Zdjęcie Heorhija Łukjanczuka MYKOŁA TARAN: “IMIONA KATÓW SĄ JESZCZE NIEZNANE” CZY ZNAMY IWANA FRANKĘ?
Maschinelle Übersetzung
22 maja, 165 lat temu, odbył się powtórny pochówek Tarasa Szewczenki w Kaniowie na Górze Cherneczej, którą obecnie nazywa się Tarasową. Z tej okazji odbyło się tradycyjne zgromadzenie w Kijowie, przy pomniku Tarasa Szewczenki. Cechą szczególną tegorocznych uroczystości było wręczenie pisarce Katerynie Motrycz ludowej Nagrody im. Szewczenki, którą ustanowiła Ogólnoukraińska Organizacja Społeczna „Ukraińska alternatywa”, w skład której wchodzą Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, partia polityczna „Patriota”, Ruch „Sprawiedliwość” Wałentyna Naływajczenki oraz inne ukraińskie organizacje patriotyczne. Nadija KYRIAN. Wręczając nagrodę, przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Pawło Mowczan powiedział: — Wraz z Heorhijem Filipczukiem właśnie wróciliśmy z Kaniowa, z grobu Tarasa Szewczenki. Zobaczyliśmy, że w ciągu trzech lat głowa państwa nie zdobyła się na to, by godnie uczcić pamięć naszego geniusza, bez którego nie do pomyślenia jest istnienie naszego narodu. Bo Szewczenko to nasz program, jego obecność jest gwiezdna! To on nas inspiruje, daje kolosalną energię, ładuje do walki — wszak dzisiaj tworzą Ukrainę bez Ukraińców, bez ukraińskiej kultury, bez której nie do pomyślenia jest państwo i naród. Dzisiaj czynią nas bezsłownymi, wypierają nas ci, którzy „noszą DNA barbarzyńcy”, jak powiedziała Kateryna Motrycz, która przeczytała, przeanalizowała i zrozumiała istotę wrogów, którzy są nie tylko na linii frontu, ale i tutaj, wewnątrz państwa, wewnątrz nas. To nasz największy problem, tutaj nasza najcięższa walka. Kateryna Wakułiwna nieustannie znajduje się na pierwszej linii tej walki. Kateryna Motrycz jest autorką książki opowiadań „Soniachy” (1977), zbiorów opowiadań i powieści „Czas najkorotszoji tini” (1982), zbioru „Czornobyl: Zwizda Połyn”. Jej pióru należą powieści „Pered chramom lubowi i bolu”, „Doswitok”, „Nicz pislia schodu soncia”, „Wawylonska weża”. Pisarka 25 lat temu napisała utwory, dziś już podręcznikowe, „Mołytwa do mowy”, „Mołytwa do ubiiennych hołodom”, „Mołytwa do Ukrajiny”, które i dziś nie tracą aktualności. „Ale najważniejsze jest jej ostre publicystyczne słowo, do którego zainspirował Szewczenko — podkreślił Pawło Mowczan. — To jej wizja, jej rozumienie obecnej sytuacji. Wiadomo, że co roku wręczają bardzo ważną Narodową Nagrodę im. Tarasa Szewczenki. Ale nie wszyscy godni tej nagrody ją otrzymują. Oto dlaczego teraz nowo ustanowiona nagroda jako wyraz ludowej czci i szacunku dla swoich twórców jest tak aktualna”. Pierwsza laureatka właśnie stworzonej nagrody podziękowała wszystkim, którzy docenili jej słowo, w szczególności „Proświcie”. „Uważam — powiedziała Kateryna Motrycz — że przy Szewczence zbierają się najdrożsi, najlepsi, aby zaświadczyć przed Bogiem: ukraiński duch nie zmalał i nie wyrodził się. Pan wszystko to widzi, czyta pisma naszych dusz i tam odczytuje dominujące punkty: to miłość do wolności, do Ukrainy, do ludzi. Po tym odkrywa nas i poznaje świat. I tego ducha nie pokonały piekielne bramy Kremla, nie zabiją go grady i nie może zniszczyć ten wstrętny, agresywny „russkij mir”. Pamiętamy czasy, kiedy przychodzenie pod pomnik Szewczenki 22 maja było wyczynem, kiedy za to usuwano z uczelni, zwalniano z pracy. Ale ludzie szli, nawet narażając się na niebezpieczeństwo. Choć mamy ćwierć wieku niepodległości, walka o Ukrainę trwa, przed nami bardzo niełatwe czasy. Daj Boże, aby wszystkie nasze zmagania uwieńczone zostały zwycięstwem. Daj Boże, aby doszli do władzy ci, na których tak czekamy i na których tak liczymy, abyśmy doczekali się tej Ukrainy, na którą wszyscy zasługujemy”. Rusłan Kołesnikow, zastępca przewodniczącego Ruchu „Sprawiedliwość”, powiedział, że uważa wsparcie twórców obecnie za bardzo potrzebne, wszak właśnie język i kultura są fundamentem naszego narodu. „Niestety, przez 26 lat zmieniały się tylko polityczne chorągiewki, a zdrajcy zawsze siedzieli we władzach. Ale oni nie mogą zrozumieć prostej rzeczy: że ci chłopcy i dziewczęta, którzy swego czasu wychodzili na majdany, którzy bronili i bronią naszego kraju — są niezłomni, bo żyje w nich duch Szewczenki, to jest to, co nas jednoczy. Jestem pewien, że Rewolucję Godności będziemy mogli zakończyć jedynie Rewolucją Świadomości, kiedy do władzy doprowadzimy tych ludzi, którzy bronią naszej niepodległości. W tym pomoże nam młodzież, która weźmie na siebie odpowiedzialność odradzania, tworzenia kraju. Jestem przekonany, że z takimi ludźmi, jak nasz lider Wałentyn Naływajczenko, z partią „Patriota”, z „Proświtą” zrobimy to”. Lider partii „Patriota” Mykoła Hołomsza przypomniał, że nasi przodkowie zawsze bronili swojej ziemi dzięki sile ducha. „Dzisiaj rozpoczęliśmy wielką sprawę — ustanowiliśmy ludową Nagrodę im. Szewczenki i wręczyliśmy ją Katerynie Motrycz, która rozgrzewa duszę Ukraińców swoimi utworami”. Pisarkę powitali również dyrektor wykonawczy „Ukraińskiej alternatywy” Heorhij Filipczuk, lider młodzieżowego skrzydła „Ruchu Ludowego Ukrainy” Kostiantyn Nowałenko, pisarka Antonija Cwit, która zaprezentowała swoją nową książkę — powieść trzytomową poświęconą Szewczence. Chór kijowskiej „Proświty” z rejonu Obołoń wykonał szereg pieśni do słów Szewczenki. WYWIAD Z DMYTREM DROZDOWSKIM. Z ROSY I WODY DLA MYKOŁY TOMENKI!
Maschinelle Übersetzung
Te słowa Szewczenki z jego poematu-przesłania „I umarłym, i żywym, i nienarodzonym rodakom moim na Ukrainie i nie na Ukrainie…” w genialnym wykonaniu artysty ludowego Ukrainy, laureata Narodowej Nagrody im. T. H. Szewczenki Anatolija Palamarenki brzmiały przejmująco-proroczo i jak nigdy dotąd wzruszająco w wypełnionej po brzegi sali obwodowej szkoły muzycznej w Siewierodoniecku. W tym czasie tam, na linii frontu, do której było rzut beretem, od rosyjskich pocisków i min wywracała się do nieba ukraińska ziemia, przemieszana z krwią naszych obrońców. W tej chwili, myślę, nie tylko mnie przeniknęła myśl, że to przesłanie Szewczenki do Ukraińców trzeba słuchać jak modlitwę-błaganie zaraz po hymnie narodowym. Codziennie słuchać, myśleć i wykonywać każdemu z Ukraińców choćby małe kroki ku utwierdzeniu naszej, niepodległej i sobornej Ukrainy…
Część prezentów od Towarzystwa „Proświta”
Mykoła CYMBALIUK Zdjęcie Ołeksandra ZDOROWYŁA
Ta idea była na wskroś przesiąknięta każdym słowem, każdym wystąpieniem kijowskich gości i gospodarzy-ługańczyków na Międzynarodowym Szewczenkowskim święcie literacko-artystycznym „W rodzinie wolnej, nowej”, które przez dwa dni 17—18 maja trwało na Ługańszczyźnie. Skład licznego desantu, który wziął udział w wydarzeniach z okazji uczczenia pamięci Wielkiego Kobziarza, był międzynarodowy. Ukrainę reprezentowali znani pisarze (wśród nich wielu laureatów nagrody Szewczenki) na czele z przewodniczącym NSPU, kierownikiem delegacji Mychajłem Sydorżewskim, artyści, malarze, naukowcy, dziennikarze, proświcianie; Polskę — pisarka, piosenkarka Bożena Boba-Dyga i muzyk Maciej Zimka; Armenię — redaktor portalu internetowego i działacz społeczny Ruben Mehrabian; Azerbejdżan — pisarz Elmar Mamedow; Mołdawię — Gheorghe Colțun; Kazachstan — Rustem Żangoża, od braci-Białorusinów byli krytyk literacki, tłumacz Juraś Paciupa i znany pisarz, działacz społeczny Uładzimir Niakłajeu… Nie było tam tylko tak zwanych „braci-Rosjan”. Ich „pozdrowienia” Ukraińcy i tak codziennie słyszą z tamtej strony wschodniego frontu. Ale bliskość „linii starcia” (jak, uciekając się do eufemizmów, powtarzają nasi oficjalni rzecznicy) nie zdołała zaszkodzić ciepłym, szczerym spotkaniom uczestników święta Szewczenki z licznymi kolektywami Ługańszczyzny. Odbyły się one w Siewierodoniecku, Lisiczańsku, Rubizznem, Kreminnej, Nowoajdarze, Nowopskowie, rejonach starobielskim i swatowskim. Na każde spotkanie goście jechali nie z pustymi rękami. NSPU, jak i Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, przywiozły drogie prezenty — książki. To oprócz tych, które bezpośrednio przekazywali placówkom oświatowym i bibliotekom sami pisarze. Bo, jak powiedział jeden z ługańczyków, zwyciężyć w wojnie rosyjsko-ukraińskiej, uczynić Ukrainę bardziej atrakcyjną dla Ukraińców i świata może tylko wyższa, bardziej humanitarna kultura — duchowa i materialna. A także — wysoka i nienaganna moralność społeczeństwa i przeważającej większości obywateli jako źródło i świadectwo tejże wysokiej kultury narodowej. Pierwszego wieczoru wielkie wrażenie na wszystkich uczestnikach wywarła premiera spektaklu Ługańskiego Obwodowego Akademickiego Ukraińskiego Teatru Muzyczno-Dramatycznego „I mimo wszystko cię zdradzę…”. Reżyser Weronika Zołotowercha wystawiła fantazję w jednym akcie według sztuki Nedy Neżdanej. W centrum akcji nasza genialna pisarka Łesia Ukrainka, którą nazywają córką Prometeusza za jej płomienne słowo, pełne wolności i optymizmu, za siłę ducha, miłość do swojego narodu i Ojczyzny. Całe jej życie — to niezrównany wyczyn w walce nie tylko z własnym nieustannym bólem fizycznym. Odważnie prowadziła, jak zaznaczono w zapowiedzi spektaklu, swoją „trzydziestoletnią wojnę” z nieuleczalną chorobą, kochała i tworzyła. Tak samo szczytem święta Szewczenki stał się koncert finałowy z udziałem gości i gospodarzy-ługańczyków. Błyskotliwa reżyseria, wspaniała gra aktorów, emocjonalno-filozoficzne monologi i polilogi, przemyślana choreografia, robiący wrażenie swoją treścią materiał wideo z Majdanu i walk na froncie wschodnim, który towarzyszył spektaklowi, nie mogły pozostawić obojętnymi widzów. Brzmiały pieśni, pełne optymizmu i miłości do Ukrainy artystów ludowych Ukrainy kobziarza Wasyla Neczepy, Anatolija Matwijczuka, wiersze poety-pieśniarza Andrija Demydenki, rozbrzmiewało słowo Wielkiego Tarasa. Mnie wraz z sekretarzem NSPU Ołeksandrem Bożkiem, ormiańskim gościem Rubenem Mehrabianem, starszym pracownikiem naukowym Instytutu Języka Ukraińskiego NAN Ukrainy Anheliną Hanzą udało się spotkać z wykładowcami i studentami Wschodnio-Ukraińskiego Uniwersytetu Narodowego im. Dala. Każdy z nas miał co opowiedzieć, czym podzielić się z audytorium. Chociaż epicentrum pozostawał nasz genialny prorok Taras Szewczenko, jego wielkie i nieśmiertelne Słowo. A po wystąpieniach zapytano nas: co trzeba robić Ukraińcom, aby wypełnić testament Tarasa, nie stracić niepodległości państwowej, jak to było 100 lat temu po klęsce Rewolucji Ukraińskiej 1917 roku? Znaleźć odpowiedź możemy w nieprzemijającym słowie Szewczenki: musimy się jednoczyć. Bo w naszym rozbracie w języku, Cerkwi, polityce siła naszego odwiecznego wroga — Moskwy. Ukraińcy jeszcze wiele muszą się uczyć, zwłaszcza dzisiaj, kiedy Zachód otworzył nam drzwi do Europy. Musimy znać i szanować kulturę narodową, umieć promować i bronić swojego w zglobalizowanym i nie zawsze przyjaznym świecie. Musimy być godni tych duchowych osiągnięć, które dali nie tylko Ukrainie, ale i światu nasi poprzednicy — działacze kultury i sztuki, nauki i oświaty. Musimy mieć swoich odnoszących sukcesy ukraińskich biznesmenów, którzy jak Symerenkowie czy Czykałenko będą kochać Ukrainę do głębi własnej kieszeni. Potrzeba nam jeszcze wiele, ale dzisiaj najważniejsze — to zwyciężyć naszego wroga, a on jest nie tylko po tamtej stronie frontu. Białorusin Uładzimir Niakłajeu, występując na koncercie finałowym, zaznaczył, że dzisiaj Ukraińcy powstali w obronie nie tylko własnej niepodległości, ale i za niepodległość oraz przyszłość Białorusi, Gruzji, Mołdawii, za wolność i postęp innych narodów Europy. I tak myśli nie tylko on… Żegnając się z nami, kierownik Ługańskiej Obwodowej Wojskowo-Cywilnej Administracji Jurij Harbuz podkreślił: — Jestem wdzięczny wszystkim, którzy przyjechali do nas z Ukrainy i innych krajów, przyłączając się do projektu kulturalnego, poświęconego naszemu wybitnemu...
mu poecie, którego twórczość żyje już ponad półtora wieku. Właśnie na takich wypełnionych duchowością wydarzeniach powinna uczyć się nasza młodzież, aby sercem czuła sens poezji Tarasa Szewczenki i współczesnych, rozumiała prawdziwą wartość naszego dziedzictwa kulturowego. A wiceminister kultury Ukrainy Jurij Rybaczuk jeszcze na otwarciu narodowej wystawy artystycznej „Malownicza Ukraina” mówił, że w takim obcowaniu do nas wszystkich powraca wiara w to, że jesteśmy jednym narodem, która daje nam siły, by wytrwać w tej wojnie hybrydowej. Przewodniczący NSPU Mychajło Sydorżewski oraz zastępca przewodniczącego NSCHU Ihor Wołoszuk, zaznaczając wysoki poziom organizacji święta i gościnność mieszkańców, szczerze dziękowali mieszkańcom Ługańszczyzny za miłość i odwagę, za szacunek do naszego Proroka. A mieszkańcy Ługańszczyzny, żegnając się, otwarcie i szczerze wyznawali: — Szewczenkowskie święto dla nas, spotkania z wami — to łyk świeżego powietrza… A tak bardzo chce się, aby oddychać swobodnie, pełną piersią, mogła cała Ukraina: od Karpat po stepy donieckie, od lasów i jezior poleskich po wybrzeże krymskie. Ostatecznie zależy to od każdego z nas, Ukraińców. Powitanie artystów po spektaklu „I wszystko-таки cię zdradzę…” „Do boju idą sami „starzy”. Ludowy artysta Ukrainy Wołodymyr Tałaszko i pisarz Uładzimir Niaklajeu (Białoruś) Desant literacko-artystyczny w mieście Rubiżne na Ługańszczyźnie
Maschinelle Übersetzung
* * *
Zbieraliśmy jabłka w sadzie,
dojrzałe i pachnące.
Rozlegały się pieśni w ładzie
i nieodłączne żarty.
A potem piekliśmy ziemniaki
w wrześniowy wieczór. Dymy
płynęły gęstymi smugami
w gwarze dzieci.
