Fot. Ołeksandr Łytwynenko
Jewhen JASZCZENKO, Korosteń
Im dalej w przeszłość odchodzi moment upadku Trzeciej Rzeszy, tym bardziej paradoksalnie wyglądają nasze obchody rocznic zwycięstwa nad nią. I nie tylko paradoksalnie, lecz także pełne goryczy i głębokiego rozczarowania. Wystarczy porównać stan rzeczy w kwitnących Niemczech z gospodarczą ruiną państw, które powstały na terenie dawnego Związku, a od razu pojawia się szereg bolesnych pytań. Istotnie, jak mogło się stać, że Związek Radziecki po hucznym zwycięstwie się rozpadł i zniknął z map geograficznych, a pokonane Niemcy zjednoczyły się i nadal triumfalnie postępują we wszystkich dziedzinach narodowego bytu: w gospodarce, kulturze, oświacie, badaniach naukowych, sferze socjalnej, gromadzeniu rezerw złota i walut? Co zatem stało się z nami w powojennych dziesięcioleciach? — myślowo pyta przeciętny obywatel niepodległej Ukrainy. — My, zwycięzcy nazizmu, znaleźliśmy się w stanie gospodarczego i moralnego upadku. Dlaczego? — tak myśli nasz zakłopotany współczesny. Ale nikt nie daje rozsądnych odpowiedzi, nikt w ogóle nie odpowiada na to palące pytanie zdezorientowanych dusz: ani Rząd, ani Prezydent, a tym bardziej Rada Najwyższa, ani liderzy partii politycznych. Natomiast wszyscy uważają za konieczne coroczne obchody dawnego zwycięstwa, które z upływem czasu coraz bardziej przypominają kpiące przypomnienia o naszych powojennych porażkach. Tymczasem przed prawdą się nie ukryjesz. Dość kołysania się mirażami odległych osiągnięć, które obróciły się w krach komunistycznej utopii; nadszedł czas, by spojrzeć prawdzie w oczy i w dniu kolejnego jubileuszu zwycięstwa uznać swoją porażkę w rywalizacji z Zachodem. Ponieważ wszystko w naszym świecie jest ze sobą powiązane, spróbujmy wyjaśnić, na czym polega związek między zwycięstwem Związku Radzieckiego w II wojnie światowej a obecną gospodarczą klęską, w jakiej znajduje się praktycznie cała przestrzeń postradziecka. Ważne jest ustalenie przyczyny, bo inaczej wszelkie próby wyjścia z kryzysu pozostaną daremne. Bezsprzecznie kryje się tu nie jedna przyczyna, lecz szereg przyczyn, i niektóre korzenie naszych nieudanych rywalizacji z Zachodem
Iwanowi Bahrianemu 100 lat
LATOPISNY NOWOGRÓD-SIEWIERSKI
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
trzeba szukać w głębinach stuleci. Ale jest jedna przyczyna, którą warto omówić przede wszystkim. Główną przyczyną naszego upadku jest ideologia marksistowska. Pozwoliliśmy wszczepić sobie tę zabójczą zarazę. Okazaliśmy się tak bardzo naiwni, lekkomyślni i nieprzewidujący, że ta ideologiczna infekcja swobodnie rozprzestrzeniła się wśród nas, zakorzeniła się i zatruła etnokulturowe podstawy świata słowiańskiego. Porównajmy naszą sytuację ideologiczną w XX wieku z sytuacją ideologiczną Niemiec w tym samym przedziale czasu. Różnica tutaj po prostu zdumiewa, skłaniając do myślenia o Niemczech jako o szczęśliwym kraju, a o Niemcach jako o ulubieńcach losu, narodzie, któremu bardzo się poszczęściło. Powszechnie znanym faktem historycznym jest to, że dojście do władzy partii Adolfa Hitlera w 1933 roku uratowało Niemcy przed marksizmem. Drugim faktem historycznym jest to, że zachodni alianci wspólnie z Związkiem Radzieckim uratowali Niemców przed narodowym socjalizmem. Partie nazistowska i marksistowska zostały zakazane w zachodnich strefach okupacyjnych. W ten sposób Niemcy Zachodnie wyszły z wojny uwolnione od wpływu dwóch zabójczych ideologii — marksizmu i nazizmu. Republika Federalna Niemiec otrzymała możliwość rozwoju na zasadach liberalnej demokracji i gospodarki rynkowej. Związek Radziecki natomiast przyjął swoje zwycięstwo nad Hitlerem jako dowód wyższości ideologii marksistowskiej i scentralizowanej socjalistycznej gospodarki. Jednak pod koniec lat 60. było już oczywiste, że korzyści socjalizmu są iluzoryczne, gospodarka planowa jest nieefektywna, a scentralizowane zarządzanie gospodarką narodową wpędza imperium w ślepy zaułek. Ale partia komunistyczna nie myślała o zrzeczeniu się władzy. Naród studiował dzieła klasyków marksizmu-leninizmu w kółkach politycznej edukacji, a nomenklaturowcy siedzieli w fotelach szefów i wydawali polecenia, dbając przede wszystkim o własne korzyści. Kiedy sytuacja stała się zupełnie kiepska, w 1991 roku zorganizowanie rozeszli się po narodowych mieszkaniach i wkrótce wywieźli z Federacji Rosyjskiej
300 miliardów dolarów, a z niepodległej Ukrainy — 26 miliardów. Tymczasem zjednoczone Niemcy podbijają życiową przestrzeń dawnego Związku masowym najazdem swoich towarów na rynki WNP, na przykład szóstego „Mercedesa”, który już na zawsze opanował słowiańską duszę. Natomiast nasi politycy co roku świętują dzień zwycięstwa nad Niemcami i Hitlerem, którego zresztą mamy możliwość oglądać niemal codziennie w telewizji. Sądzę, że wielbiciele Führera odbierają ten fakt jako dowód jego pośmiertnej popularności. Trzeba podkreślić także coś innego. Za pomocą uroczystości poświęconych jubileuszowi dawnego zwycięstwa wygodnie ukrywać przed narodem wczorajsze zbrodnie, popełnione na przykład w Czeczenii, Afganistanie i wielu innych miejscach — niestety nie da się ich wykreślić z historii. Za nadmierną eksploatację minionej chwały trzeba płacić statusem dłużników i żebraków rynku finansowego. Zwycięstwo w ogóle nakłada na zwycięzcę wielką odpowiedzialność i jeśli zwycięzca tego nie pojmuje, to przemienia się ono w porażki. Właściwie to właśnie nas spotkało. Partia komunistyczna roztrwoniła wspaniałe dziedzictwo powszechnego zwycięstwa na urojenia marksistowskiej ekspansji i zaprowadziła uciskane narody w ślepy zaułek, skąd można je wyprowadzić tylko siłą, jak bydło z objętej pożarem obory. Zniszczenie marksizmu w Niemczech nie uczyniło nazistów lepszymi, i tak samo zniszczenie nazizmu w II wojnie światowej nie uczyniło lepszymi radzieckich marksistów, gdyż obie te teorie, nazizm i marksizm, mają piekielne pochodzenie. Niemcom udało się uwolnić od nich ostatecznie, a nam — nie. Nasza partia komunistyczna, partia marksistów-leninistów, nie została jeszcze oficjalnie oskarżona o zbrodnie przeciw ludzkości w nowym procesie norymberskim, nie została skazana ani zakazana. Wielu to odpowiada. Komuś jest opłacalne, byśmy nosili w sobie dżumę XX wieku aż do kresu.
KINO W UKRAINIE
Dobrowolne ofiary „Na Cerkiew Kobzarza”: MBF „Ukraińska Rodzina” Nr rach. 26045200145101 w Podolskim oddziale AKB „Kijów”, MFO 320401 ZKPO 21709106
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
ustawę o Gabinecie Ministrów, która została przyjęta z naruszeniem Konstytucji, przyjmuje ustawę o przeprowadzeniu przedterminowych wyborów parlamentarnych, wprowadza zmiany do obecnej ustawy o wyborach deputowanych ludowych, zmiany do budżetu, skierowane na finansowanie wyborów, a także tworzona jest komisja ds. przygotowania nowej redakcji Konstytucji. Te i inne ważne postanowienia powinny sprzyjać przeprowadzeniu uczciwych demokratycznych wyborów, a także zapobiec w przyszłości podobnym kryzysom politycznym, uczynić władzę uczciwą, przejrzystą, kontrolowaną przez naród. Inf. ktoś z komuno-socjalistów, za kilka lat kryzys nieuchronnie się powtórzy i znów nieuchronność — czyściec powtórnych wyborów. To jak walka ze stonką ziemniaczaną, choć ten żuk zapewne nie jest zamorskim szkodnikiem i przez mikroskop można zauważyć na jego nóżkach „kirzowe” buciki. Bezsprzecznie, w wyborach nie jest zainteresowana trzecia strona poza granicami Ukrainy, której obecność jest niewidoczna, ale która niecierpliwie czeka na wprowadzenie stanu wyjątkowego, aby przy okazji pospieszyć do nas w roli tak zwanych rozjemców. Możliwe, że dlatego politykom tak trudno się porozumieć, aby wreszcie pójść na przedterminowe wybory. Wyobraźmy sobie, że wszystko byłoby spokojnie, a setki polityków, urzędników, wpływowych ludzi tak i nie otworzyłyby narodowi prawdziwego oblicza, kontynuując oszukiwanie ludzi i niszczenie ukraińskiej samodzielności dla osobistych interesów czy z sympatii do innych bratnich narodów świata. Teraz my ich zobaczyliśmy, i kto jest rozumny, ten zdoła odróżnić Ukraińca od faryzeusza i otwartego wroga. Naród zmądrzeje i będzie wybierał z większą uwagą i odpowiedzialnością. Przedterminowe wybory będą dobrą lekcją dla wszystkich. WYDARZENIA, FAKTY, KOMENTARZE
Maschinelle Übersetzung
Wynikiem trudnych rozmów o wyjściu z kryzysu politycznego w Ukrainie stało się porozumienie między Prezydentem W. Juszczenką a liderem koalicjantów, premierem W. Janukowyczem, w następującej sprawie. W Ukrainie odbędą się przedterminowe wybory do parlamentu. Aby je przeprowadzić i aby Rada Najwyższa mogła przyjąć niezbędne ustawy, Prezydent wstrzymuje działanie swojego dekretu z 26 kwietnia o rozwiązaniu parlamentu i uchyla punkt o wyznaczeniu wyborów na 24 czerwca (ich nowy termin zostanie określony). Parlament wznawia pracę na krótki czas, aby podjąć niezbędne decyzje dotyczące wyborów. Frakcje opozycyjne — BJuT i „Nasza Ukraina” — na ten czas wracają do pracy w parlamencie.
Rządząca koalicja parlamentarna zgodziła się na wszystkie 18 punktów żądań Prezydenta dotyczących przezwyciężenia kryzysu, wyjaśniając, że dalsza konfrontacja prowadzi do jeszcze głębszego kryzysu i możliwego rozłamu kraju. Wśród tych żądań są następujące: parlament niezwłocznie przyjmuje ustawę o mandacie imperatywnym, który uniemożliwiłby przechodzenie posłów z jednej frakcji do innej, dokonuje przeglądu
Maschinelle Übersetzung
Przedterminowe wybory parlamentarne przywrócą Ukrainie stabilność polityczną i dadzą politykom kilka ważnych lekcji. Mówił o tym podczas konferencji prasowej 4 maja prezydent Wiktor Juszczenko. Głowa państwa potwierdziła też swoje przekonanie, że jednym z głównych czynników politycznej niestabilności jest „nieudolna reforma konstytucyjna”. Prezydent przypomniał, że kryzys polityczny ma swoje źródło w zdradzie niektórych posłów wobec zasad partii politycznych, dzięki którym weszli do parlamentu. „Dziś poseł, polityk, dzięki tezie o przedterminowych wyborach otrzymał szczepionkę na wierność głosowi wyborcy, a żaden z wysokich organów władzy na Ukrainie nie będzie już miał ochoty dokonywać rewizji wyborów”, — powiedziała Głowa Państwa. Prezydent wezwał także, by nie interpretować dzisiejszej decyzji jako „zwycięstwa kogoś nad kimś”, zaznaczając, że na rozwiązanie kryzysu politycznego czeka całe społeczeństwo.
www.president.gov.ua
Maschinelle Übersetzung
Wołodymyr FERENC, m. Iwano-Frankiwsk
Ze wszystkich dotychczasowych propozycji i projektów dotyczących uregulowania kryzysu parlamentarnego najbardziej zaskoczył mnie Ołeksandr Moroz. Chodzi nie tylko o jego postępowanie przed wydaniem dekretu Prezydenta i po nim. Zaskoczyła mnie dosłownie ostatnia propozycja, którą rozpowszechniły ukraińskie media i na którą prawie nikt nie zwrócił uwagi. Proponowano jako wyjście z kryzysu zakończenie reformy konstytucyjnej w części dotyczącej zmian samorządu terytorialnego i decentralizacji władzy. Każdemu przeciętnemu człowiekowi jasne jest, że w tym krytycznym momencie reforma samorządowa grozi całkowitym upadkiem państwa ukraińskiego, przekształceniem go w kolonię silnych sąsiadów. Czy w tym momencie ukraiński polityk-mąż stanu może mówić o reformie samorządowej? Moroz to powiedział, co świadczy o jednym — fatalnym dążeniu, by za wszelką cenę dokończyć technologię reformy konstytucyjnej, która okazała się w rzeczywistości technologią kryzysu politycznego. Biorąc pod uwagę doświadczenie i kwalifikacje polityczne takiego polityka jak Moroz, chciałoby się wierzyć, że on po prostu się myli albo zadziałała zwykła niechęć do przyznawania się do błędów, które doprowadziły parlament do wydania dekretu Prezydenta i spowodowały serię kolejnych błędów parlamentu. Historia wszystko oceni, lecz znając Morozа, łatwo przewidzieć, co mogło się stać w przypadku uspokojenia parlamentu w wyniku tzw. wariantu zerowego, a faktycznie całkowitego odwrotu Prezydenta. Bardzo szybko większość miałaby przewagę 300 głosów i uzurpację władzy z jednym celem — nieublaganym dokończeniem nieudanej reformy konstytucyjnej. I nie byłoby na to rady, bo komuś w Ukrainie i poza Ukrainą to zapewne bardzo się opłaca. O narodzie mówiono wtedy tak samo jak w epoce „rozwiniętego socjalizmu”, wstawiając dziś modne słówka o demokracji, wolności, ochronie socjalnej i zjednoczeniu Ukrainy pod sztandarem dwóch języków państwowych i dwóch „braterskich” narodów. Prezydenta dla narodu wybieraliby deputowani w parlamencie na własny „obraz i podobieństwo”. Na szczęście Prezydent Ukrainy w porę zrozumiał, w jaką przepaść pcha naród naruszenie Konstytucji przez parlament. Gdy prawo łamie człowiek, urzędnik, nawet liczna grupa bardzo wpływowych obywateli — można to jakoś naprawić i ukarać winnych. Lecz gdy najwyższy ustawodawczy organ wybieralny dopuszcza się naruszenia Konstytucji, ma nieprzezwyciężoną pokusę, by uczynić ten błąd prawem, aby się usprawiedliwić nawet ceną skrajnej konfrontacji. Jedynym wyjściem jest dać choremu parlamentowi spokój, ze zrozumieniem wysłuchując ich sentencji o własnej zdolności do działania i o niezgodności z prawem rozwiązania. Niech tak myślą, może to złagodzi przeżycie szoku z powodu omylności nieomylnych twórców prawa. Wielu deputowanym chciałoby się wierzyć także w nieomylność narodu, który wybrał ten parlament. Niestety, wszyscy się mylą, a naród ukraiński tym bardziej mylił się w wyborach do Rady Najwyższej i jeszcze będzie się mylił, opanowując naukę demokracji. Co lepsze: naprawić wszystko przez wybory przedterminowe czy w imię honoru parlamentu cały naród ma ryzykować własnymi prawami i wolnościami? Jeśli pójdziemy drogą przeciwdziałania ponownym wyborom, naród może tak i nie poczuć się jedynym nosicielem pełni władzy. Niektórzy pod słowem „demokracja” z inercji rozumieją specyficzny ukraiński braterskonarodowy socjalizm z niezadowoloną twarzą i rozdwojonym językiem, w zamrożonych okularach i z wyciągniętą po socjalne jałmużny ręką zbyt bogatych. Ten socjalizm w tandemie z komunizmem „bohatersko” i pozornie walczy z „kuczmizmem”, lecz w rzeczywistości szczerze celuje w znienawidzony im ukraiński nacjonalizm i dusze niezrozumiałych im ukraińskojęzycznych Ukraińców. Aby kropla po kropli wytrawić cały ten marazm z sprywatyzowanej ukraińskiej polityki, potrzebne są przedterminowe wybory, by zmienić lub choćby przetrząsnąć partyjne utajnione listy i wyrzucić na śmietnik historii komunistów i socjalistów z głowami wiecznie zwróconymi na północ. Czy „większość” zgodzi się pójść na przedterminowe wybory? Tylko pod batem. Nikt dobrowolnie nie oddaje władzy, by znów ryzykować wydawanie wielkich pieniędzy na własny zepsuty PR. Przecież poprzednie wybory były tak niezwykle kosztowne dlatego, że planowano je jako zdobycz na zawsze, a ubezpieczeniem tego miała być reforma konstytucyjna, którą konsekwentnie „przeciągali” Moroz i socjaliści. Trudno im wyobrazić sobie bankructwo Rady Najwyższej — tak niezawodnej firmy interesów biznesowych, dlatego szok wielu rozentuzjazmowanych posłów jest normalną reakcją na wiadomość o przedterminowych wyborach. Po ludzku trzeba ich zostawić w spokoju i uparcie, nieustępliwie przeprowadzać wybory. To ich przywróci do rozsądku. Pójdą na wybory, a jeśli nie pójdą — stracą swoją szansę. Prawda, wybory nie będą już tak pompatyczne jak w 2006 roku, ale zmiany składu frakcji na pewno będą. Jedno jest jasne — jeśli do parlamentu znów, nawet na listach regionałów, trafi
Maschinelle Übersetzung
Julia Tymoszenko wezwała ludzi, by nie zwracali uwagi „na te mity, które sztucznie są tworzone przez rozmaite sondaże socjologiczne, twierdzące, że przedterminowe wybory nic nie zmienią”. Julia Tymoszenko jest przekonana, że przedterminowe wybory „przyprowadzą do parlamentu siły polityczne w innych proporcjach”. „Nie wszystkie siły polityczne są takie same, wszyscy politycy są różni: ktoś zdradza, ktoś się sprzedaje, a inni przechodzą swoją drogę polityczną uczciwie”, — powiedziała. Julia Tymoszenko wezwała do oddawania głosów na podstawie „praktycznego intelektualnego namysłu”. „Ukraina rodzi się dziś jako już dostatecznie stabilna demokracja”. Julia Tymoszenko podziękowała wszystkim politykom „ze wszystkich bez wyjątku obozów”, którzy „wszyscy znaleźli w sobie odwagę, by wyjść naprzeciw i narodowi Ukrainy, i logice, i sprawiedliwości”. Liderka BJuT wyraziła przekonanie, że „przedterminowe wybory przyniosą tak wyjątkową jakość dla ukraińskiego parlamentu, gdy o wybranych politykach, wybranej sile politycznej, utworzeniu koalicji i opozycji będzie decydować tylko 3 miliony głosów, a nie 3 miliony baksów”. „Myślę, że właśnie wybór ludzi po tych przedterminowych wyborach będzie decydujący. …Ukraina staje się przykładem, jak bez jakiejkolwiek interwencji zewnętrznej, co mnie bardzo cieszy, bez jakiejkolwiek presji, wyłącznie własnymi siłami politycznymi Ukraina wyszła z tego kryzysu — i wyszła silna”, — powiedziała liderka BJuT. Ponadto zaznaczyła konieczność „wprowadzenia minimalnych zmian do ustawodawstwa wyborczego, aby wybory były uczciwe, odbywały się w normalnych terminach, aby nie dopuścić do fałszerstw i chaosu z listami”. Poinformowała również, że w grupie roboczej trwa dyskusja nad przyjęciem „pakietu projektów ustaw o statusie posła, który zwiększa odpowiedzialność za przejście z jednej drużyny do drugiej z motywacji korupcyjnych”. Tematem dyskusji jest także reforma systemu sądowniczego oraz uchwalenie Uniwersału jedności narodowej. Według słów J. Tymoszenko, gdy Uniwersał nabierze statusu ustawy, „nie będzie już możliwości zdradzać w procesie negocjacji, a potem”. Ponadto Tymoszenko wskazała na konieczność wprowadzenia zmian do ustawy o Gabinecie Ministrów oraz określenia statusu parlamentarnej opozycji. Tematem dyskusji grupy roboczej jest również zniesienie nietykalności i przywilejów posłów. Według Tymoszenko pakiet porozumień jest jeszcze szerszy i będzie podzielony na dwie części. „Pierwsza — to te dokumenty, które można przyjąć dość szybko. A zmiany do Konstytucji, opracowanie nowej redakcji ustawy o ustroju sądów zaczynają być przygotowywane, i proces będzie trwał zarówno w trakcie, jak i po wyborach”, — zaznaczyła.
www.byut.com.ua.
Maschinelle Übersetzung
Jako próbę „przeciwdziałania skorumpowaniu wyższych szczebli władzy” ocenił ostatnie zmiany kadrowe w Sądzie Konstytucyjnym lider Ukraińskiej Partii Ludowej Jurij Kostenko. Złożone procesy w Sądzie Konstytucyjnym Jurij Kostenko wiąże z kryzysem stosunków między Prezydentem a parlamentem. „Rozpatrywanie przez Sąd Konstytucyjny spraw dotyczących konstytucyjności dekretu Prezydenta doprowadziło do tego, że organ ten pochłonęła fala korupcji” — uważa lider UPL. Jednocześnie podkreślił, że „problem skorumpowania ukraińskiej władzy nie rozwiązuje się pojedynczymi zmianami kadrowymi. …Ten problem rozwiązuje się poprzez ustanowienie zasadniczo innej systemu tworzenia organów władzy oraz ich odpowiedzialnością przed narodem. Bo kiedy władza dzisiaj jest kupowana, a nie wybierana przez wyborców, bardzo trudno poważnie mówić o walce z korupcją, a o zwycięstwie nad nią — to w ogóle utopia”. Dlatego, jest przekonany Jurij Kostenko, „istotny krok w kierunku przezwyciężenia skorumpowania ukraińskiej władzy mogą uczynić nowe przedterminowe wybory parlamentarne”. Biuro prasowe UPL do wykazu wydawnictw, publikacje w których zaliczane są jako prace naukowe przy obronie rozpraw doktorskich w dziedzinach: nauki polityczne, socjologiczne, prawne. Inf.
Maschinelle Übersetzung
Czasopismo „Weczе” obchodzi 15-lecie. Ten społeczno-polityczny i teoretyczny magazyn, założony przez Radę Najwyższą Ukrainy, uzasadnia swoją nazwę, potwierdzając publikacjami, że powszechny wiec ludowy i obywatelska wola są nierozdzielnymi zjawiskami ukraińskiego życia. Od wieków ukraiński powszechny wiec wypracowywał swoją prawdziwą decyzję — wolę w synergii zbiorowej myśli. I ta obywatelska decyzja stawała się wolą polityczną. I każdy obywatel był zaangażowany w to i czuł się pełnoprawnym członkiem narodu. Wiec — zebranie ludzi twarzą w twarz, serce do serca, a wola — główna zasada demokracji uczestniczącej. Podobne obywatelskie forum prowadzi na swoich łamach czasopismo „Weczе”, angażując do kształtowania państwowo-politycznej myśli autorytetowych naukowców, polityków i działaczy społecznych. Dziś, gdy zwątpienie, podejrzliwość i nieprawda wzięły górę w polityce, ukraińskie społeczeństwo coraz głębiej przeżywa nostalgię za tą odwieczną wolą, kiedy w społeczeństwie panowały prawda i sumienie, kiedy każdy był pełnoprawnym członkiem narodu i wyrażał swoją wolę polityczną na powszechnych wiecach i we wspólnych działaniach. Dokładnie takiego ludowego stanowiska — stać twarzą w twarz z prawdą — trzyma się czasopismo „Weczе”, pracując nad odnową wysokiej ukraińskiej kultury politycznej. Praca wiecowiczów opiera się na zasadach naukowych. Dlatego Prezydium WAK Ukrainy włączyło „Wi-
Maschinelle Übersetzung
W obwodzie tiumeńskim budowniczowie z Ukrainy wykonali w latach 1981–1982 roboty budowlano-montażowe za 80 mln rubli, wybudowali i oddali do użytku 74 tys. m² powierzchni całkowitej budynków mieszkalnych z konstrukcji wyprodukowanych i dostarczonych przez republikę w specjalnym „północnym” wykonaniu. Ukraina budowała gazociągi na terytorium Federacji Rosyjskiej (Czelabińsk–Pietrowsk, Urengoj–Nowopskow, Urengoj–Pietrowsk i in.), na terytorium Białorusi (Mozyrz–Brody, Torżok–Mińsk–Iwaniewicze), na terytorium Mołdawii (Rozdilna–Izmaił, Czadyr–Lunga). Za lata 1973–1982 same tylko przy budowie gazociągów na terytorium Federacji Rosyjskiej, Białorusi i Mołdawii wykonano roboty budowlano-montażowe na kwotę ponad 115 mln rubli i oddano do użytku ponad 870 km magistralnych gazociągów. Ukraina udzielała pomocy kadrowej wszystkim republikom. Tak, tylko w ramach zorganizowanego naboru siły roboczej dla przedsiębiorstw poza Ukrainą w ciągu 10 lat (1973–1982) skierowano z wszystkich obwodów około 160 tys. osób. W tym okresie do Federacji Rosyjskiej i Kazachstanu przesiedlono z Ukrainy ponad 24 tys. rodzin. Corocznie w składzie studenckich brygad budowlanych znaczna liczba chłopców i dziewcząt z Ukrainy pracowała na budowach innych republik. Tylko w 1982 r. na najważniejsze budowy poza granicami republiki skierowano ponad 21 tys. studentów, którzy pracowali w trzech republikach związkowych, czterech autonomicznych, 21 obwodach i krajach, z nich ponad pięć tysięcy osób w Nieczarnoziemiu Federacji Rosyjskiej. Corocznie 3–5 tys. absolwentów szkół zawodowo-technicznych Ukrainy otrzymywało skierowania do pracy poza granicami republiki. Największa ich liczba pracowała przy budowie obiektów przemysłu fosforowego Kazachstanu, na budowie Południowo-Jakuckiego kompleksu węglowego, Zachodniosyberyjskiego kompleksu naftowo-gazowego, a także brała udział w wznoszeniu obiektów Olimpiady-80. Zwyczajną sprawą było kształcenie wykwalifikowanych kadr dla wielu republik w instytutach Ukrainy: kijowskim, donieckim, charkowskim politechnicznym, dnieprodzierżyńskim i kramatorskim przemysłowym, dniepropetrowskim i żdanowskim metalurgicznym, dniepropetrowskim i krzyworskim górniczym. Ukraina udzielała bezinteresownej jednostronnej pomocy, która kosztowała ogromnego wysiłku naród ukraiński, nie otrzymując zastąpienia swych zasobów pracy i materiałowych od żadnej republiki związkowej. Ukraina była w składzie Związku wysoko rozwiniętym państwem europejskim. Z każdą pięciolatką z terytorium ukraińskiego wyczerpywały się nieodtwarzalne surowce, a na początku niepodległości młode państwo samo potrzebowało zastrzyku donorskiego. Między Ukrainą a Federacją Rosyjską zmieniły się stosunki polityczne i gospodarcze: jeśli wcześniej Ukraińcy oddawali swoje zasoby bezinteresownie, to teraz Rosjanie dają takie same zasoby, ale po cenach światowych, dyktując przy tym surowe warunki polityczne. Równocześnie Rosjanie nadal zagarniają majątek na terytorium ukraińskim. Wszystkim staje się jasne, że siły narodowo-demokratyczne muszą się zjednoczyć, porzucając własne biznesowe i partyjne drobne sprawy na rzecz wspólnego ogólnonarodowego, ogólnopaństwowego interesu. Takie strategiczne zadanie stoi dziś przed całym społeczeństwem ukraińskim.
