednym rzędzie ze wszystkimi bojownikami przeciwko zniewoleniu i wzywa ich: Walczcie – a zwyciężcie, Wam Bóg pomaga!..
Maschinelle Übersetzung
Mychajło NAJENKO
Słowo Szewczenki jest zawsze aktualne, ale obecnie — szczególnie. Przykro, że najczęściej wypływają w pamięci metafory poety o „moskiewskim błocie”, „moskiewskich żebrach” czy też rzekomo o odległej od nas historii: W Judei w dni one, W czasie Heroda-króla, Wokół Syjonu i na Syjonie Romańskie pijane legiony plugawiły się. Dzisiaj moskiewskie pijane legiony plugawią się nie tylko na ukraińskim Krymie, ale i w pobliżu granicy innych naszych terytoriów; Szewczenko (w cytowanym wierszu) przewidział to półtora wieku temu; był prorokiem z powołania i przebywał nie „ponad czasem”, jak niektórym i dziś się wydaje, a — jednocześnie we wszystkich czasach: przeszłym, teraźniejszym i przyszłym. I nie tylko w odniesieniu do Ukrainy (ją kochał nawet bardziej niż Boga, a jednocześnie — za nią Pana błagał), ale i w odniesieniu do całego świata jako głosiciel ogólnoludzkich wartości. W nieprzebudzonych Chinach, W Egipcie ciemnym, u nas, I ponad Indusem i Eufratem… Drobnieją ludzie na ziemi, Rosną i wynoszą się królowie! To z poematu „Saul”, napisanego rok przed śmiercią geniusza i proroka. A w „Psalmach Dawidowych”, które wyszły spod jego pióra dwa lata przed aresztowaniem w 1845 roku, kiedy poeta miał zaledwie trzydzieści lat, czytamy: Królowie, niewolnicy — jednakowi Synowie przed Bogiem… Wstańże, Boże, sądź ziemię I sędziów łakomych. Na całym świecie twoja prawda. I wola, i sława. Prawda i wola, niekompatybilność króla i niewolnika — główne poetyckie stałe poety; one jego muzę dręczyły nieustannie i tak podsycały w nim miłość oraz gniew, jak białe i czerwone ciałka podsycają gorącą krew w ludzkim organizmie. Bo prawdziwy poeta (przekonany był najbardziej konsekwentny modernista XX wieku James Joyce) musi pisać nie o tym, co ma w głowie, a o tym, co ma we krwi… W latach radzieckiego literaturoznawstwa, kiedy Szewczenkę na wszelkie sposoby upaństwowiano, proponowano go czytelnikowi jako bojownika z poddaństwem, śpiewaka wyzutych z praw chłopów i zniesławionych przez paniczyków i Moskali wszelkiego rodzaju „pokrytek”. Wszystko to u Szewczenki, oczywiście, jest. Ale było i jest także inne, o czym on sam przyznawał w poemacie „Królowie”: Bo jak prawdę wam rzec, To bardzo już i mnie samemu Obrzydli ci chłopi, I paniczyki, i pokrytki. Chciałoby się zagnać oskomę Na koronowanych głowach, Na tych pomazańcach Bożych… Tę wieńconośną gromadę Pokażemy z przodu i z tyłu Nieprzejrzanym ludziom… Właśnie za przebogatą polifonię poetyckich wizji Szewczenki jego korzeń wrósł w każdy naród, a „w ukraińskiej on ziemi aż się przeplótł” (jak powiedziałby Pawło Tyczyna). A jeszcze za to, że poetyckim słowem potwierdził znane chyba tylko historykom-filozofom co najmniej trzy odkrycia. Pierwsze: naród — to idealna forma istnienia ludzkości. Drugie: szczytem doskonałości bytu jest ludzka osobowość. A trzecie — wszechmoc jego własnej artystycznej mądrości, która wchłonęła w siebie wszystkie (lub prawie wszystkie) przypadki rozwoju ludzkiej cywilizacji. Wspomnę tylko kilka: „…Krzyczycie, // Że Bóg stworzył was nie po to, // Żebyście nieprawdzie pokłonili się, // A chylicie się, jak i chyliliście! I znowu skórę drzecie z braci nieprzejrzanych”. Albo: „Czemu wy pysznicie się, wy, // Synowie serdecznej Ukrainy, // Że dobrze chodzicie w jarzmie, // Jeszcze lepiej, jak ojcowie chodzili? // Nie pyszńcie się, z was drą rzemień, // A z nich, bywało, i łój topili”. Genialność talentu Szewczenki zauważyli jeszcze jego współcześni. Stary już i doświadczony autor „Marusi” i „Swatania na Honczariwce” Kwitka-Osnowjanenko, przeczytawszy w 1840 roku „Kobziarza” Szewczenki, poczuł, jak włosy na jego głowie zjeżyły się; pięć lat później członkowie Bractwa Cyrylo-Metodiańskiego (1845—1847) świadomie nie zaliczali go do oficjalnego członkostwa, aby uchronić (jeśli władza natrafi na ich ślad) od aresztowania, od represji. Bo zobaczyli w nim nieznaną dotąd wartość nie tylko dla naszego narodu. M. Kostomarow, w szczególności, twierdził, że muza Szewczenki „rozdzierała zasłonę… przerwała jakiś podziemny zamek, już kilka wieków zamknięty wieloma zamkami, zapieczętowany wieloma pieczęciami”. Szewczenko marzył o tym, żeby jego słowo — „płomieniem wzięło się, żeby ludziom serce roztopiło”. A stanie się ono takim tylko wtedy, uważał Szewczenko, kiedy będzie prawdziwym, autentycznym. Kiedy na ziemię przyjdzie słowo prawdy, to, jak pisał w wierszu „Izajasz. Rozdział 35”, Niemym otworzą się usta; Przerwie się słowo, jak woda, I wąwóz-pustynia niepolana, Leczniczą wodą umyta, Obudzi się… Jemu samemu na tej ziemi (jak temu biblijnemu Prorokowi) naznaczono: Swoją miłość błogowiescić! Świętą prawdę obwieścić!.. Wiadomo, na jaką wysokość podniósł ukraińskie słowo autor „Eneidy” Iwan Kotlarewski (1798); wziął je od narodu i podniósł do poziomu narodu. Kiedy słuchał „Eneidy” ówczesny satrapa Imperium Rosyjskiego Mikołaj I, to, mówią, bardzo rżał, zwłaszcza z opisanego w poemacie Olimpu i olimpijskich niebian. Rżał i potem rzekomo powiedział: „Umnaja szałost’…”. Kiedy zaś przeczytał (lub mu przeczytano) „Sen” Szewczenki, gdzie w satyrycznym świetle postawiony został petersburski Olimp z jego katami-niebianami, to już, jak wiemy, nie rżał, a polecił autora wysłać w żołnierze „z zakazem pisania i rysowania”. To była „najwyższa” ocena słowa Szewczenki, jeśli patrzeć na nie z pozycji „derżymordy”. A naród i ludzkość szanują słowo Szewczenki przede