Było szczęśliwie, przytulnie…
Zaszczekały psy —
do wsi wtargnęli bezczelnie
moskiewscy siepacze. 1945
Nasze sztandary
Okrutny los nas nie zniszczy —
wzniesiemy ukraiński dom,
bo nam sztandarem przewodzi:
„Wolność
człowiekowi i wszystkim narodom!”
Do broni, bracia! Wszyscy do boju
przeciw złym wrogom.
Pomścimy bohaterów
albo dołączymy do nich!
Każdy z nas gotów zostać bohaterem
w każdej chwili. Nie będziemy unikać śmierci,
jeśli już nadszedł jej czas!
Nie złamią nas wrogowie ani zdrada —
nas strzeże Bogurodzica. Czeka sława czy zguba —
nam już wszystko jedno.
Gdy na polu bitwy padnie
z Moskalami ktoś z nas,
złożymy honory bohaterowi
i pójdziemy wypełniać rozkaz…
Okrutny los nas nie zniszczy —
wzniesiemy ukraiński dom,
bo nam sztandarem przewodzi:
„Wolność
człowiekowi i wszystkim narodom!” 1944
* * *
Oddychałam wichrami niepogody.
Wpatrywałam się w burzowe chmury.
Strachy swe zdoławszy przezwyciężyć,
widziałam nowe nadzieje na niebie.
Im ciemniej, tym jaśniejsze ogniki!
Powstańcza krew sieje gwiazdy,
a Ukraina staje się coraz silniejsza
i ja.
Do boju! Naprzód, synowie Ojczyzny —
tam czeka nas sława!
Świętą ziemię bronić
wzywa krwawa zorza.
Od wrogów, którzy dziś przyszli,
by zgubić nasz naród.
Stańmy w szeregu, idźmy do boju —
bronić państwa!
Do broni, hej! Najeźdźców wszystkich
zetrzemy w proch nikczemną zgraję.
Ich czerwona krew popłynie
w naszą ziemię czarną.
Tak będzie z każdym, kto przyszedł
nam życie odebrać,
bo śmierć za śmierć i krew za krew.
Czekajcie odwetu! 1946
* * *
Pobłogosław ogniem, a nie słowami:
on pali i jednocześnie odnawia.
Zawieszony w czasie ponad nami
wszystkich błogosławi żarzącym płomieniem.
Spopiela to, co całkiem uschło.
Umartwia niepotrzebną samotność.
Pobłogosław ogniem w niepogodę,
niech nie czuję posmaku goryczy!
A czuję siłę oporu aż do bólu,
która mnie napełnia po brzegi:
albo zdobędziesz wymarzoną wolność,
albo wymyślisz godną śmierć.
1946
* * *
Pola, i góry, i lasy,
głosy naszych domostw,
sady i błękitne rzeki —
wszystko, co ci się jawi
Pod ukraińskim błękitnym niebem,
Od Moskala oczyścić trzeba.
Poza tobą nikt tego nie zrobi
I pomocy nie czekaj od Europy.
1950
* * *
Zapisano nas w bandytów
I zabrano nam imiona,
Na siedem nowych zamków zamknięto
W lochu bez okna.
Teraz znamy niewolę
Po torturach, kajdanach,
Po nieograniczonym bólu
W oczach zwężonych do kropki.
Wszystko skurczyło się do słowa.
Nie jestem ostatnia na granicy.
Droga ściele się cierniowa
W obce kraje.
1951
* * *
Młóciły mnie zamaszyste pięści,
Kopały buty w piersi,
I śmierć na gardle mocne uściski
Czułam wszędzie.
Pamiętam też jej obrzydliwy zapach
Jeszcze z pierwszych chatynek zgliszcz,
Kiedy w Karpatach toczyły się boje
Z tymi, co zwali się "towarzysz".
Oni nienawidzą i mowy, i nas.
Dla nich jesteśmy "zdrajcy. Kropka".
Krwawiła od nich twarz nie raz
I haftowana przeze mnie koszula.
Żywcem wyrywano mi słowa,
Zamieniając je w grudy bólu.
Nie wiem, dlaczego do dziś żyję
I wierzę, że wyjdę na wolność?
Ze mną takich jak ja — tysiące.
Odchodzimy codziennie jak cienie.
Niosąc w duszach miłość do braci,
Zabijają ich na Ukrainie.
Przekleństwem nad nami moskiewska epoka.
Jak kruki stoją konwojenci.
Lecz świętem dla nas, młodych, jest walka.
Nikt nie odbierze nam wiary.
Hartuje się wola, hartuje się gniew
I przetrwają z tysięcy najlepsi,
Trzymając w sobie krwawicę dni
Z lodowatej paszczy wroga.
I śmierć tu była — nagrodą.
* * *
W systemie zahartowany człowiek,
Nieuzgodniwszy myśli z "Prawdą",
Nie przemówi nawet do syna,
Choć z nim nie rozmawiał całe wieki.
Dlatego krzyczy na innych: "Nie wypada" —
Choćby jedna, lecz wyjątkowa cecha u kogoś —
Żeby wszystkie twarze były jednakowe —
Taka to jego skryta marzenie.
1956
Pouczenie synom (fragment)
...W bukiecie mownym
Najpiękniejszym kwiatkiem
Jest język ukraiński,
Drogie dzieci.
Nią nas przyroda
Mówić nauczyła —
Darowała wolę,
Darowała siłę.
I deszcze, i wiatr
W naszym rodzinnym kraju
Z każdym z was, dzieci,
Nią rozmawiają.
Za drutem kolczastym
W strasznym Sybirze
Dręczył ten język
Oszalały despota.
Zabijał po więzieniach,
Zalewał truciznami,
Żeby duszę-wiosenkę
Zabić lub zepsuć.
Nie udało się! Nie uda się!
Póki jesteśmy razem,
Najzajadlejszy wróg
Nas nie zniszczy, kochane.
Nie zetrze ani kreseczki,
Nie zabije ani słowa,
Bo każda trawka —
Mowa ukraińska.
Każda gałązka, pączek,
Liść i pędzik —
To mały promyczek
Naszej mowy.
A jeśli ktoś zapomni
Rodzony zapach słowa —
Rozpali w piersiach
Mowa ukraińska.
Przepłynie ogniście
Wstydem po żyłach,
Przegoni niepamięć,
By dusza ożyła.
I ścielił się żwawo
Prawy gościniec,
Wybrukowany Słowem
Do ludzi i Boga.
1963
Maschinelle Übersetzung
* * * Mija wiek ludzki jak pory roku: Wiosną, jak wszystko, rodzimy się my. Czas młodości, przeszedłszy latem jasnookim, Odleci w irij, trzepocząc skrzydłami.
A w złotą jesień, która po tym nastąpi, Przyjdzie święta pora zbierania owoców I ważenia w chwili, gdy na łoże położysz się, Czy uczciwie przeszedłeś przez życie.
Gdy nietrwałe słońce zastąpią chłody i słoty, Zima nagle zatrzepocze lodowymi skrzydłami — Umiera, uśmiechając się, zblakła przyroda, A wraz z nią, jak niepotrzebne rzeczy, odchodzimy i my. 2002
* * * I było… i było… i było… I słowo, i siła, i wola. Bezlitośnie, jak sen, odeszło, Tylko płacze pokrzywdzony los.
Lecz w tej bezprzyjemnej biedzie, Gdzie przetrwali słabsi i chorowici, Już wschodzą słowa młodych — Wzywają do walki o wolność.
* * * Przeszedłszy długoletnią złą zawieruchę, Gdy wrócicie do nas znowu, Wszyscy, którzy pokonali Syberię i śmierć, Jak kamienie położą się w Waszym podłożu.
Aby nie wróciły lata rozstrzeliwań, W których kłamstwo układano pod ikonami, Wolne myśli wycinając, Przemoc nazywając prawem.
Aby nasz los był radosny. W imię Ojca, i Matki, i Syna Dobro dotarło do każdej wsi, Aby śpiewami brzmiała Ukraina! 1987
Potomkowi Stanęliśmy kiedyś do walki z wrogami, Nie mając szansy na zwycięstwo, zapewne. W wieczność odeszliśmy śniegami Syberii. Ty nas nie zapomnij.
Ty nas nie zastałeś i nie znasz, jacy byliśmy. Ludzie się zmienili, czas się zwęglił. Odeszliśmy w wieczność wszyscy młodzi. Ty pamiętaj o nas.
Modlitwą cicho, pieśniami donośnymi, Które wciąż śpiewają z wyznaczonych pór, Stanęli za swoją wolą, a Bóg będzie jej strzec. Potomku, uwierz.
Niech wątpliwość do ciebie niepokojąco nie zajrzy W duszę czy serce z mroku. Wszystkie przeszkody można usunąć. Bądź silny, jak my.
My krwią płaciliśmy za wolność narodu, Piersiami zasłanialiśmy ukochany kraj, I słowo, i pieśń dla twojego przyjścia. O tym pamiętaj.
Na zesłaniu
Maschinelle Übersetzung
Mykoła TARAN, regionalista, badacz historii
Po utopieniu we krwi ruchu hajdamackiego, kat ukraińskiego chłopstwa, polski magnat Ksawery Branicki otrzymał za swoje zwycięstwa od króla na własność ziemię całego Porosia wraz z ludźmi, którzy ją uprawiali. Rozpoczęło się masowe poddaństwo kozaków, którzy popierali hajdamaczyznę. Tymczasem wyludnione wsie i miasteczka zasiedlali polscy przesiedleńcy, a kozackie osady w miastach i miasteczkach zasiedlali Żydzi, którzy również przybywali z Polski. Poddanych kozaków hrabia Ksawery Branicki rozmieszczał na przedmieściach, gdzie tworzył i urządzał nowe folwarki pańskie. Pod Białą Cerkwią takie folwarki powstały w urocznisku Rotok, na Zarzeczu, w Oleksandrii i Hajku. Liczebność żydowskich gmin w miastach zaczęła znacznie przewyższać gminy ukraińskie. A Białą Cerkiew nawet uznawano za drugą po Berdyczowie stolicę żydowską na Prawobrzeżnej Ukrainie. We wielu wsiach Porosia powstawały i osiedlały się liczne polskie gromady. Tworzyły się całe wiejskie zakątki, a chłopi nadawali tym zakątkom wymowne nazwy. Tak w wsiach Salywinki i Sokolówka, niedaleko Białej Cerkwi, takie zakątki nazwano „Krakuzami”, zapewne dlatego, że przybyli Polacy z województwa krakowskiego, a obok, we wsi Połohy, polski zakątek nosił nazwę „Kruli”, tu mieszkali Polacy o nazwisku Krulikowscy. Powstawały też polskie osady-chutory. Na przykład koło starożytnej wsi Marjanówka, małej ojczyzny I. S. Kozłowskiego, która później wyrosła we wieś i otrzymała nazwę Druga Marjanówka. Już w połowie XX wieku wsie zrosły się w jedną o historycznej nazwie Marjanówka. Ukraińskie i polskie gromady w naszych wsiach żyły w zgodzie i porozumieniu: powstawały rodziny mieszane, wielu Polaków przyjmowało wiarę prawosławną, podobnie jak pojedynczy Ukraińcy, z reguły kobiety po ślubie z Polakami stawały się katoliczkami. W okresie okupacji ziem ukraińskich przez bolszewicką Rosję represjom podlegali zarówno Ukraińcy, jak i Polacy, czego nie można powiedzieć o Żydach, których bolszewicy często angażowali do działań represyjnych podczas całkowitej kolektywizacji i Wielkiego terroru stalinowskiego w latach 1937–1939. Nasyciwszy się „wrogami ludu” — Ukraińcami, enkawudziści zabrali się do fabrykowania „polskich organizacji szpiegowskich czy nawet faszystowskich i grup”. W rejonie hребінkowskim, zdaniem NKWD,
musiała działać taka organizacja. Właśnie w gabinecie naczelnika Hrebinkiwskiego Rejonowego NKWD ona się narodziła i została przeznaczona do działania w cukrowni Salywinkiwskiej, gdzie wielu Polaków pracowało na kierowniczych stanowiskach w księgowości. Organizatorem i kierownikiem tej wymyślonej polskiej szpiegowskiej organizacji podziemnej, którą „zdemaskował” śledczy bezpieczeństwa państwowego młodszy lejtnant Kaledin, miał być kasjer cukrowni Forna1ski Iwan Josypowycz, ur. 1883 r. Hrebinkiwski rejonowy prokurator Skorobohatow sformułował winę Fornalskiego w następujący sposób: „Fornalski oskarżony jest o to, że jest uczestnikiem kontrrewolucyjnej nacjonalistycznej grupy w zakładzie, skupia i prowadzi kontrrewolucyjną działalność, ukierunkowaną na niezadowolenie z władzy radzieckiej wśród robotników poprzez tworzenie wielkich kolejek przy kasie podczas wypłaty pensji”. Gdzie i przy jakiej kasie za władzy radzieckiej nie było kolejki przy wypłacie pensji ludziom? Jednak, według uznania hrebinkiwskiego rejonowego prokuratora Skorobohatowa, w cukrowni Salywinkiwskiej winowajcą kolejek był właśnie zakładowy kasjer, stary Polak Fornalski. I postanowiono go surowo ukarać.
Śledztwo w sprawie kontrrewolucyjnej nacjonalistycznej szpiegowskiej organizacji w cukrowni Salywinkiwskiej miało wyjątkowe znaczenie dla rejonowego NKWD, które wzięło się za wykrywanie „wrogów ludu” wśród mieszkańców rejonu narodowości polskiej. Śledczy Kaledin, nie bez tortur, podczas przesłuchania 26 czerwca 1937 roku żądał od Fornalskiego „pełnych zeznań po istocie”, mianowicie tego, że jest kierownikiem szpiegowsko-szkodniczej polskiej organizacji nacjonalistycznej w cukrowni. Nie mając sił znieść znęcania się, stary Fornalski posłusznie przyznał się do niepopełnionego: na podstawie zeznań przygotowanych z góry przez śledczego potwierdza, że spotykał się z sekretarzem konsulatu polskiego w Kijowie i otrzymał od niego polecenie utworzenia szpiegowskiej organizacji w cukrowni Salywinkiwskiej w 1934 roku. Fornalski podpisał wszystkie „zeznania”, które podsunął podczas przesłuchań śledczy Kaledin. Kasjer potwierdził, że rzekomo po otrzymaniu polecenia werbował Polaków-pracowników cukrowni do kontrrewolucyjnej organizacji: „Poinformowałem ich, że byłem w konsulacie polskim, opowiedziałem im o otrzymanych przeze mnie zadaniach, przekonywałem ich o potrzebie ich pomocy mi, przypominając im, że oni także są Polakami i są zobowiązani pomagać państwu polskiemu”.
Tak więc udało mu się, Fornalskiemu, zwerbować do polskiej szpiegowsko-szkodniczej organizacji: Wytwickiego Wiktora Iwanowicza, Głagowskiego Aloizego Ksawerowicza, Dorożyńskiego Ignacego Iwanowicza, Żytynskiego Józefa Kalistratowicza, Żytynskiego Franciszka Kalistratowicza, Łagowskiego Pawła Kazimierowicza, Łagowskiego Kazimierza Kazimierowicza, Łukaszewicza Iwana Iwanowicza, Mikiewicza Ludwika Stanisławowicza, Szabrańską Janinę Ignatiewną oraz Ukraińca Nahornego Kyryła Markowicza — zarządcę dworu cukrowni. Dalej Fornalski nawet potwierdził podsunięte przez Kaledina (rzekomo jego własne) zeznanie, że w latach 1936 i 1937 otrzymywał pomoc pieniężną od Polski w kwocie pięćdziesięciu złotych. O swoim udziale w organizacji i aktywnym działaniu w jej antyradzieckiej działalności na rzecz Polski przyznali się wszyscy podsądni członkowie organizacji. Z wyjątkiem jedynej kobiety, Janiny Ignatiewny Szabrańskiej. Ona kategorycznie zaprzeczała na każdym przesłuchaniu swojemu udziałowi w kontrrewolucyjnej polskiej szpiegowskiej organizacji: „W przedstawionym mi oskarżeniu nie uznaję się winną, gdyż do organizacji, do której zwerbował mnie Fornalski Iwan Iwanowicz, nie należałam, o czym też podpisuję się”. Dalsze oskarżenie Janiny Ignatiewny Szabrańskiej prowadzono wyłącznie na podstawie zeznań innych oskarżonych w sprawie, a wszystkie one zostały sfałszowane przez śledczego. Na zakończenie śledczemu-fałszerzowi trzeba było dołączyć do sprawy charakterystyki, które zohydziłyby każdego oskarżonego. Kaledinowi dostarczyli je przewodniczący zakładowego komitetu Biliński, przewodniczący zarządu państwowego gospodarstwa rolnego i inni. Wszystkie charakterystyki były bardzo podobne w treści: „Fornalski Iwan Josypowycz — 49 lat, urodzony w Polsce, mieszkaniec wsi Hrebinki, Polak, obywatel ZSRR, pracownik umysłowy, nacjonalista. Mając znajomości i przyjaźń wyłącznie z Polakami, dawnymi wiernymi sługami właścicielki cukrowni hrabiny Branickiej, zachowywał się zamknięcie. Zebrań kolektywu robotniczego i organizacji związkowej nie odwiedzał. Był wrogo nastawiony do władzy radzieckiej. W życiu społecznym zakładu nie brał udziału. Pracując jako kasjer zakładu, zachowywał się lekceważąco i z nienawiścią wobec robotników. W 1920 roku, podczas ofensywy Polaków, razem z grupą pracowników zakładu — Polakami, witał przednie polskie oddziały kwiatami, chlebem i solą, z okrzykami „Niech żyje Polska, wiwat!”, rzucając kwiaty pod kopyta koni. Podczas odwrotu Polaków starał się uciekać razem z nimi, ale został dogoniony przez wywiad Armii Czerwonej i zawrócony”.