Maschinelle Übersetzung
Borys ŁOZNIAŃSKI WALKĘ DOPIERO ROZPOCZYNAMY Nowa epoka narodu ukraińskiego wymaga przemyślenia i nakreślenia kierunku ruchu ku wolności. Każdy z nas powinien mieć wyryty w pamięci moralny obowiązek wobec historii, swoich przodków, dziadów i ojców oraz przyszłych pokoleń. Społeczeństwo ukraińskie, uzyskawszy niepodległość w 1991 r., jeszcze ani teoretycznie, ani praktycznie nie uformowało całościowego poglądu na państwo, jego ustrój oraz ideologię, według której mamy żyć. W tym kontekście, biorąc pod uwagę całość, trzeba przyznać, że Ukraińcom do tej pory nie udało się zbudować państwa w jego skończonej formie. Federacja Rosyjska jako cementująca siła radzieckiego imperium zaraz po rozpadzie Związku zaczęła wkładać niewiarygodne wysiłki, aby odzyskać swoje posiadłości. Największy nacisk na wszystkie sfery życia społecznego odczuwają (i jeszcze długo będą odczuwać) Ukraina, Białoruś, Gruzja, Mołdawia oraz inne byłe republiki związkowe. Największy rozmach przybrała bitwa o Ukrainę i jest ona prowadzona z zastosowaniem różnych metod. Oczekiwana, lecz nagła wolność stała się dla Ukraińców złudna, ponieważ ludzie nie wiedzieli, co zrobić z tą niepodległością. Ale naród wykazał jednomyślność w oddzieleniu Ukrainy od imperium i zagłosował za niepodległością. Od razu rozpoczęła się nieprzejednana walka między wyższym kierownictwem kraju, które wyznawało komunistyczne ideały i rosyjską orientację, a narodem ukraińskim, który zaczerpnął trochę powietrza wolności, ale zaraz mu je odcięto. Stopniowo, lecz pewnie naród protestował, i wreszcie całe jego niezadowolenie wybuchło podczas akcji Pomarańczowej Rewolucji. Lecz okazało się, że nawet rewolucyjne wydarzenia nie były w stanie rozwiązać problemu zdobycia realnej niepodległości. Żaden prezydent, żaden rząd, żaden parlament nie stał się narodowo-demokratyczny. Stało się jasne, że walka o ukraińską wolność jest jeszcze przed nami, ona dopiero się rozpoczyna. Nastał ciężki okres przejściowy, kiedy rozpoczął się szalony antagonizm wszystkich przeciw wszystkim, który otwarcie wspiera Rosja. Naród zaczyna rozumieć, że walka w tym okresie przejściowym nie może być puszczona na żywioł, a dlatego dla osiągnięcia swojego celu trzeba się starannie przygotowywać. Najpierw potrzebna jest fundamentalna ideologia narodowa kształtowania świadomości społecznej dla utwierdzenia wartości narodowych i zabezpieczenia kraju przed wrogami. W okresie przejściowym każdy Ukrainiec będzie uczył się samodzielnie zarabiać na życie i jednocześnie bronić swoich praw i wolności. Oto kiedy Ukrainiec będzie gotowy odpowiadać za swoje życie, przyjdzie do niego uświadomienie, że dojrzał, by stać się gospodarzem w swoim kraju i już świadomie będzie mógł wybierać i zatrudniać władzę do zarządzania państwem. Konieczne jest przygotowanie gruntu społecznego, na którym wyrośnie nowe pokolenie, pozbawione wpływu obcej ideologii, i na arenę polityczną wyjdą nowi politycy, którzy będą wyznawać wartości narodowe i ogólnoludzkie. Kiedy każdy człowiek będzie bronił swojej godności, wtedy odrodzi się kultura polityczna i pojawią się politycy, którzy profesjonalnie będą bronić interesów zwykłego człowieka, interesów narodu i swojego państwa, a nie własnych czy korporacyjno-partyjnych. Właśnie teraz trzeba zabrać się za formowanie realnej narodowej elity politycznej, bo proces ten jest dość długi. Okres przejściowy, w którym będzie formowało się nowe pokolenie, potrwa, jak już zdarzało mi się pisać w opracowaniach ekonomicznych, do 2025—2030 roku. Bo dla uzdrowienia, odnowienia społeczeństwa potrzebne są zmiany nie mniej niż dwóch-trzech pokoleń. Naród ukraiński jest chory nie tylko fizycznie, ale i duchowo. I wielkie siły trzeba włożyć, aby poznać z pierwowzorów prawdziwą historię Ukrainy, zwrócić narodowi kulturę i wiarę. A do tego trzeba mieć odwagę wykazać wolę i spojrzeć prawdzie w oczy oraz nazwać prawdziwe przyczyny choroby. Trzeba wydobyć z głębi ukraińskiej istoty i uruchomić mobilizującą siłę, która pokona wszelkie przeszkody na drodze samorozwoju narodu ukraińskiego. NIE ZAPOMINAJMY I BĄDŹMY OSTROŻNI Aby rozwiać niektóre wątpliwości co do naszych możliwości, pokażę na konkretnych liczbach i realnych faktach, jaką rolę odgrywała Ukraina w byłym Związku. Zgodnie ze spisem z 1929 r., 188,4 mln ludności ZSRR pod względem składu narodowościowego dzieliło się tak: Ukraińcy — 81 mln 195 tys. (43,1 %), Rosjanie — 77 mln 791 tys. (41,3 %), Białorusini — 4 mln 739 tys. (2,5 %), Kazachowie — 3 mln 968 tys., Uzbecy — 3 mln 905 tys., Tatarzy — 2 mln 917 tys., Żydzi — 2 mln 600 tys., Gruzini — 1 mln 821 tys., Turcy — 1 mln 707 tys., Ormianie — 1 mln 568 tys., Mordwini — 1 mln 340 tys., Niemcy — 1 mln 239 tys., Czuwasze — 1 mln 117 tys., Tadżycy — 979 tys., Polacy — 782 tys., Turkmeni — 764 tys. Zajmując na świecie 42. miejsce pod względem terytorium i 16. miejsce pod względem liczby ludności, Ukraina pod względem produkcji szeregu najważniejszych rodzajów produktów przemysłowych i rolniczych była najbardziej rozwiniętym krajem planety. Ówczesny system planowy z jego silną centralizacją dawał możliwość redystrybucji zasobów z ukraińskiej gospodarki do innych republik związkowych i przede wszystkim do Federacji Rosyjskiej. Pod względem swojego potencjału intelektualnego i zasobowego naród ukraiński zawsze był dawcą dla Rosji. Po wojnie w całym byłym Związku panowała niespotykana ruina, wielkie centra gospodarcze i kulturalne Federacji Rosyjskiej cierpiały z powodu braku zasobów energetycznych. W 1946—
W latach 50. XX wieku na terytorium Ukrainy odkryto gaz, odwierty wyrastały jak grzyby po deszczu. Z Daszawy i innych miejsc pilnie poprowadzono potężne rurociągi przede wszystkim do Moskwy i innych miast Rosji, ukraiński gaz otrzymały także kraje nadbałtyckie oraz Białoruś. Na samym końcu pozwolono Ukraińcom poprowadzić rurę do Kijowa, co też wykonali chłopi ręcznie na całym odcinku rurociągu. W tamtym czasie połowę związkowego zapotrzebowania na gaz zapewniały ukraińskie złoża. Podobnie działo się z węglem, zwłaszcza koksowym, oraz z produktami żywnościowymi. Jednym z priorytetów ukraińskich wyższych kierowników była coroczna prośba do moskiewskiego kierownictwa, aby nie zwiększano planów skupu produktów rolnych, zwłaszcza zwierzęcych, do ogólnozwiązkowego funduszu (cały on szedł na potrzeby Federacji Rosyjskiej). W 1950 r. Ukraina dawała prawie 30% ogólnozwiązkowego wydobycia węgla, 54,2% koksu, 33,2% rudy żelaza, 47,8% surówki, 30,6% stali, 38,4% wyposażenia metalurgicznego, 71,6% cukru-kryształu itd. Na własnych surowcach i zasobach Ukraina zwiększała produkcję dla zaspokojenia potrzeb całego Imperium Radzieckiego i produkowała w 1981 r. 52% rudy żelaza, 29,7% wyrobów walcowanych metali żelaznych, 19,4% nawozów mineralnych, 23,7% obuwia skórzanego. Państwowe skupy produktów rolnictwa Ukrainy w ogólnozwiązkowych wolumenach stanowiły: buraków cukrowych — 59,3%, ziemniaków — 19,8%, warzyw — 24,6%, żywca i drobiu w wadze żywej — 21,7%, mleka i produktów mlecznych — 23%, jaj — 19,9%. Produkcja brutto rolnictwa republiki w ogólnym wolumenie kraju stanowiła 22,6%. Wysoko rozwinięta gospodarka Ukrainy determinowała jej wieloaspektowe związki ze wszystkimi republikami związkowymi, udzielała ona znacznej pomocy gospodarczej większości z nich, a przede wszystkim Rosji. Dostawy surowców i zasobów energetycznych, produkcji przemysłowej i towarów konsumpcyjnych, pomoc w budowie obiektów gospodarczych i socjalno-bytowych, kooperacja w produkcji, opracowywanie dokumentacji projektowej, przygotowanie specjalistów — oto daleko niepełna lista form pomocy Ukrainy dla republik związkowych. Specjaliści i wykwalifikowani robotnicy pracowali na najważniejszych budowach Związku, począwszy od pierwszych pięciolatek aż do ostatnich dni przebywania w składzie Związku. Ukraińska SRR brała bezpośredni udział w przemysłowym zagospodarowaniu bogactw naturalnych Syberii i Dalekiego Wschodu, w podnoszeniu rolnictwa strefy nieczarnoziemnej RFSRR, wnosiła znaczący wkład w rozwój gospodarczy wszystkich republik związkowych, ale główna część wyprodukowanej na Ukrainie produkcji przypadała na Federację Rosyjską. Ukraina dostarczała do RFSRR ponad 3/5 całej produkcji, która była kierowana do wszystkich republik Związku, w tym w znacznych ilościach produkcję hutnictwa żelaza, budowy maszyn, przemysłu chemicznego. Dość istotny jest wkład przedsiębiorstw Ukrainy w budowę wielkich obiektów na terytorium RFSRR. Tak, w wzniesienie Cymlańskiej Elektrowni Wodnej i Kanału Wołga-Don włożona została praca kolektywów Nowokramatorskiego Zakładu Ciężkiego Maszynownictwa, Jenakijewskich i Kramatorskich zakładów metalurgicznych, Makiejewskiego zakładu rur, Kramatorskiego zakładu cementowego i wielu innych zakładów Ukrainy. Praca ukraińskich robotników, techników i inżynierów włożona została w stworzenie takich obiektów, jak Wołżański Zakład Samochodowy w Togliatti i Kamski Zakład Samochodowy w Nabierieżnych Czełnach, Bracka i Sajano-Szuszeńska Elektrownia Wodna, naftowe i gazowe zagłębia Powołża i Zachodniej Syberii, Bajkalsko-Amurska Magistrala. Tylko na tej stacji w latach 1974—1982 wykonano robót budowlano-montażowych na ponad 67 mln rubli, oddano do eksploatacji około 60 tys. m kw. łącznej powierzchni budynków mieszkalnych i szereg innych obiektów. Na Ukrainie sformowano specjalne jednostki budowlane, które stale pracowały przy wznoszeniu Bajkalsko-Amurskiej Magistrali Kolejowej, budowie obiektów Zachodniosyberyjskiego kompleksu naftowo-gazowego w obwodzie tiumeńskim, układały gazociągi na terytorium trzech republik związkowych, udzielały pomocy patronackiej jedenastu obwodom strefy nieczarnoziemnej Federacji Rosyjskiej. W składzie oddziałów budowlano-montażowych pracowało przy wznoszeniu obiektów w strefie BAM 800 osób, przy budowie mieszkań dla nafciarzy Zachodniej Syberii — 1200 osób i tyle samo przy budowie dróg i komunikacji w tym rejonie.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
narodu), żyje w biedzie, ponieważ korzysta tylko z 1/3 bogactwa narodowego, a konsumpcyjna, w tym również pasożytnicza mniejszość, która stanowi mniej niż 1/3 populacji, posiada ponad 2/3 bogactwa narodowego. Dlaczego tak się stało? Jeszcze komuno-bolszewicki reżim zlikwidował trzyfunkcyjny system gospodarki narodowej, kiedy społeczeństwo samo produkowało, samo realizowało wyprodukowane dobra poprzez rynek i rozdzielało uzyskane dochody. Za czasów komuno-bolszewizmu społeczeństwo produkowało, a wynikami pracy rozporządzało według własnego uznania totalitarne państwo. Dzieląc Związek na wasalne quasi-państwowe twory, nowa maksi-nomenklatura poddała prywatnej kapitalizacji kolektywnie zdobyty kapitał, zasoby naturalne i osobiste oszczędności obywateli — całe bogactwo narodowe; potępiła „stalinizm” (tak personifikowano komuno-bolszewicki faszyzm) i zamieniła ideologię jednopartyjnego totalitaryzmu na wielopartyjny liberalizm. Ten nowożytny równoległy antyświat mimikruje, przystosowując się do tzw. zachodnich demokracji. I choć komuno-bolszewickie imperium jako globalny antysystem przefasonowało się w nowych warunkach w „niezależne państwa narodowe”, to istota antysystemowej władzy w quasi-państwowych tworach nie zmieniła się. (Świeży przykład: agresywna reakcja Moskwy na próbę Estonii uwolnienia swojej przestrzeni kulturowej od militarnego symbolu imperium). Na zmianę komuno-bolszewickiego partyjno-ideologicznego totalitaryzmu przyszedł cyniczny finansowy utylitaryzm, który kontroluje terytorium byłego imperium. Dawny antyświat istniał pod przykrywką „kodeksu moralnego budowniczego komunizmu” i „sowieckiego internacjonalizmu”, a obecny niemoralny nomenklaturowo-kryminalny równoległy antyświat istnieje pod przykrywką „interesów narodowych niezależnego państwa”. W równoległym antyświecie „państwa w państwie” cały zasób narodowy znajduje się w cieniu za lustrem. Dlatego w partyjnych lustrach nie dostrzeżecie prawdy — tam wszystko widziane jest na odwrót, „przez zwodnicze pryzmaty wszelkich partii” (M. Gogol). Tak absurdalną wielością partii, które w rzeczywistości nie są siłą polityczną społeczeństwa i nosicielami ideologii narodowej, ukrywa swoją antysystemową, antyludzką istotę pasożytujące „państwo w państwie”. Wyjść z tego totalnego kryzysu duchowo-społecznego można tylko dzięki trójjedynej systemowej orientacji duchowo-społecznej (idea narodowa, ideologia i strategia) oraz trójjedynemu systemowi gospodarki narodowej, w którym nierozerwalnie łączą się funkcje produkcji, sprzedaży wyprodukowanego dobra i podziału wyników pracy w interesie całego społeczeństwa. Te duchowo-społeczne i ekonomiczne zasady są podstawą polityki narodowej — systemu optymalnego zarządzania społeczeństwem, który wolą narodu zabezpiecza kraj przed rozłamem na równoległe światy. Wspólna systemowa działalność wszystkich sił produkcyjnych tworzy wysokoenergetyczne synergiczne pole, w świetle którego antyświat traci swoją cieniową siłę i staje się zwyczajnym pyłem. Antyświat — to czarna dziura pasożytnictwa, która pochłania produkcyjną siłę ludzkiego świata i utrzymuje go w stanie wegetacji oraz oszołomienia, ale antyświat ma krótki żywot, dlatego jego adepci są zbyt agresywni w swojej zachłanności. A każdy świat etniczny jest przejawem Wszechjednego Świata i jest on wieczny dzięki duchowej pełni ludzkiego życia, natchnionego jasną siłą tworzenia.
Maschinelle Übersetzung
Ołeksander SZOKAŁO
ŚWIATY RÓWNOLEGŁE Równoległość ludzkiego świata przejawia się w antynomii: świat—antyswiat, system—antysystem, twórczość—konsumpcjonizm, praca produktywna—pasożytnictwo, wola—niewola, życie—egzystencja, typ etniczny—chimera. Takie destrukcyjne rozdwojenie systemu etnicznego realizują zarówno władza zewnętrzna (imperium), jak i wewnętrzny antysystemowy, pasożytniczy twór (państwo w państwie). Do aktywizacji ciemnych, pasożytniczych sił i tworzenia przez nie równoległego antyswiata prowadzi wygasanie wiary w życiodajną siłę światła, upadek woli i moralności. Z tych powodów świat ukraiński doświadczył podziałów przez Carstwo Moskiewskie i Królestwo Polskie, imperia Rosyjskie i Austro-Węgierskie, był dzielony granicami i kurtyną dezinformacji podczas panowania komunistyczno-bolszewickiego imperium — ZSRR. (Kosmopolityczny komunobolszewizm pochłaniał słabo zarządzane kraje i rozbijał silne. Przy udziale sprowokowanego przez komunistyczno-bolszewicki internacjonal-faszyzm włoskiego, niemieckiego, węgierskiego i innych przejawów nacjonal-faszyzmu została rozpętana II wojna światowa, w wyniku której najbardziej zorganizowany w Europie naród niemiecki został rozbity na pół, a Europa podzielona na dwa antagonistyczne obozy. Komunobolszewizm wywołał proces rozłamu światów etnicznych także w Azji, zaczynając od Korei i Wietnamu). Pochłonąwszy Ukrainę, komunistyczno-bolszewickie imperium podzieliło Ukraińców na „radziecki naród” i „wrogów narodu”, którzy byli skazani na egzystencję w obozach koncentracyjnych lub na wewnętrzną i zewnętrzną emigrację. Ci, którzy stracili wolę i poddali się władzy „bękartów i bandytów”, stracili wiarę w siebie i chleb — samowolnie pozbyli się duchowych i biologicznych podstaw życia. Hołodomor zniewolił naród ostatecznie i zadał niszczycielski cios puli genowej narodu. W wyniku tych deformacji ukraiński socjum etniczny pozostaje podzielony na wschodniaków („moskali”) i zachodniaków („austriaków”) oraz jeszcze na diasporę, która również nosi w sobie ślady deformacji. Skutkiem historycznego podziału stał się syndrom niższości przeważającej części Ukraińców, u których najbardziej zdeformowany jest typ duchowo-genetyczny. Podział do dziś odzywa się w wiernopoddańczym obstawaniu przez galicjan przy „kulturalnym imperium Austro-Węgierskim” i rzymskiej orientacji kościelnej, a przez część wschodniaków (wśród nich przeważają przywiezieni Rosjanie) — przy „silnym imperium Rosyjskim” i bizantyjskim prawosławiu. Zacyklenie na haniebnej przeszłości gnębi i pozbawia naród własnej godności. Pod tym względem Ukraińcy są bardzo podobni do Afrykańczyków z byłych angielskich i francuskich kolonii, którzy do dziś spierają się między sobą, kto z nich jest bardziej kulturalny: ci, którzy byli pod Anglią, czy ci, którzy pod Francją. Niewola, niewolnictwo (serwilizm) — to żywotna zaraza. A jej rozprzestrzenianie się w narodzie zaczyna się od zwierzchników.
NIEWOLA Niewola w ukraińskim polityku umacniała się jeszcze od czasów ruskich książąt, którzy rządzili poddanym narodem i sami byli w wasalnej zależności od handlarzy ludźmi. Służalczość ukraińskiej władzy zwierzchniej z fatalną szczerością sformułował B. Chmielnicki: „…Ja wolny sobie i komu zechcę będę wasalem, i komu zechcę będę służył”. Oto typ władcy-chłopa i właśnie tym najprawdopodobniej można wyjaśnić, dlaczego hetman tak i
Zdjęcie Ołeksandra Łytwynenki
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
nie zdołał wyprowadzić narodu ukraińskiego na drogę własnej woli politycznej, a jedynie szamotał się w wyborze obcego zwierzchnika nad sobą. Serwilizm konsekwentnie wprowadzano w ukraińskie życie „Perejasławska rada” Chmielnickiego, „Czarna rada” Briuchowieckiego, „Centralna rada” Hruszewskiego, a tę linię dalej prowadzi obecna Rada Najwyższa. Niewolnik potrzebuje nie wolności, lecz wygodniejszego jarzma. Obecnie serwilizm stał się szczególnie masową epidemią i przejawia się w totalnym kryzysie moralnym władzy i społeczeństwa. Niewolniczą rozdwojenie świadomości etnicznej, ukształtowane w narodzie podzielonym między dwie antagonistyczne monarchie, a następnie przez komunistyczno-bolszewickie imperium, wykorzystują obecnie pewne siły, prowokując możliwość politycznego podziału Ukrainy na Wschodnią i Zachodnią. Wszystko to staje się żyznym gruntem dla umocnienia antysystemowego „państwa w państwie” — pasożytniczego tworu, który wytworzył w ukraińskim społeczeństwie nowoczesny równoległy antyświat za parawanem tzw. demokracji. Na bazie „sowieckiego” serwilizmu — typu psychospołecznego ukształtowanego przez totalitarną „sowieciarnię” — łatwo zaszczepił się wirus neoliberalizmu — liberalnej samowoli i dyktatury finansowej, która uwalnia niszczycielskie siły zła, demoralizuje środowisko społeczne i zaciera granice równoległych światów, głosząc przez lumpenintelygencję bluźnierską tezę: im więcej u nas będzie bogaczy, tym bogatsza stanie się Ukraina. Lecz nie da się ukryć rozdwojenia społeczeństwa na władzę i naród: władza żyje dla samej siebie, a naród został porzucony na pastwę losu. Równoległe strumienie ludzi zwiezionych do stolicy pod żółto-niebieskimi sztandarami w czasie, gdy ziemia prosi o gospodarskie ręce, — to także jaskrawy przykład równoległości bytu w ukraińskim społeczeństwie: partie zakrywają swoje władczo-finansowe interesy imitacją „politycznej woli mas”, a w rzeczywistości dopuszczają się znieważenia ludzkiej woli.
WOLA W Ukrainie żadna z partii nie jest nosicielem politycznej woli jako świadomego wyrażenia woli obywateli i nie mogą one nawet pretendować do tego, ze swoją absurdalną mnogością.
Od wieków wola wiecu to prawdziwa decyzja powszechnego zgromadzenia ludowego, osiągana w synergizmie zbiorowej myśli, której potem przestrzegali wszyscy. Ale wola wiecowa jako fenomen prawa zwyczajowego i polityczny mechanizm samorządzenia społeczeństwem działa tylko w systemie władzy narodowej. A obecne ukraińskie obywatelstwo nie jest w stanie wyrazić swojej woli politycznej w tworzeniu państwa narodowego jako systemu własnego ładu społecznego w społeczeństwie. Obecnie prawo do woli politycznej przywłaszczyła sobie władza antysystemowego „państwa w państwie”, dlatego też jej decyzje nie dotyczą społeczeństwa, lecz są ukierunkowane na zapewnienie własnego dobrobytu. Istniejąca w równoległym antyświecie władza tego antysystemowego państwa przeżywa od czasu do czasu swoje kryzysy, spowodowane podziałem własności między jej gałęziami i klanami. I każda z tych gałęzi ignoruje decyzje pozostałych, a naród coraz konsekwentniej ignoruje je wszystkie, choć wtłacza mu się siłą rolę statysty w politycznym teatrze absurdu. Najwymowniejszym świadectwem nieodpowiedzialności władzy, populizmu i partyjnego zaangażowania oraz braku w kraju narodowej ideologii państwowej jest Sąd Konstytucyjny, podporządkowany dwóm pozostałym upartyjnionym gałęziom władzy, który zgodnie z Ustawą Zasadniczą powinien je kontrolować. Sąd, którego nie wybiera naród, lecz powołuje się według kwot, staje się pozakonstytucyjną służbą serwisową, obsługującą samowolną i bezkarną władzę „państwa w państwie”. Niezdolność prawa sprzyja masowej przestępczości na wszystkich poziomach społecznych. To już totalny kryzys całego społeczeństwa. Ta antysystemowa władza nadal zastępuje państwową wolę polityczną liberalną swawolą, tzw. wolnością, która rzekomo zapewnia rozwój. W rzeczywistości rozwój zapewnia nie liberalna wszechdozwolność pasożytniczej antysystemy, lecz świadoma wola życiowa jednostki i wola polityczna narodu, oparta na tradycji prawa naturalnego — „zjawiska ducha narodowego” (P. Jurkewycz).
IDEA, IDEOLOGIA, STRATEGIA Dziejotwórczym rdzeniem narodowej tradycji są idea narodowa i ideologia, bez których następuje całkowita demoralizacja, bezczynność władzy i społeczeństwa w ogóle. Idea to ten wysoki blask, do którego dąży człowiek i dla którego żyje, realizując w sobie wszechjedyny program. Idea narodowa to duchowo-społeczny program narodu, a idea państwowa to polityczna gwarancja realizacji przez naród jego duchowo-społecznego programu. Ideologia narodowa to system tradycyjnych duchowo-społecznych wytycznych i norm społeczno-prawnych, który zapewnia budowanie państwa. Państw bez ideologii nie ma: jeśli nie ma własnej, będzie obca. W razie braku w kraju oficjalnej ideologii państwowej jej funkcję pełni kultura jako system tradycyjnej orientacji duchowej i samoodtwarzania narodu, lecz nawet wtedy naród nie wzniesie się ponad etnografizm do budowania państwa. Idea narodowa i ideologia są istotowymi cechami i przewodnimi siłami strategii rozwoju narodu i państwa. Nierozerwalna trójjedność idei narodowej, ideologii i strategii zapewnia moralną dojrzałość, konsolidację społecznej istoty (tak jak trójjedność prawdziwej myśli, prawdziwego słowa i dobrego czynu zapewnia moralną dojrzałość ludzkiej osoby), a zatem naród tworzy samego siebie i swoje państwo — system własnego ładu. W Ukrainie brakuje nie tylko narodowej ideologii i strategii, ale także idea narodowa zawisła jako intelektualna abstrakcja, przez co nie działa. I oto pewne kręgi zaproponowały, by na najbliższe pięć lat za ideę narodową uznać piłkę nożną. Dogrywaliśmy się!
IMPERATYW ŚWIATŁA Do samoodtwarzania i samorozwoju indywidualnej i narodowej istoty człowieka niezbędny jest stosunek tego, co twórcze, do tego, co odtwórcze, tego, co duchowe, do tego, co materialne, tego, co promieniujące światłem, do tego, co pochłaniające, tego, co wewnętrzne, do tego, co zewnętrzne, w proporcji około 2 do 1. Naruszenie w świecie ludzkim tej powszechnej zasady twórczego współdziałania energii światła i materii prowadzi do tego, że produktywna część społeczeństwa, stanowiąca około 2/3 ludności kraju (kiedyś na Ukrainie była to warstwa chłopska — stanowy kręgosłup, podstawa puli genowej
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
rów, krytyków chcielibyście spotkać na stu# stronach tygodnika? 5) Autorzy i dziennikarze „Słowa Proświty”. Wymieńcie najlepsze publikacje, tematy, zwróćcie uwagę na ich geografię. 6) Gdybyście to Wy byli redaktorem naczelnym, prowadzilibyście zupełnie inną gazetę. Jaką? 7) Ilustracje na naszych łamach. Czego brakuje? Co i kogo chcielibyście widzieć na zdjęciach? 8) Jak często i uważnie czytacie naszą gazetę? Jesteście prenumeratorami, kupujecie ją regularnie w kioskach, czytacie w bibliotece, przypadkowo zobaczyliście nasze wydawnictwo i zainteresowaliście się nim. Jak długo trwa nasza współpraca? 9) Czy nie wydają się Wam nasze publikacje zbyt skomplikowane, czy macie uwagi językowe, czy zadowala Was objętość publikacji? Jak odnosicie się do materiałów z oznaczeniem „Dalszy ciąg nastąpi”? Z wdzięcznością przyjmiemy wszystkie Wasze uwagi i życzenia, krytykę i rady, opublikujemy Wasze listy w specjalnych wydaniach „Czytelniczego weca”.
CZYTELNICZE VIECE
Maschinelle Übersetzung
Nadija NAUMENKO, m. Dniepropetrowsk
Po studiach wyższych wraz z rodziną mieszkałam przez 20 lat w Rosji, do Ukrainy, do Dniepra, wróciłam w 1992 roku. Ale nie wiedziałam, że mamy gazetę „Słowo Proświty” i że trzeba ją czytać, że ona, jak powietrze, jest potrzebna w każdej rodzinie, i że bardzo boli za tych, którzy do tej pory tego nie rozumieją i jej nie czytają. Chciałabym, żeby była znana najszerszemu kręgowi czytelników. Prenumeruję ją już 2 lata, od czasu Pomarańczowej Rewolucji. Dlaczego nie reklamują gazety? Dlaczego nie rozpowszechniają jej, no chociaż uczniowie by o niej opowiadali, a tam ktoś by się zainteresował. Czy nie ma patriotów z duszy, żeby ich zorganizować? Kiedy ponownie czytałam gazetę, artykuły o języku P. Mowczana, A. Pohrebnoho i innych obowiązkowo dawałam czytać sąsiadom, żeby zrozumieli, że trzeba przejść na język ojczysty. Ale to nie trwało długo. Ucichło. Dlaczego? Czyżbyście nie rozumieli, że nie wolno się zatrzymywać? Gdzie wziąć książki Pohrebnoho? Czy są one dostępne dla każdego? Żeby czytać książki, trzeba cierpliwości, a nie wszyscy ją mają. A artykuły w gazecie to jak krople w duszę: kap, kap, a tam i pełna szklanka. W każdym numerze gazety powinny być artykuły o potrzebie mówienia rodzimym językiem ukraińskim — językiem ziemi, przyrody, na której żyjesz. Że każdemu człowiekowi trzeba nim mówić, dowodzić, że to zdrowie dla niego, że to pokój i zgoda w państwie, że to zetrze różnice między wsią a miastem, które powstały na gruncie językowym, konfrontację, niemądrą wyniosłość miejskich wobec wiejskich, że to odrodzi historię Ukrainy w duszach wszystkich Ukraińców itd. Na te tematy trzeba zwrócić przede wszystkim uwagę, bo język to podstawa życia człowieka i wszelkich stosunków w społeczeństwie, także ekonomicznych. Ekonomia i język są nierozłączne jak duch i ciało. Ale trzeba przekazywać to ludziom nie zwięźle, lecz zrozumiale, zwłaszcza listy czytelników, bo są one przyswajane łatwiej. A teraz odpowiem na pytania, choć częściowo już odpowiedziałam: 1. Moim zdaniem „Polityka” zadowala, ale jako zwolenniczka prawicowych sił z zapałem szukam bezpośrednich komentarzy o działaniach UNP, Ruchu, Kuny, „Svobody” i innych — co robią, żeby liczba ich zwolenników rosła, szczególnie w obwodach wschodnich i południowych, i dlaczego oni nadal są podzieleni — czas się zjednoczyć. Potrzebny jest duch ukraiński, ale co się robi, żeby ożywić ludzkie dusze? Niech już teraz coś robią, a nie tylko przed wyborami. Bo wrażenie jest takie, że wszyscy śpią. Jeśli będziemy spać, wszystko przespimy. Wszystko ma swój czas, a teraz trzeba pomagać Julii, a nie każdy z osobna się wywyższać. 2. Tu pomilczę, bo inni dużo mówią. 3. Bardzo bolesny temat, ale moim zdaniem z powodu braku duchowości. Materialne jest na pierwszym miejscu. „Komunistyczne” wymiotliśmy z dusz (chwała Bogu), a Boga jeszcze nie daliśmy, i dlatego w duszach pusto. A pustka nie zdarza się bez przyczyny. Tam wpełza „pошлятина”. Brak wychowania patriotycznego. A także dlatego, że mury „więzienia ZSRR” się otworzyły, i niektórzy zapragnęli pobiec, ale dlaczego nie wracają? Tu są problemy, trzeba je badać i sprowadzać z powrotem, zbierać Ukraińców do domu. 4. O pisarzu, krótko biografię i fragmenty powieści choćby na jedną stronę, będzie znacznie ciekawiej. 5. To A. Pohrebny, na temat językowy. 6. Ja zrobiłabym ją w 4-kolumnowej i codziennie, ale żeby była dostępna dla wszystkich: 1 strona — polityka, 2 strona — o języku, 3 — fragment literacki, 4 — różne. 7. Uwag nie ma. 8. Prenumeruję już 2 lata, na cały rok, od czasu Pomarańczowej Rewolucji. 9. Do materiałów z adnotacją „Ciąg dalszy nastąpi” odnoszę się spokojnie. Dla mnie te materiały nie są trudne, ale kiedy daję sąsiadom, słyszę: „Ja tam nic nie rozumiem”. Myślę, że wasza gazeta jest dla elitarnego myślenia, a chciałoby się prościej, żeby dla wszystkich zwykłych, szczególnie artykuły o języku. A jeszcze żeby były artykuły na temat duchowy, że Prawa Boże — to Prawa Natury, nie jako religia, tradycja, lecz jako psychologia. Wszyscy klasycy, pisarze dobrze znali Biblię, a my jakoś odrywamy ich od Niej. Bez Biblii nie byłoby pisarzy, a my o Bogu mówimy tylko jako o tradycjach, które były na poziomie intuicyjnym, kiedy jeszcze ludzie nie umieli czytać.