wszystkim za to, że poeta postawił je na „straży… małych owych niewolników niemych”, że nieustannie dbał, aby „nasze słowo nie przepadło” i żeby udało się jemu samemu „niełżnymi ustami powiedzieć prawdę”. Wśród krajów europejskich jedną z pierwszych Szewczenkę zauważyła Niemcy. W 1843 roku, kiedy poeta miał 29 lat, w niemieckiej prasie pojawiła się wiadomość o wyjściu w Petersburgu poematu Szewczenki „Hajdamacy”. Z czasem niemieccy intelektualiści mogli poczuć energię jego słowa w 1859 r., kiedy w Lipsku wyszedł tomik poetycki „Nowe wiersze Puszkina i Szewczenki”. Opracowujący to wydanie zaznaczał: „Następujące (ukraińskie. — M. N.) wiersze przysłane w języku małorosyjskim z uwagą, że wiersze Szewczenki — wyraz powszechnych, kipiących łez; nie on płacze nad Ukrainą — ona sama płacze jego głosem”. W tym wydaniu po raz pierwszy opublikowano takie utwory Szewczenki, jak „Testament”, „Kaukaz”, „I umarłym, i żywym…”, które do tego (a przekazał je niemieckiemu wydawcy Panko Kulisz) znane były tylko w rękopisach; przebywały one pod aresztem od 1847 do 1906 roku. Wyzwolić je stamtąd było pisane dzięki inicjatywie Wasyla Domanickiego, który razem z
Scena ze spektaklu-wizji Lwowskiego Teatru imienia Zańkowieckiej „Kateryna” (według poematu o tym samym tytule T. Szewczenki)
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
Z tymi słowami na ustach (niestety!) zginął 22 stycznia 2014 roku ormiański Ukrainiec z obwodu dniepropetrowskiego Serhij Nigojan. Na kilka dni przed śmiercią przeczytał fragment „Kaukazu” na Euromajdanie i dzięki internetowi zobaczył go oraz usłyszał cały świat. Narody kaukaskie chyba najszybciej zrozumiały treść i siłę słowa Szewczenki, ponieważ Szewczenko (jak mówił swego czasu Rasuł Gamzatow) problem Kaukazu rozumiał znacznie głębiej, niż obecnie rozumiemy go my. Dlatego nie jest przypadkiem, że „Kobziarz” (w większym lub mniejszym zakresie) został przetłumaczony praktycznie na wszystkie języki kaukaskie — gruziński, ormiański, azerski… Kiedy mowa o aktualności słowa Szewczenki, to przychodzi na myśl wypowiedź O. Dowżenki: „Kobziarza” cytować trudno. Przypomina mi on rozpalony piec, z którego ostrożnie wyjmuje się węgliki i, przerzucając je między palcami, odpala papierosa”. Można powiedzieć też inaczej: „Kobziarz” Szewczenki to góra lodowa. Poszczególne jego strofy to tylko widoczna część góry lodowej. W niewidocznej, podwodnej części góra lodowa Szewczenki kryje taką energię, która póki co nie ma nawet nazwy. „Słowa poety — pisał największy ukraiński slawista i filozof XX wieku Dmytro Czyżewski — w pewnej mierze są słowami Bożymi, bo poeta jest Bożym prorokiem. I „prawda i wolność”, i „sława” zależne są nie tylko od wezwania poety, ale bezpośrednio od Bożego słowa, Bożej woli”. Anglojęzyczny świat po raz pierwszy usłyszał o Szewczence pod koniec lat 60. XIX wieku. Entuzjastami byli tu przeważnie ukraińscy emigranci, a na początku XX wieku do tłumaczeń jego poezji dołączyła autorka słynnej powieści „Owad” Ethel Lilian Voynich. Później tłumaczyli go poeci o najróżniejszych upodobaniach literackich. „Sad wiśniowy koło chaty…”, na przykład, ma ponad dziesięć wariantów przekładowych, a „Testament” — ponad dwadzieścia. Epickie poematy poety po raz pierwszy ujrzały światło dzienne w języku angielskim dzięki „czystej krwi” Brytyjce Verze Rich (urodzonej w Londynie, a pochowanej, zgodnie z testamentem, można stać godzinami; patrzysz — nie można się napatrzeć… O Szewczence istnieją setki zachwycających przemyśleń i wypowiedzi wybitnych działaczy kultury z całego świata. Jeszcze przed 150. rocznicą urodzin poety zostały one zawarte w trzytomowym wydaniu „Światowa wielkość Szewczenki”. Przytoczę tylko dwa z nich: amerykańskiego malarza i pisarza Rockwella Kenta oraz tureckiego poety Nazima Hikmeta. „Jestem amerykańskim malarzem i Amerykaninem z krwi i kości — pisał ten pierwszy — ale to, co widziałem z dzieł Szewczenki-malarza, i to, co wiem o nim jako o poecie, wywołuje najgłębsze uczucia szczerego zachwytu jego talentem i twórczością. Jestem dumny z tych dzieł, jakbym sam był Ukraińcem. Wasz Szewczenko to mój Szewczenko”. A drugi jakby doprecyzowywał: „Są poeci jednego miasta, jednej wsi, jednego narodu. Ale są poeci wszystkich miast, wszystkich wsi, wszystkich narodów. Szewczenko jest właśnie takim”. Gaśmy pragnienie ze źródeł uzdrawiającego słowa Szewczenki, a wieczni będziemy z nimi! Pamiętając jednak o przestrodze współczesnego klasyka rosyjskiej poezji Jewgienija Jewtuszenki z jego studium „Geniusz, wcielony do wojska”: „Taras zwyciężył, tak jak w końcu duch ludzki zwycięża bezduchowność. Ale czy nie zbyt wysoką ceną, tak jak w końcu zwyciężyli i Puszkin, i Lermontow, i Pasternak, i Mandelsztam, i Achmatowa? I czy zwyciężyło umiłowanie wolności?”. Niestety, Jewgieniju Aleksandrowiczu, „nie zwyciężyło”. Jak pisał Szewczenko, „Bękarty Katarzyny // Jak szarańcza zasiedli” dzisiaj na wolność w naszym Krymie i czyhają na inne ukraińskie ziemie. Kontynuuje zatem spełniać się przerażenie współczesnego Szewczence i Pańskiego ulubionego poety A. Puszkina o „dzielnym” imperialnym żołnierzu-zdobywcy: Dokądkolwiek pędziłeś jak burza — Twój pochód, jak czarna zaraza, Gubił, niszczył plemiona… Jak wytrwać Ukrainie przed zagrożeniem tej „czarnej zarazy”? Jedyna nadzieja (nie w władzy, która póki co jest skrajnie niemocna) — w Bożej woli i w tym, że spełnią się jednak proroctwa Wielkiego Kobziarza: Powstanie Ukraina. I rozwieje ciemność niewoli, Świat prawdy roznieci, I pomodlą się na wolności Niewolnicze dzieci!..