Do członków tej polskiej szpiegowskiej antyradzieckiej organizacji, z woli śledczych Hrebinkiwskiego NKWD, został zaliczony także 38-letni Nahornyj Kyryło Markowycz, Ukrainiec, mieszkaniec wsi Hrebinki, zarządca gospodarczy cukrowni, który „celowo nie przeprowadzał remontu transportu pociągowego, nie było ani jednej sprawnej furmanki i sań, co później negatywnie odbiło się na zaopatrzeniu zakładu w pasze”. Sprawę polskiej szpiegowsko-szkodniczej, nacjonalistycznej, kontrrewolucyjnej organizacji zakończono i przesłano do rozpatrzenia na osławioną Trójkę Kijowskiego Obwodowego Zarządu NKWD. Sprawa w gabinetach obwodowego zarządu NKWD nie zalegała długo — 17 września 1927 roku Trójka przystąpiła do jej rozpatrzenia. Swoją decyzją wymierzyła wszystkim wyżej wymienionym „wrogom ludu” najwyższą karę — rozstrzelanie. Oszczędzono tylko jednego członka tej organizacji — kobietę Szabrańską Janinę Ignatiewnę, skazano ją na 10 lat pozbawienia wolności w radzieckich obozach koncentracyjnych. Dzielna Polka wytrzymała wszystkie tortury i poniżenia ze strony katów z NKWD i nie załamała się, nie przyznała się do wymyślonej przez katów winy, której nigdy nie popełniła, nie ustąpiła przed władzą radziecką i była gotowa na każdą karę. Swoich 10 lat obozów Janina Ignatiewna odbyła w obwodzie tomskim, a po zwolnieniu wróciła na Ukrainę i za zgodą NKWD osiedliła się we wsi Ołszanyca w rejonie rokitniańskim obok miejsca zamieszkania swojej córki. Pracy według specjalności nie znalazła, dlatego po pewnym czasie przeniosła się do sąsiedniej wsi Josypiwka w rejonie rokitniańskim, gdzie zatrudniła się w księgowości zakładu mleczarskiego. Jednak na nowym miejscu nie było jej dane długo żyć i pracować. Za zmianę meldunku we wrześniu 1949 roku znów pociągnięto ją do odpowiedzialności,
i znów zniewaga, znów wyczerpujące przesłuchania śledczych NKWD. U kobiety wymęczonej latami katorgi starczyło odwagi i siły, by rzucić katowi swoją szczerą odpowiedź: „Nie uznaję się winną przedstawionych mi zarzutów z art. 54-6, 54-10 i 54-11 Kodeksu karnego USRR, ponieważ nigdy nie byłam uczestniczką nacjonalistycznej szpiegowsko-dywersyjnej organizacji i nie wiedziałam o jej istnieniu w Saliwinkowskiej Fabryce Cukru. Antyradzieckiej, nacjonalistycznej propagandy wśród osób narodowości polskiej nie prowadziłam, ustroju Polski nie wychwalałam, zajmowałam się prywatną praktyką nauczycielską, dzieci Polaków nie wychowywałam w duchu nacjonalistycznym i nie zaszczepiałam im nienawiści do ładu radzieckiego w ZSRR”. To wyczerpujące przesłuchanie nie złamało ducha silnej kobiety, która na każde pytanie starała się dawać swoim katom wyłącznie prawdziwe zeznania, a nie takie, jakich oni się domagali. Nie doczekawszy się i tym razem od niej przyznania się do winy, sprawę Szabranskiej Janiny Ignatiewny przekazano do ponownego rozpatrzenia przez sąd, lecz już nie do Kijowa, a do Moskwy. 22 lutego 1950 roku Sąd Moskiewski skazał ją na kolejne zesłanie do Kraju Krasnojarskiego. Miała wtedy już 57 lat. Znów ciężka droga na daleki i zimny Syberię, gdzie nie było ani bliskich, ani krewnych…. Surową karą dwunastu członków tak zwanej kontrrewolucyjnej polskiej szpiegowsko-dywersyjnej nacjonalistycznej organizacji stalinowscy nienawidzący ludzi nie mogli się nasycić. I wtedy hrebinkowscy enkawudziści ze swojej rezerwy wytypowanych „wrogów ludu” dodali jeszcze jednego członka do organizacji. Został nim zmiennik chemika Hryhorowskiej Fabryki Cukru, znajdującej się w rejonie obuchowskim — Wandałkowski Marian Iwanowicz, urodzony w 1880 roku, mieszkaniec wsi Hrebinki. Jego rodzice-Polacy wywodzili się ze szlachty, która w 1888 roku przeniosła się z Polski do Białej Cerkwi, gdzie ojciec pracował w centralnym zarządzie magnatów Branickich. Tak więc podstaw do sfałszowania oskarżenia wobec Wandałkowskiego enkawudziści mieli wystarczająco. Śledztwo nie trwało długo. 19 grudnia 1937 roku Wandałkowskiego Mariana Iwanowicza skazano na rozstrzelanie, a już 26 grudnia o północy w lesie bykowniańskim pod Kijowem czekiści wykonali wyrok. „Demaskowaniem Polskiej nacjonalistycznej szpiegowsko-dywersyjnej antyradzieckiej organizacji w Saliwinkowskiej Fabryce Cukru” hrebinkowscy enkawudziści nie poprzestali; nadal szukali nowych „wrogów ludu” wśród Polaków, bo w niewielkim terytorialnie rejonie hrebinkowskim społeczność polska była dość liczna. I oto bacznym okiem rejonowego NKWD padła na starą ukraińską wieś Marjanówkę. W tej wsi społeczność polska niemal równała się z ukraińską, i żyli oni w przyjaźni i zgodzie, wspólnie broniąc swojej wsi przed bolszewikami, więc grzechów za marjanowczanami ciągnęło się sporo i było za kogo wyszukiwać enkawudzistom nowych ofiar. W okresie stalinowskiego terroru we wsi Marjanówka represjonowano ponad 70 mieszkańców: Ukraińców i Polaków. Ustalono również, że spośród represjonowanych 37 osób rozstrzelano, w tym 28 Polaków i 9 Ukraińców. Nasyciwszy się „polskimi szpiegami” w fabryce cukru, zapaleni bojownicy z kontrrewolucją nie zaczęli fałszować marjanowczanom szpiegostwa na rzecz Polski, lecz nadali im tytuł powstańczej kontrrewolucyjnej organizacji, działającej w ich wsi. Liczba podejrzanych o działalność antyradziecką mieszkańców wsi Marjanówka okazała się zbyt wielka, więc rejonowe NKWD, aby się nie pogubić w fałszerstwach, postanowiło zamiast jednej utworzyć dwie niezależne od siebie powstańcze organizacje. Do pierwszej organizacji marjanowskich kontrrewolucjonistów zaliczono Zakrzewskiego Mariana Feliksowicza, który uchodził również za jej kierownika, Zakrzewskiego Józefa Feliksowicza, Zakrzewskiego Antoniego Albinowicza, Huka Prochora Borysowicza, Juchimowicza Antoniego Stiepanowicza, Foroszę Faustyna Raimontowicza, Opanasenkę Jakowa Dmitrijewicza oraz Rohoźnego Michaiła Aleksiejewicza.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
jęczmienia o 50-60 procent. Kampanię siewną zakończono o 25 dni później niż w terminie. Młocka jeszcze nie została zakończona, stanem na 10 października pozostało niesmłóconych 237 hektarów”. Wszyscy uczestnicy drugiej kontrrewolucyjnej organizacji powstańczej, podobnie jak poprzedniej, zostali uznani za winnych i 22 października 1937 roku postanowieniem „Trójki” NKWD ZSRR w Moskwie otrzymali najwyższy wymiar kary — rozstrzelanie, a już 9 listopada 1937 roku ofiary zostały rozstrzelane. Po tak głośnych sprawach można by było dalej zostawić wieś w spokoju, lecz wzorowe rejonowe NKWD w Hrebince nie wypuszczało z pola widzenia ani jednej wsi, ani jednego chutoru. Potrzebne były nowe ofiary. Hrebinkowscy enkawudziści pragnęli, aby kobiety marjanowskich kontrrewolucjonistów również zostały ukarane. Przecież bardzo dobrze wiedziały one o działalności swoich mężów, jednak NKWD nie powiadomiły, a zatem były współuczestniczkami ich zbrodni przeciwko władzy radzieckiej. Prawa ZSRR wymagały kary również dla nich. Już po całkowitym unieszkodliwieniu kontrrewolucyjnych organizacji powstańczych we wsi Marjanówka rejonowe NKWD w Hrebince niezwłocznie zabrało się za rozprawę z kobietami. Jedną z pierwszych aresztowano żonę kierownika organizacji powstańczej, przewodniczącego kołchozu „Udarnik” Strelkowskiego Ołeksandra Dmytrowycza, Hannę Feliksiwnę Strelkowską. Jej los podzieliły także kobiety innych marjanowskich „wrogów ludu”: Huk Anastasija Tymofiwna, Dobrowska Marija Kostiantyniwna, Dola Ołena Oksentiwna, Zakrewska Hanna Ławriniwna, Zakrewska Hanna Faustyniwna, Zakrewska Marcelina Franciwna, Zakrewska Hanna Borysiwna, Opanasenko Antonina Petriwna, Poprocka Ludmyła Iwaniwna, Rohozna Paraska Hryhoriwna, Striłkowska Marija Hryhoriwna, Striłkowska Ołena Narcysiwna, Czerkewycz Sofija Walerjaniwna. Tak ukraińskim i polskim kobietom z okolic Hrebinki, na rozkaz szatańsko-bolszewickiej władzy, za niepopełnione przez nie grzechy pisane było zesłanie do dalekiego i surowego Kazachstanu na uprawę i zbiór bawełny. Bolszewizm potrzebował „chłopku” kosztem darmowej katorżniczej pracy ukraińskich kobiet. Po zakończeniu II wojny światowej kobiety zaczęły wracać do domu i dopiero po śmierci Stalina w latach sześćdziesiątych wszystkie one zostały zrehabilitowane. Lecz o losie swoich mężów, aresztowanych i skazanych jako wrogowie ludu, nie wiedziały nic. Bardzo wiele zapłakanych listów wysłały one do wodzów Kraju Rad oraz do wysokich radzieckich urzędów z prośbą o udzielenie informacji o losie bliskich im ludzi. Odpowiedzi nikt z nich tak i nie doczekał się. Dopiero po dziesiątkach lat mieszkańcy Marjanówki zostali zrehabilitowani. Lecz ich potomkom do dziś nie są znane nazwiska tych pracowników NKWD, którzy fałszowali sprawy niewinnych ludzi. Nieznane są również nazwiska tych miejscowych tajnych współpracowników, którzy składali fałszywe zeznania i świadomie podpisywali fałszywe dokumenty oskarżycielskie. Nikt z nich tak i nie został sprawiedliwie ukarany za życia. Choć krew niewinnie zabitych puka jeśli nie do naszych serc, to do drzwi, za którymi znajdują się archiwa naszej krwawej historii.