Zdjęcie: O. Łytwynenko
Maschinelle Übersetzung
Tygodnik „Słowo Proświty” zwołuje czytelnicze wiece. Chcemy usłyszeć z ust naszych czytelników te bolesne tematy współczesności, które mają stać się przewodnimi na łamach naszej gazety. Dlatego prosimy o odpowiedź na pytania: 1) Czy zadowala Państwa nasza rubryka „Polityka”? Komentarze jakich polityków i działaczy społecznych chcieliby Państwo tam widzieć i z jakiej tematyki? 2) Jakie problemy społeczno-gospodarcze warto poruszać na łamach proświtiańskiego tygodnika? 3) „Czwarta fala” na łamach „Słowa Proświty” — czy możemy obojętnie przyglądać się temu, jak miliony obywateli Ukrainy rozpraszają się po świecie? 4) Czy zadowalają Państwa rubryki literacko-artystyczne i ich zawartość, z którymi z ukraińskich językoznawców, pisarzy, malarzy, aktorów, reżyserów
Maschinelle Übersetzung
Wasyl SICHOWEC, m. Sosniwka, obwód lwowski
Postanowiłem odpowiedzieć na czytelnicze wiece. Nie podoba mi się ten „obronimy”. „Obronimy Ukrainę”, „Obronimy Szewczenkę”, „Obronimy język ojczysty”. Dlaczego ciągle się bronimy? Kiedy zaczniemy atakować i zdobywać przestrzeń informacyjną, ukraińską Ukrainę, duszę Ukraińca-Małorosa, duszę nieukraińca na Ukrainie? A teraz odpowiedzi na postawione pytania. 1. Zadowala. A o politykach i działaczach społecznych decydujcie sami. 2. Problemy społeczno-ekonomiczne, jak wszystkie inne, wyrastają z braku duchowości. Wszystkie nasze problemy, czy to pojedynczego człowieka, czy państwa (narodu) w ogóle, to problemy syna marnotrawnego (moim zdaniem). Przede wszystkim trzeba naświetlać problemy duchowości. A duchowości bez wiary w Boga nie ma (znowu, według mojego przekonania). 3. „Czwarta fala” to tragedia, jak wszystkie poprzednie. To wykrwawianie narodu. Trzeba bić na alarm i dążyć do powrotu na ojczyznę naszych uczonych, artystów, zwykłych Ukraińców poprzez stworzenie warunków i wymianę: Ukraińcy z Rosji na Ukrainę, a Rosjanie z Ukrainy do Rosji. Oczywiście na zasadach dobrowolności, na podstawie odpowiednich umów międzypaństwowych. 4. Zadowala. Z kim się spotkać? Z Ukraińcami i najlepszymi przedstawicielami innych narodów, dla których Ukraina stała się ojczyzną. 5. Zapamiętałem artykuły W. Wojtenka. Ale nie znajduję w nich przyczyn tego, o czym mowa. A przyczyna, jak mi się wydaje, tkwi w braku duchowości. Iwanofrankiwszczanina Wołodymyra Ferenca, Switłany Orieł z Kirowohradu. Nawiasem mówiąc, dlaczego „Proświta” milczy o tych kirowohradach — pozostałościach epoki komunistycznej? Bijmy na alarm. Przywracajmy dawne nazwy albo nadawajmy nowe. Dziękuję za artykuł „Jeśli nie jest nam obojętny los dzieci i wnuków” profesora Iwana Juszczuka w numerze 13 „SP”, za „Doniesienie…” Jurija Iłłjenki, za „Ukrzyżowanie…” W. Herasymczuka, „Zatokę Rusałczyną” Natalii Dziubenko, za artykuły Olega Romanczuka. Nawiasem mówiąc, odpowiadam na jego pytanie „Kim jesteśmy i dlaczego tak wyszło?” („SP” nr 11) słowami 127. psalmu. „Jeśli Pan nie zbuduje domu, — na próżno pracują jego budowniczowie.
„Jeśli Pan nie strzeże miasta, na próżno czuwa stróż”. Artykuły Petra Antonenka, Uljany Hlibczuk, Myhajła Kuryka, „Chronograf” Jurija Szapowała. Nawet Stepan Nalywajko i Ihor Kahanec nadają tygodnikowi interesujący, choć nieco dyskusyjny koloryt. Niech mi wybaczą nie wymienieni autorzy. Ale proszę wierzyć, że złego artykułu czy materiału w gazecie dla mnie po prostu nie ma.
6. Na szczęście nie jestem redaktorem naczelnym, bo wtedy nikt by gazety nie czytał. Każdemu swoje.
7. Do ilustracji podchodzę obojętnie, choć rozumiem, że bez nich gazeta byłaby jak potrawa bez soli.
8. Czytam uważnie i tyle. Nie znaczy to, że jestem wszystkożerny. Niektórych gazet czy czasopism nawet do ręki nie biorę. Prenumeruję „SP” od pierwszego roku wydania. Od miejskiego towarzystwa „Proświta” prenumeruję gazetę od wielu lat dla szkół i biblioteki.
9. Nie, nie są trudne. Ale uwagi językowe mam. O nich już pisałem. Strasznie nie lubię tych nonsensów, wirtualnej ekskluzywności, marginesów itp. Tego secondhandowego motłochu nie chciałbym widzieć na łamach ulubionej gazety. Nasz język jest tak bogaty, że może obejść się bez konsensusów i elektoratów. Ubogi jest tylko język tych autorów, którzy nie chcą znaleźć ukraińskich odpowiedników dla tych obcojęzycznych zapożyczeń.
Mam jeszcze dwie uwagi. Czy na Ukrainie jest miasto Siewierodonieck? Nie ma i Siewierskiego Dońca. Jest Siwerski, a to niebo i ziemia.
Do „Ciąg dalszy nastąpi” podchodzę normalnie. Jeśli artykuły są znakomite, to dlaczego nie kontynuować tematów.
Życzenia: 1. Dużego nakładu. 2. „Proświta” powinna mieć własny kanał telewizyjny albo choćby godzinny program w telewizji, aby wychowywać z nas, obywateli ukraińskich, patriotów, aby nauczyć nas mówić. Nawet niektórzy w kręgach rządowych i w murach Rady Najwyższej nie wiedzą, że hrywna jest rodzaju żeńskiego, a o zwykłych urzędnikach milczę. Nawet nauczyciele języka ukraińskiego „stirają, wynoszą musor”, a akcent stawiają tak, że aż strach. A jakie słownictwo mają nasi studenci? Jak u Pokalczuka i Andruchowycza.
Prosiliście — napisałem. A teraz ja proszę — nie drukujcie. Macie już co upublicznić.
Od redakcji. A my wydrukowaliśmy, bo myśli Pana, panie Wasylu, są ciekawe. Dziękujemy.
WITAMY Z DNIEM MATKI!
Maschinelle Übersetzung
Hnat BIŻYK, m. Nowa Kachowka, obwód chersoński
Wyrażam wdzięczność wszystkim pracownikom redakcji za to, że wspólnie ze swoimi czytelnikami-zwolennikami tworzą gazetę narodowo-patriotyczną. Na prośbę redakcji chcę w „Czytelniczym wiecu” przedstawić swoje uwagi.
1. O formacie artykułów. Chciałoby się, żeby artykuły były krótsze i napisane przystępniejszym językiem.
2. Członkowie „Proświty” w terenie chcieliby widzieć w swojej gazecie artykuły o charakterze instruktażowym, w których kierownictwo „Proświty” kierowałoby pracą lokalnych oddziałów, udzielało rad i stawiało wymagania w rozwiązywaniu palących kwestii.
3. Bardzo trudne położenie znajdują czytelnicy w czasie przygotowań do wyborów. Dlatego chciałoby się, żeby gazeta kierowała działalnością narodowo-patriotycznych sił ku jednoczeniu się swoimi rozsądnymi artykułami (a pracownicy redakcji umieją pisać przekonujące artykuły), gasiła między nimi „spory”, a czytelnikom udzielała rad, który z liderów i podporządkowanych im partii zasługuje na poparcie.
4. Działalność „Proświty” na terenach Zachodniej Ukrainy w okresie między pierwszą a drugą wojną światową była skierowana nie tylko na wychowanie patriotyzmu, ale także na utwierdzenie zdrowego stylu życia. Dzięki „Proświcie” i Kościołowi greckokatolickiemu tam całkowicie wykorzeniono pijaństwo. Dlatego chciałoby się, aby w gazecie częściej pojawiały się artykuły o szkodzie materialnej i moralnej, jaką narkomania, pijaństwo i palenie tytoniu wyrządzają rodzinie i narodowi.
5. Na słowa „bezdomne dzieci” serce się ściska. To zjawisko jest wywołane amoralnością młodych ludzi. Do straszliwego stanu dojdzie nasz naród, gdy młode matki będą nadal porzucać urodzone dzieci, a inne — organy państwa będą zmuszone pozbawiać je prawa do macierzyństwa. Dlatego artykuły na ten temat są wprost niezbędne. W naszym mieście (i nie tylko) nie ma ukraińskich, tym bardziej narodowo-patriotycznych gazet. Nie mamy gdzie wyrażać swojego protestu. Dlatego prosimy Was, abyście interesowali się samą wychowawczą pracą w szkołach i pisali o tym w artykułach oraz częściej publikowali listy z miejscowości o bolących kwestiach. Serdecznie dziękujemy gazecie za niestrudzoną walkę w obronie języka ukraińskiego. Artykuły na ten temat są zawsze aktualne i dają nam sił w tej walce.
Maschinelle Übersetzung
Jurij ZAWALEWSKI, zastępca dyrektora Instytutu Innowacyjnych Technologii i Treści Edukacyjnych, Kijów. W roku szkolnym 2006—2007 Instytut Innowacyjnych Technologii i Treści Edukacyjnych zorganizował udział w Międzynarodowym konkursie języka ukraińskiego dzieci ukraińskich, które mieszkają za granicą. Metodycy Instytutu przygotowali zadania dla uczestników konkursu i rozesłali je za pośrednictwem ukraińskich ambasad. Do oceny jury wpłynęły prace dzieci (zgodnie z kwotą nie więcej niż 60 najlepszych prac z kraju) z 23 krajów: Belgii, Białorusi, Armenii, Gruzji, Hiszpanii, Kazachstanu, Mołdawii, Estonii, Portugalii, Polski, Finlandii, Rosji (Tatarstan, Jekaterynburg, Tomsk, Pietropawłowsk Kamczacki, Baszkortostan), Słowacji, Czech, Serbii, Turkmenistanu, Uzbekistanu, Rumunii, Łotwy, Słowenii, Niemiec, USA. Prawie wszyscy uczniowie ukraińskich szkół za granicą wykonali zaproponowane zadania. Prace twórcze dzieci przyciągają szczerością, bezpośredniością i wysokim patriotyzmem. Jury wyłoniło zwycięzców Międzynarodowego konkursu języka ukraińskiego w każdym kraju. Listy zwycięzców do nagrodzenia przekazano do Ligi Ukraińskich Mecenasów, która corocznie nagradza zwycięzców i laureatów tego szeroko zakrojonego i prestiżowego turnieju językowego. Wołodymyr ZAHORIJ, dyrektor generalny SA „Firma Farmaceutyczna „Darnycja”, doktor nauk farmaceutycznych, profesor, prezes Ligi Ukraińskich Mecenasów. Oto nadszedł ten miły dzień, kiedy wypowiadamy ciepłe słowa podziękowania wszystkim, którzy pomagali nam przeprowadzić już siódmy turniej językowy. Mam przede wszystkim na myśli darczyńców z różnych zakątków świata, którzy swoimi finansowymi datkami wzmocnili potencjał naszego przedsięwzięcia. Nasze przedsiębiorstwo, biorąc na siebie odpowiedzialność finansową za losy patriotycznego maratonu, nie okazało się osamotnione w tej ważnej roli. Znamienne i zasadniczo ważne jest to, że znów obok nas jest narodowa duma Ukrainy — SA „Obołoń” na czele z jej prezesem, człowiekiem wysokich patriotycznych imperatywów Ołeksandrem Słobodianem. Nasi konkursowicze otrzymali od tego przedsiębiorstwa nagrody na sumę 30 tysięcy hrywien. Jak we wszystkich poprzednich turniejach, w roli mecenasa występuje „Ekspres-Bank”, gdzie prezesem zarządu jest Jurij Dżus. Tak jak w zeszłym roku i przed dwoma laty, nagrody tego banku składają się na łączną sumę 24 tysięcy. Jak we wszystkie minione lata, aktywnie wspierała nas ukraińska diaspora. Rzecz jasna, liczba darczyńców w siódmym konkursie z Kanady była mniejsza, ponieważ kierowana przez Nadię Jacyk Fundacja Edukacyjna Petra Jacyka, odmawiając finansowej opieki nad konkursem, nie przyjmowała już od ludzi datków i nie wydawała im specjalnych zaświadczeń dla ulg podatkowych. Dlatego niektórzy nie zdołali w porę zorientować się, jak wnieść datki na konkurs, otrzymując zaświadczenie odpowiedniego charakteru. My to przewidzieliśmy. Ołeksandr SŁOBODIAN, prezes ZAO „Obołoń”. Narodowy producent, którym jest nasze przedsiębiorstwo, oczywiście nie może być obojętny na zakrojone na szeroką skalę narodowe, z pełnym prawem można powiedzieć, narodotwórcze projekty w rodzaju tego językowego maratonu. To naprawdę niezwykle ważne, że on istnieje, że w różnych zakątkach Ukrainy, a także w diasporze, uczniowie i studenci rywalizują w znajomości języka państwowego. Oczywiście, sprzyja to — i bardzo odczuwalnie — podniesieniu jego prestiżu i wychowaniu cennego poczucia patriotyzmu. Przez siedem lat turniej językowy stał się niezwykle prestiżowy i popularny. I właśnie wychodząc z tego, nasze przedsiębiorstwo wspiera go. Jak poinformowali nas organizatorzy konkursu, uczniowie, studenci i nauczyciele, wyróżnieni nagrodami SA „Obołoń”, na dzień dzisiejszy są już na Krymie i w Galicji, na Słobożanszczyźnie i w Donbasie, na Bukowinie i na Naddnieprzu. A jeszcze są oni w Rosji i w Kazachstanie, w krajach Z ROSY I WODY!
Maschinelle Übersetzung
MYKOŁA NESTERCZUK
Przez niemal 140-letnią historię Towarzystwo «Proświta» zawsze konsekwentnie broniło narodowych, kulturalnych i duchowych interesów narodu ukraińskiego, sprzyjało realizacji idei ukraińskiej, narodowi i budowie państwowości. Jego działalność uświęcona jest imionami wielu sławnych Ukraińców: Omeljana Partyckiego, Wołodymyra Barwińskiego, Mychajła Hruszewskiego, Borysa Hrinczenki, Łesi Ukrainki, Mykoły Łysenki, Sofii Rusowej… Kontynuując i rozwijając w nowych warunkach historycznych tradycje ukraińskiego oświecenia, wychowując nowe pokolenia świadomych Ukraińców, «Proświta» dziś z honorem wypełnia swoją narodową misję. Wśród współczesnych podwижników ukraińskiego oświecenia — doktor nauk historycznych, profesor, akademik Akademii Nauk Wyższej Szkoły Ukrainy Ołeksandr Konowiec. Na początku 1992 roku, w gorące dni kształtowania się ukraińskiej państwowości, dni konfrontacji między demokratyczną mniejszością a prokomunistyczną większością, przygotował on materiał o roli «Proświty» w życiu narodu ukraińskiego pod tytułem «Ruch oświatowy na Ukrainie XIX w.». Centralny Zarząd Towarzystwa znalazł środki na druk tej książki — będącej właściwie pierwszym w niepodległej Ukrainie opracowaniem z historii narodowego oświecenia. Praca spotkała się z przychylnym odzewem wśród prosvitian. W 2002 roku Centralny Zarząd powierzył Ołeksandrowi Konowcowi prowadzenie na Pierwszym Kanale Radia Narodowego programu «Dzwony Proświty» — cotygodniowej audycji radiowej. «Dzwony Proświty» stopniowo przekształciły się w kulturalno-oświatowy projekt. Podstawą realizacji projektu jest prowadzenie cotygodniowych dialogów z prosvitianami — znanymi działaczami nauki, kultury i sztuki, rozmowy z zainteresowanymi słuchaczami, publikacja tych materiałów w gazecie «Słowo Proświty». Przez prawie pięć lat istnienia tego projektu przeprowadzono ponad 100 dialogów radiowych, opublikowano około 20 wywiadów i artykułów poświęconych aktualnym kwestiom rozwoju ukraińskiej oświaty, nauki i kultury. Jako członek Zarządu Kijowskiego Miejskiego Zrzeszenia Towarzystwa «Proświta» Ołeksandr Konowiec wygłasza referaty w ogniwach proświtiańskich, wraz z kolegami z Instytutu Dziennikarstwa — profesorami Anatolijem Pohribnym i Ołeksandrem Ponomariowem — aktywnie uczestniczy w akcjach przywracania państwowego statusu języka ukraińskiego, zwrotu i zachowania narodowych tradycji kulturowych. Z jego inicjatywy i przy bezpośrednim udziale zorganizowano szereg konferencji naukowych i «okrągłych stołów» poświęconych problemom kształtowania idei ukraińskiej, tożsamości narodowej. Zasługuje na uwagę także jego owocna działalność masowo-informacyjna podczas obchodów 135-lecia Towarzystwa «Proświta» (2003 r.) i 100-lecia Kijowskiej «Proświty» (2006 r.). Szczególnie warto odnotować wkład Ołeksandra Konowcia z ostatnich lat w badania i popularyzację historii kulturalno-oświatowego ruchu na Ukrainie, a zwłaszcza książkę «Ukraiński ideał» (2003 r.) oraz broszurę «Spadkobiercy ducha narodowego» (2006 r.), które ukazały się w Wydawniczym Centrum «Proświta». W dniach szewczenkowskich 2004 roku Ołeksandr Konowiec otrzymał Podziękowanie kijowskiego miejskiego głowy «Za znaczący osobisty wkład w popularyzację ukraińskiego słowa, wysoki profesjonalizm». Życzymy jubilatowi, naszemu współbratu Ołeksandrowi Konowcowi twórczej weny, nowych osiągnięć na proświtiańskiej niwie!
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
czali. I mimo to ofiarodawców z diaspory zgłosiło się nawet trochę więcej, niż się spodziewaliśmy. Podobnie jak w poprzednich latach, mamy aktywne wsparcie Związku Ukrainek Australii (przewodnicząca X. Syvenka-Bejli, sekretarz odpowiedzialna W. Domazar). W tym roku ofiara tej ukraińskiej organizacji kobiecej wyniosła 19 tysięcy 146 hrywien. Fundacja Studiów Ukrainoznawczych Australii przekazała nam 5050 hrywien. Aktywnie poparli konkurs weterani Ukraińskiej Dywizji „Galicja”. Krajowy Zarząd Bractwa jej weteranów z USA (przewodniczący P. Buniak) przekazał na konkurs 7575 hrywien, Krajowy Zarząd Kanady (przewodniczący L. Babij) — 7575, a weterani dywizji, zjednoczeni przez Krajowy Zarząd w Australii (przewodniczący T. Andruszko) — 3721 hrywien. Nasz dawny przyjaciel z kanadyjskiego miasta Thunder Bay Illia Jaremczuk przeznaczył na przeprowadzenie konkursu sumę równą 4356 hrywnom, a oddział Towarzystwa Usług Społecznych Ukraińców Kanady z miasta Hamilton (przewodnicząca Tamara Dudka, sekretarz odpowiedzialna Daria Brodged) — 4000 hrywien. Nie pozostawiła nas bez wsparcia także nasza dobra przyjaciółka z Australii, pisarka i dziennikarka Lesia Tkacz, córka świętej pamięci Dmytra Nytczenki. Na siódmy konkurs przekazała ofiarę w wysokości 2525 hrywien. W tym roku nasze patriotyczne przedsięwzięcie poparł również pan Mychajło Miro z Kanady — 1994 hrywny. Także w tym roku wśród dobroczyńców jest małżeństwo Oli i Jurija Tatarkiwów z USA — 783 hrywny. Jesteśmy przekonani, że na ósmy konkurs liczba ofiar z pewnością wzrośnie — prowadzimy rozmowy z kilkoma organizacjami charytatywnymi w Kanadzie, które mogą przejąć sprawę zbierania czeków z ofiarami na konkurs i wystawiania odpowiednich zaświadczeń do ulg podatkowych. Wśród mecenasów konkursu z Ukrainy — przewodniczący Werchownej Rady Ołeksandr Moroz — 7000 hrywien. Co roku nagrody laureatom turnieju językowego wypłaca Rosjanin z pochodzenia, a według mojego głębokiego przekonania prawdziwy patriota Ukrainy, znany lekarz neurolog, dyrektor Instytutu Problemów Bólu Wołodymyr Bersienjew (5000 hrywien). Przy okazji, Instytut Problemów Bólu jest współzałożycielem wraz z Ligą Ukraińskich Mecenasów nagrody im. Anatolija Jermaka, którą my wraz z Wołodymyrem Bersienjewem już od kilku lat wręczamy zwycięzcom konkursu literackiego „Czym jest idea narodowa i ukraiński patriotyzm?” Nie po raz pierwszy nasz konkurs wspiera finansowo znana naukowczyni, córka prezydenta Ukraińskiej Głównej Rady Wyzwoleńczej Kyryła Osmaka, Natalia Osmak, która ustanowiła nagrody na sumę 3000 hrywien. Wyrażając najserdeczniejsze słowa podziękowania pod adresem wielu środków masowego przekazu za silne wsparcie informacyjne maratonu językowego, musimy osobno podziękować dwóm z nich za ich ofiary finansowe na nagrody dla uczestników konkursu. Są to gazeta „Wisti” (redaktor naczelny B. Szynkaruk) — 3000 hrywien oraz „Narodna hazeta” (redaktor naczelny A. Szewczenko) — 2000 hrywien. Osobno chcę powiedzieć o tej ważnej pomocy, jaką organizatorom konkursu niesie od jego pierwszych kroków akademik Mykoła Żulynski. Będąc wówczas wicepremierem ds. humanitarnych, osobiście opiekował się turniejem językowym, załatwiając nawet problemy organizacyjne. Od tamtej pory M. Żulynski również niezmiennie wchodzi w skład Rady Opiekuńczej konkursu, a kierowany przez niego Instytut Literatury im. T. Szewczenki NAN Ukrainy, oprócz wydawnictw książkowych dla nagrody dla nauczycieli, co roku przeznacza także 1000 hrywien na nagrodę dla jednego z pedagogów. Nie stanowił wyjątku i tegoroczny rok. Uważam za wymowny taki epizod. Pewnego razu do wykonawczej dyrekcji Ligi Ukraińskich Mecenasów zajrzał młody mężczyzna: „Chcę dać pieniądze na konkurs. Prawda, nie mam wielu…” To kijowianin Ołeksandr Każurin, który przekazał na siódmy turniej 600 hrywien. Przy okazji, w tych dniach wpłacił już również ofiarę na ósmy konkurs. (Uważam, że w tej sprawie powinny panować jawność i przejrzystość oraz że powinniśmy składać sprawozdanie społeczeństwu z otrzymania i wykorzystania każdej hrywny, każdego dolara). Po raz pierwszy wśród mecenasów konkursu mamy również fundację charytatywną Mychajła i Jarosława Stelmachiwów, która ustanowiła nagrodę zachęcającą w wysokości 500 hrywien. Skupiłem się tu tylko na nazwiskach ofiarodawców. A wszystkich tych ludzi, którym musimy podziękować za ważną pomoc w organizacji i przeprowadzeniu konkursu, jest niezwykle wielu. Są to pedagodzy, dziennikarze i pisarze, a także cała grupa pracowników Instytutu Innowacyjnych Technologii i Treści Kształcenia, kierowana przez Neonilę Szynkaruk, oraz nasz niezmienny przewodniczący jury, akademik, doktor nauk filologicznych, profesor Ljubow Macko, i… — wszystkich nie sposób wymienić. Rzeczywiście, razem nas wielu i razem wiele możemy. I jestem pewien, że nasze grono będzie coraz liczniejsze.
Maschinelle Übersetzung
w krajach bałtyckich, w Mołdawii, na Białorusi i w państwach Zakaukazia. Jestem głęboko przekonany: w budowaniu narodu ogromnie wiele zależy nie tylko od władzy, ale także od społeczeństwa, od tych, którzy reprezentują sektor pozarządowy. Gdyby u nas było więcej takich pomysłów jak Międzynarodowy konkurs języka ukraińskiego i gdyby te pomysły wcielano w życie równie wytrwale i konsekwentnie, jak to widzimy w przypadku naszego maratonu, to sytuacja z językiem ukraińskim i z ukraińską kulturą u nas byłaby znacznie lepsza. O władzy przy tej okazji nie mówię — wobec niej mamy szczególne pretensje, bo brakuje jej politycznej woli, by budować pełnowartościowe państwo europejskie. A wszystkie takie państwa (mam na myśli na przykład Wielką Brytanię, Francję, Niemcy, Czechy czy Polskę) są państwami narodowymi. Nikt tam nie zacina się na temat drugiego języka państwowego, nikt z politycznego establishmentu nie płaszczy się przed sąsiednimi państwami, nie lekceważy narodowej historii ani nie ocenia jej przez pryzmat obcych interesów. Ponadto jestem głęboko przekonany, że dzisiejsi uczniowie i studenci to już zupełnie inne pokolenie. To pokolenie urodzone już w niepodległej Ukrainie albo to, które w bardzo młodym wieku przeżyło to ważne wydarzenie. Dorastają i kształtują się już w nowych warunkach politycznych. Możemy sprzyjać ich wychowaniu narodowemu. Jedną z takich możliwości widzę w naszym konkursie. Piszę „nasz”, bo czuję się odpowiedzialny za tę sprawę, tak jak za wszystko, co dzieje się w naszym państwie za nas i po nas. Przecież swojego obowiązku obywatelskiego i narodowego nie przekaże się nikomu ani tymczasowo, ani na zawsze. Trzeba robić to, co do ciebie należy. Jak pisał Kotlarewski: „gdzie wspólne dobro upada…”, trzeba zapomnieć o wszystkich osobistych troskach — więc „…powinność trzeba spełnić”. Jutrzejszy dzień Ukrainy zależy przede wszystkim od każdego z nas dzisiaj. A im bardziej aktywni będziemy w utwierdzaniu ukraińskich priorytetów, tym szybciej nasze państwo stanie się naprawdę narodowe i naprawdę europejskie. Międzynarodowy konkurs języka ukraińskiego daje cenną możliwość, by każdy włączył się w taką patriotyczną pracę. Jedni mogą zostać mecenasami, inni uczestnikami turniejów albo ogólnonarodowego dyktanda jedności, trzeci propagandystami turnieju, czwarci… W końcu, byleby była dobra wola i aktywność społeczna — dla wszystkich znajdzie się ważna praca.