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
tom, w ukraińskim Kaniowie, niemal obok grobu Tarasa Szewczenki). W latach 60. XX wieku przetłumaczyła dziewięć poematów Szewczenki, wśród których także te najsłynniejsze: „Sen”, „Kaukaz”, „I umarłym, i żywym…” i inne. Obecnie amerykański Ukrainiec Petro Fedynskyj przetłumaczył i opublikował w języku angielskim całą (!) spuściznę poetycką Szewczenki… Jedną z zagadek Szewczenki jest to, że jest on rzekomo „prosty” jako poeta i dlatego zrozumiały dla każdego czytelnika. Z tego powodu, jakoby, na Ukrainie wszyscy są szewczenkoznawcami. W rzeczywistości jest on jednym z najtrudniejszych i zawsze aktualnych światowych poetów. Nie bez powodu obecnie na świecie stoi, według przybliżonych obliczeń, 1100 pomników jemu poświęconych. To więcej niż wszystkim europejskim pisarzom razem wziętym. W 2000 roku UNESCO podjęło się wyłonienia jednej najpopularniejszej postaci spośród dwóch tysięcy ludzi kultury świata. Okazało się, że jest to Taras Szewczenko. Jego dzieła najczęściej i w wielkich nakładach są wznawiane nie tylko na Ukrainie, jego imieniem nazwano najwięcej miast, ulic, szkół, uniwersytetów, przedsiębiorstw, bibliotek, a nawet statków. Najwyższy szczyt na Kaukazie (4200 metrów) nazwano w 1939 roku „Pikiem Szewczenki”. Postawiono tam poświęcony mu znak pamięci (wyżej nie postawiono żadnemu poecie na świecie!). Na ten „Pik” dnieprowscy alpiniści dokonali wspinaczki na 200-lecie urodzin poety. Szewczenko jako poeta i postać inspirował wielu artystów do niemal nieprawdopodobnych odkryć. Komu nie jest znany obraz naszego genialnego rodaka z krwi, I. Repina, „Zaporożcy piszą list do sułtana tureckiego”?! Pracował nad nim ponad dziesięć lat. Długo obraz wydawał się jedynie monumentalny, ale brakowało mu jakiegoś żarliwego ognia. I oto artysta decyduje się na niesłychany krok: w postać atamana koszowego Sirki (po prawej stronie pisarza) wpisuje oczy (spojrzenie) Tarasa Szewczenki z jego fotografii z 1859 roku. I epickie płótno ożyło; pojawiło się w nim przenikliwe wewnętrzne spojrzenie, które nie tylko oświeca, ale wręcz wypala widza zarówno ogniem gniewu, jak i jednocześnie dramatycznym skierowaniem ku przyszłości. Przy takim obra- Jewhen BARAN
Nieco patetyczne nazewnictwo, ale akceptowalne w systemie mojego rozumienia owego fenomenu. Wszyscy my, wczoraj, dziś i jutro (o pojutrze nie powiem), jesteśmy produktem rodziny, wspólnoty, krajobrazu. Tak samo możemy wybierać — wspólnotę i krajobraz. Rodziną możemy się chwalić, milczeć o niej, wojować z nią (skrycie lub otwarcie), przyjmować ją. Chcę kilka słów powiedzieć o człowieku, który zdołał swoim życiem odkryć zalety i wady zaangażowania literaturą. Nazywał się Wołodymyr Połek (27 września 1924 — 19 lipca 1999). Bibliotekarz, bibliograf, kandydat nauk filologicznych, wykładowca Uniwersytetu Przykarpackiego imienia Wasyla Stefanyka. Rdzenny stanisławowianin (iwanofrankiwczanin). W przeddzień Dnia Niepodległości 2012 roku przyszło mi przyjąć z rąk mera Iwano-Frankiwska Wiktora Anuszkewyczusa odznaczenie i dyplom Wołodymyra Połka — „Honorowy obywatel Iwano-Frankiwska”, które przekazałem do Muzeum Literackiego Przykarpacia. Tak się złożyło. Wołodymyr Połek żył sam, miał dwie młodsze siostry, bratanka po jednej z sióstr. Pracowałem z Połkiem na katedrze literatury ukraińskiej pięć lat. Poznałem go wcześniej, wiosną 1992 roku, kiedy przyjeżdżałem po raz pierwszy na Uniwersytet Przykarpacki w sprawie możliwego zatrudnienia. Mały siwy człowiek, przyjemny w kontakcie, delikatny. Na pytanie o kobiety odpowiadał zawsze tak samo: „Kobieta — raj dla duszy i czyściec dla kieszeni”. Żył jako samotnik-anachoreta w swoim prywatnym domku przy Dostojewskiego 6, gdzie wszystko było zastawione książkami, sprawiało nawet wrażenie, że gospodarz i śpi na książkach. Mnie nigdy nie zapraszał do siebie (raz lub dwa razy byłem u niego w jakichś sprawach katedralnych). Mówił mi tak: „Jewhenie, pan jest książnikiem, pan jest taki jak ja. Pan mi ukradnie książki”. Książek u niego nie kradłem. W ogóle, ostatni raz ukradłem książkę jako student, będąc na Rówieńszczyźnie u kolegi z roku na weselu. Zdaje się, że to był „Quentin Durward” Waltera Scotta. Dlaczego właśnie ta książka? Nie wiem. Zapadła mi jakoś. Poza tym była bezdomna. Jakąś przypadkową wydawała się w pokoju obwieszonym dywanami, zastawionym „meblościankami” z serwisami, jakimiś mieszczańskimi gratami… Słowem, książek u Połka nie brałem, a kiedy nagle zmarł, to jego księgozbiór częściowo rozkradziono, częściowo wyprzedano, częściowo (resztki) przewieziono na uniwersytet. Kiedy wyszła moja broszurka „Zamach na miraże”, którą podarowałem Połkowi, to po kilku dniach Wołodymyr Teodorowycz podszedł do mnie i jakoś winnie powiedział: „Wiecie, Jewhenie, przeczytałem Waszą książeczkę. Nie wiem, co powiedzieć. Przyzwyczaiłem się, że krytyka — to albo „za”, albo „przeciw”. A Wy piszecie o Andruchowyczu i ja nie zrozumiałem: Wy go chwalicie czy krytykujecie”. Nie wiedziałem, co odpowiedzieć Połkowi, bo sam wtedy nie mogłem określić swojego stosunku do utworów tego pisarza. Możliwe, że moja nieokreśloność odbiła się w tych wczesnych publikacjach. Połek pisał dużo. Ale był to gatunek noty bibliograficznej przeważnie. Kiedy przeglądałem teczki z listami Połka i listami do niego, to natrafiłem na jeden list z jakiegoś moskiewskiego wydawnictwa (żałuję, że nie przepisałem go sobie, teraz nie wiem, czy zachowały się te listy). W nim redaktor jakiegoś wydania, doktor filologii, dość krytycznie ocenił materiał Połka, nazywając go „małym Napoleonem, który wyobraził sobie, że jest zwycięzcą bitwy pod Borodino”. Co za materiał wywołał taką negację moskiewskiego literaturoznawcy, nie przypominam sobie. Połek był bibliografem. Czy jak nazywał go jeden miejscowy klasyk od literatury — „księgowym od literatury”. Jeśli zabrać negatywną intonację, z jaką wygłaszano tę ocenę-charakterystykę, to miejscowy klasyk miał rację. Jedynie zapominał w tamtym momencie (zresztą nie tylko w tamtym), że „literacka księgowość” wtedy, jak i teraz, jest składową procesu literackiego. Trzeba było widzieć zagubienie Połka w tamtych latach: „Jewhenie, — mówił mi, — ja nic nie rozumiem. Ja nie nadążam z notowaniem publikacji. I najsmutniejsze, teraz nie widzę potrzeby w ich