Maschinelle Übersetzung
Kierownika organizacji Zakrewskiego M.F., który przed aresztowaniem pracował jako sekretarz siedmioletniej szkoły w Marianówce, aresztowano 5 sierpnia 1937 roku. We wsi znano go jako człowieka wykształconego i inteligentnego, cieszył się wielkim szacunkiem i poważaniem wśród współmieszkańców. Enkawudziści oskarżali go o działalność kontrrewolucyjną, której celem było obalenie władzy radzieckiej i przywrócenie burżuazyjnego państwa Ukraina. Takie same oskarżenia postawiono również innym członkom tej organizacji powstańczej. Bardzo szybko przeprowadzono śledztwo i już 10 września 1937 roku sprawę rozpatrywała Trójka NKWD ZSRR przy udziale Prokuratury Generalnej ZSRR, a to dlatego, że wszystkie ukraińskie „Trójki” były przepełnione sprawami „wrogów ludu” tak, że wiele spraw trzeba było przesyłać do Moskwy. Moskiewska „Trójka” niezwłocznie rozpatrzyła sprawę marianowskich kontrrewolucjonistów i wymierzyła im najwyższy wymiar kary — rozstrzelanie. Wyrok wykonano bez zwłoki. A tymczasem kończyło się śledztwo w sprawie drugiej powstańczej organizacji kontrrewolucyjnej, której członkami byli mieszkańcy wsi: Strelkowski Ołeksandr Dmytrowycz — on też był kierownikiem organizacji, Wojnowski Roman Semenowycz, Strelkowski Wacław Makarowycz, Zieliński Hryhorij Josypowycz, Hałynewycz Iwan Petrowycz, Strelkowycz Marjan Francowycz, Herbut Wiktor Hryhorowycz. Wszyscy wymienieni uczestnicy organizacji powstańczej pracowali w marianowskim kołchozie „Udarnyk”. Zarówno kierownik organizacji Strelkowski O. D., jak i inni jej członkowie, oprócz Herbuta Wiktora Hryhorowycza, podczas stosowania wobec nich ciężkich tortur przyznali się do winy w zakresie udziału w działalności kontrrewolucyjnej. Aby sprawa miała profesjonalne śledztwo — staraniami śledczego dołączono do niej sfałszowany dokument — akt działalności antyradzieckiej na każdego z uczestników organizacji powstańczej. Treść aktu była następująca: „Komisja w składzie: przedstawiciel rejonowego komitetu wykonawczego, członek Prezydium Kotłowśkyj I. H., z MTS Szapran S. D., starszy agronom Krynyćkyj Je. S., przewodniczący rady wiejskiej wsi 2-ga Marianówka Dibriwnyj I., przewodniczący kołchozu „Udarnyk” wsi 2-ga Marianówka Berezańśkyj F. M., brygadzista 1. brygady kołchozu „Udarnyk” Janczyńśkyj A. L. sporządzili niniejszy akt o następującej treści: Zarząd kołchozu „Udarnyk” wsi 2-ga Marianówka, przewodniczący Stritkowśkyj Ołeksandr Dmytrowycz, zarządca Wojnowśkyj Roman Semenowycz, brygadzista Herbut Witalij Hryhorowycz, brygadzista Zielińśkyj Hryhorij Josypowycz, brygadzista Stritkowśkyj Marjan Francowycz, magazynier Stritkowśkyj Wacław Makarowycz, szeregowy kołchoźnik Hołinewycz Iwan Petrowycz podczas swojego pobytu w kierownictwie kołchozu „Udarnyk” tłumili krytykę i samokrytykę, rozbijali dyscyplinę pracy. Stritkowśkyj Ołeksandr Dmytrowycz złośliwie opóźnił orkę ugorów o miesiąc (zamiast w maju orali w czerwcu). Zgnił kołchozowy chleb: owies 80 ha, żyto 61 ha, pszenica 10 ha, proso 34 ha, soczewica 11 ha, wyka 15 c. Zamoczono 2 sterty oziminy, przyczynił się do zarażenia 540 c chleba roztoczem 2. i 3. stopnia, w wyniku czego zniszczono 30 c soczewicy oraz 7 c pszenicy i 100 c. Celem wydarzenia jest przypomnienie współczesnym o straszliwych zbrodniach reżimu totalitarnego XX wieku oraz uczczenie pamięci milionów ofiar bezpodstawnie represjonowanych obywateli USRR w okresie 1920—1950 lat. Wystawa składa się z dwóch części i zawiera 50 dokumentów, które poświadczają przebieg tamtych wydarzeń. — Jak tylko władza radziecka zaczęła się zakorzeniać na Połtawszczyźnie, wydawano rozkazy organów represyjnych. O zamknięciu organizacji społecznych, ewidencji wojskowych, którzy przebywali w oddziałach Denikina, Skoropadskiego i Petlury, o zdaniu atrybutów narodowych itp. — mówi przewodniczący Połtawskiego Miejskiego Zjednoczenia Wszechukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, zastępca dyrektora Archiwum Państwowego Obwodu Połtawskiego Taras Pustowit. Badacze twierdzą, że represje i terror stały się główną bronią Moskwy na drodze likwidacji swoich przeciwników politycznych. — Ta polityka, która trwała ponad 70 lat, dotknęła wszystkich. Co roku znajdujemy nową informację o niszczeniu przeciwników, osób podejrzanych i o procesie ustanawiania władzy radzieckiej — oznajmił Taras Pustowit. Na panelach wystawowych pracownicy archiwum przedstawili dokumenty ze sprawami oskarżycielskimi wybitnych działaczy państwowych: Mychajła Hruszewskiego, Symona Petlury, Ostapa Wyszni i innych. — Pod ten terror trafił nie jeden milion Ukraińców. Dokumenty, które przedstawiliśmy na wystawie i które znajdują się w archiwum, były objęte klauzulą tajności i wielu potomków nie wiedziało o tym, że ich dziadkowie i pradziadkowie byli represjonowani — mówi dyrektor Archiwum Państwowego Obwodu Połtawskiego Wałentyna Hudym. — Dlatego dzisiaj ważne jest, aby wspomnieć tamte wydarzenia, tym bardziej na tle obecnych. Wystawa „Polityka Kremla — wojna przeciwko własnemu narodowi” działa w budynku Archiwum Państwowego Obwodu Połtawskiego, przy ul. Zyhina 1-a. Anastasija ZALEWŚKA 18 maja setki tysięcy ludzi założyły wyszywanki, dołączając w ten sposób do już corocznego, ale wciąż nieoficjalnego święta — dnia wyszywanki. Nawet poza granicami naszej Ojczyzny tego dnia ludzie zakładali wyszywanki, wyrażając swoją solidarność z Ukraińcami. Odbyły się najróżniejsze wydarzenia w wielu miastach naszej Ojczyzny: flash moby, marsze, kiermasze charytatywne, konkursy itp. Wyrazić swoją postawę obywatelską, zachować tradycje życia naszych przodków oraz zapoznać świat z bogatą kulturą ukraińską: właśnie wyszywankę większość Ukraińców, zgodnie z przeprowadzonym przez nas sondażem, uważa za jeden z głównych symboli narodowych naszego kraju. Prawie każdy, kto dołączył do akcji, zaznaczył, że wyszywana koszula — to wygodnie, ładnie i stylowo. Zakładając ją, ludzie czują szczególne ciepło w sercu i jakąś nadzwyczajną wsparcie swoich rodaków, przodków i rodzinnej ziemi. Obecnie wyszywanka powraca do codziennego życia Ukraińców i staje się jednym z modnych trendów za granicą. Teraz częściej zakładamy ją z potrzeby serca, nie czekając na specjalne okazje. I jest to zrozumiałe, ponieważ teraz wreszcie znów czujemy się jedną nacją, silną, niepodzielną, z heroiczną historią, która zaczęła się nie wczoraj i nie 25 lat temu. Nasi przodkowie kodowali w wyszywanych wzorach amulety, hafciarka wkładała w pracę swoją miłość. Ankietowani przyznali, że swoje wyszywanki kupowali, bo nikt w ich rodzinach nie potrafi wyszywać. Jednak mimo wszystko spotkaliśmy jednego mężczyznę, pana Ołeksandra, który gruntownie podszedł do stworzenia swojej koszuli. Opowiedział, że to już trzecia w jego kolekcji wyszywanka. Mężczyzna dodał, że kolory wybierał sam i wyjaśnił nam znaczenie każdego z nich. Pan Ołeksandr dorastał na Rówieńszczyźnie i wspomina, że gdy był mały, większość ludzi chodziła w wyszywanych koszulach codziennie. Ale podczas II wojny światowej wiele etnicznych
Centrum Prasowe Połtawskiego Oddziału Obwodowego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki narodu tatarskiego, a 18 maja ogłoszono Dniem Pamięci Ofiar Ludobójstwa Narodu Krymskotatarskiego. Aby uczcić pamięć poległych, w centrum stolicy zorganizowano żałobny wiec, który transmitowano w okupowanym obecnie Krymie. W meczetach wielu miast Ukrainy ludzie modlili się za zmarłych podczas tamtych strasznych wydarzeń. Według organizatorów, celem wiecu było również wsparcie narodu krymskotatarskiego, który obecnie znów musi wywalczyć prawo do życia na swojej ojczystej ziemi. Wołodymyr Kazarin, rektor Taurydzkiego Uniwersytetu Narodowego im. W. I. Wernadskiego, wezwał, by za przykładem deportowanych w 1944 roku Tatarów krymskich, dążyć do powrotu na swoją ojczystą ziemię dekada po dekadzie, jeśli będzie to konieczne. Krym i Ukraina są nierozłączne. Obecnie musimy wspólnie wywalczyć narodową autonomię terytorialną Krymu w składzie Ukrainy. Naród, który z szacunkiem odnosi się do swojej kultury i tradycji, bez wątpienia zdoła wytrwać w walce o swoją ziemię. „Walczcie – a zwyciężcie, Bóg wam dopomoże!” – te słowa Tarasa Szewczenki są niezwykle aktualne dzisiaj dla narodu ukraińskiego i krymskotatarskiego. Symboliczne jest to, że w tym roku Dzień Wyszywanki zbiegł się z Dniem Walki o Prawa Narodu Krymskotatarskiego. Wierzymy więc, że już wkrótce zdołamy wspólnie pokonać okupanta i bez przeszkód wyrażać swoje stanowisko obywatelskie, zakładając strój narodowy w każdym zakątku Ukrainy. Państwowe Archiwum Obwodu Połtawskiego, wspólnie z obwodowym Zarządem SBU, przygotowało wystawę dokumentalną o ofiarach represji politycznych „Polityka Kremla – wojna przeciwko własnemu narodowi”.
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
ubrania, wraz z innymi przedmiotami codziennego użytku, zniszczono, uszkodzono lub wywieziono z Ukrainy. Dlatego, niestety, nie zachowało się u niego ani jedna wyszywanka po rodzicach, a obecnie, jeśli tylko będzie taka możliwość, planuje uzupełniać swoją kolekcję, ponieważ wyszywana koszula to nasza historia i kultura. Ukraińcy, którym poszczęściło się posiadać w domowej kolekcji wyszywane relikwie, starannie je przechowują, aby przekazać je potomnym jako cząstkę naszej kultury.
* * *
To właśnie dzięki takim świętom, jak Dzień Wyszywanki, my, Ukraińcy, szczególnie odczuwamy jedność naszego narodu. Wieczorem tego samego dnia dziesiątki ludzi przyszły na Majdan Niepodległości, aby wesprzeć naród krymskotatarski.
Przypomnijmy, że 18 maja 1944 roku NKWD rozpoczęło przymusowe wysiedlenie rdzennej ludności Krymu. Warunki transportu były nieludzkie, życie na obczyźnie nie do zniesienia, dlatego prawie 50 % deportowanych zginęło. W 2015 roku Ukraina uznała deportację 1944 roku za ludobójstwo krymskotatar-
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
tu także dekretem Rady Najwyższej USRR nadano imię Tarasa Szewczenki. Czy podniesie się czyjaś ręka i na to przemianowanie? Uparcie milczeliśmy i milczymy, kiedy charkowskie wydawnictwo wypuściło nowy zbiór utworów Iwana Franki, a w wierszu „Już czas” nie ma już ani służby Moskalom, ani Lachom. To już stało się w naszych czasach ukraińskiej państwowości, a nie w mrocznych stalinowskich. Kontynuujemy milczenie, że przez lata niepodległości we Lwowie nie pojawiła się żadna tablica pamiątkowa ku czci Iwana Franki, choć takie propozycje stale napływały, a żeby ich nie było i w przyszłości, rada miejska podjęła uchwałę, że jeśli już imię jakiegoś działacza zostało uczczone w nazwie pewnego obiektu, to honorowanie go w nazwie innego jest kategorycznie zabronione. Uparcie boimy się na budynku cerkwi św. Jerzego przy ulicy Korolenki, która teraz należy do patriarchatu moskiewskiego, wywiesić tablicę pamiątkową, która głosiłaby, że tutaj w 1862 roku, kiedy ta cerkiew nie podlegała moskiewskiej jurysdykcji, odbyło się pierwsze nabożeństwo żałobne za Tarasa Szewczenkę, jakbyśmy wstydzili się przyznać do tego, że wtedy we Lwowie nie znalazła się inna cerkiew, by odprawić Mszę Świętą za prawosławnego, a według ówczesnych miar schizmatyka, Tarasa Szewczenkę, a studenci, którzy brali udział w tym nabożeństwie, zostali usunięci z uniwersytetu. Boimy się przypomnieć obywatelom, że tutaj stał pierwszy pomnik Tarasa Szewczenki we Lwowie, wzniesiony z kamieni fundamentu tej cerkwi, gdzie odprawiono pierwszą panichidę, i przypomnieć, że porąbano go szablami i zniszczono podczas zajęcia Lwowa przez Moskali w 1914 roku. Przez wszystkie lata ukraińskiej państwowości we Lwowie, mieście katedralnym Iwana Franki, na tak zwanych billboardach, które stoją niemal co dziesięć metrów w centralnej części miasta i reklamują Bóg wie co, nie pojawiła się żadna wypowiedź Iwana Franki o naszych dążeniach, które były skierowane na to, aby nauczyć się czuć Ukraińcami tutaj, na własnej, nie cudzej ziemi. Jak rozumieć, że święte dla każdego Ukraińca miejsce przy pomniku Iwana Franki przed uniwersytetem jego imienia, gdzie odbyły się pierwsze wiece w obronie języka ukraińskiego, o czym my pos-
Maschinelle Übersetzung
Roman HORAK
Zakończenie. Pocz. w nr 20 z 2017 r.
Marnujemy czas i siły na to, by udowodnić europejskość Iwana Franki. Czyżbyśmy byli na marginesie? Czyż w tym naszym domaganiu się uznania nas za Europejczyków nie wyczuwa się posmaku naszej niższości? Komu i dlaczego mamy udowadniać, że jesteśmy Europejczykami? Chcę przypomnieć, że pod koniec ubiegłego wieku, a ściślej w latach 1902—1904, Iwan Franko był najpopularniejszym spośród wszystkich europejskich pisarzy. Był on wówczas współpracownikiem (o czym nam, niestety, mało wiadomo) popularnego czasopisma „Die Zeit”, które w świecie niemieckojęzycznym nadawało ton nie tylko w literaturze, ale i w polityce, gospodarce oraz pozostałych ważnych dziedzinach. W tym czasopiśmie pracowali najsłynniejsi w Europie poeci i prozaicy. I najbardziej znaczące, rezonujące utwory Iwana Franki, podkreślam, drukowane były w języku niemieckim właśnie w tym wydawnictwie. Przypomnę również, że najbardziej skandaliczne rzeczy, które wzburzały Europę, Iwan Franko drukował także w nim. Na przykład słynny artykuł o Adamie Mickiewiczu „Poeta zdrady” czy o galicyjskich wyborach, co doprowadziło do radykalnej zmiany systemu wyborczego w Galicji… Wiedeńska prasa w nekrologu poświęconym mu nazwała jego utwory publicystyczne, drukowane w tym wydawnictwie, perłami publicystyki, którą rzadko kiedy można spotkać nawet w tak bogatej ówczesnej twórczości publicystycznej. To znaczy, że Iwan Franko nadawał ton w literaturze. Nawet w tematyce robotniczej. Jeśli we francuskiej czy niemieckiej literaturze na tematykę robotniczą składało się lamentowanie nad losem, zniewoleniem, niewolniczą eksploatacją, to Franko poszedł znacznie dalej i był w awangardzie, bo pisał o tym, jak zorganizować robotników, aby wyzwolić. Pojawia się jego „Borysław się śmieje”, który, zapewne dlatego, że nie było tam widać kierowniczej roli partii komunistycznej, uznano za artystycznie niedoskonały (a sędziowie kto?) i zdjęto z procesu nauczania, chociaż obok tej powieści była głęboka powieść psychologiczna „Boa Constrictor”, gdzie demonstruje on swoje możliwości zarówno pisarza, jak i humanisty, i człowieka, który dobrze zna swój naród. A to jest bardzo ważne dla Franki, bo miał prawo powiedzieć o swoim narodzie tak, jak powiedział o sobie w autobiograficznej przedmowie „Co nieco o samym sobie”. Nieustannie pomijamy fakt, że osobowość Iwana Franki kształtowała się w czasie niezwykłych, burzliwych przemian w nauce, bo właśnie wtedy kładziono fundamentalne podstawy fizyki, chemii, analizy matematycznej, genetyki, kiedy rozum człowieka przenikał w złożoną budowę już nie cząsteczki, a