Maschinelle Übersetzung
Wreszcie, z półrocznym opóźnieniem, odbyły się obchody na szczeblu państwowym 100-lecia urodzin wybitnego poety, prozaika, publicysty, działacza społeczno-politycznego, laureata Państwowej Nagrody Ukrainy im. T. Szewczenki (1992 r., pośmiertnie) Iwana Pawłowycza Bahrianego (Łozowiahy; urodził się 2 października 1906 r. w Ochtyrce, zmarł 25 sierpnia 1963 r. w Nowym Ulm, gdzie został pochowany). Obchody jubileuszu blokowała Rada Najwyższa, która w osobach komunistów i ich popleczników ignorowała decyzję UNESCO, Dekret Prezydenta i nie przyjęła stosownej uchwały. Główny argument ukraińskich politycznych dinozaurów brzmiał: „Bahriany to wróg ludu” (był represjonowany przez bolszewików od 1932 do 1940 roku). Oto reakcja „zupolitycznionych mieszczan i duchowych plebejuszy”. Iwan Bahriany to postać symboliczna dla Ukrainy, uosobienie ludzkiej godności i sumienia, a jego życie, twórczość oraz działalność społeczno-polityczna są świadectwem niezłomności narodu. Formułę nieśmiertelności ukraińskiego ducha wyryto na grobie wielkiego orędownika: „Jesteśmy. Byliśmy. I będziemy. A ojczyzna nasza z nami”. Iwan Bahriany był przekonany, że czerwony komuno-bolszewicki faszyzm przeminie, tak jak brunatny niemiecki faszyzm. A ukraińskie budowanie narodu i państwa odbędzie się na fundamencie patriotyzmu terytorialnego, oświeconego ideą narodową. Wieczór literacko-artystyczny poświęcony 100-leciu wybitnego Ukraińca odbył się 30 kwietnia br. pod egidą Ministerstwa Kultury i Turystyki, Narodowego Związku Pisarzy, Fundacji imienia Iwana Bahrianego w Narodowym Akademickim Teatrze Dramatycznym im. Iwana Franki. Przenikliwie o Iwanie Bahrianym mówili akademik Iwan Dziuba, członek Zarządu Fundacji Ołeksij Konował z Chicago, przedstawiciel Fundacji na Ukrainie pisarz Ołeksander Shuhaj. Duch Bahrianego ożywiał w jego własnych utworach, które po mistrzowsku interpretowali artyści Bohdan Stupka, Borys Łoboda, Ołeh Stalczuk, studenci Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Kina i Telewizji im. I. Karpenki-Karoho Inha Nahorna, Jurij Kajdasz, Iryna Bodnar oraz Ołeh Łysyj. Ukraina dopiero teraz zaczyna pojmować całą wielkość, głębię i siłę dzieła stworzonego przez swojego oddanego syna. Ołeksander SHUHAJ Błogosławiony ten dzień i czas, Gdy ścieliła się dywanami Ziemia, którą przeszedł Taras Małymi, bosymi nogami. Jak wiadomo, to wersy z poematu Maksyma Rylskiego „Słowo o matce ojczystej”. Utwór napisany daleko poza granicami Ukrainy, w Ufie, w 1941 roku, kiedy grzmiały bitwy II wojny światowej. Miałem szczęście jeszcze jako uczeń spotkać się z Maksymem Tadejowyczem, wtedy, gdy przyjeżdżał do Sum i czytał poemat na spotkaniu z aktywem społecznym obwodu. Jako drogą relikwię przechowuję zbiór „Róże i winogrona” z ciepłym dedykacyjnym autografem poety. A oto wersy z poematu Iwana Bahrianego „Miecznicy”: My urodziliśmy się właśnie I wiemy czyje dzieci. Błogosławiony ten dzień i czas, — Tut mamy co robić. Ten sam metrum wierszowe, a nawet liryczne wzburzenie, napięcie. Oddźwięk I. Bahrianego u M. Rylskiego czy, odwrotnie, M. Rylskiego u I. Bahrianego jest całkowicie oczywisty. Poemat „Miecznicy” I. Bahriany zaczął pisać znacznie wcześniej niż M. Rylski, jako 25-letni młodzieniec, ale dokończyć nie zdążył. Właśnie wtedy go aresztowano. Twórczy oddźwięk, który nazywa się jeszcze kongenialnością, u wybitnych mistrzów słowa nie bywa przypadkowy. Świadczy on jedynie o prawidłowości i potwierdza to, że obaj poeci — I. Bahriany i M. Rylski — żyli w tej samej epoce, byli synami swojego narodu i z jednakową siłą odczuwali miłość do rodzinnej ziemi, do Ukrainy. Gdyby stało się tak, że na naszym święcie obecni byliby Iwan Bahriany i Maksym Rylski, jestem przekonany: staliby ramię w ramię. Dwaj wybitni działacze i budowniczowie niepodległej Ukrainy. Tak, właściwie, w naszej literaturze narodowej, kulturze, samym losem przeznaczone im jest stać ramię w ramię, trzymać wysokie i czyste niebo Ukrainy. Mówię o Maksymie Rylskim i Iwanie Bahrianym, a widzę też innych wybitnych działaczy, listę nazwisk których powierzam kontynuować wam. Jeszcze w zeszłym roku na żądanie społeczeństwa Prezydent Ukrainy Wiktor Juszczenko wydał Dekret, w którym Gabinetowi Ministrów polecono opracować i zatwierdzić plan działań dla uczczenia naszego jubilera, w szczególności wybicie i wprowadzenie do obiegu w ustalonym porządku monety jubileuszowej; wypuszczenie do obiegu znaczka pocztowego i koperty; wydanie utworów artystycznych pisarza w serii „Laureaci Szewczenkowscy”. Wł. inf.
reaty”, a także w serii “Biblioteka szkolna”; wspólnie z Kijowską Miejską Administracją Państwową rozwiązać kwestię upamiętnienia Iwana Bahrianego, nazywając jego imieniem jedną z ulic stolicy. Monety nie zostały wybite. Jubileuszowy znaczek nie został wydany. Wydawnictwo “Marka Ukrainy” zdołało wydać jedynie kopertę okolicznościową. A to są zasadniczo różne rzeczy. Może w Kijowie, gdzie Iwan Bahriany był studentem Instytutu Artystycznego, jest ulica jego imienia? Nie ma ulicy Bahrianego. Zresztą, tak jak nie ma ulicy imienia Borysa Antonenki-Dawydowycza, którego stulecie dawno już minęło i, na żądanie kulturalnej społeczności stolicy, zostało wydane odpowiednie rozporządzenie Prezydenta Ukrainy Wiktora Juszczenki. To może wydano książki I. Bahrianego w serii “Szewczenkowscy laureaci” i “Biblioteka szkolna”? Okazuje się, że też nie. I dokądkolwiek byś się nie udał, wszędzie natrafiasz na to przeklęte “nie”. Jeśli już coś zrobiono na jubileusz pisarza, to jedynie wysiłkiem społeczności i dzięki wsparciu Fundacji im. I. Bahrianego. Wczoraj wraz z członkiem zarządu Fundacji Ołeksijem Hryhorowyczem Konowałem byliśmy pod teatrem. W witrynie widniało: poniedziałek — dzień wolny. Zwróciliśmy się do administracji: “Jak to możliwe? Gdzie afisz o wieczorze literacko-artystycznym z okazji 100-lecia Iwana Bahrianego?” I wyjaśniono nam, że Ministerstwo Kultury przeprowadza zamkniętą imprezę (zamkniętą, czyli podziemną). Pytam was: “Czyżby na Ukrainie była ukraińska władza?” Władza, która sabotuje ukazy i rozporządzenia Prezydenta Ukrainy, jednocześnie ignoruje także nas, Ukraińców. Obcy, wrogo nastawieni (kto skrycie, a kto otwarcie), przypadkowi ludzie, którzy nawet w czasach istnienia byłego ZSRR nigdy nie osiągnęliby najwyższych szczebli władzy, teraz, w warunkach przyzwolenia na wszystko, brutalnie, cynicznie, bezkarnie uważają nas, Ukraińców, za “wąską warstwę kulturową”. Wymyślcie się w te diabelskie słowa! Czyż nie brzmią one obraźliwie? Czy nie bolą? Co się z nami stało? I dlaczego się stało? Kto do tego dopuścił? Nawet za granicą, w ciężkich warunkach emigracji, z byłych uciekinierów Iwan Bahriany zdołał stworzyć potężną URDP (Ukraińską Rewolucyjno-Demokratyczną Partię). Przed całym światem ta partia z godnością udowodniła, że jest zdolna walczyć o ukraińską ideę narodową. A my u siebie w domu, na swojej ziemi, pozwalamy drwić z siebie wszelkim przybyszom, najeźdźcom i nikczemnikom w rodzaju deputowanego Matwiejewa i jemu podobnych. Jak to możliwe? Potrzebujemy takiej partii, której członkowie nie przeskakiwaliby z frakcji do frakcji, a pracowali w pocie czoła. A kiedy trzeba, to walczyliby za Ukrainę do upadłego. I. Bahriany pisał: “Musimy wychowywać ludzi odważnych i dumnych, ludzi niezależnych w myśleniu i dążeniach, ludzi czynu i ryzyka. (…) Musimy wychowywać twórców jej historii, jej siłę napędową, a nie rozpolitykowanych mieszczan i duchowych plebejuszy, którzy zawsze ideę, partię, przyjaciół sprzedadzą za złamanego grosza”. To, co my z wami widzimy dzisiaj. Na posiedzeniu Rady Najwyższej na całą Ukrainę Iwana Bahrianego — jubilata UNESCO — nazwano… “wrogiem ludu”. Od komunistów innego spodziewać się nie można. (Zresztą bahrianisci nazywali ich: komuiści). Ale jak to przełknął przewodniczący Rady Najwyższej, poeta-socjalista Ołeksandr Moroz, który występuje z wyborami wierszy w “Literackiej Ukrainie”? Chyba zapomniał gorzką lekcję poprzednika, innego socjalisty-prozaika Wołodymyra Wynnyczenki, który na początku wyzwoleńczych zmagań, uwierzywszy w miłowanie pokoju moskiewskich proletariuszy, rozpuścił milionową ukraińską armię, a potem sam znalazł się na wygnaniu, swój ciężki grzech odkupując refleksjami o odrodzeniu narodu. W naszej smutnej rzeczywistości doszło nawet do absurdu. Portret I. Bahrianego, pisarza i działacza społeczno-politycznego, który za ideę narodową oddał swoje życie i którego dziełami zaczytywano się w Niemczech, USA, Kanadzie, Wielkiej Brytanii, Francji, po remoncie (czy pod pozorem remontu?) wyrzucono z pomieszczenia Związku Pisarzy. Teraz jest tam tajemniczy DUM — Dyrekcja Zarządzania Mieniem. (Mówić o tym jest mi szczególnie boleśnie, ale muszę). I nikomu, widzicie, nie przychodzi do głowy, że swego czasu, wraz z tysiącami egzemplarzy książek i pomocą finansową, ten portret Kijowskiej organizacji NSPU podarowała właśnie Fundacja im. I. Bahrianego. Czyżby jasny wizerunek pisarza-humanisty psuł “ikonostas”, rozwieszony na ścianach przy wejściu do NSPU? Wbrew wielu nieboszczykom, jeszcze za życia nierobom i płaczkom, stuletni Iwan Bahriany — to nasz działający, aktywny współczesny. Jego książki z zachwytem czytają i będą czytać następne pokolenia. Bo jest w nich — prawda życia. Prawda o człowieku jako części składowej całego narodu i całej ludzkości. Kiedy na początku lat sześćdziesiątych ubiegłego wieku w szynelu żołnierza sowieckiego imperium przebywałem w tak zwanej Niemieckiej Republice Demokratycznej, I. Bahriany żył i tworzył w Republice Federalnej Niemiec. Nas, przedstawicieli jednego narodu, a nawet więcej — ziomków, bo obaj przecież urodziliśmy się na Sumszczyźnie, dzielił pamiętny Mur Berliński, jako przedłużenie ponurego Muru Kremlowskiego, który rozrywał na dwa nieprzejednane obozy nie tylko niemiecki, ale i ukraiński naród. I mimo wszystko zobaczyć I. Bahrianego mi się udało. Stało się to w 1993 roku, już po ogłoszeniu Państwowej niepodległości Ukrainy. Zobaczyć na amatorskiej taśmie filmowej z domowego archiwum pisarza w Nowym Ulm. Tam, wraz z innymi unikalnymi materiałami, odnalazłem także nieznany wiersz poety “Noc stąpa po ruinach...”, napisany w 1945 roku w Innsbrucku: ...Urodziłeś się dla boju. Wierzże — wszystko minie, Pamiętaj, że i ja z tobą, — nie zapomnij mnie...
Maschinelle Übersetzung
Czarowna Prochorówka. Jedna z najmalowniczszych i najbardziej poetyckich wsi na lewym brzegu Dniepru, prawie naprzeciw Tarasowej Góry. Za wsią wznosi się Michajłowa Góra, otulona legendami starożytności. Tu znajdowała się siedziba pierwszego rektora Uniwersytetu Kijowskiego, uczonego-encyklopedysty Michaiła Aleksandrowicza Maksymowicza. Tu gościł Tarasa Szewczenkę, Mykołę Gogola, Panteleimona Kulisza i wielu innych działaczy ukraińskiej kultury. Tarasowa i Michajłowa Góra są sobie bliskie, patrzą na siebie przez Dniepr, tak jak bliscy sobie i podwижnicy ukraińskiej kultury narodowej — Michaił Maksymowicz i Taras Szewczenko. Latem 1859 roku Szewczenko odwiedzał serdecznych i szczerych Michaiła i Marię Maksymowiczów, namalował portret gospodarza i gospodyni. Maksymowiczowie namawiali Tarasa, by osiadł u nich na Michajłowej Górze, obiecywali pomóc poecie postawić własną chatę, ale serce Tarasa ciągnęły Zadnieprzańskie góry — „wysokie i błękitne, najpiękniejsze na świecie, najświętsze”. Z Maksymowiczem Szewczenko pływał łodzią po Dnieprze, wędrował kanewskimi urwiskami i leśnymi ścieżkami. Uczony opowiadał poecie, że właśnie tutaj była stolica Rusi — Rodeń. Na nadднieprzańskim tarasie, między Górą Książęcą a scytyjskimi grodziskami, Szewczenko zapragnął kupić działkę, zbudować chatę i przeżyć tu choćby resztę swoich lat. Ale nie było mu to pisane. 12 lipca 1859 roku, gdy Szewczenko przeprawiał się łodzią przez Dniepr, wracając po długich wędrówkach po wsiach i miasteczkach prawobrzeżnych do Maksymowiczów na Michajłową Górę, dogoniła go straż, aresztowała go, nie podając nawet przyczyny, i przewiozła z powrotem przez Dniepr na przesłuchanie. Stało się to kilka kroków od ogrodu Maksymowiczów… Miejscami związanymi z losem T. Szewczenki zaopiekowała się dobroczynna fundacja „Tarasowa ziemia”. Na tym terenie, od przedmieść Kanewa po Prochorówkę z okolicą na lewym brzegu i po Rosź na prawobrzeżu, zaplanowano ustawienie pamiątkowych znaków. Pierwszy taki znak — głaz z czerwonego granitu — jest już wykonany dla miejsca, gdzie Taras Szewczenko malował szkic „Pod Kanewem” (odsłonięcie 19 maja 2007 roku).
Drugi znak miał stanąć na brzegu Dniepru przy drodze od dawnej przystani do wsi Prochorówka. Ale sytuacja diametralnie się zmieniła. Jak się okazało, tereny Szewczenki nad Dnieprem pod Prochorówką dawno już zagarnęli chwaciarze-biznesmeni. Ponieważ zrobiono to nielegalnie, zagarniacze do pewnego czasu nie podejmowali aktywnych działań. Jednak pod koniec kwietnia, gdy całkowity kryzys chaosu i bezprawia ogarnął kraj, oligarchiczna horda ruszyła do szturmu na brzegi Słowuty. Zagnali buldożery i zaczęli zrywać piaszczyste pagórki i wywozić je samochodami wywrotkami. Postawili wagonziki dla robotników, nawieźli bloków betonowych i innych materiałów budowlanych. Ktoś z warszawskich... — ani słowa więcej: ktoś z tych stołecznych tłustosiwych grubasów postanowił rozszerzyć praktykę bezczynności ze strefy Koncza-Zaspa na dniprowskie brzegi pod błogosławioną Prochorówką i zamierzał urządzić tu "kompleks zdrowotny". Dla kogo? Ludzie zrozumieli: chcą odgrodzić Dniepr od nich żelbetonowym ogrodzeniem ostatecznie i na zawsze, tak aby ich dzieciom nie było gdzie się wykąpać. Tu, w miejscu Prochorowskiej przystani, rozpoczęło się bezczelne siłowe zawłaszczenie brzegów. Przybe-
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
lecie „Słowa o wyprawie Igora”. Bezimienny autor tego dzieła w odniesieniu do nieudanej wyprawy księcia wykrzykiwał: „Nie wesoła, bracia, nastała godzina” (przekład M. Rylskiego). Niewesoły obraz jest i dziś w Nowogrodzie Siewierskim. …Do 1000-lecia miasta ustawiono szereg pomników. Lecz nie minęło i 20 lat, a żal i smutek ogarniają duszę. Najpierw została uszkodzona wcielona w rzeźbę postać księcia Igora Światosławowicza. Potem barbarzyńcy (pewnie miejscowi) XXI wieku zaczęli niszczyć wspaniały pomnik Bojana, ustawiony na terenie grodu (Góra Zamkowa). Najpierw „odleciały w wyraj” (czytaj — „oddano na złom”) z potężnego ramienia Wieszcza Bojana sokoły, potem rozbili granitową płytę, na której napis opowiadał o tym, że właśnie tutaj rodził się, podnosił Nowogród Siewierski. Wszak na terenie grodu archeolodzy odkryli trzy mieszkania dawnych Siewierców i jamy gospodarcze. Znikły i gęśle, na które Bojan „nakładał na żywe struny wieszcze palce swoje”. A niedawno od ciała Wieszczego śpiewaka oderwali i miecz. I oto przyszła kolej na pomnik Jarosławny, której rzeźbiarska figura wznosi się pod murami Monasteru Spaso-Preobrażeńskiego nad Desną, nieogarnionymi dla wzroku łąkami. Zaczęli stopniowo zdejmować metalową płytkę, którą wyłożony jest taras widokowy. Wybitny działacz kulturalny, akademik Dmytro Lichaczow w książce „Zamietki i nabludienija. Iz zapisnych kniżek raznych let”, 1989, być może właśnie pod wrażeniem pobytu w Nowogrodzie Siewierskim, podkreślił: „Nado brat pod ochranu nie tolko architiekturnyje pamiatniki, no i celyje piejzazhi…”. A wśród nich wymienił „Zaliwnyje ługa po Diesnie Nowgoroda-Siewierskogo”. Czego to tylko nie musiał przeżyć przez swoje 1000-lecie siwy Nowogród Siewierski? Międzyplemienne książęce swary, najazdy koczowników-Połowców, najazd tatarsko-mongolski, napady Tatarów krymskich, długotrwały pobyt pod Litwą (od drugiej połowy XIV w.), Polską, moskiewskie panowanie (od 1500 roku). Jednak jak pisał sławny pedagog, Ukrainiec z pochodzenia K. D. Uszynski, którego lata gimnazjalne minęły w Nowogrodzie Siewierskim, „…na tej małorosyjskiej równinie po raz pierwszy wyraźnie pojawiło się i utwierdziło pojęcie Rusi; na niej przeżyło ono rozbrat książąt; w niej zachowało się pod tatarskim, polskim i moskiewskim panowaniem, strzeżone od wszystkiego obcego, jak świętość, jak drogocenna myśl, zapowiedziana przez najgłębszą, najbardziej nieprzejrzaną starożytność”. Rzeczywiście, pojęcie Rusi, jej utwierdzenie wyraźnie na przestrzeni wieków odbiły się i w historii Nowogrodu Siewierskiego. Ten proces był ciężki, krwawy, jednak momentami dość udany. Przewińmy niektóre strony życia miasta. W 1563 roku Nowogród Siewierski doświadczył najazdu Michała Wiśniowieckiego. Wtedy Iwan Groźny pisał do polskiego króla: „I to brat nasz kako mieżi nas prawdie byt”. W roku 1604 miasto oblegał Dymitr Samozwaniec. A. S. Puszkin w utworze „Borys Godunow” jednemu z rozdziałów nadał tytuł „Równina w pobliżu Nowogrodu Siewierskiego (1604 roku, 21 grudnia)”. W 1619 roku miasto na mocy rozejmu w Dywilinie przeszło do Polski, a w następnym roku zdołało otrzymać prawo magdeburskie. Ćwierć wieku później Nowogród Siewierski zasypała szarańcza, która, według wyrażenia współczesnego, francuskiego inżyniera wojskowego, autora zapisków o Ukrainie Guillaume’a Levasseura de Beauplana. Zdjęcie P. Antonenki. Pomnik Jarosławny
Maschinelle Übersetzung
Wiktor TERŁECKIJ, członek Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, laureat Nagrody im. Ohijenki (2006), przewodniczący Szostkińskiej organizacji miejskiej Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. W słynnym „Latopisie Ruskim” ten współczesny ośrodek rejonowy obwodu czernihowskiego na prawym brzegu Desny wspominany jest w 1141 roku. Istnieją jednak wersje o znacznie wcześniejszym jego istnieniu. Niektórzy uczeni, poczynając niemal od M. M. Karamzina, wiązali założenie miasta z czasami panowania w Rusi Kijowskiej Włodzimierza Światosławowicza. Inni uważali, że założył je w 1044 roku Jarosław Mądry. I tłumaczyli to istnieniem tutaj źródła — studni Jarosława. Wielu spośród tych, którzy odwiedzają Nowogród Siewierski, kieruje się tutaj, na obrzeża miasta — na Zarucze (lub Pokrowszczynę). Niestety, dzisiaj źródło nie jest odpowiednio zagospodarowane. A moim zdaniem powinna tu być jeszcze tablica z przybliżeniem historii tego wspaniałego pomnika przyrody. Dla czytelników, a także dla tych, od których musi zależeć troska i ochrona miejscowych zabytków, przypomnę niektóre karty przeszłości. Jeszcze znany rosyjski historyk XIX wieku S. M. Sołowjow, powołując się na świadectwo etnografa i folklorysty I. M. Sniegiriewa, pisał: „W Nowogrodzie Siewierskim jest szanowane przez lud (wyróżnienie nasze — W. T.) źródło — studnia Zaruczajska, albo Suchomlińska, inaczej źródło Jarosławowe, wpadające do Desny: na cembrowinie tej studni o świcie w Zielone Świątki, według ludowych wierzeń, siedzą piękne dziewczęta o jasnobrązowych włosach, które czeszą”. Leczniczymi właściwościami odznaczała się woda źródlana ze studni Jarosława. Wskazywał na to urodzony w Nowogrodzie Siewierskim pedagog i pisarz M. K. Czałyj w swoich wspomnieniach (Kijewskaja starina. — 1889): „Karol Iwanowicz i Osiczkowski (wykładowcy gimnazjum w Nowogrodzie Siewierskim — W. T.) niezwykle żywi, dziarscy staruszkowie, poczynając od maja, nie zważając na żadną pogodę, codziennie o 5 rano odbywali spacer na Zarucze, by pić wodę ze studni… Wypijając z przerwami od 5 do 8 szklanek zimnej źródlanej wody, wracali do domu… i o 8 rano zawsze jako pierwsi stawiali się do służby”. Sobór Spaso-Preobrażeński. Zdjęcie P. Antonenki. Według innej wersji miasto pod nazwą Nowy Gród wspominane jest w „Pouczeniu” Włodzimierza Monomacha w związku z wydarzeniami zimy 1078—1079 lat. Urodzony na Nowogrodczyźnie Siewierskiej znany archeolog D. J. Samokwasow (1843—1911) uważał, że Nowogród Siewierski założono w IX wieku. Jak by nie było, w 1989 roku świętowano 1000-letni jubileusz grodu nad Desną. Kto i kiedy nie opisywał kart jego historii! Iwan Sbitniew w 1828 roku w „Otieczestwiennych zapiskach”, nieznani autorzy w „Żurnale Ministerstwa wnutriennich dieł” (1848, nr 6), „Pribawlenijach k Czernigowskim jeparchialnym izwiestijam” (1872, nr 11); Iwan Samczewski, publikując pracę nieznanego autora „Materiały dla istoriko-statisticzeskogo opisanija goroda Nowgorodsewierska” („Czernigowskije gubiernskije wiedomosti” — 1853, nr 1; osobne wydanie — K., 1858); O. I. Chanienko w „Istoriczeskom opisaniji niekotorych miestnostiej Czernigowskoj gubiernii” (Czernihów, 1887); urodzony we wsi Pohribky (obecnie wieś Korotczenkowe w rejonie szostkińskim w obwodzie sumskim) M. W. Rklicki w „Ziemskom sbornikie Czernigowskoj gubiernii” (1899, nr 1); Dmytro Doroszenko („Po ridnomu kraju”, 1919); Swiatosław Wojnow (Nowgorod-Siewierskij. — Czernihów, 1999). W 1098 roku Nowogród Siewierski staje się stołecznym grodem udzielnego księstwa siewierskiego, które obejmuje miasta Putywl (jeden z przewozów przez Desnę nosił nazwę — Putywlski), Kursk, Trubczewsk, Briańsk. Tutaj w XI—XIII wiekach panowało prawie dziesięciu książąt. Najbardziej jednak wsławił się Igor Światosławowicz, którego wyprawa na Połowców w 1185 roku została uwieczniona w nieśmiertelnym zabytku historyczno-literackim XII wieku. Rozlewne łąki nad Desną.
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
lana (1600—1673), pokryła ziemię warstwą grubości 4 cali, czyli ponad dziesięciu centymetrów. W 1654 r. Nowogród Siewierski stał się miastem setni pułku starodubowskiego, a dziesięć lat później rozegrała się tu tragedia podczas wyprawy polskiego króla Jana Kazimierza na Ukrainę Lewobrzeżną. Działania wojenne w pobliżu miasta tak opisano w „Kronice Samowidcy”: „Pierwej tatarzy poczęli odstępować od Siewierza, a potem i król, sam zaniepokojony, spod Gluchowa wstąpił do Nowogródka Siewierskiego, z którym książę Romodanowski i hetman Browchowiecki mieli sprawę w Pierogowce (teraz — wieś Pirohiwka w rejonie szostkińskim obwodu sumskiego — W. T.) pod Nowogrodem, a nowogrodzianie nie wpuścili króla do miasta, lecz stanął król w klasztorze nowogrodzkim. A wojsko z wojskiem na Desnie się potykało, bo już król przeprawił się przez Desnę, a rzeka już zaczęła się psuć — nastało ciepło”. Właśnie pod Nowogrodem Siewierskim Lachowie dowiedzieli się, że Iwan Bohun, który na przekór losowi przebywał w wojsku polskim, pomagał lewobrzeżnym kozakom stawiać im opór. Dowiedzieli się o tym — i stracili sławnego ukraińskiego pułkownika. Jednak do dziś historycy Ukrainy i Polski nie są w stanie ustalić, jak dokładnie i w jakich okolicznościach to nastąpiło. W ogólnych zarysach ten fakt historyczny znał T. H. Szewczenko. W poemacie „Hajdamacy” z bólem wykrzyknął:
Gdzież ten Bohun, gdzież ta zima? Inhul co zimę zamarza —
Bohun nie wstanie, by zatamować
Szlacheckim trupem. Lach hula!