notowaniu”. To był dramat bibliografa starej szkoły: rzetelnego, sumiennego, uczciwego. Mam jedną z jego pierwszych drukowanych książek-informatorów „Literackie Przykarpacie” (Lwów, 1964), podarował mi ją pisarz-humorysta Pawło Kazymyrowycz Dobrianski (1930—2011). Książka doznała prześladowań cenzuralnych i została zakazana. Przeglądając ten informator, jestem w ogóle zdziwiony cenzuralną przezornością, bo żadnej kramoli tam nie zobaczyłem, z wyjątkiem kilku nazwisk, których wtedy nie wspominano w historii literatury (Sylwestr Jaryczewski, Jurij Szkrumeliak, Ulana Krawczenko, Ołeksandr Ołeś)… Połek był zakochany w Iwano-Frankiwsku i jedna z ostatnich jego książek krajoznawczych nazywała się „Majdanami i ulicami Iwano-Frankiwska” (1994). Ta książka jest wznawiana i pozostaje jedną z najbardziej wiarygodnych informacji o historii nazywania, przemianowywania miejskich ulic. Sądzę, że idea obwodowego programu telewizyjnego „Ulica” z jego niezmiennym prowadzącym krajoznawcą Mychajłem Hołowatym powstała pod wpływem książki Wołodymyra Połka. Połek odszedł nagle. Był letni upał 1999 roku. Na kilka dni przed nagłym zgonem był jeszcze na spotkaniu z byłymi studentami. Znaleziono go nieprzytomnego w swojej „celi”, udar. Nie odzyskawszy przytomności, Połek zmarł. Nigdy nie mówił o śmierci. Bał się jej. Bóg sprawił, że ten człowiek nie zrozumiał swojego odejścia. I to było optymalne odejście. Nie najlepsze, ale optymalne dla tego książnika-samotnika. Mnie momentami brakuje tego „Napoleona” przykarpackiego krajoznawstwa. Brakuje jego konsultacji, jego rady, jego zdziwienia i lekkiego ironicznego komentowania. Bo Frankiwsk, ukraiński Iwano-Frankiwsk, silny i wieczny nie mitycznymi abstrakcyjnymi historiami i budynkami (wielkimi, ale pustymi i martwymi bez ludzkiego ducha), ale i konkretnymi życiorysami-opowieściami, które powoli przekształcają się w krajobrazową legendę/baśń. Życie Wołodymyra Połka — tego człowieka-miasta — w całości mieści się w kulturowo-historycznej panoramie miasta. Miasta, w którym urodził się, żył, pracował i zmarł wielki idealista i wielki książnik. Wielki iwanofrankiwczanin Wołodymyr Teodorowycz Połek. W sali aktowej Uroczystej Akademii. W centrum Konsul Generalny Ukrainy w Monachium Wadym Kostiuk
Maschinelle Übersetzung
Literackie uniwersum pisarza Stepana Prociuka jest bardzo szerokie. Urodziwszy się jako poeta na początku lat 90., bezpowrotnie odradza się w hipostazie prozaika w latach 2000. Pracuje w różnych gatunkach: pisze powieści („Infekcja”, „Ofiarowanie”, „Totem”, „Zniszczenie lalki” i in.), zbiory esejów („Linoskoczkowie”, „Analiza krwi”, „Cienie pojawiają się o świcie”), książki dla młodzieży (trylogia o miłości „Marijka i Kostyk”, „Zakochani w słońcu”, „Argonauci”). A w 2010 roku Prociuk zwrócił się ku mało znanemu w literaturze ukraińskiej gatunkowi beletryzowanej biografii. Stworzył psychobiograficzną trylogię: „Róża rytualnego bólu” (2010) o W. Stefanyku, „Maski opadają powoli” (2011) o W. Wynnyczence, „Czarne jabłko” (2013) o A. Tesłence. Z prezentacją Stepan Prociuk zawitał do Instytutu Filologii. Anna MUKAN Zdjęcie Walerija POPOWA, centrum prasowe Instytutu Filologii. Bohaterowie jego beletryzowanych biografii — W. Stefanyk, W. Wynnyczenko, A. Tesłenko — przyciągnęli uwagę Prociuka przede wszystkim swoim skomplikowanym światem wewnętrznym. Autor pragnął zrozumieć sprzeczne charaktery ukraińskich geniuszy. Stepan Prociuk podkreśla, że nie miał potężnej tradycji literackiej w gatunku spsychologizowanej biografii. Jego poprzednikiem w tej dziedzinie jest chyba tylko W. Domontowycz ze swoimi „Powieściami Kulisza” oraz „Aliną i Kostomarowem”, pisanymi pod koniec lat 20. ubiegłego stulecia. Początkowo w planach Stepana Prociuka była tylko jedna powieść — „Róża rytualnego bólu: Powieść o Wasylu Stefanyku”, która miała uzupełnić serię „Autografy czasu” wydawnictwa „Akademija”. Jednak po udanej recepcji książki wśród czytelników pojawił się zamysł stworzenia psychobiograficznej trylogii. Po wyjściu ostatniej książki w styczniu 2013 roku Prociuk postanowił się zatrzymać, gdyż „trzy to sakralna liczba”, a powielanie podobnych książek może „przekształcić się w koniunkturę”. Według słów autora spsychologizowanych biografii, najtrudniej było wydać powieść o Archypie Tesłence — zapomnianym młodym geniuszu literatury ukraińskiej, którego reanimowanie z niebytu było sprawą honoru dla Stepana Prociuka. Wydawca wątpił w sukces takiej książki, chyba że byłoby to dzieło genialne. Wygląda na to, że pisarz przekonał wydawcę do tego. Trylogia otrzymała pożądany rezonans wśród krytyków i czytelników, chociaż Ukraińcy, uważa Stepan Prociuk, muszą jeszcze dorosnąć do takiego gatunku literatury. Osobliwością swoich spsychologizowanych biografii autor uważa brak w nich niedomówień i „niewygodnych miejsc”. Pisarz jest przekonany, że czytelnik powinien znać wszystkie niuanse życiorysu jego bohaterów — w tym prywatnego. Jednak Prociukowi nie chodzi o powieści bulwarowe, pragnie on zrozumieć całą sprzeczność egocentrycznej i jednocześnie niezwykle utalentowanej natury W. Wynnyczenki, tragicznego postrzegania świata Stefanyka, poetycko-dramatycznego losu A. Tesłenki. tragedię uświadomienia sobie zdrady własnego narodu na korzyść rosyjskiego, rzekomo „bardziej cywilizowanego”. Ale tak do stosownego czasu uważał nie tylko krymski Tatar Aziz, ale i mieszczanin Iwan Petrenko. „Nie był on rdzennym Rosjaninem, bo pochodził z ludu także, choć i dawno już przyłączonego do rosyjskiego carstwa, lecz mimo to wstydził się swojego pochodzenia, gardził swoimi ziomkami i usiłował zapewnić i siebie, i innych, że on jest »samym co nie jest rasiejskim czełowiekiem«”. Tę powieść Wołodymyr Leontowycz napisał jeszcze w 1903 roku. A obecnie doktor nauk pedagogicznych Remzi Refikowycz Dewletow, kierownik katedry edukacji początkowej Symferopolskiego Uniwersytetu Inżynieryjno-Pedagogicznego, tłumaczy ją na język krymskotatarski i publikuje w gazecie uniwersyteckiej. Miejmy nadzieję, że mimo obecnej sytuacji na po raz kolejny okupowanym przez Moskwę Krymie, wbrew zrywaniu ukraińskich flag na krymskotatarskich instytucjach, jednak pojawi się „Abdul-Gazis” także w osobnym wydaniu. Bo twórczość Wołodymyra Leontowycza, jak i sprawa ukraińska, której poświęcił swoje życie, musi żyć dla przyszłości. Przyszłości, w której nie powinno być „ziarna nieprawdy za sobą”. Anatolij Pałamarenko czyta opowiadanie Wołodymyra Leontowycza