atomu. One nie mogły nie dotknąć Iwana Franki i czyż jego fundamentalne studium „Z sekretów twórczości poetyckiej” nie jest odpowiedzią na wymagania tamtego czasu? Całkiem innego charakteru musi być to pytanie, kiedy mówimy o europejskości Iwana Franki i boimy się odpowiedzieć, na ile dobrze ta sama Europa zna twórczość Iwana Franki teraz? Czy mamy wydany przez jakąkolwiek instytucję naukową informator bibliograficzny przekładów utworów Iwana Franki na najważniejsze języki świata? Nie ma i nie wiem, czy prace nad nim się rozpoczęły. Dlatego nie oburzajmy się, gdy mówią, że Europa z twórczością Iwana Franki jest mniej obeznana niż z urodzonym w Drohobyczu Brunonem Schulzem i jego „Sklepami cynamonowymi”. Z twórczością Tarasa Szewczenki niemieckojęzyczną Europę zaznajomił Iwan Franko. Kto z obecnych tłumaczy zdoła zaznajomić tę samą Europę z twórczością Iwana Franki? Zresztą czego możemy wymagać od Europy, skoro główne utwory Iwana Franki, które tworzą jego istotę, do tej pory nie zostały przetłumaczone. Produkujemy w naszych uczelniach specjalistów z różnych języków, ale nie możemy wychować choćby jednego czy dwóch, którzy mogliby przetłumaczyć główne utwory Iwana Franki na języki europejskie, skoro już tego nie mogą zrobić w Europie. Zamiast tego mamy niejedną dysertację, gdzie pouczają, jak to robić. Nie możemy zapominać o fakcie, że przed Franką ukraińska poezja rozwijała się i żywiła niemal wyłącznie twórczością ludową, a każda próba podążania za europejskimi wzorcami nie przewyższała średnich notowań tej poezji w Europie. Franko stał się pierwszym, który przyniósł i przyswoił naszej poezji te wzorce, które dają wszelkie podstawy uważać ją za europejską pod względem formy i treści. Obok Tarasa Szewczenki Iwan Franko stał się symbolem nowego, wyższego stopnia rozwoju ukraińskiej poezji, a jej idee narodowowyzwoleńcze pozwalają nam twierdzić, że był nie tylko naśladowcą Tarasa Szewczenki, a więcej: stoi obok niego. Jeśli Taras Szewczenko obudził naród ukraiński z letargu, to Iwan Franko formował ten naród w naród. Był jego nauczycielem i wychowawcą. To już my przed własnym sumieniem musimy odpowiedzieć sobie, kiedy podczas wykonywania hymnu państwowego kładziemy rękę na sercu, czy jesteśmy jego uczniami, czy nie… Na Iwana Frankę spadały ciosy nawet z tej strony, z której spadać nie miały prawa. Czy może jakikolwiek artysta nazwać się artystą, jeśli świadomie będzie unikał Bożych i ogólnoludzkich praw oraz prawd, odgradzał się od ludzi, ich problemów i środowiska, w którym żyje, a swoje siły i dany przez Boga talent wykorzystywał do tworzenia „sztuki dla sztuki”, która, jak się okazało, na niczym się nie opiera, na nic nie odpowiada i której tym, co tam uparcie jej bronili, propagowali i tworzyli, w żaden sposób nie udało się wcielić w twórczość. Tym, którzy przecierali nowe drogi w sztuce, którzy wierzyli w postęp, pragnęli walczyć z krzywdą, błędami swojej epoki, dążyli do wolności dla zniewolonych i równego szczęścia dla wszystkich, nigdy nie było łatwo i możemy być pewni, że i nie będzie. Kiedyś takich palono na stosach inkwizycji, wyganiano z ojczyzny, zabijano, wpychano do domów wariatów. Czy potrzeba jeszcze przykładów? Kiedy człowiek ma wiarę w swoją rację, to bez wątpienia wszystko ścierpi, wszystko zniesie. W czasach Iwana Franki te formy się zmieniły, zastąpiła je pogarda, obojętność, lekceważenie, wyśmiewanie, czy, jak mawiał sam Franko, całkowite oblężenie. A ile upokorzeń doznał Franko już w naszych czasach w artykułach Olesia Buzyny? Dziwi nie sam fakt jego wystąpień, a aktywny udział w tym wydawnictw, programów telewizyjnych i radiowych. Iwan Franko doskonale rozumiał, na jaką drogę wstąpił i co go na niej może czekać. Nie czekał na laury. Nadzieję pokładał wyłącznie w wielkiej cierpliwości, która towarzyszyła każdemu jego krokowi. Rozumiał to od pierwszego kroku na tej drodze i dał dowód tego w słynnych „Kamieniarzach”, którzy podnieśli młot na jego grobie i grzmią nim do naszego sumienia do dzisiaj. Przyszłe pokolenia będą śmiać się z nas, z naszej elokwencji, naszego pragnienia wyróżnienia się, naszych zaściankowych banałów, tak jak i teraz my śmiejemy się z tego samego u poprzednich pokoleń. Jednak ani my, ani oni nie śmią
Wiedeń potępiać jego walkę o odnowienie świata. Z tego ducha, którego ochrzcił mianem „Wiecznego rewolucjonisty”. Czy przed przyszłymi pokoleniami będziemy mogli pochwalić się tym, że święcie wypełnialiśmy jego ostatni z testamentów: „Nie milcz”. Milczeliśmy, kiedy w stulecie otwarcia Lwowskiego Teatru Opery i Baletu przemianowano go z inicjatywy kilku działaczy, których imiona historia zapamięta chyba nie za ich sukcesy artystyczne, a za sprawę herostratową, przemianowano z imienia Iwana Franki na imię Salomei Kruszelnickiej, nawet nie uświadomiwszy sobie tego, jakiej zniewagi zadano i Iwanowi France, i Salomei Kruszelnickiej. Formalną podstawą do przemianowania było to, że dekret Rady Najwyższej USRR z 1940 roku stracił swoją ważność. Gdzie gwarancja, że z inicjatywy byłych sekretarzy podstawowych organizacji partyjnych Uniwersytet Lwowski nie może zostać przemianowany i straci imię Iwana Franki, bo tam samo tę nazwę nadała mu Rada Najwyższa USRR w 1940 roku. Pozwolę sobie zauważyć, że jeszcze w 1939 roku i Kijowskiemu Teatrowi Opery i Baletu Kołomyja
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
zapominamy, często zamienia się w obozowisko kramarzy i handlarzy z hałaśliwą, wcale nie ukraińską muzyką. I jak często, obserwując to, chce się wreszcie, aby przyszedł ten, kto za przykładem Chrystusa rozpędziłby całą tę kamarylę i handlarzy ze świątyni ojca jego. Uparcie milczeliśmy, kiedy na naszych oczach na obchody 160. rocznicy urodzin Iwana Franki na placu przed Operą zaciągano na kółkach razem rozczłonkowaną głowę Iwana Franki, wysmarowaną na żółto przez miejscowych architektów. Czy ktoś za to został ukarany, choćby odsunięty od stanowiska? Nikt. Klaskaliśmy w dłonie za kreatywność naszych urzędników miejscowego chowu za ten wybryk. On doskonale wiedział i nie mógł pretendować na wszystko, co stworzył, przejdzie do przyszłych pokoleń. Wyrzucano mu, dlaczego nie skupi się na czymś jednym, a rzuca się na wszystkie strony. A on inaczej nie mógł. “Byłem tym piekarzem, co piecze chleb dla codziennego użytku […]. W każdym czasie dbałem o to, Odessa aby odpowiedzieć potrzebom chwili i zaspokoić złość dnia”. Co więcej, był przekonany, że z jego utworów bardzo mało przejdzie do pamięci przyszłych pokoleń, “ale mnie to obojętne, — mówił. — Dbałem przede wszystkim o teraźniejszych, współczesnych ludzi”. I kiedy Franko na swoim 25-letnim jubileuszu powiedział o sobie, że najpierw chciał być w całej swojej wielostronnej działalności człowiekiem, to dzisiaj to jego zapewnienie rozumiejmy tak, że w tej działalności chciał być tym, kto poprowadzi naród ukraiński drogą ogólnoludzkiego postępu do jego państwowej niepodległości. Stał się dla nas przykładem, co może zrobić jeden człowiek w dziwnie niesprzyjających warunkach dla swojego narodu, kiedy jest przejęty prawdziwą, a nie deklaratywną i pokazową miłością do swojego narodu, którego w prologu do poematu “Mojżesz” nazwał zasmuconym, rozbitym paralitykiem na rozdrożu, który nie wie, dokąd iść, i stracił zaufanie do swoich przewodników. Ta miłość zmusiła go przejść drogę, którą przeszedł od pierwszego swojego kroku do grobowej deski. Dla rodzimego narodu był najmitą i zdesperowanym wojownikiem-cierniem, który swoimi kłującymi kolcami bronił przed jakimkolwiek najeźdźcą drwić z niego. Nie był Puszkinem, który marzył o pomniku “wyżej Aleksandryjskiego słupa”, a tworzył inny pomnik — ze słowa, a ono nie tylko dla jego współczesnych, ale i dla nas i przyszłych pokoleń ważyło i będzie ważyć bardzo wiele. Czyż nie Frankowi powinniśmy być wdzięczni za to, że w chwili zamętu, kiedy powstały spory o celowość postawienia na porządku dziennym pytania o niepodległą soborną ukraińską państwowość, on powiedział swoje decydujące słowo w artykule “Poza granicami możliwego” i ten slogan stał się drogowskazem przyszłym pokoleniom. Czyż nie on ochłodził rozgorączkowane głowy, które uparcie propagowały marksizm, pokazując, co nas czeka w engelsowskim państwie. Czyż nie Franko powiedział, że “wszystko, co idzie poza ramy narodu, to albo faryzeizm ludzi, którzy międzynarodowymi ideami radzi by przykryć swoje dążenia do panowania jednego narodu nad drugim, albo chorobliwy sentymentalizm fantastów, którzy radzi by szerokimi “wszeludzkimi frazami pokryć swoje duchowe wyobcowanie od rodzimego narodu”. Czy warto przypominać skandalicznie znany kongres socjalistów w Chur w 1880 roku, gdzie rozstrzygano pytanie o to, jak być z narodami, które w tamtym czasie nie zdołały zrealizować swoich narodowych żądań w postaci własnego państwa. Nam radzili najbardziej autorytatywni przywódcy, a następnie i ich naśladowcy, których portrety na kijach nosiliśmy ponad siedemdziesiąt lat na pierwszomajowych i październikowych paradach, asymilować się w polskie dla galicjan oraz rosyjskie dla Wielkiej Ukrainy środowisko. Właśnie wtedy zrodziło się Frankowe “Nie pora!” , które od 1902 roku stało się naszym narodowym hymnem. W rozwiązaniu tego pytania nam aktywnie pomagały wałujewskie i emskie, czekackie zakazy języka ukraińskiego aż do ustawy Kiwałowa-Kolesniczenki, uchwalonej przez naszą Radę Najwyższą w 2012 roku. Kiedy uchwalili ustawę o zakazie języka ukraińskiego Iwano-Frankiwsk w 1863 roku, kiedy wydali Ukaz Emski w 1876 roku, choćby ktoś w Europie wystąpił przeciwko tym nieludzkim działaniom rządu. Nie. Jakby nie było karbonariuszy, ani rewolucyjnej Francji, nie grzmiał “Kołokoł” Hercena… I tutaj, w Galicji, nikt nie wystąpił w naszej obronie. Byliśmy sami ze swoimi problemami… Wystąpił tylko Franko, młody chłopak, i, jak się okazało, przekreślił tym wierszem całą swoją karierę! On bardzo dobrze zrozumiał, co nam, Ukraińcom, świeci, zgodnie z tymi radami, i zrobił duchowe postanowienie — “Nie pora”!.. Bez wątpienia, owo “Nie pora” i Iwan Franko jako obecność nie daje spokoju bardzo wielu dzisiaj. To najbardziej złości, dlatego stale próbują poniżyć Iwana Frankę czymkolwiek. Nie będę nazywał imion ludzi, którzy doprowadzili do osobistej tragedii Iwana Franki. Przypomnijmy tylko, jak została rozegrana karta z jego chorobą! Nieudolność lekarzy, niski poziom rozwoju medycyny — i straciliśmy Frankę. To stało się tragedią w jego rodzinie. Umierał samotny, i to na naszym sumieniu. Jako chory, mógł zostawić przy sobie choćby jedno dziecko, żeby opiekowało się nim, ale nie skorzystał z tego prawa, a posłał swoich Tarasa i Petra na front, w czasie, kiedy synkowie innych chowali się za plecy rodziców. Społeczeństwo zdołało dać France do pomocy staruszkę, starszą od niego, kobietę. Ona nie mogła go podnieść, kiedy upadł, wstając z łóżka. Czekała, kiedy ktoś przyjdzie i pomoże. Najwięcej, co mogła zrobić, położyć France poduszkę pod Nagujowice głowę… Zachodzili przypadkowi odwiedzający, popatrzeć, czy jeszcze żyje… Jak wyjaśnić, że w tak szlachetnym mieście, jak Lwów, wybitny poeta, publicysta, myśliciel Iwan Franko umierał w nędzy? Dlaczego, dlaczego, dlaczego… I ja rozumiem badaczy życia i twórczości Franki, którzy unikali odpowiedzi na to pytanie, zawsze podkreślając, że dla nas twórczość Franki ważniejsza, aniżeli jego osobiste życie. Co więcej, w okresie choroby był nastawiony na aktywną pracę, wszak w każdych okolicznościach pracował, nie składając rąk. Ale trudno mu było znaleźć sekretarza, przepisującego. Nie mógł przewrócić strony książki. Musimy wziąć na siebie grzechy naszych poprzedników za to, że korzystamy z owoców jego pracy, jego rozumu, i zostawialiśmy całe życie go tak samotnym, jak w ten ostatni dzień 29 maja 1916 roku. Jego praca, jego zasługi nie przyniosły mu ze strony współczesnych tego, co powinny przynosić twórcy jego owoce. My dzisiaj przed swoim sumieniem powinniśmy odpowiedzieć na pytanie, czy znamy całego Iwana Frankę, nawet jeśli dokonaliśmy niesłychanego w świecie i wydaliśmy osobny tom cenzurowanych fragmentów, usuniętych z pięćdziesięciotomowego wydania jego utworów, co zamieniło czytanie utworów Iwana Franki na czytanie książki ze słownikiem tym, kto zna słabo język i musi za każdym razem zaglądać do słownika. Już nie jeden dziesiątek lat mówi się o pełnym wydaniu spuścizny Iwana Franki. Za każdym razem w przedwyborczych kampaniach kandydaci do Rady Najwyższej Ukrainy z zachodnich obwodów stawiają za cel doprowadzić do wydania tej spuścizny to w 75, to w 100,
Tarnopol to w 150 tomach. Ile tomów ogłosi kolejny kandydat w następnych wyborach, pokaże czas, ale niezaprzeczalne jest to, że znamy Frankę, ku wielkiemu żalowi, w połowie, zwłaszcza jeśli chodzi o jego epistolaria. Wydrukowaliśmy w 50-tomowym wydaniu wszystko, co Franko pisał do kogoś. Ale nie słyszymy głosu tego, kto odpowiada, jak reaguje, jak oponuje France. Do tej pory jesteśmy pozbawieni tego niezwykle ważnego dialogu. Mamy mało specjalistów, którzy chcą zginać kark nad rękopisami i rozbierać każdą stronę. A takich listów jest 2,5 tysiąca. Nasze frankoznawstwo chętnie interpretuje teksty, porównuje utwory Franki z innymi na ten sam temat i bardzo często przypomina poewangeliczne kazania księży po przeczytaniu na mszy świętej jakiegoś osobnego rozdziału z Ewangelii. My dzisiaj nie możemy mówić ani o ukraińskiej historii, ani o ukraińskim piśmiennictwie, ani o ukraińskiej etnografii bez Iwana Franki. Postać Franki jako początek układu współrzędnych, stąd wszystko zaczyna się gromadzić. Żaden badacz historii Galicji nie może obejść się bez prac Franki, aby go krytykować, zgadzać się z nim lub określać jego genialność… Ale to Iwan Franko, który nadawał ton, nadawał rytm całemu naszemu galicyjskiemu życiu. I to doskonale zrozumiano już w 1898 roku, kiedy mieliśmy mnóstwo jubileuszy: 250 lat od początku narodowowyzwoleńczej walki Bohdana Chmielnickiego, 30-lecie „Proświty”, 25 lat Towarzystwa Naukowego imienia Szewczenki, 50 lat zniesienia pańszczyzny, 100 lat od wydania „Eneidy” Kotlarewskiego. Te jubileusze w Galicji chciano świętować bez udziału Franki, który dla uświadomienia wszystkich tych procesów historycznych zrobił najwięcej. Wtedy wystąpiła ukraińska młodzież, która zorganizowała jubileusz Iwanowi Jakowyczowi (z okazji 25-lecia działalności literackiej) w przeddzień uroczystości, które odbyły się w Teatrze Skarbka, dowodząc, że bez Franki nasza przyszłość jest niemożliwa, że on jest właśnie tym, kto ma prowadzić naród za sobą. Czy sto lat po jego odejściu wątpimy w to? Czy mamy tak, jak on, czekać, kiedy same z siebie rozstąpią się gęste chmury? Jak nigdy mamy dzisiaj szansę pokazać samym sobie, że umiemy naprawiać błędy poprzedników.