Czy jednak nie byłoby historycznie poprawniej, gdyby poeta zamienił rzekę Inhul na Desnę?! W badaniach historycznych podaje się jedynie miejsce śmierci Bohuna — wieś Komań w pobliżu Nowogrodu Siewierskiego. Idąc przez wsie nad Desną, niedaleko miasta, po lewej stronie rzeki, na wysokiej górze widzimy dębowy krzyż. Na podstawie tego pamiątkowego znaku, na marmurowej tablicy czytamy: „Pułkownikowi Iwanowi Bohunowi — narodowemu bohaterowi Ukrainy, wybitnemu działaczowi wojskowemu wojny wyzwoleńczej narodu ukraińskiego 1648—1654, straconemu przez polską szlachtę w lutym 1664 roku. Pokłońmy się tej ziemi”. W XVII wieku w Nowogrodzie Siewierskim szczególnego rozmachu nabrało życie kulturalne. Od drugiej połowy wieku przy klasztorze Spasо-Preobrażeńskim rozpoczęła działalność szkoła słowiańsko-łacińska; skryptorium, w którym wytwarzano wysokiej jakości rękopiśmienne księgi, a pracowali malarze ikon. W 1674 roku rozpoczęła działalność drukarnia. Jej założycielem był czernihowski arcybiskup Łazarz Baranowicz (1620—1693). Działała ona do drugiej połowy 1679 r., kiedy po lipcowym pożarze miasta cały jej sprzęt Baranowicz przewiózł do Czernihowa. Tutaj, w Nowogrodzie Siewierskim, wydano 20, według innych źródeł — 23 wydania. Szkoda, że dotąd nie napisano historii książki drukarskiej w Nowogrodzie Siewierskim, choć do jej napisania marzył się zabrać Michaił Maksymowicz, wychowanek miejscowego gimnazjum w latach 1812—1819. W 1699 roku archimandrytą klasztoru Spasо-Preobrażeńskiego w Nowogrodzie Siewierskim był D. S. Tuptało (św. Dymitr Rostowski). Interesujący jest taki fakt. K. D. Uszyński, autor anonimowej recenzji („Sowriemiennik. — 1854. — nr 2”) na wierszowany przekład „Słowa o wyprawie Igora” M. W. Herbla zauważył, że zabytek „…jedyny odpis odnaleziono w klasztorze Spasо-Jarosławskim, gdzie żyło wielu duchownych, przybyłych z Małorosji, i dokąd łatwo mogły trafić książki św. Dymitra, możemy przypuszczać, że ten odpis został dokładnie wykonany przez samego Dymitra Rostowskiego podczas pobytu tego świątobliwego męża w Nowogrodzie Siewierskim”. Przypuszczenie Uszyńskiego nie było bezpodstawne ani wymyślone. Opierało się ono na dobrej znajomości przez niego materiałów dotyczących „Słowa”, na całkiem konkretnych dokumentach historycznych. W tej recenzji Uszyński pisze o wiadomości archeografa i paleografa K. F. Kałajdowicza w liście do historyka-archeografa R. F. Tymkowskiego: „Drukarz Semen Anikiejowicz Seliwanowski mówił mi, że widział w rękopisie Pieśń Igora. Jest ona napisana dokładnie
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
ale w księdze, jak powiedziano w przedmowie, także białoruskim pismem, nie tak dawnym, podobnym do charakteru pisma Dymitra Rostowskiego”. Danyło Tuptało (nawiasem mówiąc, także ihumen Głuchowskiego Monasteru Piotra i Pawła w latach 1694—1697, gdzie kontynuował pracę nad sławnymi „Czetiami-Minejami”), człowiek wykształcony, który nieustannie troszczył się o szerzenie piśmienności, wiedzy na Ukrainie, jako szczery patriota ojczystego kraju, nie mógł na ziemi „Słowa o wyprawie Igora” przejść obojętnie obok rękopisu tego zabytku, gdyby trafił on w pole jego widzenia! K. Uszynski całkiem słusznie wiązał „Słowo o wyprawie Igora” i jego autora z Ukrainą: „Czemuż by już nie powiedzieć po prostu, że „Słowo” napisane jest w tym języku, w którym musiał mówić jego twórca, całkiem prawdopodobnie, mieszkaniec Nowogrodu Siewierskiego”. Przypominam o tym, bo dzisiaj w „Encyklopedii „Słowa o wyprawie Igora” (SPb., 1995) zabytek ogłoszono „narodowym literackim arcydziełem” Rosji. …W roku 1782 miasto nad Desną staje się centrum namiestnictwa nowogrodzko-siewierskiego (taką jednostkę administracyjno-terytorialną na Lewobrzeżnej Ukrainie wprowadzono w latach 80–90. XVIII w.). Według rewizji w tym stuleciu działały: technikum pedagogiczne (1931), zreorganizowane w 1937 roku w szkołę pedagogiczną, w 1944-tym — w szkołę pedagogiczną (kolegium), szkoła medyczna (1936). Zakłady naukowo-wychowawcze Nowogrodu Siewierskiego zrodziły tu liczny zastęp wybitnych działaczy naszej historii i kultury. Historyk, publicysta D. I. Doroszenko (1882—1951), którego imię w czasach radzieckich było przemilczane, w szkicu „Nowogród Siewierski” pisał: „Do historii naszej kultury Gimnazjum Nowogrodzko-Siewierskie wpisało swoje imię tym, że uczyli się w nim Mychajło Maksymowycz, Panko Kulisz, Mychajło Czałyj (biograf Szewczenki), Kostiantyn Uszynski i kilku mniej wybitnych działaczy. W latach 60. gimnazjum było przez pewien czas pewnym ośrodkiem ukraińskiego ruchu. Wtedy nauczycielami byli tu Metłynski (brat profesora Amwrosija Metłynskiego), Łonaczewski; w auli gimnazjum urządzano ukraińskie spektakle i koncerty. Chórem kierował Opanas Markowycz, który służył wtedy w Nowogrodzie w akcyzie. Wśród młodzieży żwawo rozchodziły się ukraińskie książki i broszury”. Twierdził tak wychowanek gimnazjum, późniejszy ukraiński pisarz Dmytro Markowycz (1848—1920): „Niewątpliwie wiem, że w klasach,
przy wjeździe do miasta witano ciało byłego ministra oświaty ludowej Imperium Rosyjskiego, hrabiego O. K. Rozumowskiego (1748—1822), które przewożono z poprzedniego miejsca pochówku — miasteczka Poczep w powiecie glińskim, które wcześniej wchodziło w skład namiestnictwa nowogrodzko-siewierskiego. Trumnę Ołeksija Kyryłowycza, syna hetmana Lewobrzeżnej Ukrainy K. H. Rozumowskiego, ustawiono w Soborze Przemienienia Pańskiego tego samego monasteru. Z czasem zaginęła. Możliwe, że podczas remontu świątyni w 1858 lub 1910 roku. Takie są dane historyczne. Lecz oto W. Tkaczenko w książce „Prawosławna Głuchowszczyzna” (K., 2001. — S. 22) pisze: „W pomieszczeniu świątyni Przemienienia Pańskiego w 1838 r. pochowano… hrabiego Andrija Kyryłowycza (?!), na miejscu tego pochówku ustawiono wykonany z jasnozielonego jaspisu pomnik hrabiego, który urodził się w 1752 roku w Głuchowie”. Ale przecież chowano Ołeksija! Autor „Prawosławnej Głuchowszczyzny” popełnił przykry błąd. A dalej: „Na pamiątkowym pylonie było omyłkowo (wyróżnienie nasze — W.T.) napisane: „Urodził się 1748 r., zmarł — 1822 r.”. Lecz pod żadnym pozorem nie mogli dopuścić (!) błędu. Wskazane daty, przytoczone przez W. Tkaczenkę, to daty życia właśnie Ołeksija Rozumowskiego. Pisząc o soborze w Nowogrodzie Siewierskim, przekazał czytelnikom gruby błąd również znany architekt, badacz Wiktor Weczerski („Zabytki architektury i urbanistyki Lewobrzeżnej Ukrainy” — K., 2005). Słusznie informuje on, że w świątyni pochowano hrabiego Ołeksija Kyryłowycza Rozumowskiego. Ale to, co powiedziano o nim jako o „wybitnym dyplomacie, polityku i amatorskim kompozytorze, przyjacielu Beethovena”, należy adresować do Andrija Rozumowskiego (1752—1836). L. Kershner w krótkim szkicu życia i twórczości „Ludwiga van Beethovena” pisze, że „częstym gościem stał się Beethoven także na wieczorach muzycznych na dworze rosyjskiego posła w Wiedniu, hrabiego Kyryła Petrowycza (?! — W.T.) Rozumowskiego”. Tutaj trzeba mówić o synu hetmana Lewobrzeżnej Ukrainy K. H. Rozumowskiego — Andriju, księciu, dyplomacie-posle w Wiedniu (1801—1807), mecenasie sztuki. To właśnie on był organizatorem i utrzymywał na własny koszt kwartet smyczkowy (w składzie którego występował i on sam), który jako pierwszy wykonywał utwory sławnego Ludwiga van Beethovena. Zatem bądźmy uważni! Oświecajmy się!
Nowogrodzko-Siewierskie Gimnazjum przez długi czas było centrum oświaty byłej guberni czernihowskiej
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von «MAŁE MIASTA UKRAINY», S. 8
Z czasem pojawiło się pytanie o jego zamknięcie. Wtedy do Nowogrodu Siewierskiego przyjechał wizytator szkół charkowskiego okręgu naukowego, profesor I. F. Tymkiwski. Dał on szkole wysoką ocenę — i w znacznym stopniu przyczyniło się to do przekształcenia w 1804 roku placówki w gimnazjum. Znamienne, że wtedy Ilia Fiodorowicz zwrócił uwagę na córkę dyrektora szkoły (później gimnazjum) I. I. Chałanskiego, Zofię, z którą ożenił się 5 września 1809 roku. Dzięki małżeństwu otrzymał Turanówkę w powiecie głuchowskim, gdzie osiadł w drugiej połowie 1811 roku. Z czasem I. F. Tymkiwski (od końca 1825 roku) zastąpił Chałanskiego na stanowisku dyrektora gimnazjum w Nowogrodzie Siewierskim. Nie można pominąć jego wpływu na wychowanków. Jeden z nich, K. D. Uszynski, tak ocenił jego rolę w przygotowaniu gimnazjalistów: „Wychowanie, które zdobyliśmy w latach 30. w biednym powiatowym gimnazjum małego miasteczka Małorosji, Nowogrodu Siewierskiego, było pod względem naukowym nie tylko nie niższe, ale nawet wyższe od tego, które w tamtym czasie zdobywano w wielu innych gimnazjach. Przyczyniała się do tego miłość do nauki i pewien wręcz pedantyczny szacunek do niej ze strony nieżyjącego już dyrektora N-skiego gimnazjum, starego profesora, którego imię S. S. Mohyłewcew (1846—1917)… Jeszcze pod koniec XX wieku na budynku było kilka tablic pamiątkowych. Odwiedzający dowiadywali się, że w murach placówki oświatowej w różnym czasie uczyli się, oprócz już wspomnianych M. O. Maksymowicza, P. O. Kulisza, K. D. Uszynskiego, także bracia Zabłoccy-Diesiatowscy (Andrij — ekonomista, pisarz; Mychajło — statystyk, metrolog; Pawło — profesor-chirurg); archeolog i historyk prawa D. J. Samokwasow, rewolucjonista-narodnik i wynalazca M. I. Kybałczycz; narodnik, jeden z organizatorów „Ziemi i Woli” O. D. Mychajłow. Lecz oto pod koniec prezydentury L. D. Kuczmy, po kosmetycznym remoncie budynku, te tablice pamiątkowe… zniknęły. Niedawno pojawiła się niewielka tabliczka, na której wymieniono tylko niektóre nazwiska. A Nowogród Siewierski jest zobowiązany nie tylko wymienić, ale i należycie naświetlić inne postacie. Pawła Osypowycza Naumenkę, dyrektora miejscowego gimnazjum w latach 1848—1856 i jego syna Wołodymyra (1852—1919), pedagoga, wydawcę, redaktora naczelnego czasopisma „Kijewskaja starina”, którego M. S. Hruszewski nazwał wśród „zasłużonych dla ukraińskiej nauki i ukrainoznawstwa działaczy”. Ołeksandra Petrowycza Ohłobłyna (1899—1992), ukraińskiego historyka, którego biologiczny ojciec M. M. Meźko pochodził z Nowogrodczyzny. Ten naukowiec, mieszkając prawie pół wieku poza Ukrainą, obszernie, szeroko i głęboko opisywał historię Ukrainy, a w szczególności Nowogrodczyzny, którą od dzieciństwa uważał za swoją ojczyznę. Jego życiorys przytoczono w książce „Siewierszczyzna w losach historyków i w badaniach historycznych” (Kijów—Nowogród Siewierski, 1996). Isaaka Prochorowycza Mazepę (1884—1952), ukraińskiego działacza społeczno-politycznego (w latach 1919—1920 był przewodniczącym Rady Ministrów Ukraińskiej Republiki Ludowej), historyka z powiatu nowogrodzko-siewierskiego (wieś Kostobobriw). Jako członek Proświty nie mogę milczeć w sprawie przykrych błędów i niezdarności, które (zwłaszcza w ostatnim czasie) wypełniają strony różnych wydawnictw. Czasem całkiem solidnych, naukowych. Nawet stołecznych. 30 lipca 1838 roku duchowieństwo, szlachta i inni mieszkańcy Nowogrodu Siewierskiego (w szczególności uczniowie gimnazjum) przy Putywelskim Zdjęcie O. Łytwynenki Monaster Spasko-Przemienienia Pańskiego”
Maschinelle Übersetzung
Zdjęcie P. Antonenki
Pomnik Bojana w tamtym roku do tego namiestnictwa wchodziło 11 miast, 20 miasteczek, 2186 wsi, chutorów, słobód. Przetrwało ono do końca 1796 roku. …We wszystkich czasach w mieście było niemało placówek edukacyjno-wychowawczych różnego kierunku. Jeszcze w 1635 r. podczas wzmożenia szlachecko-katolickiej ekspansji otwarto kolegium jezuickie. Zakończyło ono swoje istnienie w 1648 r., kiedy rozpoczęła się narodowowyzwoleńcza wojna narodu ukraińskiego pod wodzą Bohdana Chmielnickiego. W latach 1657—1667 na terenie miejscowego klasztoru wzniesiono bursę dla uczniów szkoły słowiańsko-łacińskiej. W związku z utworzeniem eparchii nowogrodzko-siewiersko-głuchowskiej, we wrześniu 1785 r. otwarto Nowogrodzko-Siewierskie Seminarium Duchowne, które działało do 1918 roku. 11 lutego 1789 r. w mieście zaczęła działać pierwsza na Lewobrzeżnej Ukrainie Główna Szkoła Ludowa.
którego znane jest także w literaturze naukowej, — Ilji Fiodorowicza Tymkowskiego”. Do Turanówki, nad brzegi Szostki, do I. F. Tymkowskiego przywieziono siedmioletniego bratanka Mychajła Maksymowicza. Tutaj chłopiec przeszedł u wuja naukę “początków różnych nauk i łaciny” (według wspomnień M. O. Maksymowicza), a potem (1812—1819) kurs nauk w Gimnazjum w Nowogrodzie Siewierskim. I. I. Chałanski planował otworzyć tutaj, nad brzegami Desny, uniwersytet. W tej sprawie zwracał się do ministra edukacji narodowej hrabiego P. W. Zawadowskiego; małorosyjskiego generał-gubernatora O. B. Kurakina. Jednak jego uzasadnienie celowości takiego kroku, niestety, nie wytrzymywało krytyki. Informowano o tym w “Kijewskoj starinie” (1882), gdzie drukowano jego korespondencję z księciem Kurakinem. Komentator listów, pisarz M. W. Szuhurow słusznie zauważał: “Wielomówny pedagog na korzyść utworzenia uniwersytetu w Nowogrodzie Siewierskim nie przedstawił niczego poza świeżym powietrzem (Chałanski jako pierwszy argument wskazał dosłownie: “Położenie tego miasta zdrowe” — W. T.) i dużą cerkwią”. Istnieją świadectwa, że pióru I. I. Chałanskiego należał rękopis “Topograficznego opisu Nowogrodu Siewierskiego”. …Chociaż Gimnazjum w Nowogrodzie Siewierskim przez długi czas było centrum edukacji dawnej guberni czernihowskiej, w mieście w 1808 roku zaczęła działać szkoła powiatowa. Swoją drogą, właśnie tutaj, a potem już w gimnazjum uczył się Pantełejmon Kulisz. W 1913 roku szkoła została przekształcona w Wyższą Szkołę Początkową. W XIX wieku w mieście pojawiły się powiatowa szkoła duchowna (1818), gimnazjum żeńskie (1875). A w czasie wolnym od lekcji czytano Szewczenkę i innych poetów, nawet Mickiewicza po polsku; śpiewano pieśni ukraińskie, rosyjskie, serbskie”. Lecz nie bardzo swobodnie było panować tutaj duchowi ukraińskiemu. D. W. Markowycz dalej kontynuował: “Wiem, że dyrektor gimnazjum Kulżyński surowo zabronił bywać u wuja (O. W. Markowycza — W. T.) i utrzymywać z nim znajomość”. Tym dyrektorem w latach 1857—1861 był Leontij Iwanowycz Kulżyński, syn Iwana Hryhorowycza (1803—1884), wolontariusza małorosyjskości, oszczercy istoty Kuliszowej “Gramatki”, krytyka “Elementarza południoworosyjskiego” T. H. Szewczenki, jego poematów “Hamalija”, “Tarasowa noc”; przeciwnika samodzielności i odrębności języka ukraińskiego, prawa do istnienia literatury ukraińskiej. Ze ścian gimnazjum wyszli pisarz, archeolog, prawnik M. W. Szuhurow (1843—1901); pedagog, swego czasu kurator Kijowskiego Okręgu Naukowego, znajomy T. H. Szewczenki P. O. Antonowycz (1812—1883), literaturoznawca D. P. Sylczewski (1851—1919), aktywny działacz ziemstwa gubernialnego, historyk-publicysta F. M. Umaniec (1841—1918); wykładowca, folklorysta P. O. Czujkewycz (1818—1874), uczony-pszczelarz O. I. Pokorski-Żurawko (1813—1874); jeden ze znanych mecenasów Kijowa, przemysłowiec leśny, działacz społeczny
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
nich, urodzonych na zachodzie czy północy Polski. Życie ma swoje prawa. Dlatego nie wystarczy przeprowadzić tylko jeden czy drugi koncert, postawić pomnik czy wydać pamiątkową książkę. Trzeba zastanowić się nad tym, co dalej? Kto ma o tym myśleć? Oczywiście Ukraińcy, którzy mieszkają w Polsce. Ich elity społeczne, kościelne czy intelektualne. Ważne jest, aby odrzucić negatywne nawyki z przeszłości, skończyć z pokazowymi, okolicznościowymi akcjami na rzecz żmudnej, codziennej pracy. Przemyśleć na nowo przeszłość i teraźniejszość. Zmienić metody. Pamiętać: to, co było dobre dla nas, niekoniecznie musi być akceptowalne dla obecnych pokoleń. I co najważniejsze — wiedzieć samemu, czego się chce… Ale potrzebna jest większa uwaga z macierzy. Kwestia rozwoju ukraińskości w Polsce powinna być sprawą honoru ukraińskiego rządu. Każdego ukraińskiego rządu. Przede wszystkim potrzebne jest opracowanie planowego i celowego wykazu działań, których celem będzie pomoc tej grupie ludzi. Prawdziwa pomoc. I które zawierałyby w sobie kilka zasad — Ukraińcy w Polsce są podmiotem tych działań, ukraińskość w Polsce nie może być zakładnikiem poprawności politycznej stosunków międzypaństwowych oraz ukraińskość w Polsce nie może być zakładnikiem aktualnej sytuacji politycznej na Ukrainie. I co najważniejsze: Ukraińcy w Polsce — to nieodłączna gałąź ukraińskiego etnosu. Gałąź, która nigdy nie pozwoliła sobie być czyimś ciężarem.
Maschinelle Übersetzung
Marko SYRNYK, Polska. 60 lat później znów zabiorą głos historycy, politycy, działacze kościelni i społeczni. Zabiorą, być może, głos także najwyżsi urzędnicy obu sąsiednich krajów — Ukrainy i Polski (Prezydent Ukrainy zrobił to 5 kwietnia tego roku, jego polski odpowiednik na razie milczy). Odbędą się konferencje, wieczory pamięci, pojawi się kilka filmów, wystawa, wyjdzie kolejna książka. Gdzieś tam wzniosą pomnik lub tablicę pamiątkową. Jednym słowem, obchody przebiegną mniej lub bardziej imponująco. I do kolejnej rocznicy. Nie, nie mam na myśli, że to wszystko jest niepotrzebne. Bardzo potrzebne. Trzeba mówić o znieważonym narodzie. O metodach, celu, cierpieniu. Wszystko to jest bardzo ważne, ponieważ musimy nam i naszym dzieciom przywracać własną historię. Nie po to, by formować i pielęgnować w kimkolwiek nienawiść, ale po to, by wiedzieli, kim jesteśmy i skąd oni gdzieś tam w Stegnie czy Ińsku się wzięli, kiedy Przemyśl nie leży po tej stronie, a Ukraina jeszcze dalej. I mówić trzeba, aby i ta Ukraina wreszcie wiedziała, że Ukraińcy żyją nie tylko na Ukrainie, a ci, którzy są poza jej granicami, nie z własnej woli błąkają się po świecie. I daleko nie wszyscy jeszcze pozwolą nazywać siebie „polskimi” Ukraińcami. Ale tego wszystkiego jest skrajnie mało. Już czas na poważnie zastanowić się nad przyszłością ukraińskości w Polsce. A że ten czas nadszedł, wyznaczył nam. Iwan PAWŁICHA, uczestnik wojny, przewodniczący Kałuskiego miejsko-rejonowego zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, członek Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy. 60 lat temu, 28 kwietnia, w centrum Europy rozpoczął się ludobójczy wandalizm, któremu nadano nazwę „Wisła”. Przeciwko autochtonicznej ludności, która od niepamiętnych czasów zamieszkiwała na zachód od Sanu i Bugu (są to tereny Chełmszczyzny, Podlasia, Nadsania i Łemkowszczyzny, które dziś nazywa się jednym terminem toponimicznym — Zakerzonia), zostały użyte dywizje i pułki regularnej polskiej armii w celu przeprowadzenia błyskawicznie okrutnej deportacji, czyli brutalnego pozbawienia dziesiątek tysięcy ludzi ich świętego prawa do ojczyzny. W ruch szły najstraszniejsze antyludzkie metody: podpalenia budynków mieszkalnych i obiektów sakralnych, wykorzystywanie sądów polowych, obozów koncentracyjnych, więzień, wyroków śmierci. Prowadzono krwawe prześladowania tych, którzy stawiali opór deportacji, bronili niewinnych ludzi. Byli to żołnierze UPA. Polowano na nich jak na zwierzęta. W rezultacie w bardzo krótkim czasie na odwiecznych ukraińskich ziemiach Zakerzonia została zniszczona unikalna etnokultura. Ponad 140 tysięcy ludzi, którzy uparcie nazywali siebie Ukraińcami, zostało rozproszonych po zachodnim terytorium Polski. Takie rozproszone osadnictwo — nie więcej niż dwie rodziny w jednej miejscowości — robiono dla jak najszybszej asymilacji z miejscową ludnością. A kto z wysiedlonych wracał z powrotem, tego czekały więzienne kraty lub obóz koncentracyjny w Jaworznie, który pod względem okrucieństwa nie ustępował nazistowskiemu Auschwitz. Etnobójcza akcja „Wisła” nie powstała na pustym miejscu. Miała nie mniej straszne przesłanki, które zrodziła II wojna światowa. Mieszany skład narodowościowy ludności pogranicza dramatyzował położenie każdego człowieka. Powiedzmy, na Wołyniu, gdzie przeważali Ukraińcy, gorzej mieli Polacy, a na
Maschinelle Übersetzung
28 kwietnia 1947 roku rozpoczęto przymusowe przesiedlenie ludności etnicznie ukraińskiej z południowo-wschodnich województw Polski na jej północne i zachodnie rubieże. Akcję prowadziły oddziały wojska polskiego, specjalne jednostki warszawskiego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych oraz milicja. Ponad 140 tysięcy osób zostało deportowanych i rozproszonych pojedynczymi rodzinami na obcej ziemi. Niektórych zamknięto w więzieniach, obozach koncentracyjnych i obozach pracy. Zniszczono duchowe i materialne zabytki Ukraińców Nadsiania, Chełmszczyzny, Bojkowszczyzny, Łemkowszczyzny… Ta zbrodnicza akcja znana jest w historii jako operacja „Wisła”.
Spis ludności z 2002 roku i wyniki powszechnego spisu ludności w Polsce, w którym za Ukraińców uznało się niecałe 36 tysięcy osób, i to wliczając również byłych obywateli Ukrainy. Fakty są dla nas nieubłagane — nas jest mniej o 75%. Nawet wtedy, gdy doliczymy tych ludzi, którzy wyjechali w wolny świat, tych, których podczas spisu oszukano, tych, którzy nie chcieli ujawniać swojej narodowości — nawet wtedy można stwierdzić tylko jedno — nas jest znacznie mniej. Jednak nie jest to jedyny negatywny czynnik. Akcja „Wisła” i wszystko, co po niej nastąpiło, doprowadziły do zniszczenia ukraińskiego kręgosłupa u dużej części ludzi. Ludzi, których przez długie lata przekonywano, że ich język jest mniejszej wartości, że lepiej przyjąć obce obyczaje, że żyjąc przy ukraińskości, sami spychają się na margines życia społecznego. Na dowód tego wprowadzano do szkół antyukraińskie lektury, kręcono antyukraińskie filmy (które, jak zwykle, pokazywano w święta według kalendarza juliańskiego). Wszystko, co ukraińskie, wyśmiewano, przemilczano lub poniżano, brutalnie przyklejając Ukraińcom określenia, zwłaszcza: bandyci, głupcy. Albo tak „po ludzku, ze smutkiem” ubolewano nad ciężkim losem — po co wam to, łatwiej będzie żyć, jak wszyscy. Po co wam własny kościół, szkoła? Przecież to wszystko jedno i Bóg jest jeden. A dziecko można przecież ochrzcić także w kościele — nie trzeba nigdzie jechać, a ksiądz pieniędzy nie weźmie… No i pracę łatwiej znaleźć itd. I na zdumienie — po tym wszystkim — ukraińskość w Polsce jest dziś nie najmniejszym potencjałem intelektualnym i narodowym spośród całej ukraińskości rozproszonej po świecie. A zawdzięcza to prostej mądrości. Mądrości upartych chłopów, którzy wiedzieli, że muszą strzec honoru, bo tylko on jest podstawą dla tych, którym było „nieobojętnie”. Tych, którzy zawsze pamiętali, że „czcij ojca swego” — oznacza czcij ich język, tradycje, wiarę. Pokolenie akcji „Wisła” zdało swój egzamin. Odtworzyło zniszczoną inteligencję, zorganizowało szkoły, odtworzyło cerkiew — wszystko, co potrzebne do zapewnienia sobie podstawowych, naturalnych praw. A teraz trzeba zrobić krok naprzód. Nie da się bowiem sprowadzać ukraińskości do pamięci o tym, co było. Nasze wsie na rodzinnych ziemiach pozostały naszymi — lecz nie są już mityczną Atlantydą dla współcze-
Maschinelle Übersetzung
Na Chełmszczyźnie, która graniczyła z ziemiami etnicznie polskimi, bardziej cierpieli Ukraińcy. Sytuacja konfliktowa dla ukraińskiej ludności stała się jeszcze tragiczniejsza, gdy przyszła tu Armia Czerwona, i 9 października 1944 roku między rządami Ukraińskiej SRR a komunistyczną Polską podpisano umowę o wzajemnym przesiedleniu Ukraińców z Polski do Radzieckiej Ukrainy oraz Polaków i Żydów z Zachodniej Ukrainy do Polski. W przeciwieństwie do Polaków, którzy niezbyt boleśnie opuszczali, dajmy na to, swoje kamienice we Lwowie, w Stanisławowie czy w Kałuszu, ponieważ oni nie byli tu autochtonami, lecz kolonistami (osadnikami), dla większości Ukraińców przesiedlenie było sprawą życia i śmierci, bo musieli opuszczać swoją rodzinną ziemię, swoją praojczyznę. Najpierw wyjeżdżali najmniej zamożni chłopi oraz ci, których gospodarstwo zniszczyła wojenna zawierucha. Zaś wobec tych, którzy nie spieszyli się z tym, wywierano szalony nacisk zarówno ze strony radzieckiej propagandy, jak i ze strony polskich szowinistów, którzy od dawna zamierzali oczyścić Polskę z „elementu ukraińskiego”. Pierwsi mówili, że na przesiedleńców w Radzieckiej Ukrainie czekają rozmaite dobra, niemal kisielowe brzegi i mleczne rzeki, drudzy przez zęby cedzili: „Kto nie wyjedzie, temu kula w łeb”.
W małej wsi Królowe Nowe (Krulje Nowe) na Chełmszczyźnie, gdzie się urodziłem, od zawsze spokojnie mieszkały obok siebie rodziny ukraińskie i polskie. Wymieniały się dobrami kultury, wzajemnie się duchowo wzbogacając. Były praworządne jako obywatele państwa polskiego, które odrodziło się po I wojnie światowej. Mój ojciec, na przykład, bronił Rzeczypospolitej we wrześniu 1939 roku, gdy napadła na nią hitlerowska Susza. Po okupacji Polski przez wojska niemieckie wrócił do rodziny cudem, zawszawiony i chory. Wrogo nastawieni Polacy go nie tykali jako byłego żołnierza. Życie stało się nie do zniesienia, mówiła matka, gdy przyszli „ruscy” (tak nazywała żołnierzy Armii Czerwonej) i zmobilizowali ojca na swój front, a jej zaproponowali przeprowadzkę na Ukrainę. Żyć stało się nieznośnie, ponieważ zaczęły się rabunki, podpalenia ukraińskich chat, otwarte pogróżki. W ciągu jakiegoś miesiąca straciliśmy parę koni, najlepszą krowę dojną, jałówkę. Spłonęła stodoła. Takie nastawienie Polaków w Nowych Królowych do swoich sąsiadów zmusiło matkę, by za wszelką cenę ratować dzieci. A było nas u niej czworo. Ja, najstarszy, nie miałem jeszcze siedmiu lat, a najmłodszy, proszę wybaczyć, „jeszcze ssał cycek”. Załadowała wszystko, co można było zabrać z dorobku, na furę, posadziła na niej nas wraz z chorowitą babcią, przywiązała do niej ocalałą krowę i po rozmokłej marcowej drodze w 1945 roku ruszyła do stacji Zwierzyniec, gdzie na nas czekały „cielęce” wagony, żeby wysłać w
Obwód dniepropetrowski. Sąsiadka-Polka, widząc nas na wozie, tylko załamała ręce: „Ój Manько! Manько! Co ty bęsz robič z temi djeciskami?” Powtórzę się: działo się to w marcu 1945 roku, kiedy setki tysięcy takich jak my, pozbawionych dobytku, na zawsze opuszczały swoje domy, studnie, pola, łąki, lasy… — wszystko to, co nazywa się ojczyzną. Do rozpoczęcia akcji „Wisła” pozostawały dokładnie dwa lata. Tylko Bóg wie, ile jeszcze krwi i łez ukraińskich musiało zostać przelane, by na odwiecznych ukraińskich ziemiach nie pozostał ani ślad po „elemencie ukraińskim”. Gorzkich wydarzeń przeszłości nie tak boleśnie przeżywa się i rozumie z dystansu przeżytych lat. Tym bardziej, że Ukraina, podobnie jak Polska, to dziś suwerenne państwo. Miło nam uświadamiać sobie, że nasi zachodni sąsiedzi zupełnie inaczej się do nas odnoszą, niż odnosili się sześćdziesiąt lat temu. Tak jak my do nich.
Tak minie sto lat czy dwieście,
Nasze rany się zagoją,
Wspomnienia wszystkich krzywd i sporów
W niepamięć popłyną,
Zamiast zdrad i waśni, i sporów
Nabierze się skarb nowy
Zgodnych działań, wspólnych zmagań
I sąsiedzkiej miłości.
Te proroczie słowa naszego wielkiego Iwana Franki od dawna stały się rzeczywistością w stosunkach ukraińsko-polskich, które z roku na rok się poprawiają. A niedawna decyzja Komitetu Wykonawczego UEFA o przeprowadzeniu Mistrzostw Europy w piłce nożnej w 2012 roku dla Ukraińców i Polaków stanie się kolejną wspaniałą okazją do „zgodnych działań, wspólnych zmagań i sąsiedzkiej miłości”. A proponowany uwadze czytelników mój wiersz, dla którego właściwie i napisano ten artykuł-epigraf, to hołd dla smutnej pamięci historycznej, przed którą nie ma ucieczki: co się stało, to się stało. I niech to nigdy się nie powtórzy.
Maschinelle Übersetzung
I
Ogień karabinów maszynowych kosi ludzkie życia. Litości nie czekaj.
A San taki srebrnolotny!
W nim ani kropli złości i wrogości.
Ukraińcy walczą z Polakami. Krwią dowodzą: „Tu moja ziemia!”
A San dla wszystkich jednakowy,
Każdemu do duszy, jak Bóg, przemawia.
II
Maryś! Maryśko! Marijko! Złożyłaś ręce w nocnej modlitwie.
Może zapuka Andrijko,
Zakończy ten polsko-ukraiński bój.
Jakby złodziejka-kochanka,
Chłopca twojego już od ponad roku
W lesie trzyma partyzantka.
Może tak się stać, że ukradła go na zawsze.
Potrzeba mu Ukrainy,
I ty go rozumiesz, że trzeba.
Ale potrzebny jest też spokój,
Żeby nie zwiędły dziewczęce lata.
Masz trochę dobra w skrzyni.
Złożone w niej ręczniki dla swatów,
Lecz jak ją dziś otworzyć?