Maschinelle Übersetzung
Mykoła CYMBALUK
Wysoka i do dziś przez nikogo nieoceniona zasługa w sprawie przywrócenia sławnego imienia jednego z uskrzydlonych Ukrainą należy do wnuczki brata Leontowycza, Ołeny Leontowycz (Woroninej), znanej działaczki ruchu kobiecego, pedagoga, pisarki, członkini NSPU. Już od ponad dwudziestu lat, oprócz aktywnej działalności społeczno-politycznej, translatorskiej i pisarskiej, prowadzi ona aktywnie pracę poszukiwawczo-badawczą. Starania pani Ołeny sprawiły, że do ukraińskiej historii i kultury powróciły imiona nie tylko W. Leontowycza, ale także W. Symyrenki (ukraińskiego przedsiębiorcy-mecenasa, za którego środki wydano „Kobziarza” T. Szewczenki), W. Szulhyna (pierwszego ministra spraw zagranicznych Ukraińskiej Republiki Ludowej), Natalii Iszczuk-Pazuniak (doktor filozofii (USA), badaczki twórczości Łesi Ukrainki) i in. Wszystkie wspomniane osobistości, które weszły w sferę zainteresowań pani Ołeny, łączy nie tylko ich działalność na niwie ukraińskiej sprawy, ale także bliskie lub dalekie więzi rodzinne. Wszyscy oni są potomkami wielkiego i rozgałęzionego starodawnego rodu kozackiego. Sam Wołodymyr Leontowycz w opowieści „Z życia mojej babci” pisał, że „ród Leontowyczów wywodził się z prawosławnej szlachty ukraińskiego pochodzenia z czasów Rzeczypospolitej i po podziale Ukrainy pozostawał przez pewien czas na prawobrzeżu. Nieco później niektórzy z Leontowyczów przenieśli się na lewy brzeg, na Hetmanszczyznę, i tutaj wielu z nich w różnych czasach zajmowało większe i mniejsze urzędy starszyzny, niektórzy nawet generalne. Ale z racji tego, że w większości nie godzili się z moskiewskimi przedstawicielami na Ukrainie, a jeden z nich był powinowatym Mazepy, prawie nikt z nich wtedy bardzo się nie wzbogacił”. Nie wzbogacił się zbytnio, jeśli mówić o majątku materialnym, także Wołodymyr Leontowycz, chociaż istniały ku temu wszelkie przesłanki. W spadku po ojcu, Mykole Pawłowiczu, połtawskim ziemianinie średniej ręki, nie otrzymał nie wiadomo jak wielkiej ilości ziemi. Ale wspaniałe wykształcenie (gimnazjum w Łubniach, potem wydział prawny Uniwersytetu Moskiewskiego), namacalny przykład jednego z najskuteczniejszych przedsiębiorców-Ukraińców, pioniera cukrownictwa W. F. Symyrenki, męża ciotki, wreszcie bystrość, pracowitość i przedsiębiorczość wyprowadziły go do pierwszych szeregów narodowej, dziś byśmy powiedzieli, biznesowej elity. A genetycznie odziedziczona godność narodowa i wzmocniona przykładem starszego pokolenia miłość do własnego narodu stworzyły ten fenomen ukraińskiego działacza, którym stał się Wołodymyr Leontowycz. …Zaledwie upadł, po rosyjskiej rewolucji 1905 r., zakaz ukraińskiego słowa drukowanego, a Leontowycz, który dał się już poznać jako aktywny działacz ruchu społeczno-kulturalnego i ziemstwa, od razu, zgodnie z decyzją Towarzystwa Ukraińskich Postępowców, składa wniosek o wydanie pierwszej ogólnoukraińskiej gazety (na Naddnieprzańskiej Ukrainie) „Hromadska dumka”. Wołodymyr Mykołajowycz został nie tylko założycielem, ale i jej pierwszym redaktorem. W tym samym roku, pod koniec grudnia, wyszedł pierwszy numer „Hromadskiej dumki”. Przetrwawszy nieco ponad pół roku, została ona za swoje narodowe stanowisko zamknięta przez carski rząd. A w zamian zaczęła wychodzić „Rada”, na którą zapasowe zezwolenie miał Borys Hrynczenko. W obu wydawnictwach W. Leontowycz występował zarówno jako pisarz, jak i oryginalny, kompetentny dziennikarz. Mówiono o tym w szczególności na wieczorze pamięci W. M. Leontowycza, który odbył się niedawno w Domu Pisarzy NSPU. Dzięki działaniom i staraniom pani Ołeny w latach 2004—2005 zebrano i wydano niemal całą znaną beletrystykę i spuściznę literacko-krytyczną pisarza, część publicystyki i epistolografii. W wyniku nieustannych poszukiwań badaczom udało się odnaleźć dotąd nieznaną część publikacji prasowych Leontowycza. Z jednej strony stanowią one jasną kartę w historii narodowego dziennikarstwa, a z drugiej uzupełniają twórczy portret autora. Zatem oprócz czterotomowego wydania, opublikowanego 10 lat temu, całkiem prawdopodobne, że wkrótce może pojawić się piąty, dodatkowy, nie mniej ciekawy i treściwy tom. Tym bardziej, że stoimy u progu obchodów 100-lecia Rewolucji Ukraińskiej 1917 roku. Zatem upublicznienie jakichkolwiek dotąd nieznanych kart naszej nadchodzącej historii kładzie dodatkowy solidny fundament pod tradycję już dzisiejszego narodowego budowania państwa. Przecież nie może być przyszłości, jeśli będziemy słabo znali naszą przeszłość. Między przeszłością a teraźniejszością istnieje nieprzerwany związek. Potwierdza to jeden z aktualnych dziś utworów W. Leontowycza, fantazja historyczna „Abdul-Gazis”, którą autor zadedykował swojej ukochanej żonie, Julii Wołodymyriwnie. Jest to powieść, w której głównym bohaterem jest Abdul-Gazis, najmłodszy i najbliższy chanowi spośród doradców. Od pierwszych wersów autor wprowadza czytelnika w jego świat: „Uczył się Gazis w obcej szkole, czytał rosyjskie książki, przyglądał się rosyjskiemu życiu i zaczęło mu się wydawać, jakoby to cudzoziemskie życie było lepsze niż życie w rodzinnym kraju. Kusiło chłopca, czyż dziw, że kusiło, kiedy i starzy już ludzie, starzy posłańcy chańscy, wspominając rodzinny Dejlam, ciężko się zamyślali, a szatan podpowiadał im wtedy do uszu obłudne myśli, przypominając o krzywdach wyrządzonych przez chana czy to im, czy ich znajomym i krewnym”. A dalej to subtelna psychologiczna opowieść o cenie i tragedii. Wołodymyr LEONTOWYCZ (1866—1933), znany działacz społeczno-polityczny i państwowy, pisarz, dziennikarz, jeden z organizatorów ukraińskiej prasy, zmarł, gdy na Wielkiej Ukrainie dochodził do apogeum krwawy plan Moskwy ujarzmienia Ukraińców Hołodomorem. Ale zmarł nie z głodu, a z tęsknoty za rodzinnym krajem. W wyniku Drugiej wojny ukraińsko-rosyjskiej 1918—1919 r. i okupacji Ukrainy przez bolszewicką Rosję W. M. Leontowycz wraz z milionami innych przedstawicieli świadomego ukraiństwa zmuszony był udać się na wygnanie. I dopiero po 60 latach, w 1993 roku, kiedy Ukraina odnowiła swoją państwowość, powrócił na ojczystą ziemię — swoimi książkami i, co najważniejsze, sprawą swojego życia.