Maschinelle Übersetzung
Petro Szkrabjuk, pisarz, doktor nauk historycznych, Instytut Ukrainoznawstwa im. I. Krypjakewycza NAN Ukrainy, Lwów. Ziemia terebowelska to ziemia historyczna. Od końca XI do połowy XII wieku (1124 roku) była ona odrębnym księstwem. Z jego władców najbardziej znany jest Wasylko Rościsławowicz. W 1097 roku został on podstępnie oślepiony przez książąt-rywali. Jednak brat Wasylka, Wołodar, pomógł zachować księstwo – aż do czasu, gdy ono (podobnie jak przemyskie i zwienigrodzkie) stało się częścią wielkiego księstwa halickiego… Symboliczne jest to, że według podań w 1709 roku Moskale pozbawili wzroku kozaka, który walczył z nimi pod Połtawą. Potomkowie tego wojownika przenieśli się do Galicji, na tę samą ziemię terebowelską, do wsi Zazdrist (to obwód tarnopolski) – i tam 17 lutego 1892 roku urodził się Josyf Kobernycki-Dyczkowski (Slipyj). Ponieważ jego dziadka i ojca we wsi tak właśnie nazywano – Slipyj (Ślepy). Jest pewna symbolika w tym, że człowiek o nazwisku „Slipyj” mógł przejrzeć na wiele lat do przodu, wykazać taką siłę ducha, taką moc, jaką najwyraźniej wykazywali jego dalecy przodkowie w nieustannych starciach z najeźdźcami Ukrainy. Przypomnę, że po śmierci metropolity hrabiego Andrzeja Szeptyckiego 1 listopada 1944 roku jego następcą został dr Josyf Slipyj, intelektualista, teolog, rektor akademii duchownej we Lwowie. Począwszy od 1911 roku opiekował się nim kyr Andrzej: wysłał go na wyższe studia do Innsbrucka w Austrii, potem wyświęcił w Uniowie na księdza, a w 1939 roku, za zgodą papieża, potajemnie wyświęcił na biskupa z prawem sukcesji. A w kwietniu 1944 roku władykę aresztowano – i rozpoczęła się jego niekończąca się Golgota, o której 30 maja 2002 roku, w czasie 110-lecia metropolity, napisałem ten wiersz – „Josyf Slipyj: 1945–1963”: Baraki, wieże i psy, I prycze, chłód, zeki, pot… Tylko wspomnień jaskrawe maki Kwitną, zapatrzone za drut. Tylko ich nie widzą konwojenci, Co srogo łypią spod brwi. On odziany w stal wiary – I nieosiągalny dla katów. On tam, gdzie trzoda, przyjaciele wierni I Jur w górze o twardym obliczu, I gdzie powstańcy niepokorni Częstują najeźdźców obfitym ołowiem. I choć jątrzą cielesne rany I wciąż cierpki północny mątwy chwyt, Lecz z nim – Pan, miłość, rodacy I tam, za kratami, i tu. Jeszcze jego ofiarny los Oświeci Lwów, uwielbi Rzym – I ta rozpasana samowola Z oddali będzie gorzkniała jak dym. A póki co warczą psy, I wśród nich hierarch – jak mit. I wierności niezgasłe maki Iskrzą, dziwiąc cały świat. Josyf Slipyj rzeczywiście zadziwił świat, uwielbił Ukrainę, Rzym i cały Kościół Chrystusowy, gdy 9 lutego 1963 roku, po osiemnastu latach zesłania, przybył do Stolicy Apostolskiej. W tamtym czasie papieżem był Jan XXIII – ten pontyfik, którego konklawe kardynałów wybierało przez cztery doby i, nie znajdując lepszej kandydatury, wybrało kardynała i patriarchę Wenecji Angelo Giuseppe Roncallego, czyli Jana XXIII, przy czym jako postać „kompromisową”, „przejściową”, z wiarą, że „długo nie pożyje”, wszak miał już 77 lat! Właśnie Jan XXIII, a także prezydent USA John Kennedy dołożyli niemało starań do uwolnienia ukraińskiego metropolity z GUŁAG-u. Opowiedział o tym w swoich wspomnieniach amerykański dziennikarz Norman Cousins, który był pośrednikiem w rozmowach między Kennedym, Janem XXIII i Chruszczowem. Z Chruszczowem Cousins spotykał się dwukrotnie. Oto jak opisuje pierwszą rozmowę. Chruszczow pochwalił papieża za jego apel o pokojowe rozwiązanie kryzysu karaibskiego w październiku 1962 roku. Ten apel miał ogromne znaczenie dla powstrzymania agresji z obu stron… „Jeśli chodzi o papieża, to jest on chyba niezwykłym człowiekiem. Jestem niewierzący, ale mogę powiedzieć, że Jan XXIII budzi we mnie wielką sympatię. Myślę, że zrozumiemy się nawzajem. Oboje wywodzimy się z chłopów, oboje pracowaliśmy na roli, oboje mamy dobre poczucie humoru”. Następnie mowa zeszła na Slipyja. Chruszczow obawiał się, że Slipyj na wolności zacznie ujawniać „bolszewickie tortury”. „Mogę Pana zapewnić – powiedział Cousins – że papież zabiega o uwolnienie arcybiskupa wcale nie po to, by rozpoczynać przeciwko wam kampanię propagandy. Kościołowi nie brakuje materiałów do tych celów. Wszystko, czego chce papież, to żeby arcybiskupowi pozwolono dożyć swoich dni w jakiejś odległej seminarii (…)”. Owszem, „papież nie knuje żadnych podstępów. Zresztą, zapewne Pan wie, że papież Jan XXIII ani razu nie występował ani przeciwko ZSRR, ani przeciwko Panu osobiście. Rozumie on, że od czasów Stalina zaszło wiele ważnych zmian i ma nadzieję, że ta tendencja nie ustanie i będzie się rozwijać”. I jeszcze wymowny fragment: „Dajcie mi pomyśleć – powiedział pierwszy sekretarz. – To nie jest prosta sprawa. W każdym razie, jak już mówiłem, cieszę się z możliwości nawiązania dobrych stosunków z Kościołem Katolickim. To nie znaczy, że zostanę katolikiem, tak samo jak papież nie zostanie komunistą. Nie zamierzam go nawracać i wiem, że nie uda mu się nawrócić mnie na swoją wiarę, chociaż – tutaj uśmiechnął się – zdarzały się i dziwniejsze rzeczy. Tak czy inaczej, nie mam nic przeciwko Kościołowi, dopóki stoi on poza polityką”. Jak wiadomo, Chruszczow podjął wobec władyki Slipyja pozytywną decyzję. I w tym, moim zdaniem, podświadomie odegrały rolę także jego ukraińskie korzenie. Wszak urodził się w obwodzie kurskim we wsi o wymownej nazwie Kaliniwka, lubił nosić wyszywaną koszulę, a kiedy Dmytro Hnatiuk śpiewał w na Kremlu pieśń „Rodzona matko moja”, to, według świadectwa śpiewaka, Chruszczow czasem prosił o wykonanie tej pieśni kilka razy z rzędu – i „tak się rozczulał, że z jego oczu płynęły łzy”. I od tego, dodaje Hnatiuk, „ja również płakałem”. To wzruszenie, najwyraźniej, również należało do tych dziwnych rzeczy, na które zagadkowo napomykał Chruszczow. Bezsprzecznie, także jego ręce są po łokcie we krwi niewinnych ofiar bolszewickiego systemu, a jednak jego podświadoma ukraińskość przejawiała się zbyt wyraźnie, w szczególności w niepohamowanym, emocjonalnym zachowaniu, w całej jego fizyczno-duchowej postawie. 15 grudnia 1962 roku wysłał do Watykanu i Waszyngtonu kartki z życzeniami… „Zaskoczyło mnie – pisze Cousins – że w przesłaniu do papieża Chruszczow używał terminologii religijnej, czego najmniej można było oczekiwać od przywódcy Kompartii Związku Radzieckiego. Mówił wprost o święcie Bożego Narodzenia i w tym świątecznym czasie życzył Świętemu Ojcu dobrego zdrowia. W liście do Kennedy’ego po prostu życzył mu zdrowia i pomyślności z okazji świąt”. Jeśli chodzi o Kennedy’ego, to należy podkreślić, że w odróżnieniu od swoich poprzedników był on człowiekiem wierzącym, na dodatek katolikiem – i to również sprzyjało jego działaniom na rzecz uwolnienia ukraińskiego hierarchy.
х х х Sługa Boży Andrzej też miał swoją drogę krzyżową. 15 września 1914 roku wywieziono go do Kijowa, z Kijowa do Niżnego Nowogrodu, następnie do Kurska, stamtąd do Suzdala, potem do Jarosławia. W Suzdalu hierarcha nie miał prawa wychodzić z celi, korespondować, rozmawiać z tutejszymi mnichami. Trzyletnie zesłanie dało się we znaki, gdy zaczęły postępować dawniejsze choroby: zapalenie stawów, bezwład rąk i nóg… Nieprzypadkowo w prasie wstawiali się za nim Władimir Korolenko, a w ówczesnej Dumie Państwowej — sam Aleksandr Kiereński, przyszły szef Rządu Tymczasowego. Tylko dzięki rewolucji lutowej carski więzień powrócił do Lwowa. I wszędzie — w Piotrogrodzie, Sztokholmie, Hamburgu, Wiedniu (po drodze metropolita przebywał także w Moskwie, Kijowie, Lozannie, Innsbrucku), a także na różnych stacjach, gdzie zatrzymywał się pociąg, w szczególności w Krakowie, Rzeszowie, Przemyślu — witano go triumfalnie: z kwiatami, ze łzami w oczach… Dobry Papież, jak nazywano Jana XXIII, też ze łzami w oczach przywitał władykę Slipyja, kiedy ten przybył do Rzymu. Pontyfik miał wtedy 82 lata. Poważni kardynałowie, wybierając go jako tymczasowego głowę Kościoła Rzymskokatolickiego, nie pomylili się. Jan XXIII okazał się reformatorem. Zainicjował Drugi Sobór Watykański (XXI Sobór Powszechny Kościoła Katolickiego), który wniósł niemało zmian w duchowo-organizacyjne życie Kościoła zgodnie z realiami i wymogami czasu. Jan XXIII wzywał do dialogu i pokojowego współżycia różnych wyznań i systemów politycznych. Czyli jako pontyfik, mimo wieku, był niestrudzony i twórczy. Tak samo niestrudzony okazał się wczorajszy więzień polityczny Josyf Slipyj, który w momencie uwolnienia miał 71 lat. Oczywiście 18 lat w niewoli uważał za stracone, a dlatego nadrabiał je jak mógł. I nadrobił. Dzięki jego wytrwałości wzniesiono majestatyczno-pełen wdzięku sobór św. Zofii, zakupiono dla Ukraińców-katolików świątynię parafialną Żyrowickiej Matki Bożej oraz świętych Sergiusza i Bakchusa, przy której zaczął działać muzeum; zorganizowano Ukraiński Uniwersytet Katolicki św. Klemensa, a przy nim pracę naukowo-wydawniczą; wznowiono wydawanie zbiorów „Bohosłowia” oraz czasopisma „Dzwoły”; wzmogła się działalność Ukraińskiego Towarzystwa Naukowego Teologicznego. A jeszcze były nieustanne spotkania z ukraińskimi świeckimi w Ameryce Północnej, Azji, Australii, innych krajach osiedlenia, udział w międzynarodowych kongresach eucharystycznych (Bombaj, Bogota, Melbourne), przeprowadzanie synodów UKGK w latach 1969, 1971, 1973. Wizytując różnorodne wspólnoty religijne w różnych krajach świata, władyka Josyf po raz kolejny utwierdził się w potrzebie posiadania własnego Patriarchatu. 11 października 1963 roku wystąpił z takim żądaniem na Drugim Soborze Watykańskim. Na widok władyki-męczennika wszyscy obecni delegaci — prawie trzy tysiące — wstali i zaczęli klaskać. I wszyscy poparli apel metropolity. Lecz zamiast statusu Patriarchatu i Patriarchy kardynał Slipyj otrzymał tytuł Arcybiskupa Większego, który jest wyższy od godności metropolity, ale godnością Patriarchy nie jest. Zrozumiałe, że na taką sytuację wpływały czynniki polityczne, przede wszystkim — dążenie do złagodzenia stosunków między Watykanem a Kremlem, chęć, że tak powiem, nie drażnienia komunistycznej władzy, zwłaszcza Chruszczowa, który zgodził się „wypuścić” swojego więźnia Slipyja… Współczesny głowa UKGK Światosław Szewczuk tak wyjaśnia potrzebę posiadania własnego Patriarchatu: „Przyjechawszy do Rzymu po 18 latach zesłania, on (J. Slipyj — P. Sz.) dowiedział się, że wielu greckokatolickich biskupów jest w Kanadzie, USA, Brazylii, Argentynie, Australii… (Do tego nawet nie wyobrażał sobie, że UKGK ma takie struktury za granicą.) I zaczął szukać pewnego sposobu, jak ten episkopat zjednoczyć. (Nie istniało żadne kanoniczne podłoże, żeby można było biskupów zwoływać na synody. Każdy z nich należał do Łacińskiej Konferencji Episkopatu tego kraju, w którym służył.)” Błogosławiony Josyf uświadamiał sobie: jeśli nie będzie możliwości skupiania rozproszonego po świecie naszego Kościoła, może on ulec asymilacji. A dlatego Patriarchat miał odegrać konsolidującą rolę w kwestii zachowania UKGK poza granicami Ukrainy. I mimo wszystko statusu Patriarchatu UKGK nie nadano, a Slipyjowi — statusu Patriarchy. Chociaż, podkreśla Światosław Szewczuk, „Arcybiskup Większy ma wszystkie prawa Patriarchy, tylko nie ma tytułu”. I jeszcze był jeden argument, dlaczego błogosławiony Josyf Slipyj nie może być tytułowany Patriarchą: rzekomo nie przebywa na swoim kanonicznym terytorium… Lecz czasy się zmieniły. Powstało Państwo Ukraińskie. I teraz, mówi S. Szewczuk, jesteśmy obecni nie po prostu na własnym kanonicznym terytorium, a w historycznym sercu naszego Kościoła — w Kijowie. Czyli jest struktura, która pomaga być jedynym Kościołem i jednocześnie być obecnym w całym świecie. „Innymi słowy, de facto UKGK zaczyna funkcjonować jako Patriarchat, kontynuując dopełnianie tej budowy, która trwała wiekami, a W tym roku minęło 125 lat od dnia urodzin metropolity Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego Josyfa Slipyja. W celu popularyzacji jego heroiczno-męczeńskiego życia Rada Obwodowa we Lwowie ogłosiła rok 2017 Rokiem wybitnego hierarchy. Nasza redakcja dołącza się do uczczenia pamięci Josyfa Slipyja publikacją tego eseju, tym bardziej, że w okresie międzywojennym, kiedy na Wielkiej Ukrainie szalał bolszewicki terror i wprowadzano ateizm, — UKGK ze swoim wschodnim (prawosławnym) obrzędem była jedynym legalnym rzecznikiem i obrońcą na świecie ogólnoukraińskiej tożsamości chrześcijańsko-narodowej; tę tradycję kontynuował także Josyf Slipyj…”
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
błogosławiony Józef Sliepyj nadał jej odrębnej treści”.
x x x Kiedy kardynał Józef Sliepyj przemawiał na Soborze Watykańskim II, „dobrego Papieża” Jana XXIII nie było już wśród żywych: odszedł do Pana 3 czerwca 1963 roku. Tego samego roku, 22 listopada, od kul zabójcy zginął John Kennedy… Natomiast Józef Sliepyj żył i energicznie działał jeszcze 21 lat. On, podkreśla jego osobisty sekretarz o. Iwan Dacko, „zdołał poruszyć całą emigrację i nie tylko (…), na cały świat ogłaszał prawo Ukraińców do samodzielnego, zjednoczonego państwa. Przyjmowali go królowie Hiszpanii i Belgii, prezydenci Włoch, RFN, inni dostojnicy. Był głosem wolnej Ukrainy”. Nie przyjął obywatelstwa włoskiego, lecz zachowywał radziecki paszport, aby tym, choćby symbolicznie, potwierdzić duchową jedność z rodzinnym narodem. Odszedł w wieczność 7 września 1984 roku. W tym czasie papież Jan Paweł II miał lecieć do Kanady, ale odłożył wizytę, przybył helikopterem do seminarium (obecnie kolegium św. Pokrowy), wszedł do katedry świętej Zofii, gdzie leżał ukraiński hierarcha, modlił się na klęczkach, skropił ciało, a potem ucałował rękę wielkiego zmarłego. To było symboliczne i wzruszające… Znamienne jest także to, że pod koniec sierpnia 1992 roku prochy blaszeństwa władyki przeniesiono do Lwowa — do krypty katedry św. Jura obok metropolity Andrzeja Szeptyckiego. I od tego czasu to miejsce stało się miejscem pielgrzymek — tak samo jak Zazdrość, gdzie otwarto Muzealno-memorialny kompleks „Rodzinny dom” Józefa Sliepego; jak cała Tarnopolszczyzna, a zwłaszcza książęca Terebowelszczyzna z rzeką Gnizną, dawnym zamkiem-fortecą i innymi zabytkami, które poruszają i rezonują z naszym czasem:
Widok na Terebowlę: Gnizna, zamek nad brzegiem.
Cały twój syn, metropolita
Z nieba błogosławi.
Wieczna więź minionych dni —
W niej i skutek, i przyczyna.
Oto stoi w zadumie książę
Z niewidzącymi oczami.
Ci władcy-orły,
Którzy wiedli nas ku zagładzie,
Także oślepieni byli
Blaskiem chciwej władzy.
I dlatego — gorzkie dymy,
I dlatego — cierpkie mogiły.
I dlatego tak długo my
Groźnie w ciemności błądziliśmy.
Terebowla! Dzwoni już twoje pragnienie soborności. I podnosi się z kolan Nasza niepokonana wola.
I świat spragniony znów wymienia Kolczugę na garnitury. Terebowla! Jesteś magnesem, Który przykuwa nasze myśli.
Rozbiliśmy ciemną klatkę – Zadrżała książęca siła… I nadchodzi pora kwiecenia, A w oknach wszystkich stuleci Ty spoglądasz, książęca stolico.
I w tym jest też zasługa Józefa Sliepoho. Podobnie jak jego przodków, którzy bronili ukraińskiej niepodległości pod Połtawą. Zamiast broni ofiarnego zwierzchnika były wiara i natchnione Bogiem słowo. I on zwyciężył.