„Boże, zrób coś, i wy wszyscy święci!
Proszę, nie dajcie mu zginąć,
Albo weźcie za nim i mnie…”
Słyszysz codziennie strzelaninę.
Czas przeklęty. Kiedyż on minie?
Bóg ze świętymi nie są winni,
Że nie cichnie śmierć siejący grzmot:
San przecież taki dźwięcznopłynny,
Łaskę i radość daruje wszystkim.
III
Walczą Polacy i Rusini.
Bójka krzywa i ratunku nie ma.
A San taki dźwięcznopłynny… Nie uznaje jej, nie przyjmuje.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
...oneczka, łojowa, ona migotała obok pustej lampki. Oliwa w lampce dawno się wypaliła i ona zgasła. Knot jeszcze przez jakiś czas dymił, wypełniając izbę cienkim cerkiewnym zapachem… Sił nie było. Zdołała tylko dosięgnąć zapałek i zapalić świecę, która od razu zapłakała gorącymi bursztynowymi łzami — spływały, jakby po policzkach. Świeca też dogasała. Dogasało i jej życie. Nastia to rozumiała. Za oknem trzecią dobę szalała zamieć. Wiatr uderzał w szybę, ciskając garściami suchy, kłujący śnieg. Szyba oblodziła się, pozostało tylko niewielkie kółeczko. Przez nie przeglądał się ten żywy świat, od którego z woli Bożej odchodziła coraz dalej i dalej. Oblodzone gałęzie jabłoni białego nalewu starały się dosięgnąć jej okienka. Jakby chciały zapukać, a wiatr wciąż odrzucał przemarznięte gałęzie, gniewnie kłąc, wyjąc jak zwierz. Jabłonie stały po kolana w zaspach i było jasne, dlaczego do niej nie przychodzi ani córka, ani wnuczka, nikt z chóru cerkiewnego też dotąd nie zajrzał. Jak tam beze mnie sobie radzą? Ojciec Mykoła zawsze ją chwali. Mówi: z takim głosem trzeba było uczyć się w konserwatorium, a śpiewać w operze. Ach, Boże miły, czy można było myśleć o konserwatorium, kiedy w czterdziestym siódmym puchło się z głodu? Pociecha, że choć na starość udało się pośpiewać w chórze cerkiewnym. Dawniej po okolicznych wsiach ani cerkwi, ani kapliczki. Teraz ojciec Mykoła, można rzec, własnymi rękami odbudowuje w sąsiednich Kolencach starą, zniszczoną przez komunistów cerkiew. Czego tylko w tej cerkwi nie bywało: i zboże, i ziemniaki z burakami trzymano. A potem — klub, dyskoteka, tańce — gdzie tu było myśleć o świątyni i o Bogu. Kolence… To prawie pięć kilometrów, jeśli iść szosą. A w taką zamieć i mróz na tej szosie nie ma nawet samochodów. Kiedy jeżdżą przy dobrej pogodzie, dobrze słychać to także w jej chacie, choć dość daleko, na urwisku, nad samą łąką. Obok jej obejścia droga na łąkę zbiega w dół. Czasem przejeżdżają konno, a od czasu do czasu przeturkocze i traktor. A teraz cicho, jak w grobie. A może ja już tam?.. Boże prawy, oświeć i zmiłuj się! I dlaczego oni wszyscy o mnie zapomnieli? Przecież ja im tylko dobro czyniłam. Za każdego serce bolało i teraz boli… Córka Wasylina we sąsiedniej wsi — jak ma dojść przez te zaspy na materyznę, z chorymi, okaleczonymi nogami? Wnuczka Nadijka jeszcze mała, jeszcze do szkoły nie chodzi. Dopiero teraz, gdy o małej pomyślała, serce jakby trochę odtajało. A zięć? Jak mówią, czego od niego wymagać. Gdzieś się włóczy i przepadł. Wciąż szuka łatwych pieniędzy. A te pieniądze są ciężkie, trudno je zarobić w naszej wsi. Kiedyś z leśnictwa miał jakieś grosze. A teraz wciąż szuka pracy. Kręci się po wsiach: komuś coś podrąbie, na dworcu w Horodziance ciągnie cudze walizki. Ale co z tego zarobku? Zanim dotrze do domu, połowę przepije…
Nastia się zamyśliła: „Czy miałaś, Nastio, szczęście?” A jakże, matko, miałam. Szkoda, że tak nagle się urwało. I popłynęły wspomnienia, jak strumień, który przy brzegu wpada do Teterewa. Gdzieś za lasami grzmiała w lesie wojna. Potem ten grzmot odtoczył się i ucichł. Po pewnym czasie w lesie zjawili się kowpakowcy. Samego Kowpaka nawet na oczy nie widziałam, ale chłopcy od niego przyszli do mojej chaty. Jeden taki postawny, wysoki, w kubance. Mówi do mnie: czy nie mogłabyś, dziewczyno, pójść z nami do lasu. Są tam ranni. Potrzebują opieki, a u naszego lekarza ani pielęgniarki, ani sanitariuszek… Poszłam z nimi, nie zastanawiając się… Tam właśnie spotkałam swoje szczęście. Był ciężko ranny. Strzelano do niego z karabinu maszynowego. W trzech miejscach kule zostawiły ślady: na ramieniu, na piersi, i noga była przestrzelona. Chodzić nie mógł… Zabrałam go z lasu do siebie. Jak tylko mogłam, ukrywałam. Nie tyle przed Niemcami, co przed własnymi zdrajcami-policjantami ukrywałam Hrycia… Pewnego ranka nadlecieli, jak kruki. Zabrali go. Długo nie wiedziałam, gdzie jest i gdzie go szukać. Aż pewnej nocy ktoś zapukał w okno. Tak nieśmiało zapukał. Rzuciłam się do szyby — nikogo. Już miałam się kłaść, a tu nagle znów ktoś zaskrobał w okno. Przyglądam się — to on, biedak, ledwo oddycha. Oparł się o framugę. A z skroni cieknie krew. Chwycił się framugi, coś szepcze, jakby się modlił… A potem: „Jestem od Grzegorza…” — jęknął. Wprowadziłam go do izby. A on już od progu prosi: „Zgaście świecę, zobaczą… Nie chcę znów tam wracać…” I opowiada o obozie, gdzie byli razem z Hryhorijem, jej Hryszą. Przygotowywali ucieczkę, ale się nie udało. On sam uciekł, a Hryśka zaprowadzono na rozstrzelanie. Widział, jak Hryś wpadł do tego dołu. Jak wpadło tam jeszcze kilku tych, którzy przerwali drut kolczastego ogrodzenia. Oni padali już martwi, a Hryś jeszcze ruszał ręką. Zerwałam się! Za sanie i biegiem przez las do tego dołu. Dół kołchozowy był oddalony o osiem kilometrów, w sąsiednich Leonówce. Biegłam, aż zakłuło w piersiach. Zatrzymałam się… Ruszyłam dalej… Nawet teraz, gdy zamknie oczy, widzi te zesztywniałe na mrozie palce swojego Hryśka. Już nie wie, skąd wzięły się siły. Jak wyciągnęła go z tego dołu, jak potem na saneczkach przez las, z dala od ludzkich oczu, zwierzęcymi ścieżkami dotarła do domu. Weszła do chaty, a chłopak padł głową na stół i śpi. Obudziła go. Razem wciągnęli Hryśka do izby. Rzuciła na podłogę охapkę siana, bo wiedziała, kiedy…
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
…lasy, na bagna. A tych, których złapią, rozstrzeliwują na miejscu…” — Więc na co ty liczysz? Tam, w twojej Dziadowej Budzie, czy ktoś jest, czy nie ma, a tu wkrótce przyślą wezwanie… — A po co mam je czekać, to wezwanie? Jestem przybłędą i tyle. Pójdę… Bo inaczej serce mi spłonie. Ciągle myślę, jak tam moja matka, jak młodsi bracia i siostra. Było nas troje. A do tego czworo cioteczne… Kiedy wojna przyszła do naszej wsi, miałem dopiero piętnaście lat… A jak przyślą wezwanie, to powiedzcie, niech szukają w Dziadowej Budzie. Chować się nie zamierzam… Tak powiedział, wyszedł za bramę, machnął ręką na pożegnanie i zniknął z ich życia na zawsze. Ona wspomina go do dziś. Że był uprzejmy, że pracowity, i że miał złote serce. Ach, ci Iwanowie, Bogiem dani, cierpią we wszystkie wieki.
Hryszce wezwanie przyszło jakieś półtora tygodnia później. A tymczasem rozeszła się plotka, że po okolicznych lasach wyłapuje się dezerterów. Zaniepokoiła się, serce zaczęło bić jak młot. Nie daj Boże, jeszcze nazwą jej Hryszkę dezerterem. Ale przecież jaki z niego dezerter? Partyzant, kowpakowiec. Tylko gdzie ma te dokumenty? Przez nie dusza nie jest widoczna. Hryszko nie jest jednak chłopcem, jak Iwanko. On im o sobie opowie. I o oddziale kowpakowców, który przeprawiał się przez Teteriw. Tam, na tej przeprawie, został tak ciężko ranny. Nie, Hryszko znajdzie słowa, znajdzie towarzyszy z oddziału, którzy potwierdzą… A jeśli tych towarzyszy już nie ma na świecie, może wszyscy, którzy znali jej Hryszkę, zginęli w bojach, to co wtedy? I znów niepokój i smutek palą serce.
Wiejska listonoszka Maniа, która przynosiła wezwanie, opowiadała: „Dezerterów, których złapią »zagradotriadowcy«, wszystkich do kompanii marszowej i na front. I nie umundurowanych, i nie uzbrojonych jak należy. Wszystkich pod niemieckie karabiny maszynowe! A oni ludzi jak siekankę siekają…” Tyle nagadała. Machnęła ręką, by odegnać te grozy. Ale serce czuło — bieda jest blisko. Zakręciło się jej w głowie. Jakby jeszcze jeden krok na tamtym świecie… A świeca migotała, z niej spływały bursztynowe, a nawet krwawe łzy. Iskrzyły się i nie pozwalały pamięci zgasnąć. Świeca płakała, a przez te łzy przepływały przed oczami obrazy przeżytego. Długo nie było wieści od Hryszki. Poszła do rejonowego komisariatu wojskowego dopytać się. Ale i tam nazwiska takiego na żadnej liście nie znaleziono. Szukali, szukali — w żadnej liście nie było jej Hryszki. Nazwisko miał Halajda. Takie z listy nie mogło wypaść. Poszła do naczelnika. Ten też kołatał w pamięci przez pół godziny, a potem, widocznie, nie wytrzymał jej łez i mówi: „Pewnie twój Halajda trafił do pierwszych. Tych wtedy, jak zbiorą setkę,
następnie od razu karabiny w ręce i na front. Ludzi brakowało, a takich, którzy znali się na rzeczy, było już zupełnie mało. Pewnie w pierwszym marszowym znalazł się twój Hałajda. Nie płacz, kobieto, wojna nikogo nie oszczędza…” Okazało się, że pierwsza marszowa rota pod Kostopolem poległa. Dopytała, gdzie ten Kostopol, i ruszyła na poszukiwania. Trupów na tym polu nie zbierano. Nie było kому zbierać… Nadeszły świeże pułki i goniły Niemców dalej. A o partyzancie Hałajdzie nikt nie słyszał. Lecz jej zbolałe serce słyszało. I krzyczało w piersiach: „On tam jest! Tam leży i czeka na ciebie!” Pod Kostopolem odnalazła to pole, na którym poległa pierwsza marszowa. Postanowiła obejść ten cmentarz pod otwartym niebem, przyjrzeć się, czy wśród zmarłych nie ma jej ukochanego. Cały dzień chodziła i pilnie przyglądała się każdemu trupowi. Zmęczyła się. Przysiadła na pagórku i nagle poczuła, że pod sercem coś się porusza, woła do Boga. O życie prosi Wszechmogącego. Z początku nie zrozumiała, pomyślała, że to zmęczenie dokucza. Lecz z czasem, jakby ktoś zawołał do niej z nieba: „Dziecko! Twoje i ukochanego dziecko prosi się na świat!” Aż do zmroku płakała. Wciąż rozmawiała z nimi — z Griszą i dzieckiem, które dopiero co dało znać o sobie. Siedziała na tym pagórku długo. Wciąż myślała o swoim zgorzkniałym życiu. Nie zauważyła, jak wzszedł księżyc. Zrobiła kilka kroków i nagle jakby przez sen zobaczyła: leży jej Grisza na wznak. Rozpostarł ręce i patrzy w niebo. Oczy zamknięte, a jednak jakby patrzy, jakby rozmawiał z Bogiem. W tej chwili zrozumiała, że przyszła do niej Prawdziwa wiara. Tyle lat minęło, a ta chwila nie opuszcza jej duszy. Co było potem, pamięta jak przez mgłę. Znalazła w sobie siły, wyszła na drogę, zatrzymała jakąś polutorkę, namówiła kierowcę, przywiozła ukochanego do swojej wsi, pochowała na wiejskim cmentarzu. Nad mogiłą postawiła dębowy krzyż. Przez pierwszy czas często do niego zaglądała, przynosiła kwiaty. Obsadziła nimi całą mogiłę. I rosną tam te kwiaty do dziś, podlewane deszczami i jej gorzkimi łzami. Często myśli, za co, za jakie grzechy los zesłał jej taką gorzką miłość. Urodziła córeczkę, podobną do Grishy. Krwinka Grishy, jej Wasylinka. A ile radości przyniosła ze sobą! Nastia nad kołyską płakała i śmiała się. Jak ptaszek fruwała nad wierzeczkami. Fruwała i wciąż zaglądała w te ukochane, Griszowe oczy. Czekała, że z tych oczek wyjrzy do niej i sam Grisza. …Skrzypnęły drzwi. „Pewnie wiatr uchylił. Ale jak mógł, skoro są zamknięte na zasuwę”. Nagle, jakby mimochodem, świat pociemniał w oczach, aż zrobiło się czarno. A z tej ciemności wpadło do izby światło. Srebrne, jasne, przezroczyste. Najpierw jakby przez szczeliny prysnęło, a potem całym strumieniem, jakby i drzwi nie było. Wpadło i zalało wszystko dookoła srebrzystobiałym zimnym ogniem. W blasku srebrnego strumienia pojawiła się znajoma postać… „Grysiu… Grysiuniu, skąd ty?” I słyszy jego głos, tak znajomy, tak bliski. „Oto, Nastko, przyszedłem cię powitać…” Zdziwiła się. „Z czym powitać?” Nie odpowiedział, tylko ręką wskazał na przezroczyste cienie za sobą. A tam… Iwanko kłania się jej. „Czy pamiętacie mnie, ciociu? Chodźmy… Tam lepiej, spokojniej…” I kłania się do pasa… A dalej za nim mała Nadijka trzyma matkę za spódnicę. I jakby chce podejść bliżej, a mama nie puszcza. „Babciu, nie opuszczajcie nas… Przecież obiecaliście niańczyć moje dzieci…” Jakby szeptała, a usteczka się nie poruszają. Choć głosik znajomy, bliski. „Nie opuszczajcie… Nie odchodźcie od nas…” Boleśnie drgnęła dusza, zapłonęło zimnym ogniem, oślepiło i znikło, rozpłynęło się w ciemnej fali, która nieodwracalnie nadciągała. Ona już nie słyszała, jak wyrywano drzwi w sieni, nie widziała ojca Mykoły, który wszedł do izby wraz z sąsiadami. Nie czuła palców proboszcza, które dotknęły jej już zimnej szyi. Ojciec Mykoła, ciężko westchnąwszy, powiedział: „Przyjmij, Panie, duszę zmarłej, dusza była sprawiedliwa…” — i uczynił znak krzyża. Świeca puściła ostatnią bursztynową łzę i zgasła… Pochowano ją na wiejskim cmentarzu obok Grishy. Ludzie szybko się rozeszli, a Nadijka z matką długo stały przy mogile. — Babulka… Babuleńka moja… — szeptały dziecięce usta.
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
pokłaść go, przemarzniętego, na piec, to będzie źle. Zaczęła rozcierać mu twarz, ręce, nogi samogonem. Potem natarła go olejem słonecznikowym. A na dworze zawieja, zła, straszliwa, jak ta teraz. Zamiotło aż pod same okna. Chata jej odskoczyła od wsi pod sam las. Po takim śniegu do niej tylko końmi. A konia policaja, który nad ich wsią doglądał, nie było. I gdzież mu po takim śniegu… Tak i dożyli, bez złego oka, aż do wiosny. A wiosną za tetiereweckimi lasami nagle zagrzmiało, zahuczało. Ale to nie grzmot grzmiał, to huczała wojna. Jakby za te trzy straszne lata osłabła, zaziębiła się. Długo kaszlała, aż w tamtej stronie, gdzie biegła droga od Kijowa, rozległo się jakieś straszliwe wycie i łoskot — taki, że nawet pod lasem ziemia drżała. Iwanko zerwał się: „Samoloty! Bombardują…”. — „Nie, chłopcze, to nie samoloty, to katiusze! Tak tylko katiusze wyją. To nasi nacierają, biją Niemców. Słyszałem je, kiedy jeszcze walczyłem na froncie. Nieraz słyszałem… Aż dopóki nie trafiłem do oddziału partyzanckiego. To dobrze, wkrótce nasi i tu będą!” Upragniona radość ogarnęła wszystkich w chacie. Grisza miał oczy błyszczące, policzki mu się zarumieniły, jakby odmłodniał. A front przetoczył się gdzieś bokiem. Naszego wojska we wsi ludzie nawet nie widzieli. Gdzieś po linii kolejowej, po szosach, które przecinały Polesie, przetoczyła się wojna. A ich pustkowia, ich zagajniki ominęła. Ale i o nich nie zapomniała. Pewnego razu w południe weszło dwóch: „Jesteśmy z komisariatu wojskowego — mówią. — Czekajcie na wezwania. A przede wszystkim, żebyście siedzieli w domu. Żeby nie trzeba było szukać was po lasach, jak innych dezerterów”. Wezwanie… Boże, jakie straszne słowo. Ono od razu zabiło w jej sercu radość, nadzieję na lepsze życie, na które tak długo czekała. Wydawało się, że przyjdą nasi i wszystko się rozjaśni. Nie trzeba już będzie bać się tych przeklętych Niemców, tych wściekłych gicli-policajów, a tu przyszli ci dwaj z komisariatu i ukradli radość. Wkradła się w jej serce paląca trwoga. Choć nie chciała tak myśleć, to jednak myśl wyjadała jej duszę: ach, zabiorą jej ukochanego Griszę. I znów będzie jej być samej. Czekać, wypatrywać, spodziewać się w niepokoju. Myślała, że może jednak Bóg zmiłuje się nad jej ukochanym. Przecież jest ranny! Czy tym z komisariatu zrozumieć kobietę, która tak gorąco kochała. U tamtych dwóch oczy puste, zimne, jak lodowe krople. A tu jeszcze Iwanko się uparł: „Pójdę i już pójdę od was… Dziękuję wam za wszystko dobre. Za to, że przygarnęliście mnie w swojej chacie… Pójdę do swojej wsi, do swojej Dziadowej Budy. Może ktoś z krewnych tam ocalał? Choć wieś spalono do jednej chaty, a wielu ludzi uciekło w
Maschinelle Übersetzung
Ludmyła IWANNIKOWA
Najstarsze wydania ksiąg liturgicznych (XV—XVI w.) przechowywane są w dziale starodruków Narodowej Biblioteki Ukrainy im. W. I. Wernadskiego oraz w dziale starodruków, rzadkich i cennych książek Państwowej Biblioteki Historycznej. Pierwsze książki drukowane czcionką cyrylicką zaczęto wydawać w Wenecji od 1469 r. A na Ukrainie książka drukowana znana jest od 1491 r., od czasu, gdy w Krakowie staraniem księcia Konstantego Ostrogskiego zorganizowano drukarnię Szwajpolta Fiola — to właśnie on na zamówienie ukraińskiej społeczności wydał w 1491 r. „Czasosłow”, „Osmogłosnik”, „Psałterz”, „Triodź Postną”, „Triodź Cwietną”. Miały one wyrazisty narodowy koloryt, widoczny w oprawie graficznej wzorowanej na zachodnioukraińskich rękopisach (Ohijenko I. Historia ukraińskiego drukarstwa. — Kijów, 1994. — S. 279). Prawie 100 lat później (1572—1573) założono Lwowską Drukarnię Iwana Fedorowa, a później Ostrogską (1577—1579), gdzie w 1581 r. wyszła słynna Biblia Ostrogska. Drukowano tam przede wszystkim księgi liturgiczne — Trebniki, Czasosłowy, Akatysty, Kanonniki, Osmogłosniki, Mineje, Służebniki. Po Ukrainie rozpowszechniały się wydania wileńskiego drukarza Piotra Mścisławca (Czasosłow (1576), Akatysty z 1627 i 1628 r.). W 1604 r. lwowski biskup Gedeon Bałaban (1530—1607) założył drukarnię w Strutyniu, gdzie wydawał również cerkiewne księgi liturgiczne (Służebnik z 1604 r., Trebnik z 1606 r.). Drukarnią kierował jego brat Fedir Bałaban. Trebnik Strutyński później stanowił podstawę Trebnika Piotra Mohyły (1646). Jest to księga, w której opisano, jak należy sprawować sakramenty cerkiewne — Chrzest, Ślub, Pogrzeb, różnorodne molebnie. Ciekawy jest rozdział „Modlitwy na każdą potrzebę”, z których najbardziej oryginalne to modlitwy „O powstrzymanie wiatrów i burzy”, „O zakazanie grzmotu i błyskawicy”, „Za chorych w wszelkich niemocach będących”, „Nad cierpiącym i nieśpiącym”, „Przeciw walce z pożądaniem”, „Modlitwa powszechna i zaklinająca świętego męczennika Tryfona, wygłaszana w ogrodzie (L. I.) lub winnicy (w sadzie), lub na niwie” — zaklinanie owadów i robactwa z żywotem świętego męczennika Tryfona. Tutaj też podano rzadkie modlitwy na włożenie riasy, modlitwę rozgrzeszającą dla zmarłego, „modlitwę nad jedzącym nieczyste mięso od pogan”, modlitwę za tego, kto odwrócił się i wyrzekł wiary, modlitwę za chrześcijanina, który zwiódł się pogańskim omamieniem, modlitwę, aby ogłosić poganina, modlitwę na poświęcenie zbezczeszczonej studni, za jeńców, molebien podczas najazdu barbarzyńców… Oczywiście takie modlitwy nie są już używane przez Cerkiew Prawosławną, nie znajdziesz ich we współczesnych wydaniach Trebników. Prawdziwym arcydziełem poligraficznym XVII w. jest Trebnik Piotra Mohyły, wydany w 1646 r. w drukarni Ławry Kijowsko-Pieczerskiej. Było to w tamtym czasie pierwsze naukowo-teologiczne wydanie, stworzone na podstawie licznych pierwowzorów greckich i ukraińskich (drukowanych do 1646 r. oraz rękopiśmiennych). Ikona „Zbawiciel w Siłach”. Druga połowa XV w. Piotr Mohyła jest autorem przedmowy i rozbudowanych komentarzy teologicznych do każdego rozdziału, które nie straciły aktualności do dziś. Święty nie tylko sam poprawiał teksty, sprawdzał je z oryginałami, dobierał ilustracje, które miały narodowy charakter, ale brał bezpośredni udział w składaniu i drukowaniu książki. Co ciekawe, do Trebnika Piotra Mohyły wniesiono 37 nowych obrzędów, których nie znajdziemy ani w greckich, ani w słowiańskich Trebnikach wydanych do 1646 r. Są to obrzędy poświęcenia przedmiotów cerkiewnych.