Maschinelle Übersetzung
NADIJA ONYSZCZENKO
Marko Robert Stech, ósmy laureat nagrody „Głodoski skarb”, w Niżynie spotkał się ze studentami, wykładowcami i pracownikami Centrum Współpracy Humanitarnej z ukraińską diasporą, których materiały informacyjne wykorzystuje w swoich projektach kulturoznawczych. Pan Stech urodził się w Lublinie w Polsce, w ukraińskiej rodzinie. Od 1982 roku mieszka w Toronto w Kanadzie. Doktor slawistyki (doktorat ukończył na Uniwersytecie Torontońskim, rozprawą o dramaturgii Mykoły Kulisza) i „magister inżynierii”. Dyrektor wydawnictwa Kanadyjskiego Instytutu Studiów Ukraińskich, menedżer projektu „Encyklopedia Ukrainy w Internecie” oraz anglojęzycznego wydania „Historii Ukrainy-Rusi” Michała Hruszewskiego. Wykłada kulturę i historię Ukrainy na Uniwersytecie Yorku w Toronto. W latach 80. XX wieku był założycielem i kierownikiem artystycznym Awangardowego Teatru Ukraińskiego (AUT) w Toronto; współzałożyciel i redaktor czasopisma „Terminus” (1986–1989), które wywarło wpływ na ówczesny ukraiński underground. Producent filmu „Kysnevyi holod” (reżyser Andrij Dončyk, 1992), asystent producenta filmu „Łebedyne Ozero. Strefa” (reżyser Jurij Illienko, 1990), które były nagradzane na festiwalach w Wenecji i Cannes. Autor powieści „Holos” (2005) i niedokończonej powieści „Niewmyruschi”; redaktor (oraz autor wstępnych esejów) wybranych utworów Ihora Kostećkiego „Tobi nałeżyt cilyj switʼ” (2005); współredaktor wraz z Lucią Rżegorżykową antologii współczesnego ukraińskiego opowiadania w przekładach na język czeski „Ukraino, dawaj, Ukraino!” (Brno: Větrný mlýn, 2012). Autor licznych prac literaturoznawczych (m.in. o Mykole Kuliszu, Ihorze Kostećkim, Emmie Andijewskiej, Juriju Kosaczu), opowiadań i sztuk teatralnych. W 2009 roku otrzymał Międzynarodową Nagrodę Literacką im. Mikołaja Gogola za powieść „Holos”. W 2011 roku został autorem i prowadzącym cyklu audycji telewizyjnych „Oczyma kultury” w kanadyjskim programie KONTAKT. Gościa z Kanady towarzyszyli czterej laureaci Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki: pisarze Leonid Horlacz i Dmytro Iwanow, Michaił Słaboszpycki i Hryhorij Huseinow. Redaktor popularnego czasopisma literackiego „Kur’jer Kryworiżża” Hryhorij Dżamałowycz w 2006 roku złożył na depozyt sto tysięcy hrywien nagrody szewczenkowskiej, za udziałem Ligi Ukraińskich Mecenasów, i od już ósmego roku z rzędu wręcza imienną nagrodę najlepszym Ukraińcom. Otwierając spotkanie, rektor Niżyńskiego Państwowego Uniwersytetu im. Mikołaja Gogola, profesor Ołeksandr Bojko, powitał wszystkich obecnych z wydarzeniem, które „efektem obecności” wypełni nasze istnienie nową treścią. I wszyscy przekonaliśmy się o tym w ciągu trzech godzin intelektualnej rozmowy. Właśnie kultura, jej głębokie poznanie, zdaniem Marka Stecha, identyfikuje człowieka z narodowością. Wychowany w rodzinie ukraińskojęzycznej, młody Marko w polskim otoczeniu bardziej interesował się literaturą polską. Jednak, lepiej zapoznawszy się z literaturą ukraińską, w wieku 18 lat zaczął uświadamiać sobie, że jest Ukraińcem. Ukraińcy w Kanadzie aktywnie wspierali Euromajdan w Kijowie: pikietowali przedstawicielstwa dyplomatyczne Rosji i Ukrainy. Marko Stech przekazał bibliotece uczelni akademickie wydanie Hryhorija Skoworody oraz Encyklopedię Szewczenkoznawczą. Tezę kanadyjskiego naukowca i działacza społecznego rozwinęli ukraińscy profesorowie: dyrektor Instytutu Języka Ukraińskiego NANU Pawło Hryćenko oraz wiodący pracownik naukowy tej placówki i wykładowca Narodowego Uniwersytetu „Akademia Kijowsko-Mohylańska” Larysa Masenko. Poparł ich dyrektor wydawnictwa „Jarosławiw Wał”, pisarz i działacz społeczny Michaił Słaboszpycki, który uzupełnił bibliotekę uniwersytetu. Znacznie szczerzej, niż w radiu i telewizji, odczuliśmy skrzypaczkę Myrosławę Kotorowycz. Jej liryczne wykonanie „Ave Maria” Astora Piazzolli wraz z bajanistą Ihorem Saienkiem rozbrzmiewało w wiekowej ciszy dwustuletniej widowni. Otrzymaną nagrodę młoda artystka przeznaczyła na upowszechnianie twórczości swojego zmarłego ojca, narodowego artysty Ukrainy Bohdana Kotorowycza. — Peryferie to stan duszy, a nie miejsca. I dlatego wszyscy okazaliśmy się w Niżynie ludźmi jednego kręgu i ukraińskich przekonań — szczerze wyznał zasłużony artysta Ukrainy, pierwszy laureat nagrody Taras Kompanicz̆enko. Jego kobzarskie mistrzostwo przekazuje nam wolnościowość Hryhorija Skoworody i Spyrydona Czerkasenka, do której ciągłość potwierdzają także dzisiejsi Ukraińcy. Nazwa nagrody pochodzi od miasteczka Głodosy na dawnej ziemi chersońskiej, a obecnie obwodu kirowohradzkiego. Stamtąd pochodzili przodkowie Hryhorija Huseinowa ze strony matki. A na początku lat 60. XX wieku dziewięcioklasista z Głodosów przypadkiem natrafił na wielki skarb, który przez kilka tysięcy lat przechowywany był w ziemi. Było to scytyjskie złoto, obecnie eksponowane w Muzeum Skarbów Ukrainy w Kijowie. — Wydawało nam się, że może to być swoistym symbolem Ukrainy. Mamy tak bogatą ziemię, że „złoto” jest w niej na każdym kroku — stwierdza założyciel imiennej nagrody. Bardzo chciałbym, aby jego patriotyczny przykład poparli inni Ukraińcy, także w Niżynie. Bo u nas naukowcy, dziennikarze i studenci szukają i znajdują gogolowskie i szewczenkowskie skarby, którymi zachwycali się goście na ulicach dawnego kozackiego miasta i w Muzeum Rzadkiej Książki.
Maschinelle Übersetzung
Pełnowartościowe życie artystyczne kraju potrzebuje fachowych znawców, którzy powinni mieć możliwość wypowiedzi. Taką możliwość dają czasopisma artystyczne i kulturoznawcze. 12 maja 2014 roku jedno z takich wydawnictw — „Kino-Teatr” — będzie świętować swoją 19. wiosnę. Magazyn powstał w latach 90., w czasach niestabilności gospodarczej i niedostatku, kiedy jedno po drugim znikały wydawnictwa-starzyce, poświęcone kulturze i sztuce, a przestrzeń medialna wypełniała się blichtrem, glamourem i żółtą prasą. Samo istnienie ukraińskiej kinematografii znalazło się wtedy pod znakiem zapytania, co wywołało u ukraińskich filmowców wir emocji — od rozpaczy po skrywane nadzieje. L. IWANYSZYNA Reżyser filmowy Anatolij Syrych: „Kocham wasz magazyn, ponieważ tworzy iluzję, która zabiera mnie od rzeczywistości, gdzie kinematografia już nie istnieje” (zapis w księdze opinii redakcyjnych z 1997 roku). Bardziej optymistyczny był w tamtym czasie Mychajło Illenko: „Mam nadzieję, że kino się nie zatrzyma i magazyn „Kino-Teatr” będzie miał możliwość zwracania się do naszych reżyserów, aktorów, operatorów. Jestem bardzo wdzięczny za wsparcie i nadzieję, z jaką spotykam każdy nowy numer”. Korespondenci „Kino-Teatru” wierzyli w tę prognozę, a także w to, że w naszym kraju jest audytorium, które interesuje się teatrem i kinem, i że to audytorium czeka na profesjonalne spojrzenie na ukraiński proces filmowy, na sądy i doświadczenia ukraińskich i zagranicznych reżyserów, aktorów, operatorów, artystów, kompozytorów. Ostatecznie ukraińskie kino przetrwało pod naciskiem gospodarczego kolapsu i, choć powoli, to jednak kontynuowało swój rozwój w ciągu lat 2000. Na początku lat 2010. sukces takich filmów, jak „Toj chto projshow kriz wohon” („Ten, który przeszedł przez ogień”), „Chajtarma”, „Wiczne powertennia” („Wieczny powrót”), być może otwiera nowy zwrot w jego historii. „Mam nadzieję, że wreszcie statek ukraińskiego kina odpłynie w światowy ocean i, jak to bywa, odniesie głośne zwycięstwa. Ale do tego trzeba nie tylko podnieść kotwicę i doczekać się pomyślnego wiatru, ale też zorganizować ratunkową załogę, która mogłaby wyciągnąć nasz statek z dna morskiego na powierzchnię. Taki moment nadejdzie