Maschinelle Übersetzung
We Lwowie, w pomieszczeniu składającym się z dwóch pokoi przeznaczonych na Muzeum Pamięci sławnego historyka Ukrainy Iwana Krypjakewycza, w Bibliotece Akademii Nauk im. Wasyla Stefanyka odbyła się konferencja założycielska. Ihor HAŁUSZCZAK, Lwów. Powstanie Muzeum odbyło się z inicjatywy dyrektora generalnego Biblioteki Mychajła Romaniuka, dyrektora Instytutu Ukrainoznawstwa im. Krypjakewycza Mykoły Łytwyna, dyrektora Lwowskiego Muzeum Historycznego Romana Czmelyka, zastępcy dyrektora Biblioteki AN Wasyla Fersztejna oraz członków rodziny wybitnego naukowca, którzy powiązali to wydarzenie z 50. rocznicą jego odejścia do wieczności. Obecnie imię Iwana Krypjakewycza (1886—1967) można spotkać w wielu podręcznikach do historii Ukrainy. A „Historia kultury ukraińskiej”, wydana pod redakcją ogólną Krypjakewycza, jest najbardziej niezbędnym podręcznikiem w studiowaniu obyczajów, piśmiennictwa, sztuk pięknych, teatru i muzyki narodu ukraińskiego od dawnych czasów do pierwszej tercji XX wieku. Ponadto jego pióru należą prace z zakresu ukraińskiej heraldyki, sfragistyki (nauki badającej pieczęcie), ekslibrisu. Badał problemy krajoznawstwa, oświaty, rozwoju myśli pedagogicznej w Galicji. Iwan Petrowycz Krypjakewycz urodził się we Lwowie w rodzinie księdza. W latach 1904—1909 studiował na wydziale filozoficznym Uniwersytetu Lwowskiego. W latach studenckich brał aktywny udział w walce o ukraiński uniwersytet, zajmował się działalnością kulturalno-oświatową, w 1908 r. zorganizował „Kółko Proświtowe”, ściśle współpracował z „Proświtą”. Działalność naukową Iwan Petrowycz rozpoczął pod kierunkiem Mychajła Hruszewskiego i z czasem stał się jednym z jego najwybitniejszych uczniów. Od 1905 r. zaczął drukować swoje artykuły naukowe w periodyku Naukowego Towarzystwa im. T. Szewczenki — „Zapysky NTSh” (od 1934 r. był jego redaktorem). W 1911 r. obronił rozprawę doktorską na temat „Kozaczyzna i wolności Batorego”, i wkrótce został wybrany członkiem rzeczywistym NTSh. Wykładał historię w Gimnazjum Akademickim we Lwowie (1912—1914), później w gimnazjach w Rohatyniu i Żółkwi. Wiele współpracował z ukraińskimi periodykami wydawanymi w Zachodniej Ukrainie — „Pysma z Proświty”, „Mołoda Ukrajina”, „Literaturno-Naukowyj Wisnyk” i wieloma innymi, redagował czasopismo „Dzwinoczok” (1911—1914) oraz „Iliustrowana Ukrajina” (1913—1914). W latach 1918—1919 był prywatnym docentem Ukraińskiego Uniwersytetu Państwowego w Kamieńcu Podolskim. Znajomość wielu języków dała mu możliwość swobodnego orientowania się w literaturze zagranicznej, opisach i katalogach źródeł oraz materiałów zagranicznych bibliotek i archiwów. Był znawcą kronik ukraińskich. W okresie międzywojennym owocnie zajmował się pracą naukowo-pedagogiczną. W latach 1921—1924 był profesorem Lwowskiego (tajnego) Uniwersytetu Ukraińskiego (sekretarz senatu uniwersytetu), w latach 1934—1939 wykładał historię Ukrainy w Akademii Teologicznej we Lwowie, ściśle współpracował z Naukowym Towarzystwem im. T. Szewczenki (od 1920 r. był sekretarzem sekcji historycznej, w 1924 r. redagował „Zapysky NTSh”, od 1934 r. przewodniczący sekcji historycznej). W latach 1920—1930 Iwan Petrowycz Krypjakewycz prowadził szeroką pracę narodowo-społeczną. W latach 1921—1922 pracował w Komitecie Ochrony Grobów Wojskowych, który zajmował się poszukiwaniem i porządkowaniem ukraińskich grobów strzeleckich w Galicji, w latach 1923—1925 brał udział w pracy towarzystwa turystyczno-krajoznawczego „Płaj”, współpracował z czasopismem „Polityka” (1925—1926). Od października 1939 roku Iwan Krypjakewycz był kierownikiem katedry historii Ukrainy, profesorem (od 1941 r.) Uniwersytetu Lwowskiego. W czasie okupacji hitlerowskiej pracował jako redaktor wydawnictw naukowych Ukraińskiego Wydawnictwa we Lwowie. W okresie powojennym doświadczył prześladowań. W 1946 roku Krypjakewycz wraz z częścią lwowskich naukowców został deportowany do Kijowa. Przez pewien czas zajmował stanowisko starszego pracownika naukowego Instytutu Historii Ukrainy AN USRR. W maju 1948 r. Iwan Petrowycz otrzymał możliwość powrotu do Lwowa. W 1951 r. stanął na czele oddziału Instytutu Nauk Społecznych AN USRR we Lwowie, w latach 1953—1962 był dyrektorem tego instytutu. Zmarł i został pochowany we Lwowie. Najważniejsze prace historyczne Iwana Krypjakewycza poświęcone są okresowi kozaczyzny i Chmielniczyzny — „Materiały do historii kozaczyzny ukraińskiej” (1914), „Studia nad państwem B. Chmielnickiego” (1925—1931), „Bohdan Chmielnicki” (1954) i inne. Jest autorem wielu prac z zakresu historiografii („Historiografia ukraińska”), archeologii, historii kultury („Historia kultury ukraińskiej”, „Historyczne spacery po Lwowie”), licznych szkiców popularnonaukowych z historii Ukrainy („Wielka historia Ukrainy”, „Historia wojska ukraińskiego”) oraz podręczników („Opowiadania z historii Ukrainy”, „Krótka historia Ukrainy dla szkół początkowych”) itd. W programie konferencji prasowej znalazły się: słowo wstępne Wasyla Fersztejna, opowieść o drodze życiowej i działalności naukowej Krypjakewycza profesora, doktora nauk historycznych Iwana Patera, osobiste wspomnienia ze spotkań z naukowcem kierownika oddziału nowej historii Ukrainy Instytutu Ukrainoznawstwa imienia Iwana Krypjakewycza NAN Ukrainy Teodozjusza Steblija, rozważania o ważności takiego muzeum dla rozwoju nauki historycznej Romana Czmelyka, wystąpienie naukowca oddziału rękopisów Tamary Łytwyn o wysokiej wartości przekazanego dla muzeum przez rodzinę archiwum, biblioteki oraz rzeczy osobistych I. Krypjakewycza. A ze słowem podziękowania wystąpiła synowa historyka — Łesia Krypjakewycz z życzeniem, aby muzeum było żywym ośrodkiem dla dyskusyjnego podium młodych historyków.
Maschinelle Übersetzung
Literaturoznawcę i tłumacza Dmytra Drozdowskiego śmiało można nazwać europejskim intelektualistą. Głęboka znajomość języków, europejski poziom wykształcenia, wirtuozerska interpretacja tekstów klasycznych oraz dzieł współczesnej literatury ukraińskiej. Od 2012 roku jest redaktorem naczelnym najstarszego ukraińskiego czasopisma «Wseswit», które zapoznaje Ukraińców z różnymi kulturami i dziełami wszystkich narodów świata. Dzisiaj nasza rozmowa z Dmytrem o Federico Garcíi Lorce. Na początku roku w wydawnictwie «Pulsary» ukazała się nowa książka przekładów tego hiszpańskiego artysty. Dmytro Drozdowski przetłumaczył cztery sztuki Lorki: «Jehowa», «Początkowe auto sentymentalne», «Cienie», «O miłości». — Dmytro, dlaczego podjąłeś się tłumaczenia utworów dramatycznych Lorki? — Tak, były już próby tłumaczenia utworów dramatycznych Federico Garcíi Lorki. Zwróciłbym uwagę przede wszystkim na wydania diasporowe… Mnie natomiast chciało się przedstawić Lorkę jako aktualnego w naszych czasach. W swojej dramaturgii porusza on kwestie metafizyczne, które zwracają nas ku uświadomieniu sobie ludzkiej istoty, która wcale nie jest tak pozytywna, jak możemy sobie wyobrażać. Te utwory łączą elementy teatru absurdu. Moim zdaniem Lorca, pisząc te teksty w latach 1918—1920, wyprzedził teatr absurdystyczny. Obok absurdyzmu w jego sztukach obecna jest metafizyka życia. Głównym przesłaniem jest ważność miłości. Lorca – artysta, który wysławia miłość. Bez niej nasz świat jest skazany na zagładę. Dzisiaj tak wiele mówimy o «formacie», wyobcowaniu człowieka; o tym, że jesteśmy ofiarami społeczeństwa postinformacyjnego. W tych rozmowach często zapominamy o tym, że decydującym przedmiotem i obiektem dyskusji jest sam człowiek. A Federico García Lorca w czterech sztukach: «Jehowa», «Początkowe auto sentymentalne», «Cienie», «O miłości» mówi o człowieku zdolnym wznieść się ponad tragedie, wojny, niezrozumienia… i darować światu miłość. — Kiedy po raz pierwszy zapoznałeś się z twórczością Federico Garcíi Lorki? — W ramach kursu szkolnego prawdopodobnie wszyscy czytaliśmy Lorkę. Ale pierwsze świadome zanurzenie w jego twórczość nastąpiło na kursie współczesnej dramaturgii w Akademii Kijowsko-Mohylańskiej (przeczytałem «Dom Bernardy Alby»). Ten kurs prowadził błyskotliwy Roman Weretelnyk. Wtedy, na trzecim roku studiów w Mohylance, nastąpił u mnie przełom, odkryłem dla siebie i Pirandella, i Ionesco, i Albee’ego, i Williamsa, i Arthura Millera oraz wielu gigantów światowej literatury końca XIX—XX wieku. Dla mnie ogromnym odkryciem stał się także F. G. Lorca jako dramaturg. — Jakie fakty z jego życia najbardziej Cię poruszają, dziwią, niepokoją? — Jaskrawą stroną w biografii Lorki są jego ostatnie dni. Dni fizycznej eksterminacji, kiedy system wydał rozkaz zabicia człowieka. Rozstrzelanie przeprowadzono następnego dnia po wyroku. Istnieją wspaniałe filmy o życiu Lorki («Zniknięcie Garcíi Lorki», 1996 r.; «Boskie światło», 2003 r.; «Federico García Lorca», 2006 r.; «Echo przeszłości», 2008 r. i in. — Aut.).
Dla mnie Lorca to postać tragiczna. Przechodzi on w życiu drogę Chrystusa. Był „ukrzyżowany”, zakazany, przez długi czas go nie wydawano. Nawet te sztuki, o których mówimy, nie były przetłumaczone. Na prezentacji książki w lutym 2017 roku w teatrze „Suzirja” hispanista Serhij Borszczewski powiedział, że teraz ukraińskie lorkoznawstwo ma pełnego Lorkę. Dla mnie te słowa wiele znaczą. W tych sztukach mowa o drażliwych sprawach, tutaj dostaje się wszystkim: duchownym, ministrom, prezydentom… Tym, którzy rozpalają wojny na planecie, którzy żywią się agresją, którzy napuszczają ludzi na siebie, którzy chcą czerpać przyjemność z okrucieństwa. Lorca to artysta, który poczuł, czym jest miłość w najwyższym rozumieniu. I życiotekst Lorki dla mnie określa się jego koncepcją Omnia Vincent Amor („Miłość zwycięża wszystko” — przyp. aut.). — W nocie wydawniczej powiedziano, że to utwory alegoryczne i filozoficzne, poruszają one odwieczne pytania Dobra i Zła. Sztuki mają wydźwięk antymilitarystyczny. U nas trwa wojna, więc ten temat jest bardzo aktualny. — Lorca jest przeciwko wojnie. Jego sztuki są alegoryczne, metafizyczne, ironiczne, metaforyczne. Podczas pierwszego czytania może powstać wrażenie, że to lekkie rzeczy. Rozważmy na przykład „Jehowę”. Dla mnie to jeden z najtrudniejszych i najciekawszych utworów spośród czterech sztuk. Przed nami zmęczony Bóg, którego ludzie ciągle o coś proszą. Zrób nam to, zrób drugie, dziesiąte. Ale człowiek tak naprawdę głęboko (Jehowa to rozumie) stracił poczucie boskości, transcendencji, sacrum. Człowiek zwraca się do Boga wtedy, gdy jest mu źle, a wtedy, gdy jest dobrze, wydaje się, że to on sam wszystko zrobił bez Boga. I Bóg nawet obraża się na ludzi, obraża się na aniołeczki, które malują sobie usta. Anioły zaczęły przejmować te złe nawyki, które są u ludzi, u tego plemienia Chama. Kulminacyjny moment utworu, kiedy do balkoniku, gdzie siedzi zmęczony Jehowa, przychodzi tłum i wykrzykuje: „Ciebie nie ma!”. Tutaj już Lorca chwyta to, o czym później napisze Ortega y Gasset — chodzi o bunt mas, o to, że przyjdzie filister, cham, któremu nie zależy na kulturze. Jehowa zwołuje zastępy aniołów, nakazując im ukarać ignorantów. Z jednej strony to tragifarsa, a z drugiej — za tym stoi tragedia — wyobcowanie człowieka od Boga. Lorca pokazuje, że kościół przekształca religię w kult. Natomiast podkreśla wagę osobistej więzi człowieka z Bogiem. Jeśli nie ma duchowego zmartwychwstania po kazaniu, to taki kościół już nie spełnia swojego przeznaczenia. W tym tekście mowa o złożonym problemie religijnego wyobcowania. A wspomnieć tylko jego sztukę „O miłości. Teatr zwierząt”. Tutaj Lorca faktycznie wyprzedza G. Orwella, jego „Folwark zwierzęcy”. — Mnie w tej sztuce poruszyła fraza świni (to jeden z bohaterów) o tym, że ludzie to najgorsze i najbardziej okrutne istoty. Tam mowa o tym, że zabili mamę tej świni i jest ona obrażona na cały świat. Ale jasne, że za tym wszystkim stoją pewne alegorie, metafory. — Świnie formują Zgromadzenie walki z człowiekiem. Świnie — to coś przyziemnego, brudnego. Natomiast w utworze jest gołębica, która lata na niebie. Gołębica symbolizuje światło, spokój, piękno, uduchowienie. Lorca tworzy kolizję, projektując zderzenie człowieka ze świnią. Człowiek — to istota, która chce pożerać. Pamiętacie, u Wasyla Symonenki w „Zadartym barometrze”. Tam chór pitekantropów śpiewa: „My żremy! Żremy! Żremy!”. To motto faktycznie w 1920 roku pojawia się i u hiszpańskiego pisarza. Idea o tym, że człowiek przekształca się w hipertroficznego konsumenta. Konsumenta prymitywnego, który chce zaspokoić swoje niskie instynkty. Po co zabijać? Człowiek sam nie wie, ale na świecie jest okrutny lalkarz, który napuszcza ludzi na siebie i rozpala wojny. W sztukach wyraźny jest antymilitarystyczny wydźwięk. Lorca jest przeciwko nazizmowi i faszyzmowi, przeciwko reżimowi frankistowskiemu, przeciwko jakiejkolwiek ideologii, która stawia człowieka w ramach, przekształcając go w niewolnika, w trybik antyludzkiego systemu. Jednocześnie ludzkie życie powinno być wypełnione nie wojnami, a miłością. Cienie, które wczoraj były ludźmi, dzisiaj trafiły do raju, edenu, nieskończonego szczęścia. Żałują one ludzkiego świata. I chciałyby wrócić na ziemię, ale z przerażeniem wspominają, że na ziemi żyją tyrani. Lorca jest przeciwko dyktatorom, którzy rzucają ludzi na pastwę losu. I dlatego te utwory są aktualne dzisiaj. Niestety, w Rosji takich sztuk nie tłumaczą. Być może te teksty zdołałyby zatrzymać tę zwierzęcą naturę, zwierzęcy pierwiastek, który jest w ludzkiej istocie. Ludzkość będzie istnieć tak długo, jak długo będzie miłość i jedność z naturą, a nie tak długo, jak człowiek będzie konsumentem, który żywi się krwią, agresją, przeciwstawiając człowieka człowiekowi. — Dmytro, trzymam w rękach Pana książkę. Na niej przedstawiony jest klaun, aktor, arlekin. Podpis Federico García Lorca. Proszę opowiedzieć o projekcie okładki. — To był mój pomysł, aby wykorzystać prace malarskie Federica Garcíi Lorki na okładce. Długo dyskutowaliśmy z projektantką wydawnictwa „Pulsary”. I mimo wszystko nalegałem na to, żeby na okładce zostały wykorzystane właśnie takie ciepłe rysunki; może ktoś powie, że są one nawet trochę „masońskie”. To piramidy Cheopsa, które odsyłają do Immanuela Kanta, bo w jego estetyce istnieje takie rozróżnienie między pięknym a wzniosłym. Wzniosłe, według Kanta, — to to, co rozbudza, wzburza, przeraża człowieka, ale jednocześnie daje poznać rzeczywistość w jednej chwili, jako coś niewiarygodnie cudownego. I, według Kanta, piramidy Cheopsa — to przykład tych fenomenów rzeczywistości, które obok rozgwieżdżonego nieba nad głową dają możliwość poczuć wzniosłość. Ale widzicie tutaj młodzieńca i serce, które, krwawiąc,