— przyozdabianie ołtarza, świętych naczyń, szat, ikonostasu i ikon, krzyży, dzwonów, cmentarza, obrzęd założenia nowego klasztoru, miasta, twierdzy, domu, obrzęd błogosławieństwa pieca, piekarni, nowej studni, zasadzenia nowego sadu, błogosławieństwa winogron i owoców w dzień Przemienienia, błogosławieństwa zasiewów, nowej stodoły (tak właśnie napisano — „STODOŁY NOWEJ”), nowych sieci do łowienia ryb, owczych stad oraz innego bydła, nowej łodzi, wierzby w Niedzielę Palmową, błogosławieństwa kutii („jedli gotowanej pszenicy z miodem zmieszanej”), soli itp. Wszystko to świadczy o tym, że Cerkiew Prawosławna w XVI—XVII w. była nierozerwalnie związana z życiem i obyczajami narodu ukraińskiego, w szczególności chłopstwa, uświęcając i błogosławiąc ludzką pracę oraz jej owoce w ciągu roku, a także całe życie wierzącego od narodzin do śmierci. Ciekawa jest też trzecia część Trebnika, która zawiera molebny i modlitwy na różne okazje — w dzień Nowego Roku, podczas głodu, zarazy, potopu, trzęsienia ziemi, suszy, przeciwko czarom, guślarstwu, wszelkiej nieczystej sile. Trebnik Piotra Mohyły to niewyczerpane źródło dla badań przede wszystkim językoznawców, etnografów, historyków, teologów. W późniejszych Trebnikach można również spotkać wiele cerkiewnych obrzędów (molebnów), które wynikały z ówczesnych potrzeb parafian i dają ciekawe informacje o obyczajach i światopoglądzie narodu ukraińskiego w XVII—XVIII w. (moleben „na uśmierzenie wiatrów i burzy”, błogosławieństwo świec na Gromniczną, błogosławieństwo stajni, błogosławieństwo „mleka czarodziejskiego”, błogosławieństwo dzieci i obłóczyny dziecka w szaty mnisze, obrzęd obchodu zasiewów („obrzęd błogosławieństwa siania nasion polnych w święto Narodzenia Bogurodzicy”), poświęcenie domu przeciwko pożarowi, poświęcenie rzeki, łodzi, sieci, „kąpieli” (stawu — L. I.) rybnej i ryb, na kopanie studni i odnalezienie wody, poświęcenie spichlerza, piwnicy, świetlicy, ziół na Zaśnięcie, ziół przeciwko niemocom, ziół jadalnych i warzyw, wszelkiego naczynia, wina, oleju, miodu, błogosławieństwo ula, zbezczeszczonej cerkwi, obrzęd wypędzania demonów (Trebnik 1739 r. Uniów). Z tego widać, że święte czynności cerkiewne wywodziły się z palących potrzeb ludu. Wiele z nich istniało tylko na Ukrainie i z czasem zostało wykorzenionych przez Rosyjską Cerkiew Prawosławną. Nie znajdziesz teraz w księgach liturgicznych Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej molebna na wypadek „gdy idzie dziecko uczyć się na księdza”, „gdy deszcz nieustanny” (zob. Poczajowski Trebnik 1771 r.) — chyba że pojedyncze końcowe modlitwy przywędrowały do nas z tamtych czasów. Troszcząc się codziennie o życie swoich dzieci, o wychowanie dzieci, uczciwe małżeństwo, silną rodzinę, czystość wiary prawosławnej, Cerkiew Ukraińska przede wszystkim dbała o oczyszczenie i zbawienie duszy człowieka. Na przykład w Poczajowskim Trebniku 1786 r. znajdujemy uderzającą rzecz — obrzęd „Pokuty skickiej”, który przygotowywał mnicha do sakramentu Spowiedzi i Komunii. Szczególnie porusza „Modlitwa pokutna” do Przenajświętszej Trójcy (s. 10) — głębią potępienia własnego sumienia, surową postawą, która doświadczyła wpływu literatury baroku. Autor utworu ćwiczy się w słowotwórstwie, wyszukując najgorsze epitety dla samego siebie, w rodzaju „szkodolubiec”, „śmiecholubiec”, „grzecholubiec”, „pożądliwolubiec”. Nie mogę się powstrzymać, by nie zacytować dla współczesnego czytelnika choćby fragmentu tej modlitwy, która oddaje stan duszy poczajowskiego mnicha XVIII w.: „Gdyby, Panie, nie Twoja łaska osłaniała mnie, grzesznego, przez wszystkie dni i noce, i godziny, to już bym ja, okaiany, poszedł, jak proch przed obliczem wiatru, i nie byłbym jak nie objawiony na ten świat za swoje okaiaństwo” […]. „Coż zacznę mówić? Jak wyrazić mnóstwo grzechów moich, — umysł mój zmącił się, i dusza moja drży, i wszystkie członki (człony — L. I.) ciała mojego zadrżały od popełnionych przeze mnie złych czynów. […] Nie ma (nie ma — L. I.) bowiem tego grzechu, którego ja okaiany nie popełniłem, i nie ma tej złości, której nie uczyniłem. I samo niebo zbezcześciłem spojrzeniem oczu moich, i ziemię skalałem chodzeniem nóg moich. (Tutaj — forma liczby podwójnej, która już zniknęła — L. I.). Cały obcy byłem woli Twojej, przekroczyłem Twoje przykazania, i nie zachowałem Twoich poleceń […], i nie uczyniłem ani jednego dnia pragnienia Twojego, Błogi, lecz całego siebie poddałem grzechowi i rozkoszom w niewolę […] Zgrzeszyłem, Panie, w nieposłuszeństwie poleceń świętych apostołów i świętych ojców. Zgrzeszyłem w nieposłuszeństwie przykazań ojca swojego duchownego. Zgrzeszyłem w nieposłuszeństwie według ciała rodziców — ojca, i matki, i całego rodu. Zgrzeszyłem, Panie, zaniedbaniem Świętych Twoich Pism. Zgrzeszyłem niewiarą w Świętość Twoją, Chrystusa, Boga naszego, w zwątpieniu wiary Prawosławnej […]”. Czyż teraz, po 300 latach, nie są aktualne dla naszego narodu słowa tej modlitwy? Inna księga liturgiczna — „Służebnik” — podaje obrzęd Świętej Boskiej Liturgii (oprócz liturgii św. Jana Złotoustego, podawane są jeszcze Liturgia św. Bazylego Wielkiego, która odprawiana jest w post, oraz Liturgia Darów Wcześniej Poświęconych św. Grzegorza Dialogosa, która odprawiana jest w środę i piątek Wielkiego Postu), nieszpory i jutrznię z opisem wszystkich świętych czynności i z modlitwami, które czyta kapłan potajemnie w ołtarzu. Służebnik, jak i Trebnik, przeznaczony jest wyłącznie dla duchownych. Najpierwszy cyrylicki Służebnik ukazał się drukiem w Târgoviște w 1508 r. Znane są Służebniki, wydane przez Metropolię Kijowską w Wilnie (1533) oraz w Strutyniu (1604). Najważniejszym dla Cerkwi Ukraińskiej jest Służebnik Piotra Mohyły, wydany w 1639 r. w drukarni Ławry Kijowsko-Pieczerskiej. Najdawniejszy Służebnik, który udało się trzymać w rękach autorowi tych wierszy, przechowywany jest w dziale starodruków NBUW. Wydany on został w Wenecji w 1519 r. Księga jest nieco uszkodzona (utracony początek, środek i koniec), jednak dobrze zachowana, ma bardzo piękny niezwykły słowiański krój pisma, dwukolorowy druk. Na okładce pieczęć „Druk Bożedara Vukovicia, 7.07.1519”. Przede wszystkim jest on ciekawy jako zabytek języka ukraińskiego XV—XVI w. Oczywistym jest to, że składali go ukraińscy drukarze, gdyż takich „błędów” nie mogli popełnić cudzoziemcy: „dobrych”, „wyjdźmy”, „na wieki”, „wieczerzy twojej tajemnej uczestnika mnie przyjmij”; „przystępuje się będącego w rękach ze strachem i wszelką ostrożnością”; „ociera”
Maschinelle Übersetzung
Iwan JUSZCZUK, profesor Kijowskiego Uniwersytetu Międzynarodowego
Kiedy Cyryl i Metody w IX wieku tłumaczyli księgi liturgiczne na język słowiański (ówczesny bułgarski czy macedoński — o tym wciąż trwa spór), tym językiem codziennie rozmawiali chłopi i rzemieślnicy, kupcy i lichwiarze, uczciwi i nieuczciwi ludzie — na polu, na ulicach, na targowiskach, w miejscach rozpusty. Nie był to i nie mógł być żaden specjalnie stworzony dla Słowa Bożego język, jak hebrajski, grecki czy łaciński, w których pierwotnie zapisano księgi liturgiczne. Był to język prostego ludu, ze wszystkim, co pozytywne i negatywne, co wypełnia życie. Jednak w odniesieniu do ksiąg liturgicznych oczyszczono go z wulgaryzmów. Argumenty, które niektórzy moskiewscy i promoskiewscy duchowni wysuwają przeciw używaniu języka ukraińskiego w liturgii, z tym samym uzasadnieniem można by zastosować także wobec języka rosyjskiego — przecież nim mówią nie tylko porządni ludzie, ale także bandyci, lumpenproletariat, dno społeczne. Mówi się również, że rzekomo Bóg nie rozumie języka ukraińskiego. Ci, którzy tak twierdzą, upodobniają Boga do tego „ukraińskiego” miliardera, który nie chciał odpowiadać dziennikarce, bo ona, widzicie, zadała mu pytanie w języku ukraińskim, a to nic innego jak bluźnierstwo. Bogu nie jest potrzebne to, co jest napisane, to, co wypowiada się podczas nabożeństw, lecz ludziom. Bóg bez słów zna nasze myśli, nasze zamiary, to, jak szczerzy jesteśmy w relacji z Nim, jak sprawiedliwi w swoich czynach. Słowo Boże jest potrzebne ludziom, aby przyjęli je w swoje serce i postępowali zgodnie z Jego wolą, zgodnie z Jego przykazaniami. Dlatego powinno ono przede wszystkim być zrozumiałe dla ludzi. Jak pisał apostoł Paweł w Liście do Koryntian, w kościele lepiej jest wypowiedzieć pięć słów zrozumiałym językiem, by także innych nauczyć, niż dziesięć tysięcy słów w obcym języku, niezrozumiałym dla ludu. Miło uświadamiać sobie, że najlepsi przedstawiciele naszego narodu przez wieki gorliwie dbali o to, by słowo Boże stało się dostępne dla każdego Ukraińca, i uczynili wiele, choć obcy, kierując się szatańskimi podszeptami, często temu przeszkadzali. Dobrze pokazała to Ludmiła Iwannikowa w swoich badaniach, które tutaj publikujemy.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
...rękę o antymins”, „tak też twoje tworzy i na twarzy swojej”; „i przed ofiarnikiem tworzy początek”; „i zaczynają”! Można nawet przypuszczać, że drukarz był z Wołynia lub Galicji. Przy tym, gdy w modlitwie „przemykają” jedynie fonetyczne ukrainizmy, to w komentarzach pozwala sobie na morfologiczne i leksykalne „swobody” („i zaczynają”). Znajdujemy w języku „Służebnika” także wpływy polskie. Oprócz liturgicznych ksiąg dla duchownych w XV–XVIII w. wydawano ogromną liczbę innej literatury nabożeństwowej, z której mogli korzystać podczas odprawiania śpiewów chórzyści (Czasosłowy, Minei, Kanonniki, Akatyście, Bohohłasnyki, Prawilniki), a także mnisi i świeccy przy wykonywaniu codziennej modlitewnej reguły celi (Modlitewniki, również Kanonniki i Akatyście). Te księgi nie są podobne do współczesnych prawosławnych wydań. I to nie tylko przez piękną zewnętrzną oprawę, lecz także przez wewnętrzną treść. Przejrzyjmy jeden z najstarszych — Modlitewnik z 1536 r., wydany w Wenecji. Książka jest obszerna objętościowo, ale kompaktowa rozmiarem, w drewnianej okładce obitej miedzią, z metalowym zapięciem, przechowywana jest w tym samym dziale starodruków NBUV. Książka najwyraźniej należała do duchownego — na początku wklejono rękopiśmienną wstawkę: wskazania statutowe dotyczące śpiewów na Wielkanoc. Na następnej karcie modlitwa „Chwała na wysokości Bogu”. Strony mogły zostać wklejone pod koniec XVIII — na początku XIX w. Przegląd książki poświadcza, że na początku XVI w. modlitewnik oferował prawosławnemu wiernemu nie tylko pełną regułę celi, lecz także zawierał Czasosłów (główne cerkiewne nabożeństwa dnia — nieszpory, powieczerzę, godziny (1, 3, 6, 9), obiednicę, poranne i wieczorne modlitwy), a także główne wyciągi z Minei (rocznego cyklu nabożeństw) — jutrznie z kanonami ku Panu Jezusowi Chrystusowi, Bogurodzicy, archistratydze Michałowi, Janowi Chrzcicielowi, św. Mikołajowi, innym świętym ojcom, katawasie, troparie i stichiry na cały rok, żywoty świętych, kalendarz cerkiewny, paschalię (wskazania liturgiczne o cyklu paschalnym). Ciekawe, że na początku podano kalendarz i horoskop, a na końcu — typikon i paschalię z „księżycownikiem” — dziwne połączenie prawosławia z pogaństwem! Modlitewnik z 1536 r. jest typowy dla XVI w. W drugiej części (której początek zaginął) zebrano zapewne wszystkie możliwe w owym czasie modlitwy do Pana Jezusa Chrystusa, Matki Bożej, wszystkich świętych (to dziesiątki, a może i setki tekstów). Takich modlitewników zachowało się niewiele, najpewniej dlatego, że te wydania były rozpowszechniane wśród wiernych i nie zalegały w cerkwiach i klasztorach, w przeciwieństwie do Akatystów i innych ksiąg liturgicznych. Typowym dla modlitewników XVII w. jest perła drukarni Ławry Kijowsko-Peczerskiej „Pречестные акафисты всеседмичные с стихиры и каноны имже приличные и прочие благопотребные моления с месяцесловом, пасхалией и лунным течением” (1677 r., 324 s.). Książka zawiera wiele modlitw i akatystów, których nie ma w poprzednich wydaniach — nie wykluczone, że nie tylko po raz pierwszy zostały przetłumaczone, lecz także stworzone przez mnichów Ławry Kijowsko-Peczerskiej (zob. na przykład „Prawilo modebne do prepodobnych ojców naszych Peczerskich i do wszystkich świętych, w Małej Rosji prosijawszych”, „Akatyst i kanon żywonosnemu Grobowi Pańskiemu i Zmartwychwstaniu GNICh (G[ospoda]N[aszego]I[siusa]Ch[rys-ta])”, „Akatysty do Najsłodszego Jezusa Chrystusa, do Przenajświętszej Bogurodzicy, do Archaniołów Michała i Gabriela i innych bezcielesnych sił, akatyst na Zaśnięcie Przenajświętszej Bogurodzicy itd.). Na końcu każdego akatystu podano niezwykle piękne modlitwy poetyckie, ich język odzwierciedla ukraiński ludowy światopogląd, ich obrazy są spokrewnione z obrazami wielu zabytków literackich dawnego Kijowa (zob. na przykład Kanon do Anioła Stróża: „Teraz jako pszczoły plastry otaczają mnie bogomerzkie gubiciele demony, jako drapieżne ptaki, jako chytre lisice i jako mięsożerni ptacy padlinożerne dokoła mnie latają, — okryj mnie, Stróżu mój, jak orzeł okrywa swoje pisklęta”). Reguła modlitewna celi jest znacznie pełniejsza niż w późniejszych modlitewnikach — nie wykluczone, że wskutek niemal stuletniej walki Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej o wykorzenienie wszystkiego, co ukraińskie, nie tylko w książkodrukowaniu, lecz także w życiu duchowym, modlitwy te zostały usunięte, lecz obecnie nic nie stoi na przeszkodzie, by wprowadzić je do obiegu jako prawdziwe perły naszej duchowości. Ogólnie, tę książkę warto wydać ponownie jako zabytek — jest pięknie ilustrowana licznymi grawiurami, ma ładną, „czytelną” czcionkę. Przeglądając ukraińskie księgi nabożeństwowe końca XVII — XVIII w., można zauważyć, że w owym czasie już rozpoczął się proces „rozdzierania” Prawosławnej Ukrainy. Jeśli wydania najsilniejszych wówczas drukarni Ławry i Czernihowa doznawały silnego moskiewskiego nacisku („dabы в них никакой против великороссийских книг погрешности не было”), to książki innych ukraińskich drukarni, znajdujących się na terytorium Polski (Uniwska, Poczajowska), doznawały znacznego wpływu unii. Przejawiało się to w skracaniu reguły modlitewnej celi, dowolnym porządkiem rozmieszczenia tekstów, mieszaniem modlitw porannych i wieczornych. Odejście od tradycji prawosławnej szczególnie wyraźnie widać w wydaniach poczajowskich — Czasosłowach z 1742 i 1760 r., Kanonniku z 1783 r., Trebnikach z 1786 i 1771 r. Tu wśród modlitw porannych znajdujemy wieczorne, zmieniono zakonną regułę celi oraz Regułę do Świętej Komunii. Niestety, taka plątanina jest charakterystyczna nie tylko dla modlitewników greckokatolickich, lecz także dla wydań UAPC, począwszy od przekładu Iwana Puluja.
POSTACIE
Maschinelle Übersetzung
Bohdan Horyń
Odeszła w wieczny spokój osoba wielkiego serca, wielkiego umysłu, wielkiego talentu. W czasach, gdy dusze ludzi opanowały egoizm, egocentryzm, chciwość, pragnienie wielkiego bogactwa i wielkiej sławy, dążenie do tego, by być jak najbogatszym i we wszystkim pierwszym, na tym nieatrakcyjnym tle Opanas Załywacha jest jedną z unikatowych postaci, którą można nazwać postacią artysty-altruisty. Był obojętny na codzienność, na sławę, nigdy nie wysuwał się do pierwszych szeregów, ale te pierwsze miejsca zawsze mu przysługiwały.
Najnowsza historia światowej sztuki zna nazwiska, które są znane na całym świecie. Są to nazwiska artystów impresjonistów i postimpresjonistów, kubistów i modernistów, począwszy od Moneta, Van Gogha, Gauguina, Cézanne’a, aż po Picassa i ich naśladowców. Jestem pewien, że wśród wymienionych nazwisk powinno znaleźć się nazwisko naszego wybitnego rodaka Opanasa Załywachy. Ale o to miejsce trzeba walczyć, nie czekać, aż ktoś je uzna; to nasz obowiązek.
Od wielu artystów o kosmopolitycznym światopoglądzie, jak Hiszpan Picasso, który przez całe swoje twórcze życie przebywał w Paryżu i stał się wybitnym francuskim malarzem, Opanasa wyróżnia wyraźne, narodowe stanowisko światopoglądowe: być ukraińskim artystą, być wyrazicielem ukraińskiej idei w sztuce. Do tej misji, do tej swojej drogi szedł długo, ponieważ w dzieciństwie, gdy napatrzył się na śmierć dzieci, matek i dziadków, te wrażenia pozostały mu na całe życie, a później pojawiły się w jego obrazach pod tytułami „Widmo komunizmu” (1982), „33. rok” (1997), „Hołodomor” (1998).
Ratując rodzinę przed nieuniknioną głodową śmiercią, ojciec z żoną, trzema synami i córką przeprowadza się na Daleki Wschód, do Kraju Nadmorskiego. Tam młody Opanas zaczyna uświadamiać sobie, że jego powołaniem jest być artystą. Wstępuje do szkoły artystycznej w Irkucku, uczy się w szkole plastycznej przy Leningradzkiej Akademii Sztuk Pięknych, potem wstępuje do Leningradzkiego Instytutu Malarstwa, Rzeźby i Architektury im. Riepina. Tam studiowali studenci różnych narodowości i nie opuszczało go pytanie: kim jest? Gruzin wie, że jest Gruzinem, Czech wie, że jest Czechem, a kim jest Opanas Załywacha, który dzieciństwo i młodość spędził w Rosji?
Dokładnie 50 lat temu, w 1957 roku, przed studentem Leningradzkiego Instytutu Malarstwa, Rzeźby i Architektury stanęło pytanie: dokąd jechać na praktykę? Którą republikę, który obwód wybrać? Po wcześniejszym poznaniu malarza Michaiła Fihola z Iwano-Frankiwska Opanas Załywacha wybrał Galicję, centrum Huculszczyzny, miasto Kosów. To była prawdziwa opatrzność Boża. Od tego wyboru zależało, jaka będzie jego dalsza życiowa i twórcza droga, czy odnajdzie siebie, czy odszuka swoje korzenie, czy przebudzą się jego ojcowskie i dziadowskie kozackie geny, czy przemówi ukraińska krew. To był przełomowy wybór.
Po długich latach przebywania na obczyźnie miasto Kosów stało się pierwszym dotknięciem ukochanej, wielokrotnie cierpiącej ziemi. W Kosowie Opanas jakby przebudził się z letargicznego snu. Po długich latach życia w rosyjskim środowisku usłyszał język ukraiński, zobaczył niepowtarzalne huculskie krajobrazy, wyraziste, jakby wybite z brązu profile Hucułów, ich bogate sztuki: wyrafinowaną rzeźbę, barwne kilimy, wyroby garncarskie. Cienie zapomnianych przodków przemawiały słowami historycznych pieśni, melodiami trojackich muzyk, dźwiękami sopilki, drymby, flojary.
Po zakończeniu praktyki Opanas Załywacha przyjechał do Leningradu innym człowiekiem: homo sovieticus stał się Ukraińcem. Uświadomił sobie swoje przeznaczenie, wiedział, że wróci do tego kraju, który pomógł mu odnaleźć siebie. Po ukończeniu instytutu trzeba było wyjechać na przydział do Tiumenia, ale jego duch krążył nad Ukrainą. I w grudniu 1961 roku przeprowadził się do Galicji.
Zaledwie cztery lata (1962–1965) przeżył Opanas w Iwano-Frankiwsku. Były to radosne lata, gdy Opanas stał się wybitną postacią w ruchu szistdziesiątników. Jak płonęło jego serce i umysł, gdy poznał ludzi bliskich mu duszą, umysłem i talentem, gdy aktywnie włączył się w narodowo-kulturalny ruch szistdziesiątników, brał udział w krótkotrwałym ukraińskim odrodzeniu. Wielką zagadką jest, że wielu talentów, urodzonych na stepowym krańcu, rozwijało swoje twórcze skrzydła w Galicji.
Rolę Galicji w historii Ukrainy godnie ocenił Jewhen Małaniuk, jeden z ulubionych autorów Opanasa Załywachy. Opanasa Pan Bóg obdarzył wielką siłą przyciągania, był magnesem, który przyciągał i do którego ciągnięto. W krótkim czasie stał się ulubieńcem przyjaciół i znajomych nie tylko w Iwano-Frankiwsku, ale także we Lwowie i w Kijowie. Były to lata radości, twórczości, walki, nadziei i oczekiwań.
Za cztery lata natchnionej pracy, duchowego wzlotu i wiary w możliwość bycia sobą trzeba było zapłacić pięcioma latami niewoli w obozie nr 11 w osiedlu Jawas w Mordowii. Opanas został aresztowany 27 sierpnia 1965 roku podczas pierwszej postchruszczowskiej fali aresztowań uczestników ruchu szistdziesiątników. Istnieje coś wspólnego między narodowym odrodzeniem w Ukraińskiej SRR lat 20. a 60. XX wieku. Narodowo-kulturalne odrodzenie lat 20. zostało stłumione, dlatego otrzymało nazwę „Rozstrzelanego odrodzenia”. Większość aktywnych uczestników ruchu szistdziesiątników także przeszła przez więzienia i obozy.
W obozie Opanas nie tracił czasu nadaremnie. Dużo czytał, robił szkice do przyszłych dzieł, kartki z życzeniami, ekslibrisy, pisał do przyjaciół w „wielkiej strefie” listy z refleksjami na tematy artystyczne i filozoficzne. Z Opanasem zapoznałem się jako pracownik Lwowskiego Muzeum Sztuki Ukraińskiej jeszcze przed aresztowaniem, a później spotkaliśmy się w Mordowii, gdzie więźniowie z Ukrainy utworzyli tak zwany ukraiński kosz. W obozowych warunkach przyjaciołom Opanasa udało się obchodzić jego urodziny. Podczas tego nietypowego w obozowych warunkach wydarzenia wygłosiłem referat, który stał się kontynuacją mojej pracy nad badaniem życiowej i twórczej drogi artysty, rozpoczętej jeszcze przed aresztowaniem. Ten referat legł u podstaw szkicu „Opanas Załywacha. Wybór drogi”, wydanego prawie trzydzieści lat później (K., Urp, 1995).
A gdy w 1970 roku Opanas wrócił do „wielkiej strefy”, czekało go piętnaście lat kagiebowskich prześladowań. W te ciężkie lata, pochylony nad kartką papieru, nad płótnem naciągniętym na blejtram, nad książkami z historii, filozofii, sztuki, Opanas rozmyślał nad filozoficznymi pytaniami bytu, nad losem Ukrainy i Ukraińców. Szukał odpowiedzi w pracach filozofów, czytał i wielokrotnie czytał „Kobzarza”, który był dla niego narodową ewangelią. Głęboko analizował wiersze Szewczenki, często zastanawiał się nad pytaniem postawionym przez genialnego poetę: Nащо нас мати привела? Чи для добра? Чи то для зла? Nащо живем? Чого бажаєм? (Po co nas matka wydała na świat? Dla dobra czy dla zła? Po co żyjemy? Czego pragniemy?). Jedna z linorytów Opanasa nosi tytuł pierwszego wersu tego wiersza: „Jeden drugiego pytamy” (1983). To tylko jedno z setek tysięcy pytań, nad którymi łamał głowę filozof z paletą i pędzlami w rękach.
Pod koniec lat 80. pojawiły się przebłyski nowej nadziei, a wraz z nimi przeczucie wielkich wydarzeń. Aby je przybliżyć, aby przyspieszyć te wydarzenia, artysta był gotów pracować dzień i noc. Na „Autoportrecie” z 1989 roku pierś i głowa artysty płoną w ogniu myśli i uczuć, które dążą ku niebu. To portret symboliczny, jak większość jego dzieł.
W zeszłym roku dwukrotnie byłem u Opanasa. Rozmawialiśmy o różnych sprawach, a on, przerywając bieg rozmowy, od czasu do czasu zadawał pytania — znowu szewczenkowskie, znowu globalne, które zmuszały do zastanowienia się nad całą naszą historią, nad losem narodu ukraińskiego: „Za co nas Bóg karze?” Mówił, że pytał o to wielu swoich przyjaciół, słyszał różne odpowiedzi, ale wciąż myśli. To pytanie szczególnie go dręczyło, gdy rozpoczął się ten bałagan w państwie, który trwa do dziś. Gdzie jest przyczyna, kto zawinił, gdzie zawiedli państwowi mężowie, jakie jest wyjście z sytuacji? Te myśli nie dawały spokoju ani za dnia, ani w nocy, paliły jego duszę i ciało, przyspieszały tragiczną chwilę.
I oto w pięćdziesiątą rocznicę, gdy Opanas Załywacha po raz pierwszy ступив na owiany legendami, drogi jego duszy prykarpacki kraj, 24 kwietnia 2007 roku o godzinie 0.15 serce wybitnego artysty-filozofa zatrzymało się, jego dusza odeszła w daleki świat wiecznego spoczynku.
Opanasa Załywachy bardzo będzie brakować bliskim, przyjaciołom, szerokiemu gronu jego wielbicieli. A najbardziej będzie mu brakować Ukrainy. Niech będzie mu puchem rodzima ziemia. Niech mu Bóg da królestwo niebieskie!
Kwiecień 2007 r.
Maschinelle Übersetzung
SPOJRZENIE Z BLISKA Mykoła ILLENKO, reżyser filmowy Początkowo mnie to interesowało, z czasem dziwiło… Teraz to pytanie już nie dziwi: dlaczego opinia publiczna na temat ukraińskiego kina ukształtowana jest w zakresie od miażdżącej ironii — do systematycznego niszczenia? I to tylko w przypadku, gdy uznaje się sam fakt istnienia ukraińskiego kina. Chodzi o kino, które ryzykuje określenie siebie przede wszystkim — językiem. Reszta filmów, w tym — ekranowe śmieci, nigdy nie naraża się na wyrok „bez prawa korespondencji”. Przeciwnie, te filmy aktywnie kontaktują się z widzem, są szeroko reklamowane w licznych popularnych wydaniach, nie mówiąc już o pobłażliwości wobec twórczo-niemoralnych, ale epidemicznie rozpowszechnionych przykładów estradowej popkultury, które dawno zasługują na surową ocenę pryncypialnych krytyków. Ale pryncypialni i surowi krytycy bywają tylko wobec ukraińskiego kina. Inne spojrzenia obecne są w wąskim spektrum literatury specjalistycznej, ale poza jej granicami indywidualne, a do tego pozytywne podejście obserwuje się głównie wobec kina zagranicznego (obcojęzycznego). Wydaje się, że ukraińskie kino wymyślono po to, by je szczuć, to modne, wesołe i nowoczesne, jest oblepione negatywnymi stereotypami tak samo, jak ściany i płoty Kijowa oblepione są parchami ogłoszeń. Obiegową monetą w wymianie między władzą, krytyką a społeczeństwem stała się kopiejka, na awersie której napisano: „Ukraińskiego kina nie ma”, na rewersie — „Jest bardzo złe”, rant ozdobiono słowami „Winne jest temu starsze pokolenie, które nie daje kręcić młodym”. Fałszywą kopiejką płacą autorom nieistniejących filmów — monet wybito tyle, że wystarczy i studentom, którzy wracają z międzynarodowych festiwali z nagrodami, i starszemu pokoleniu ze stażem bezrobocia wynoszącym półtorej dekady. Fałszywą monetą opłacono sztuczny konflikt między pokoleniami, który nigdy nie był przeznaczony do oczyszczenia drogi młodemu pokoleniu, ale — do „oczyszczenia” studiów filmowych ze starszego pokolenia. Wina tego starszego pokolenia polega jedynie na tym, że jest ono związane ze studyjnymi nieruchomościami, ziemią, tradycjami, które formowało, tworząc swoje filmy i odliczając od budżetów tych filmów niemały procent na rozwój. Jak tylko filmowy majątek rozkradną, to pokolenie zostanie amnestionowane. Szczególnie trudno wyjaśniać wszystkie te paradoksy widzom po obejrzeniu rodzimych filmów, o których istnieniu nikt nie podejrzewa. Geografia zaproszeń festiwalu „Otwarta noc”, który od dziesięciu lat zbiera ukraińskie kino, — od kin Kijowa przez komisje selekcyjne międzynarodowych festiwali — do Uniwersytetu Columbia w USA. W tym roku w kilku miastach, w tym również we Lwowie — pod murami klasztoru Bernardynów przez trzy wrześniowe noce z rzędu pod gołym niebem oglądano ukraińskie kino. I znów trzeba było odpowiadać na pytanie: dlaczego importowane kino — jest wszędzie, zawsze, wszystko i od razu, a ukraińskie — w zimne wrześniowe noce pod gwiazdami? Ostatnio podobne pytania padły w Dnieprze. „TERAZ JESTEM NICOLE KIDMAN!” Tak powiedział jeden z laureatów Dziesiątego dubla festiwalu „Otwarta noc”. Tą nowiną (oczywiście z uśmiechem) podzielił się, gdy wrócił do Kijowa po studenckich wakacjach. U siebie w domu stał się gwiazdą. I nie tylko on i nie tylko u siebie w domu. Wszak dziesiąta „Otwarta noc” na antenie Pierwszego kanału narodowego pokazała 75 ukraińskich filmów w ciągu tygodnia. Zakończył się ten tydzień bezpośrednim włączeniem tegorocznego programu konkursowego, który zaproponował telewidzowi, oprócz filmów — poznanie autorów, a także interaktywne głosowanie na nagrodę publiczności. Uśmiech nowej gwiazdy był smutny, bo festiwalowe święto się skończyło i wróciła hollywoodzka codzienność (gwiazda pracuje w jednej ze stacji telewizyjnych, gdzie montuje zapowiedzi dla Nicole Kidman).
Maschinelle Übersetzung
Nasze gwiazdy zostały dostrzeżone na firmamencie w ciągu tygodnia: lipcowy deszcz meteorów „Otwarta noc” transmitował Pierwszy Kanał Narodowy. Przeważnie były to debiutanckie, studenckie, ale także krótkometrażowe profesjonalne filmy. Ów pierwszy wyjście „Otwartej nocy” na antenę telewizyjną to raport z dziesięciu lat pracy festiwalu filmowego. Sam festiwal trwa jedną noc w roku. Tej nocy (z pierwszego na drugiego lipca 2006 roku) każdy, kto miał ochotę, mógł usiąść przed swoim telewizorem i przyłączyć się do procesu tworzenia gwiazd za pomocą interaktywnego głosowania na ten czy inny film. Filmy, reżyserzy, nagrody — festiwal filmowy od początku do końca wraz z retrospektywą — po raz pierwszy na żywo w kraju. Nie znam odpowiedników. Gwiezdna orbita reżysera, o którym opowiadam, zasługuje na uwagę: najpierw zdał egzaminy i został przyjęty do rezerwatu. W tym rezerwacie co najmniej trzy razy w ciągu pięciu lat każdemu daje się czystą taśmę Kodak, którą można zamienić we własny film za pomocą starej aparatury. Temat filmu rezerwista wybrał sam. Nikt, nawet Depardieu, nie rościł sobie praw do jego tematu, do aparatury, do taśmy filmowej i skromnego kosztorysu filmu, bo — rezerwat. Nazwa rezerwatu: „Instytut Sztuk Ekranowych Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Teatru, Kina i Telewizji im. I. K. Karpenki-Karego”. Nasz rezerwista wziął czystą taśmę i pojechał do domu, gdzie znają go krewni, nauczyciele, koledzy i koleżanki z klasy, sąsiedzi, wychowawcy z przedszkola, lekarze, miejscowi chuligani i przyjaciele, i nakręcił (nie bez ich pomocy) swój pierwszy film. Potem przyniósł swoją pracę do innego rezerwatu — na komisję selekcyjną festiwalu „Otwarta noc”, gdzie jego filmu nie odsunął od ekranu pretendent z innego kraju. Bo nasz rezerwat — nie jest międzynarodowy. To zwalnia festiwal z prowincjonalnego obowiązku zalecania się do każdego filmu, który nie komunikuje się z widzem w języku ukraińskim. Minął czas i pewnej czarnej lipcowej nocy film naszego rezerwisty pokazano w programie konkursowym pod gwiazdami Andrijiwskiego Uzwozu. Film obejrzeli członkowie jury (w tym Lina Kostenko, Jurij Illenko oraz inni znani na Ukrainie i w świecie działacze kultury). Oprócz członków jury i obecnych na festiwalu, film na antenie Pierwszego Narodowego zobaczyli wszyscy, którzy nie chcieli spać na Ukrainie tamtej nocy. Ktoś oddał swój głos na film naszego rezerwisty, a ktoś zachował go dla innego filmu. Po filmie telewidz poznał jeszcze reżysera, a o świcie zobaczył, jak wręczają mu nagrodę. A później przeczytał o tym wydarzeniu w gazetach. W tym również o tym, że festiwal „Otwarta noc” już rozesłał filmy zwycięzców na kilka międzynarodowych festiwali, i wtedy powiedział: „Przyjechałem do domu po festiwalu i zrozumiałem: dzisiaj jestem Nicole Kidman!”. Takie gwiazdy za pomocą telewizji można zapalić dziesiątki. Tego wystarczy do przywrócenia normalnej pracy normalnej krajowej kinematografii z filmami-arcydziełami, z filmami-porażkami… Jak u ludzi, jak u sąsiadów. Ale życie z jakiegoś powodu uparcie omija ten sposób. Co proponuje się zamiast niego? WYSIŁKI USTAWODAWCZE Trzeba stwierdzić, że w ciągu 15 lat wysiłki ustawodawcze nie działają. Ustawodawcy do tej pory nie zaproponowali krajowemu producentowi ustaw, które mogłyby skierować do krajowej produkcji filmowej niezbędne kapitały. Ukraiński inwestor nie ma powodów, by wkładać w krajowy produkt filmowy własne pieniądze, jak to dzieje się w krajach, gdzie odpowiednie ustawy działają. Ci, od których to zależy, znaleźli swoje nisze w wypaczonym bilansie interesów między importowaną a krajową produkcją ekranową i nie chcą robić eksperymentów na korzyść ukraińskiego kina. A ci, którzy chcą i mogą zmienić ten bilans, reprezentują mniejszość, która nie osiąga masy krytycznej. Niestety, nie wspiera ich polityczna wierchuszka państwa. Finansowanie budżetowe, zaplanowane na poziomie ustawy, charakteryzuje się ostrą niewystarczalnością, nieregularnością, fatalną niezgodnością państwowych standardów płac z poziomem rynkowym, skomplikowaniem formalnych procedur do granicy paraliżu produkcji… Pieniądze przeznaczone w budżecie państwa na kino to zaczarowane pieniądze, niemożliwe do otrzymania na produkcję filmową. Krajowe kino zamieniono w kasę oszczędnościową, w której pieniądze bezpiecznie przechowują się przez rok po to, aby w ostatnich dniach grudnia wrócić do budżetu. Dwa lata z rzędu Ministerstwo Kultury zwraca do budżetu więcej pieniędzy, niż kosztuje mój film „Tołoka”. Nie napisałbym tych słów, gdyby zamiast wysokobudżetowego filmu „Tołoka” na „zbędne” dla ukraińskiego kina pieniądze uruchamiano co roku dziesiątkę krótkometrażowych i pełnometrażowych debiutów. Państwo z jego ustawami nie jest szczerym, skutecznym, perspektywicznym, niezawodnym i realnym mechanizmem odblokowania kryzysu krajowej produkcji filmowej. Komu to jest korzystne? Na to pytanie odpowiada obłożenie naszych studiów produkcją rosyjskich telewizyjnych oper mydlanych, a anteny i dystrybucji — importowaną tandetą. WŁASNA TELEWIZYJNA PRODUKCJA PRODUKTU FILMOWEGO Przeciwko aktywnemu rozwojowi krajowej produkcji filmowej w telewizji działa niechęć do szukania niestandardowych, nieprzetestowanych form ratowania się. Zmuszony jestem stwierdzić — festiwal filmowy na żywo w Narodowej Kompanii Telewizyjnej Ukrainy — to jeden z nieoczekiwanych wyjątków, niespodzianek dla widza, a te formy, które są implantowane naszemu telewizyjnemu producentowi wraz z importowanymi wzorcami, tradycyjnie zwracają kompanię telewizyjną do zapożyczonych standardów. Czasami kompanie telewizyjne demonstrują niespójną inicjatywę, która łatwo zamienia się w porażki, co z kolei kompromituje próby wyjścia z kryzysu własnymi siłami. Te próby póki co nie są niezawodnym strategicznym kierunkiem reanimacji krajowej produkcji filmowej. Ale, biorąc pod uwagę beznadziejną sytuację ustawodawczą, telewizyjne okno do widza nie jest zamurowane tak solidnie, jak kinowe. Przez to okno, od czasu do czasu, prześwituje życie — nawet w formacie filmów krajowego producenta.