i będziemy jeszcze świadkami oraz uczestnikami odrodzenia ukraińskiej kinematografii” (Łeonid Cherewatenko, 2002). Magazyn dzięki czytelnikom i swojemu założycielowi — Narodowemu Uniwersytetowi „Akademia Kijowsko-Mohylańska” — kontynuuje stabilne utrzymywanie swojego kursu w burzliwych wodach (jeśli kontynuować analogię z żywiołem morskim) oraz regularnie, co dwa miesiące, docierać do swoich oddanych czytelników. Dzisiaj otrzymali oni już jego 112. numer. Ta regularność wielu nawet dziwi, gdyż wydawnictwom artystycznym wiedzie się nielekko: to wypływają, to toną, a jeśli pojawiają się nowe, to również na krótko… „To magazyn, który jako pierwszy otworzył horyzont tematów kina i teatru, łącząc je również po raz pierwszy. O masie filmów i spektakli jako czytelnik, a nawet jako specjalista, dowiedziałem się z niego. W szczególności o tych naszych filmach, które pokryły się kurzem zapomnienia” — mówi historyk teatru Wałerij Hajdabura. Dołącza do niego kolejny doktor nauk o sztuce Rostysław Pyłypczuk: „Magazyn „Kino-Teatr” jest dzisiaj najlepszym spośród czasopism o sztuce na Ukrainie, a jeśli chodzi o część teatrologiczną — to tym bardziej”. „Niezależnie od tego, że w ostatnich latach zbyt często Ukraińcom przyszło być widzami jednego jedynego teatru — teatru absurdu prezydenta Janukowycza — magazyn „Kino-Teatr” stoicko wypełniał swoją misję. Formował i formuje tę aurę, w której ukraińska kinematografia, rozszerzając koryto tradycji, wpływa w światowy nurt, a ukraiński widz wznosi się ponad papkę postsowieckich seriali, gdzie bohater w kamuflażu wciąż kogoś „moczy w wychodku”. Pamięta się, że prezydent „Hollywoodzkiej Fundacji Tryzub” Petro Borysiw w wywiadzie dla czasopisma mówił, że mimo słabości spraw scenariuszowych, ukraińskiemu kinu pomaga sama ziemia, krajobraz. Niechże ojczysta ziemia, która przechodzi dzisiaj przez tygiel prób, powstanie w całej swojej sile i pięknie oraz da nowe siły twórcom kina, artystom teatru i twórcom magazynu!” — tak uważa zasłużona dziennikarka Ukrainy Hanna Antypowycz z Połtawy. Eduard OWCHARENKO Zamysł zrealizowania takiego projektu powstał u kierowniczki Centrum Tetiany Zozuli jeszcze piętnaście lat temu i został częściowo wcielony na scenie Konserwatorium Kijowskiego (obecnie Narodowa Akademia Muzyczna Ukrainy imienia Piotra Czajkowskiego). Obecnie odbyła się premiera odnowionego programu, zmienili się wykonawcy, część numerów, ale główny cel pozostał: aby ludzie za pomocą sztuki lepiej poznali przykazania Boże. — Żeby ludziom stała się bardziej zrozumiała treść Bożych przykazań, trzeba doczytywać je do końca — opowiedziała pani Tetiana. — Powiedzmy, prawie wszyscy wiedzą, że piąte przykazanie zaczyna się słowami: „Czcij ojca swego i matkę”, ale nie każdemu wiadomo, że kończy się ono słowami: „aby przedłużyły się dni twoje na ziemi, którą darował ci Pan Bóg Twój”. Część numerów koncertu jest zbliżona do prawosławia, inna — do katolicyzmu, a utwory wykonywane są w różnych językach. Chcieliśmy pokazać, że jesteśmy jednym narodem, niezależnie od tego, do jakiego kościoła chodzimy i w jakim języku rozmawiamy. Koncert rozpoczął się utworem „Niech się wzniesie modlitwa moja” do muzyki P. Czesnokowa w wykonaniu solisty Narodowej Opery Ukrainy Andrija Honiukowa oraz chóru Narodowej Operetki Ukrainy, który brzmiał szczególnie podniośle i uroczyście. I ten utwór jest niezwykle współbrzmiący z przykazaniem „Czcij Boga i służ Mu”. Kiedy słuchasz impromptus Schuberta, opus 90, które muzycy nazwali „Ave Maria”, bo jego frazy zbiegają się z tekstem modlitwy, w wykonaniu Natalii Kołomijec (fortepian).
Maschinelle Übersetzung
Dlaczego Ukraina znów przeżywa kłopoty, a społeczeństwo jest rozbite? Dlaczego nie ma zgody i porozumienia w naszym domu? Najwyraźniej jedną z głównych przyczyn niepocieszających realiów dnia dzisiejszego stało się to, że bardzo oddaliliśmy się od Boga. Może właśnie sztuka pomoże nam powrócić do Pana? Taką próbę niedawno podjęto w Centrum Sztuki i Koncertów im. Iwana Kozłowskiego Narodowej Operetki Ukrainy, gdzie odbył się koncert „Dziesięć Przykazań Bożych”.
ło), to zaczynasz się zastanawiać, jak szybko przemija czas, a nasze tak zwane wartości często okazują się złudne. Właśnie o tym mówi przykazanie: „Nie czyń sobie bałwana ani żadnego obrazu tego, co jest na niebie wysoko, ani tego, co jest na ziemi nisko, ani tego, co jest w wodach pod ziemią. Nie będziesz im oddawał pokłonu i nie będziesz im służył”. Dzięki „Ave Maria” J.S. Bacha–Ch. Gounoda solistka Kijowskiego Narodowego Teatru Operetki Lubow Sahat skłoniła słuchaczy do zastanowienia się nad słowami przykazania: „Nie wzywaj imienia Pana, Boga swego, nadaremnie”, a „Poświęcenie Dziewicy Maryi” do muzyki O. Dudara i wierszy B. Hryszczuka przypomniało czwarte przykazanie, w którym mówi się: „Pamiętaj o dniu szabatu, aby go święcić. Sześć dni będziesz pracował i wykonywał wszystkie swoje prace, a dzień siódmy jest szabatem ku czci Pana, Boga twego”. Trudno znaleźć utwór, który lepiej odpowiadałby przykazaniu o czci dla rodziców, niż „Pieśń o ręczniku” do słów P. Majborody i wierszy A. Malyszki, a przykazaniu „Nie zeznawaj fałszywie przeciw swemu bliźniemu” — aria dona Basilia z opery „Cyrulik sewilski” G. Rossiniego, którą wykonał laureat międzynarodowych konkursów Andrij Honiukow. Słuchając arii Ostapa z opery M. Łysenki „Taras Bulba”, zaśpiewanej przez solistę Narodowej Opery Ukrainy Ołeksandra Melnyczuka, zastanawiasz się nad czynem Tarasa Bulby, który zabił syna Andrija, łamiąc przykazanie „Nie zabijaj”. Inny utwór w wykonaniu tego śpiewaka — monolog Jaga z opery G. Verdiego „Otello” — jest muzyczną ilustracją aż dwóch przykazań: „Nie cudzołóż!” i „Nie kradnij!”. Psalmem 22 „Boże mój, czemuś mnie opuścił” do muzyki H. Hawryłca, który w istocie jest filozoficznym podtekstem ostatniego przykazania „Nie pożądaj niczego, co należy do bliźniego twego”, chór Kijowskiego Narodowego Akademickiego Teatru Operetki zakończył koncert. — Takie koncerty są potrzebne i w święta, i w dni powszednie. Są konieczne, by podnieść ducha. A poza tym to wyjątkowa okazja, by połączyć słowo Boże i wysoką sztukę — podkreślił Andrij Honiukow. Nawiasem mówiąc, tego wieczoru chór Narodowej Operetki Ukrainy po raz pierwszy wykonywał muzykę duchową. Tak w nowy sposób odsłaniają się talenty w Centrum im. Iwana Kozłowskiego. A poza tym tutaj zawsze kierują się słowami Tarasa Szewczenki: „Od obcych ucz się, a swego nie wstydź się”, propagując narodową i światową kulturę muzyczną.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
...ni: „Świata nie uratują kandydaci na prezydenta, lecz ludowa i patriotyczna pieśń”. Do wianka życzeń swój muzyczny występ wpleciona zasłużony artysta Ukrainy kobzarz Taras Syłenko, prezentując fantastyczny śpiew starodawnych obrzędowych pieśni. Ozdobą artystycznego wieczoru był występ kijowskiego chóru „Obołoń” pod kierunkiem śpiewaka i kompozytora Ołeksandra Swerdiuka. Zespół powstał dwa lata temu, ale w tym czasie zdobył już popularność, jest laureatem ogólnoukraińskich konkursów i festiwali. Chór wykonał ukraińskie pieśni ludowe oraz utwory współczesnych kompozytorów. Uroczystym zakończeniem wieczoru zabrzmiała majestatyczna oda o Wielkanocy „Chrystus Zmartwychwstał!”, napisana przez Ołeksandra Swerdiuka na słowa metropolity Illariona (w świecie Iwana Ohijenka) oraz Alli Szylo. Życzymy tej utalentowanej rodzinie — Nadiji Danyłewskiej i Mykole Tkaczowi, prawdziwym krzewicielom ukraińskiej kultury — niewyczerpanej inspiracji na niwie krajoznawstwa, oświaty, w ich twórczości poetyckiej, a także wielu nowych ciekawych badań i wydań.
Maschinelle Übersetzung
Trzeciego dnia świąt wielkanocnych, 22 kwietnia 2014 roku, w eleganckiej sali stołecznego Domu Literatów, twórcze małżeństwo — poeci i znawcy ludoznawstwa, członkowie Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy Mykoła Tkacz i Nadija Danyłewśka zaprezentowali zbiór ukraińskich pieśni ludowych „Klen buło, czym ne derewo”. Są oni laureatami nagród literackich „Błahowist” im. M. Kociubynśkiego, współautorami publikacji folklorystyczno-etnologicznych: „Wyjdy, wyjdy, Iwanku” (1993), „Kłeczalnyj mist” (1995), „Iszow Mykołaj” (1996), „Peretyk” (2000), „Chlib nasz nasusznyj” (2003), „Oj ty, Kałyto, oj medowaja” (2004), „Prosyły batko, prosyły maty” (2005) i in.; opracowali spuściznę twórczą pisarza, etnografa i publicysty D. M. Moroza oraz antologie wierszy o tematyce kalendarzowej ukraińskich poetów. Nadija Danyłewśka i Mykoła Tkacz są autorami tomików poetyckich, publikacji naukowych oraz licznych artykułów w prasie. Wiktorija RUTKOWŚKA (WALKOWA), członkini Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy. „Klen buło, czym ne derewo” to trzeci zbiór folklorystyczny Nadiji Danyłewśkiej i Mykoły Tkacza. Pierwszy — „Oj ty, proso-wołoto” ujrzał światło dzienne w 2008 roku, drugi — „Czumaroczka riabesieńka” — w 2011. Do zaprezentowanej książki weszły przykłady najpopularniejszych gatunków folklorystycznych: pieśni kalendarzowe, rodzinne i społeczno-obyczajowe, kołysanki, kozackie, żołnierskie, weselne, żartobliwe, liryczne, przyśpiewki oraz psalmy ludowe, zapisane od mieszkańców wsi z Czernihowszczyzny, Czerkaszczyzny i Kijowszczyzny, głównie w latach 80. i 90. XX wieku. Ponadto zamieszczono opis tradycyjnego ukraińskiego wesela ze wsi Łuhowe w rejonie mieńskim obwodu czernihowskiego. Aby zachować oryginalność lokalnej gwary, autorzy opracowania trzymali się zapisu słów dialektalnych tak, jak brzmią one w danym regionie. Na wieczorze obecni byli przedstawiciele twórczej inteligencji — poeci, dziennikarze, folkloryści, pracownicy muzeów, pedagodzy, koledzy z Ziomkostwa Czernihowskiego, członkinie klubu „Wołynianka”. Swoich przyjaciół i kolegów przybyli powitać profesor Narodowej Akademii Kierowniczych Kadr Kultury i Sztuki, zasłużony pracownik kultury Ukrainy, kierownik artystyczny zasłużonego zespołu pieśni i tańca „Darnyczanka” Petro Andrijczuk oraz śpiewak Mychajło Połoz. Prowadzący — doktor nauk filologicznych, kierownik działu folklorystyki Instytutu Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. M. T. Rylskiego Narodowej Akademii Nauk Ukrainy Mykoła Dmytrenko podkreślił, jak ważne jest nie tylko zachowanie ukraińskich tradycyjnych skarbów pieśniarskich, ale także tworzenie możliwości dla kontynuacji ich funkcjonowania. To bezcenne, pełne poświęcenia dzieło od wielu lat wykonują Nadija Danyłewśka i Mykoła Tkacz. To, że pieśni utrwalone od ich nosicieli, z których wielu odeszło już na tamten świat, zyskują drugie życie, jest zasługą tej twórczej rodziny. Niektóre z nich znajdują się w repertuarze chóru „Homin” (kierownik, laureat Nagrody Szewczenkowskiej Łeopold Jaszczenko), ludowej artystki Ukrainy Wałentyny Kowalśkiej, zespołu wokalnego „Lubystok” (kierownik Nina Łewyćka), kobziarza Tarasa Syłenki. W programach tria „Żajworonok” pod kierownictwem Wałentyny Dmytriwny Komanczuk jest niemało utworów ze wspomnianych zbiorów folklorystycznych, niektóre z nich zabrzmiały również tym razem. Szczere słowa podziękowania za współpracę wyraziła etnomuzykolog, uczestniczka grupy folklorystycznej „Bożyczi”, Olha Karapata. Wykonała ona prawdziwie tytaniczną pracę, rozszyfrowując pieśni zapisane z głosu na taśmę magnetofonową i przeniesione na nośniki elektroniczne. A Wałentyna Kowalśka w swoim wystąpieniu podkreśliła dawne twórcze więzi z panią Nadiją i panem Mykołą oraz podarowała małżeństwu luksusowe wydanie „Pisennyj swit ukrajinoznawstwa”, do którego weszła seria zapisanych przez nich pieśni. Ze swojej strony Nadija Danyłewśka mówiła o znaczeniu twórczości pieśniarskiej dzisiej-
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
Czternasty Międzynarodowy Konkurs z języka ukraińskiego im. Petra Jacyka dobiega końca. Jego oficjalne zamknięcie z wręczeniem wszystkich najbardziej prestiżowych nagród odbędzie się w Narodowym Akademickim Teatrze Dramatycznym im. I. Franki (pl. Iwana Franki, 3) 15 maja br. o godz. 12.
Maschinelle Übersetzung
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracyjne KB nr 4066 z 02.03.2000 r.
Redaktor naczelny: Pawło MOWCZAN
W świątecznym programie — wystąpienia znanych ludzi na Ukrainie W świątecznym programie — wystąpienia znanych ludzi na Ukrainie
Maschinelle Übersetzung
Redaktor naczelna Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK Zastępczyni redaktora naczelnego ds. produkcji Natala SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks) Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK
Maschinelle Übersetzung
Dział tematyki społecznej Petro ANTONENKO 279-49-47 Dział pracy proświtańskiej Nadija KYRIAN 270-55-57 Dział kultury Mykoła CYMBALIUK 279-49-47 Dział korekty Tetiana SZCZERBAK Iryna STELMACH 278-63-69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Wołodymyr ŻYHUN 278-63-69 Redaktor dyżurny Nadija KYRIAN Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Wydrukowano z gotowych form fotochemicznych w spółce z o.o. “Polihrafcentr” w środę. Łączny nakład w maju — 14 800 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powoływanie się na “Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety “Słowo Proświty” — 30617
Maschinelle Übersetzung