Chodzi o filmy, a nawet o jeden film, który będzie w stanie wywołać wybuch sympatii widzów. Trzeba wyjść z faktu, że kino na Ukrainie jest kręcone — w minimalnej ilości, w niesprzyjających warunkach, w rezerwatach, ale — zdarza się. Właśnie tutaj tkwi nadzieja i niebezpieczeństwo, które najlepiej czuć po kolejnym przeglądzie festiwalowym, kiedy raz po raz pada pytanie zmarzniętego do szpiku kości widza: „Dlaczego nasze kino jest bez prawa korespondencji?”. I znów zaczynam wyjaśnienia, które w głupią noc pod murami Bernardynów przypominają teksty z dramatu absurdu. Publiczność napina się i patrzy na mnie tak, jakbym to ja wymyślił tę sztukę. Trzeciej nocy postanowiłem uprościć wyjaśnienia i przypomniałem Biblię. Niebezpieczeństwo dla naszego kina ma charakter biblijny. Wiadomo, że Herod nakazał zgładzić wszystkie niemowlęta. Wszystkie co do jednego, kiedy dowiedział się, że jedno z nowo narodzonych — przyszły Bóg — będzie miało większą władzę nad ludźmi niż on sam. Dzisiaj ci, którzy bezpośrednio lub pośrednio obsługują interesy importowanego kina, zasadniczo nie mogą pozwolić sobie na przepuszczenie do ekranu żadnego naszego noworodka. Jak w Biblii: wszystkich co do jednego! Nie zostawić nawet najmniejszego filmu, żeby nie przegapić widza-Boga. Ale właśnie to jest niemożliwe. Bóg się pojawi — mimo wszystkich zakazów i przeszkód. Trzeci sposób — produkcja wbrew okolicznościom — jak to nie dziwnie brzmi, jest najbardziej perspektywiczny. Zwłaszcza w połączeniu z okienkiem produkcji telewizyjnej. Przypomnijmy niczym niewyróżniające się niemowlę, którego imię brzmi „Cienie zapomnianych przodków” — nie blockbuster, nie pretendent do wszechzwiązkowej premiery, przeklęty na oddziale położniczym Komitetu Kinematografii ZSRR — zachwiał systemem ocen potężnego, wyregulowanego radzieckiego kina, zrewidował standardy dozwolonego, zburzył hierarchię priorytetów i nazwisk, obalił to, co w tamtych czasach było najświętsze — kanony ideologiczne. Dzisiaj dopuszczenie tego wszystkiego w odniesieniu do kanonów komercyjnych, które kontrolują rynek filmowy Ukrainy, oznacza rozpoczęcie redystrybucji kapitałów w tej sferze na korzyść ukraińskiego producenta. Aby uniemożliwić podobny „koszmar”, należy nie tylko niezawodnie zatrzymać każdy gotowy film przed ekranem, ale — blokować próbę uruchomienia rodzimego filmu — wyciąć wszystkie „niemowlęta”. Jeszcze lepiej — pozbyć się ich w łonie matki. Stąd wszystkie argumenty przeciw: kino na Ukrainie nigdy nie istniało! Nie było zamysłów, idei, nie ma i nie będzie scenarzystów, reżyserów, aktorów, operatorów, producentów, wykładowców: „Nie martwcie się, urzędnicy! Nie ma dla kogo zatwierdzać praw!”. Jedynie w ramach imperatywu Heroda znajduje wyjaśnienie każdy morderczy argument przeciwko ukraińskiemu kinu — przeciwko tym, którzy wbrew okolicznościom je kręcą i wracają do domu z nagrodami międzynarodowych festiwali filmowych. Publiczność pod murami klasztornymi wzdycha z ulgą: teraz jasne — spisek. Żaden spisek! Imperatyw działa w trybie automatycznym. Mechanicznym trybem. Podświadomie. Odruchowo. Pieniądze okupacyjnego kina bronią się na każdym etapie funkcjonowania rynku — bez spisku, ale okrutnie, konsekwentnie i skutecznie. Prawie dziesięć lat nie mogę rozpocząć pracy nad swoim filmem „Tołoka” na motywach miniatury poetyckiej T. Szewczenki „U tej Kateryny chata na pomoście”. Nie mogę znaleźć sobie rezerwatu na Ukrainie, który zechce nakręcić film o nas, dla nas, własnym kosztem, własnymi siłami wbrew imperatywowi Heroda.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
spełniły się marzenia, odwiedził wszystkie kraje i kontynenty, poznał wielu wybitnych ludzi swoich czasów, urządzał swoje wystawy w najbardziej prestiżowych galeriach w różnych krajach świata. Narcyz Kocherezhko to utalentowany monumentalista, grafik, malarz, dekorator, a także znawca sztuki, autor badawczych i artystycznych książek, odkrywca (jako prowadzący autorskie programy „Czysta studnia” oraz almanachy „Ludowe talenty” i „Perły duszy ludowej”) nazwisk obecnie powszechnie znanych mistrzów sztuki ludowej. Półwiecze wędrówek pozostawiło w pamięci artysty to, co najcenniejsze, najbardziej zdumiewające i najbardziej oryginalne, a także stało się motywami tysięcy pejzaży, szkiców, które opiewały najpoetyczniejsze zakątki Nowej Zelandii, Austrii, Cypru, Hiszpanii, Czech, Wielkiej Brytanii, znajdujące się w muzeach i prywatnych kolekcjach na Ukrainie i za granicą…
Prawdziwy wstrząs przeżył Narcyz Jakowycz na Cyprze, odwiedziwszy prawosławny klasztor Stawrowuni. Z wysokiej góry widać całą wyspę jak na dłoni. Tu w III wieku n.e. przebywała święta Helena, gdy odnalazła Czcigodny Krzyż Pański Krzyż Życiodajny, a cząstkę relikwii pozostawiono tutaj. Cypryjscy mistrzowie odlali do oprawy piękny srebrny krzyż, ozdobiony rzeźbieniem, o wysokości większej niż wzrost człowieka. Podczas nabożeństwa wynosi się go z ołtarza na środek cerkwi i zawisa on w powietrzu. Artysta dotknął go, a Krzyż rozpłynął się w powietrzu jak piórko, choć w rzeczywistości jest bardzo ciężki. Można tu tylko łkać ze świadomości Bożego cudu. Chętnie opowiada:
— Na Cyprze jest wiele starożytnych prawosławnych cerkwi i klasztorów, które są zawsze otwarte. Tu narodziła się i rozwija się ikonografia, chociaż wiele świętych miejsc zniszczyli Turcy. Można swobodnie wejść do dowolnej cerkwi, na przykład tej, która stoi na malowniczej górze, zapalić świecę na świeczniku, zostawić pieniądze i odejść. Cypryjczycy są bardzo pracowici i gościnni, a na święta tańczą piękne greckie tańce, zwłaszcza tańce narodów Cyklad. A jak ciekawie zbiera się owoce oliwek: na ziemi rozkłada się płótno i drzewo czesze się specjalnymi grabiami. Domowa oliwa z oliwek jest bardzo smaczna, podobnie jak sery i pizza. Charakterystyczne, że potrawy spożywa się tylko świeże, niczego się nie podgrzewa, a resztki po prostu wyrzuca.
Zachwyciła mnie także Nowa Zelandia. Z Kijowa do tamtejszej stolicy Wellington z przesiadkami trzeba lecieć 36 godzin. Więc turystyka nie jest zbyt rozwinięta, ale Ukraińców można tam spotkać, na „szczycie świata”, gdzie nawet słońce wschodzi nie z tej strony. Widziałem, jak kobiety rdzennej narodowości Maorysów tkają rękami przedziwne tkaniny z piórek miejscowych ptaków, które są bardzo cenione i kosztują od 10 do 30 tysięcy dolarów za metr. Na ulicy zobaczysz biznesmenów w garniturach od Versace z drogimi teczkami i… bosych. Siadają również wyłącznie na ziemi. Chodniki są czyste, wszędzie róże, sady owocowe. Ludzie są zamożni i gościnni, częstują miejscowymi potrawami z ryb, owoców morza i egzotycznych owoców. Gospodarka kraju jest bardzo rozsądnie zorganizowana. Nigdzie nie zobaczysz płotów, a nawet zamki w drzwiach są rzadkością, bo nikt nie kradnie. Jeśli zacznie padać deszcz, to zakładają specjalnie przygotowane skarpetki (zawsze 20–30 par w zapasie), które zaraz zdejmują i wyrzucają do specjalnych pojemników. Pogoda cały czas się zmienia: raz słońce, raz ulewa. Zdarzają się też trzęsienia ziemi i wybuchy wulkanów. Zgodnie z tradycją oddaje się cześć Księżycowi, a ważne wydarzenia (ślub, zakup drogich rzeczy) uzgadnia się z fazami Księżyca. Przyjemnie, że po wyspie można bezpiecznie spacerować, bo nawet w gęstwinie nie ma trujących węży ani pająków. Można położyć się w trawie, wśród zarośli kiwi, które pnie się jak winorośl, a obfite owoce spadają na ziemię warstwą pół metra… Ale najbardziej kocham Ukrainę, Kijów, Kamienną Mogiłę, park Zofiówka w Umaniu, wiśniowe sady Połtawszczyzny…
PALETA
Maschinelle Übersetzung
Nika KRYŻANIWSKA, Kijów
Przyglądając się obrazom współczesnego ukraińskiego malarza Narcyza Kocherzhka, długo zatrzymuję się przy obrazie „Romantyczny park”. Wydaje się, że autor przyniósł Boską harmonię prosto z dłoni samego Stwórcy. Z piany narodziła się Afrodyta. W kropli bursztynu zastygła wieczność i rozświetliła ten park, gdzie drzewa jesienią śpiewają jezioru pieśni pożegnania… Bzowe niebo schyla się nisko, jakby otulało skrzydłami dom, w którym mieszka ukochana. Szkuner marzeń trzyma kurs naprzód! Dlaczego to właśnie obraz „Romantyczny park” najbardziej mnie zachwycił, nie potrafiłam wyjaśnić. Dopiero później, kiedy poznałam malarza, dowiedziałam się, że przedstawił na nim słynną „Sofijiwkę” — zakątek Państwowego Rezerwatu-Dendroparku w Umaniu. Ten park w różnych porach roku pojawia się jeszcze na setkach jego płócien, które rozeszły się po całym świecie. Właśnie tam, na brzegu Umanki, upłynęło przedwojenne dzieciństwo Narcyza Jakowycza i nie było dnia, żeby chłopiec nie obszedł wszystkich zakątków tego malowniczego parku, który należy do trzech najpiękniejszych romantycznych parków świata! Istnieje ludowe przekonanie: aby urodziło się piękne dziecko, matka powinna widzieć wokół tylko piękno. A Narcyz wyrósł nie tylko w czarownym miejscu, lecz także w dobrej, kochającej rodzinie. Artysta urodził się we wsi Wyszniopil w rejonie talniwskim na Czerkaszczyźnie (tam w 1864 roku urodził się dwoisty dziadek Narcyza, znany malarz, trzykrotny laureat Państwowej Nagrody ZSRR Iwan Syдорowycz Jeżakewycz), lecz wkrótce rodzice przeprowadzili się do Umania, z tym sławnym miasteczkiem wiążą się pierwsze wyobrażenia o świecie jako kosmosie Romantyki. Ojciec, Jakiw Mykołajowycz Kocherzhko, w czasie Wielkiej Wojny Ojczyźnianej był saperem-minerem, uczestnikiem szturmu Berlina, po wojnie pracował jako księgowy w umańskim zakładzie hydroterapii, był niezwykle erudyty, znał kilka języków, łacinę, doskonale grał na instrumentach muzycznych. Jedynym bogactwem rodziny była duża biblioteka i rzadkie instrumenty strunowe: gitara, skrzypce, mandolina, wiolonczela… Jeśli w życiu było ciężko, ojciec mówił przede wszystkim: „Chodźcie, pograjmy”. Rodzinna orkiestra wykonywała utwory Bierezowskiego, Łysenki, Koszyca… A mama, Olga Iwanowna, pięknie śpiewała i znała mnóstwo ukraińskich pieśni ludowych, kochała się w kwiatach. Ta pasja przeszła też na Narcyza (gdziekolwiek mieszka, zakłada bujne klomby, teraz pielęgnuje rabaty, które założył na dawnym śmietniku pod oknami trzypiętrowego budynku). Olga Iwanowna była najstarsza z siedmiorga dzieci w swojej rodzinie, ale kiedy skończyła dziewięć lat, ich matka zachorowała i zmarła, więc dziewczynka wzięła na siebie wszystkie domowe troski o wielką rodzinę, nawet nauczyła się od ojca pszczelarstwa. Wyszła za mąż bardzo młodo, miłość i wierność małżonków godne są legendy. Razem obchodzili złote wesele. Dzieci wchłonęły wraz z mlekiem matki, że nigdy nikogo nie wolno urazić, trzeba nieść ludziom tylko dobro i mimo wszystkich przeciwności cieszyć się życiem. Ojciec uczył stawiać sobie cel i nieugięcie do niego dążyć, polegając we wszystkim na Bożej woli i pomocy. Artysta wspomina: — Mój dziadek ze strony matki, Iwan, był starostą w wyszniopilskiej drewnianej trzykopułowej cerkwi XVIII wieku pod wezwaniem świętego Jana Teologa (barbarzyńsko zniszczonej w 1937 roku). Były tam ikony pracy „ostatniego twórcy stylu bizantyjskiego”, „malarza-ikonografa od Boga” I. S. Jeżakewycza. W rodzinie od dziadka i pradziadka strzeżono wiary prawosławnej, szanowano ludowe obyczaje. Pamiętam święta, wyjazdy do Tałanskiego męskiego monasteru, blask świec w dawnych cerkwiach, zapach kadzidła i niebiański cerkiewny śpiew… Ile sięga pamięcią, Narcyz (imię dali mu rodzice z greckiego mitu o cudownych metamorfozach) rysuje. Jako mały tylko się budził i od razu brał ołówki (ojciec pisał na paskach z gazety, a synowi dawał notatnik), rysował ptaszki, drzewa, ludzi, Woroszyłowa na koniu, o którym wiele słyszał od naocznych świadków (Woroszyłow w czasie wojny zostawił w wsi swojego rannego konia miejscowemu wieśniakowi, który mówił tak: „Gdyby nie ten Woroszyło, nie miałbym tego konia”… Już wtedy ukształtowały się cel i umiejętność zebrania siły woli w pięść, bo marzył o wstąpieniu do szkoły artystycznej w Kijowie, jedynej w owym czasie na Ukrainie. W tym celu nawet samodzielnie w ciągu lata opanował program dwóch klas i przeskoczył z drugiej do piątej klasy! Tak w wieku 14 lat po raz pierwszy przyjechał do Kijowa z płóciennym walizeczką swoich pejzaży, malowanych farbami olejnymi. Tutaj czekało na niego pierwsze gorzkie rozczarowanie: dokumentów nie przyjęto, a prace nazwano „niemieckimi obrazkami”, nie uwierzono, że są jego własne. Ale nie brakuje dobrych ludzi na świecie. Smutnego chłopca z oczami pełnymi łez dostrzegł nauczyciel malarstwa, inwalida wojenny, obejrzał obrazy: „Sam to namalowałeś, chłopcze? Masz wielki dar do odczuwania koloru. Pomogę ci”. Po szkole artystycznej wstąpił do uczelni sztuki stosowanej. Często rozmawiał ze swoim sławnym dziadkiem I. S. Jeżakewyczem, który bardzo cieszył się mistrzostwem chłopca i zawsze witał krewnego życzliwie: „O, przyszedł ten, który dziwi ludzi!” Wśród gości sławnego gospodarza bywali Ostap Wysznia, Ołeksandr Korniejczuk, Wanda Wasilewska… A największy ślad w życiu młodego malarza zostawił jeszcze jeden gość dziadka Jeżakewycza (o którym, nawiasem mówiąc, Narcyz Jakowycz pisze książkę wspomnień) — 90-letni profesor Churgin, który całe życie wykładał w Stanach polichromię, a na Ukrainę przyjechał, jak mówił, umrzeć (przeżył 98 lat), cały majątek oddał Ukrainie, a w zamian dostał pokoik i niewielką emeryturę, biedował. Na prośbę Iwana Syдorowycza: „Pomogę ci z pieniędzmi, a ty pozajmuj się moim chłopcem” — profesor przez dwa lata udzielał studentowi prywatnych lekcji. Już pierwsza lekcja otworzyła dociekliwemu młodzieńcowi naukę o kolorze w szerokim znaczeniu i stała się podstawą wypracowania niepowtarzalnego stylu malarstwa tęczowego. Ależ dostawało się Narcyzowi za to od nauczycieli, którym nie podobały się jego „awangardowe eksperymenty”: „Wy wszystko fantazjujecie. Trzeba realniej, naturalniej…” A realia życia były gorzkie — nadszedł głód 1947 roku. Mama dała synowi pół kręgu makuchy: „Będziesz odłamywać po trochu i jeść”, a jeszcze upiekła torbę ciasteczek, które chłopiec oszczędzał, żeby starczyło na pół roku: co dzień zjadał po jednym ciasteczku. Cóż to za młodość! Taka była wielka żądza nauki, że przezwyciężył wszystkie próby. Te lata jednak zapamiętały się jeszcze jedną ojcowską lekcją i nauczyły hojności, gościnności, miłosierdzia wobec wszystkiego, co żyje… Ubranie i obuwie były zupełnie zdarte, buty sam sobie naprawiał, ale prawy już tak się podarł, zwłaszcza rozłaziła się podeszwa, że nie pomagał żaden karton. A nadeszła deszczowa jesień, więc jaka była radość, gdy na brzegu znalazł jeden zupełnie nowy but akurat na prawą nogę, choć o trzy numery większy. Tak chodził w różnych butach, nawet na tańce do Domu Armii Czerwonej, bo bardzo lubił tańczyć polkę-padespan, walca-bostona, nawet z koleżanką Sonią zajęli trzecie miejsce na konkursie wykonawców walca. Ale już wtedy nigdy nie zapominał o samodyscyplinie i zorganizowaniu — dla osiągnięcia swojego celu. Na tańce przeznaczał tylko po jednej godzinie w dni wolne. Właśnie te cechy pomogły mu w życiu wszystko osiągnąć samemu. Później ukończył Kijowski Państwowy Uniwersytet, zdobył wykształcenie filologiczne. Przed nim otwierał się cały świat — baśniowy i piękny. Teraz, z wysokości swojego wieku i sukcesów, rozumie — młodzieńcze
Maschinelle Übersetzung
Zdjęcie z archiwum “SP” Centrum miasta — jego światowa wizytówka, jak, powiedzmy, Ogród Botaniczny na peczerskich zboczach z jego bzowymi alejami jest unikalnym zakątkiem kulturowego krajobrazu stolicy. Za leśnymi kwartałami wokół Kijowa, za zielonymi masywami Hołosijiwa, Kitajiwa, Swiatoszyna, Puszczy-Wodycy, Bortnycziw, Darnyci należy ustanowić rzetelnych społecznych opiekunów, którzy będą doglądać (pod kierunkiem leśnictw i Zieleni Miejskiej), odnawiać, sprzątać i chronić nasadzenia przed kłusownikami i podpalaczami. Ptasie gniazda, budki lęgowe potrzebne są w nieograniczonej ilości. Młodym naturalistom należy zapewnić materiały i konsultacje do ich wykonania, a sukces w zwiększeniu populacji sikorek, szpaków, a zwłaszcza pełzaczy, które niszczą kleszcze zapalenia mózgu, będzie zagwarantowany… Ciąg dalszy nastąpi. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Przy korzystaniu z naszych publikacji odniesienie do “Słowa Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety “Słowo Proświty” — 30617 Cena prenumeraty, uwzględniając usługi pocztowe: na miesiąc — 3,38 hrywny. na 3 miesiące — 9,89 hrywny. na 6 miesięcy — 19,18 hrywny. 0 7 0 1 9 4 820095 780016 STOLICA
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
itp. — nie powinny zastępować rdzennie ukraińskiej dendrologii. Jeśli chodzi o taką ozdobę plaż Lewobrzeża, jak czerwona wiklina, to jej los już dawno został przesądzony: wyplatanie z wikliny skłoniło do barbarzyńskiego wyniszczenia tej ukraińskiej piękności, a miłośnicy wiosennych bazi dopełniają dzieła. Chociaż na piaskach Lewobrzeża można by znaleźć miejsce na plantacje i przemysłową uprawę czerwonej wikliny — tak, aby wystarczyło również na wytwarzanie z niej przedmiotów użytkowych — od mebli po dzieła artystyczne. Kijowskie urwiska dzisiejszemu ekologowi trudno sobie wyobrazić bez głównego obrońcy tych unikalnych uroczysk na zboczach góry Szczekawicy, Ditynki czy Kniażej. Chodzi o krzew kolcowój lub derezę. Ona swoimi korzeniami i łodygami przeciwstawia się rozmywaniu i wietrzeniu lessowych urwisk nad Andrijewskim Zjazdem, nad ulicami Wielką Kitajewską, Boryczowym Tokiem itp. Ogrodnicy powinni powstrzymać się od swoich prób wykorzenienia tego krzewu, gdyż najlepiej chroni on przed osuwaniem się gleby przy cerkwi św. Andrzeja i w pobliżu pomnika Włodzimierza, a także na wszystkich innych zboczach świętych kijowskich gór. Nie wspominając już o miododajnym błękitnym kwiecie kolcowoju… Jakże wiele pilnych kłopotów czeka na budowniczego w Grodzie Kija! I niektóre z nich wymagają nagłej interwencji gospodarzy miasta, bo może być już za późno. Cóż powiedzą o nas jutrzejsi kijowianie? Ich prawdopodobna ocena powinna stać się certyfikatem naszej z wami szlachetności, naszego, jeśli chcecie, patriotyzmu — bo nasza „patria”, mała ojczyzna, jest odzwierciedleniem Ojczyzny wielkiej. Bądźmy więc budowniczymi państwa, a nie obojętnymi przybyszami-„waregami”, działkowiczami na tej błogosławionej kijowskiej ziemi. Każda zielona magistrala... Dział literatury Ulana HLIBCZUK 270-55-57 Dział kultury Walentyna DAWŁYDENKO 270-55-57 Specjalny korespondent działu kultury Ołeksandr JEWTUSZENKO 279-39-55 Dział pracy oświatowej Olha SKRYPKINA 270-55-57 Dział korekty Tetiana SZCZERBAK Iryna STELMACH 278-63-69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Ołeh BESSKYJ 278-63-69 Redaktor dyżurny Ulana HLIBCZUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.com.ua Wydrukowano z gotowych fotoform w kombinacie „Presa Ukrainy” w środę. Zam. nr 3301219 Nakład ogólny — 41000 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy.
Maschinelle Übersetzung
Borys SPYSARENKO
Ciąg dalszy. Początek w nr 17, 18 z 2007 r.
ZIELONE PŁUCA MEGALOPOLIS
Równocześnie z wodnymi arteriami niektórzy wpływowi współcześni „rozprawiają się” także z zielenią: cenne gatunki drzew, a są to dąb, jesion, sosna, wierzba szara, świerk, glediczja i inne, które z konieczności ustąpiły miejsca przeważnie dzikiemu klonowi jaworowemu, amerykańskiemu, oraz topoli kanadyjskiej. Aby zobaczyć opiewany przez poetów jawor (Acer psevdoplatanum), trzeba przyjść co najwyżej na aleję w Parku Szewczenki, która prowadzi do Żółtego korpusu. Osobliwość tego wilgociolubnego wiązowego olbrzyma polega z zewnątrz na tym, że jego kora łuszczy się jak u prawdziwego platana. Za pomocą nasadzeń jawora i wierzby (nie płaczącej, krótkowiecznej wierzby, lecz szarej, czyli kruchej) w ukraińskich gospodarstwach od dawna zwalczano podtapianie siedlisk i działek, tak jak w subtropikach za pomocą nasadzeń eukaliptusa osusza się duże obszary rolnicze. Co zaś do dębu i jesionu, to im, totemicznym amuletom, którym czcili praukraińcy, wydali wyrok kłusownicy, którzy wykradają te „czarowników” na… wyrób parkietu dla swoich posiadłości. Wierzby zaś znikają dlatego, że są bardzo rozłożyste, trudno je przycinać i „uprawiać”. Energetyczne środowisko dębów i wierzb od dawna leczy anemię, bóle głowy i inne dolegliwości ciała. Endemiczne dęby ustępują ostatnio modnemu czerwonemu dębowi, mieszańcowi, który hodowcy, wyprowadzając go, dbali o dekoracyjność, zapominając o energetycznym fenomenie dębów-patriarchów, z których jeden, według niektórych danych, tysiącletni piękniś, zachował się jeszcze na górze Samburci w rejonie Kytajewa. Czemu by merostwu nie zająć się szlachetną sprawą — zbierać żołędzie tego „tysięcznika”, wyhodowywać sadzonki i darować stolicom Europy — i czy nie stanie się to wprowadzeniem naszej idei narodowej we wspólnotę europejską? Jeśli chcemy na nowo odtworzyć nad Dnieprem wierzbowe gaje wegetatywnie, to pośpieszmy się, by wziąć gałązki z endemicznych wierzb, które wciąż rosną wzdłuż drogi, powiedzmy od Kniażycz do Nowosiłek w pobliżu rzeki Irpień w rejonie makarowskim. Te olbrzymie okazy łatwo rozpoznać po „gwin-
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki, świadectwo rejestracyjne KV nr 4066 z 02.03.2000 r.
Redaktor naczelny Pawło MOWCZAN
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
…przypominającymi śrubę fałdami kory na pniach. Notabene, podobnie jak śrubowate fałdy na muszlach ślimaków czy morskich rapanów, świadczą one o tym, że ta roślina i ta fauna pochodzą z półkuli południowej i stały się u nas „autochtonami” bardzo dawno temu. Przebywanie zaś w pobliżu takiej wierzby przywraca naszą energetykę w ciągu pół godziny… Warto odtworzyć te nasadzenia!
Również sosnowe bory Lewobrzeża cofnęły się poza granice miasta. Sosny, które gdzieniegdzie jeszcze wznoszą się wzdłuż trasy metra, już nie wytrzymują zanieczyszczenia powietrza. Tutaj, podobnie jak w Świątoszynie, są podstępnie „urbanizowane”, pozbawiane młodych sadzonek, sparingpartnerów, i wycinane na rzecz zabudowy. Bezsprzecznie potrzebny jest państwowy program odtwarzania pożytecznych towarzyszy człowieka — endemitów o znakomitych właściwościach ekologicznych. Obcy — akacja, klon, kasz-
Redaktor naczelny Lubow HOŁOTA
Kolegium redakcyjne: Lubow HOŁOTA, Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Anatolij POHRYBNYJ, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK
Pierwszy zastępca redaktora naczelnego
Ołeksander SZOKAŁO 279-49-47
Zastępca redaktora naczelnego
Petro ANTONENKO 279-49-47
Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcyjnych
Natalia SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks)
Sekretarz odpowiedzialny
Iryna SZEWCZUK
Maschinelle Übersetzung