żywi piramidy. Wielka sztuka jest stworzona z krwi, żywi się bólem i cierpieniem. I prawdziwy artysta to ten, który doznaje wiele bólu, ale z tego bólu rodzi się owoc czegoś prawdziwego. Arlekin, jak pan powiedział, to aktor na pierwszej stronie okładki. Widzi pan, tutaj jest maska, która spada z człowieka. To praca z 1927 roku. Zresztą, w fundacji Lorki wiedzą o wydaniu tej książki, od wielu lat z nimi współpracuję, udzielili zgody na wykorzystanie tych prac malarskich artysty. Okładka przypomina mi powiedzenie La Rochefoucauld o tym, że wszyscy jesteśmy zmuszeni w życiu zakładać różne maski w zależności od sytuacji, ale najważniejsze, żeby ta maska nie przyrosła do twarzy. Maski spadają, a co pozostanie naprawdę? Co określa kwintesencję człowieka? I właśnie te sztuki są tym, co daje możliwość zerwania maski z człowieka i spojrzenia w głąb ludzkiego „ja”, dotarcia do tego miejsca, gdzie tli się ognik miłości, który łączy człowieka z boskością. — Czym Lorca może zainteresować współczesnego czytelnika? Czy można tę książkę kupić w księgarni „Je”? — Około 100 egzemplarzy przekazano do sieci księgarni „Je”. Książka stała się sukcesem na rynku, prawie cały nakład w ciągu trzech miesięcy został wyprzedany po recenzjach, które pojawiły się w „Dzerkale tyżnia” (Iwan Riabczij), „Dni” (Inna Korneliuk), „Ukrainie mołodij” (Ihor Pawluk) oraz innych opiniach w mediach. Byłem mile zaskoczony, że książka wywołała rezonans. Fundacja Leonida Kuczmy wykupiła 300 egzemplarzy, aby przekazać je do bibliotek wiejskich. Chciałbym, aby ta książka trafiła do Rosji i żeby jak najwięcej ludzi tam ją przeczytało, zrozumiawszy, że tak haniebna wojna, którą prowadzi Kreml w XXI wieku, to krok wstecz w rozwoju cywilizacyjnym. Ale jednocześnie chcę podkreślić koncepcję miłości. W naszym świecie jest obecnie tak wiele sztuczności, pseudo-idoli, pseudo-idolek, coś rozbłyska i jutro gaśnie… Ale nawet po 100 latach teksty Lorki są aktualne. Zwróćmy się do sztuki „Początkowe auto sentymentalne”, w której mowa o tym, że z niebiańskiego świata, z raju wykradają księgę miłości. Otóż chciałbym, aby ta książka przynajmniej skłoniła nas do zastanowienia się nad tym, że sens niewiarygodnie krótkiego ludzkiego życia polega na tym, by przeżywać każdy dzień, jakby to był ostatni dzień. I cieszyć się każdym dniem. Co po sobie zostawimy — urazy, zgryzotę? Czy zostawimy zrozumienie, jedność, coś pięknego? — Porozmawiajmy o czasopiśmie
Maschinelle Übersetzung
„Wsieswit”, gdzie pracuje Pan jako redaktor naczelny. Kto z Panem pracuje? Jakie projekty realizujecie? — „Wsieswit” ma już 92 lata. Dziś to mobilne wydawnictwo. I cieszę się, że do naszego zespołu dołączyli młodzi specjaliści od mediów społecznościowych, którzy zajmują się promocją czasopisma (Anton Łesyk, Rostysław Kameristow). Dołączyli oni do zespołu Olega Iwanowycza Mykytenki. Chcę wspomnieć także o naszych projektantach, korektorach: Łarysie Sewerenczuk, Lubow Tiutiunnyk. Są członkowie kolegium redakcyjnego, którzy pomagają określać pewne strategiczne kwestie w polityce czasopisma. To znani naukowcy: germanista Borys Szałahinow, iberysta Ołeksandr Pronkewycz, amerykanistka Natalija Wysocka, literaturoznawca zajmujący się przekładem Maksym Stricha i inni. „Wsieswit” ma swoich partnerów na Uniwersytecie Lwowskim imienia Iwana Franki. Roksolana Petriwna Zoriwczak jest wieloletnią przyjaciółką naszego wydawnictwa i jego stałą autorką. „Wsieswit” to marka i cieszę się, że możemy realizować poważne projekty. Miniony rok zakończyliśmy numerem czarnogórskim. Czarnogóra to mały kraj, o którym nagle zaczynają mówić w Europie po putinowskim puczu, który miał miejsce zeszłej jesieni. Wytrwawszy w walce z kremlowskim karłem, Czarnogóra ostatecznie obrała proeuropejski kurs. I my, oczywiście, nie mogliśmy nie wesprzeć Czarnogóry, która jest mała w sensie fizycznym, ale w metafizycznym — to kraj zdumiewającej kultury. Wystarczy przeczytać powieść O. Spahicia „Dzieci Hansena” w znakomitym przekładzie Dmytra Czystiaka. To dzieło godne Nagrody Nobla. To nie przesada, proszę przeczytać powieść w czasopiśmie. W zeszłym roku przygotowaliśmy specjalny numer brazylijski, w którym wydrukowaliśmy Clarice Lispector, której utwory później ukazały się jako osobna książka w wydawnictwie Anetty Antonenko. Ale jeszcze w latach 90. o Clarice Lispector zaczęto mówić właśnie na łamach „Wsieswitu”. W tym roku po raz pierwszy planujemy specjalny numer arabski. Będzie to numer poświęcony literaturze Sułtanatu Omanu — kraju, w którym zdarzyło mi się być. To kraj, z którego w swoje podróże wyruszał Sindbad Żeglarz. Właśnie z Maskatu zaczynają się jego legendarne rejsy. — Dmytro, jak udaje się Panu budować ten komunikacyjny most między różnymi krajami, redaktorami, dziennikarzami, ambasadami i przedstawicielstwami dyplomatycznymi? Zrozumiałe, że to bardzo żmudna i ciężka praca. — Współpracujemy z różnymi instytucjami kulturalnymi: Instytutem Goethego w Kijowie, Instytutem Polskim w Kijowie, British Council, Instytutem Francuskim, Ambasadą Królestwa Belgii, Królestwa Hiszpanii, Fundacją „Widrodżennia”. Powiedzmy, teraz do redakcji zwrócił się profesor Uniwersytetu Kijowskiego Iwan Meheła, który zaproponował zrobienie specjalnego numeru austriackiego. Więc z Iwanem Petrowyczem Mehełą opracowujemy koncepcję numeru austriackiego. Jest przyjaciel „Wsieswitu” Dmytro Czystiak, który podpowiedział nam, aby zrobić specjalny numer belgijski. Rok 2017 zamierzamy zakończyć specjalnym numerem poświęconym dramaturgii belgijskiej. Rozmawiał Jar ŁEWCZUK Zdjęcia z archiwum Dmytra Drozdowskiego Dr Klaus KOTERS, Soest, Niemcy Rzeźbiarz Rusłan Najda (ur. 1969 r.) pracuje w Kijowie, jego wystawy często odbywają się poza granicami kraju — w Szwecji, Francji, Niemczech, Polsce, Kanadzie, jest on również dobrze znany ze swoich prac w Stanach Zjednoczonych, gdzie długo mieszkał. Podczas gdy Patrick Piérard ze swoimi abstrakcyjno-ekspresyjnymi kolorowymi pejzażami przywołuje świat elementarnej siły i archaicznych form, u Rusłana Najdy wyraźnie przedstawiona jest mitologia i kultura kozaków, która, według jego własnych słów, inspiruje jego twórczość. W swoich rzeźbach wydobywa on z dalekich światów pierwotny, pełen tajemnic obraz półczłowieka, półzwierzęcia, mitycznego wojownika na szybkim koniu i zagadkowych zwierząt, które znajdują się poza granicami ziemskiego świata i zmierzają ku gwiazdozbiorom. Pamięć kulturowa staje się konstytutywna nie poprzez tożsamość społeczną jednej grupy czy całego społeczeństwa, ale poprzez trwały związek i ciągłe odnawianie. W niestabilnych czasach, w sytuacjach związanych z niepewnością jutra — pamięć kulturowa obiecuje znaleźć wyjście. W końcu w społeczeństwie ostro stoi pytanie: „Czego nie powinniśmy zapominać?” — pytanie, które definiuje każde społeczeństwo. Pytanie „Czego nie powinniśmy zapominać?” to centralny obraz rzeźb Rusłana Najdy. Historia, dawne mity i heroiczne pomniki jego Ojczyzny — Ukrainy, step i kozacy — to punkt wyjścia jego prac. Cytuję go: „Moje tematy sym- Tetiana KUSZTEWSKA, Związek Pisarzy Niemiec, członek PEN Clubu, Essen, Niemcy
W starej i mądrej księdze powiedziano: błogosławieni głodni i spragnieni prawdy. Bohaterowie, wykreowani przez Rusłana Najdę i Łesię Honczar w nowej książce „Rajd”, szukają i pragną prawdy oraz sprawiedliwości. Do tego stopnia, że decydują się na morderstwo… Dramatyczna fabuła powieści mieści w sobie zarówno ekspedycję archeologiczną, jak i wątek kryminalny z ukradzionymi końmi, barwnie opisanych kozaków, życie „twórcy losów” i wiele innych rzeczy, które poruszają się od bytu do niebytu poprzez krew, ból i nierozwiązywalne sprzeczności życia. Fabuła o przekraczaniu granic między dobrem a złem, epickie, wieczne, mitologiczne — bohaterowie i bogowie, główne wydarzenia historii, jak bitwy, wyprawy, czyny… Każdy naród ma takie opowieści, są one bardzo ważne dla zrozumienia charakteru narodowego. W moich rzeźbach przedstawieni są Wojownicy, Bohaterowie, Wołchwowie, Kobiety-boginie, symboliczne wizerunki zwierząt totemicznych, takich jak koń, sokół, ptak…” Rusłan Najda pracuje swoją rzeźbą nad pamięcią kulturową swojego narodu. Przy tym powraca w głębiny historii, zanurza się w czasy archaiczne przed początkiem pisma, kiedy legendy i mity przekazywano ustnie. Swoimi rzeźbami buduje most między czasami. Po 80 latach radzieckiego ucisku, kiedy niszczono oryginalne kultury podbitych narodów i ideologicznie prano mózgi, te dawne opowieści mają szczególne znaczenie, stają się mitem politycznym. Te legendy rodzą społeczeństwo nowych czasów. Dają ukraińskiemu narodowi decydujące impulsy, które kształtują samoświadomość narodu. Legendy i mity kozackich stepów materializują się w formie i kierują w światy wyższych sił, gdzie wiecznie żyje mitologiczna historia dawnych cywilizacji. W rzeźbach Najdy świat prehistoryczny styka się z dniem dzisiejszym i jest pokazany w tak nowoczesnych materiałach, jak żelazo i brąz. Figury są masywne, a jednocześnie dynamiczne, są ekspresyjne i otwarte na przestrzeń. Ich napięcie jest tak wielkie, że wydaje się, iż mogą w każdej chwili wybuchnąć. Jego rzeźby powracają do dalekiej mitologii i szukają tam wspólnego punktu odniesienia archaicznych legend wszystkich narodów i wszystkich cywilizacji. To musi zostać wypowiedziane. W latach 20. ubiegłego wieku francuski socjolog Maurice Halbwachs zaproponował rozpatrywanie pamięci jako kolektywnego zjawiska społecznego, twierdząc, że indywidualne wspomnienie bazuje na „pamięci zbiorowej” grupy społecznej. Pamięć wpływa na emocje, pod wpływem magii pamięci przeszłość ożywa, powstaje emocjonalne przywiązanie do przeszłości, gdzie ludzie czerpią swoją siłę nie z racjonalnego postrzegania rzeczywistości, a z podświadomego, wyobrażonego, wielowiekowego. A wtedy — na nowo odkrywają dla siebie istotę swojego narodu, opartą na podobieństwie tradycji. W tym wzniosłym rozumieniu rzeźby Najdy są nawet polityczne! Świat rzeźb Rusłana Najdy to wolny świat w dynamice. Łucznik na szalonym koniu wyrywa się poza granice rzeźby na zewnątrz, „Koń księżycowej poświaty” wzlatuje w skoku, porzucając ziemię i wszystko, co materialne. Podobnie jak Patrick Pierart, pokazuje w ten sposób już zupełnie inny filozoficzny aspekt swojej twórczości: zmiany i metamorfozy, przekształcenia i lot. Świat i życie nie znają spokoju. Wszystko podlega rzece czasu, stałe zmiany fizyczne i duchowe przekraczania granic są jej towarzyszami. W tym właśnie tkwi powiązanie, wspólny punkt widzenia, który łączy malarstwo Patricka Pierarta i ukraińskiego rzeźbiarza Rusłana Najdę. Fraza „Wschód spotyka Zachód”, jak wspominałem na początku, ma dla nas dzisiaj jeszcze jedno aktualne znaczenie. Ta wystawa buduje most między narodami w czasach, gdy głuchy nacjonalizm i ksenofobia skłaniają nas zbyt szybko do zapomnienia o naszym wspólnym dziedzictwie kulturowym. Prawdopodobnie nasze pochodzenie i korzenie leżą w różnych narodach i kulturach, ale w świątyniach Sztuki znów się spotykamy i mówimy jednym językiem, który daje nadzieję na przyszłość. Przemówienie-laudacja na otwarciu wystawy „Metamorfozy materii” francuskiego artysty Patricka Pierarta i ukraińskiego rzeźbiarza Rusłana Najdy w mieście Soest, Niemcy, 7 maja 2017 r. odpowiedzi na niełatwe pytania: kim jesteśmy, skąd jesteśmy i dokąd zmierzamy?.. Autorzy książki, pisarka Łesia Honczar, już znana czytelnikowi ze swoich mitologicznych książek „Pomniki Przodków” i innych, oraz rzeźbiarz Rusłan Najda. Najda, oprócz swoich rzeźbiarskich osiągnięć, a także bycia oryginalnym ilustratorem „Rajdu”, jest jeszcze człowiekiem obdarzonym talentem literackim. Jego książka „Reduta”, o wydarzeniach na legendarnym kijowskim Majdanie, zapadła wielu w pamięć — w niej szok prawdy bił tak silnym prądem wzajemnego zrozumienia, że stawało się jasne: w literaturze pojawiło się zjawisko i daj Boże mu siły i cierpliwości, by rozwijać ten prąd dalej. I oto nowa książka „Rajd”. Niech każdy sam sobie odpowie na pytania autorów „Rajdu”...
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
i złem wiecznym, ale po przeczytaniu „Rejdu” pojawia się potrzeba, by zrozumieć, dlaczego z woli autorów sąd Lyncha okazał się jedynym rozwiązaniem problemu i czy autorzy pod koniec swojej historii nie popadli w pewien mesjanizm, biorąc na siebie rolę Najwyższego Sędziego? I ogólnie — czy wolno naruszyć pierwsze przykazanie? A jeśli bohater dramatu bierze na siebie winę, to czy Bóg staje się bliższy? Jak pisał Barth: „Tragiczny bohater rodzi się niewinny i bierze na siebie winę, aby ocalić Boga…” Przypominają się też słowa Szekspira, że życie to opowieść opowiedziana przez szaleńca, pełna hałasu i wściekłości. We wszystkie czasy, także w czasach „Hamleta”, człowiek przeżywa swoje życie, pełne hałasu i wściekłości, a dekoracje tego życia się zmieniają… W powieści „Rejd” tymi dekoracjami są Kaniwszczyna, Czerkaszczyzna, wsie, przydrożna kawiarnia „Paryż”… Tam toczy się życie proste i okrutne zarazem. Opowiadając o tym życiu i życiu bohaterów, opowiadając aż do ostatniego dramatyzmu — szczerego punktu fabuły, w powietrzu zawisa niemy krzyk: jeśli Ty jesteś — dlaczego na to pozwoliłeś? Powieść „Rejd” zmusza do myślenia. I przede wszystkim odpo-
Maschinelle Übersetzung
21 maja minęła kolejna rocznica tragicznej śmierci w okrutnej walce z polskimi enkawudzistami znanego poety powstańczego Petra Wasylenki, autora popularnego podziemnego zbioru wierszy „Moje powstańcze marsze”. Petro Wasylenko (Hetmaniec-Połtawiec-Wołosz) pochodził z Jahotyna, partyzantował na Zakerzońskiem, był redaktorem podziemnego pisma „Lisowyk”. Kiedy wraz z Mykołą Dubasem przygotowywaliśmy do wydania zbiór wierszy Petra Wasylenki oraz wspomnienia o nim, poradził nam, abyśmy zwrócili się do Jarosławy Fil, byłego powstańca, jednego z wydawców wielotomowego „Litopysu UPA” Mykoły Kulyka. Jarosława Fil mieszkała wtedy w Monachium i była jedną z liderek kobiecego ruchu ukraińskiego. Zgodziła się nam pomagać, bo była dla poety kimś więcej niż przyjaciółką (poświęcił jej kilka wierszy, które dziewczyna zachowała). Pomogła także finansowo przy wydaniu książki. Warto więc wspomnieć ich oboje… Z szczerym szacunkiem Mykoła PETRENKO, Lwów
Zacytuję kilka akapitów z listów pani Jarosławy Fil z Monachium. Wszystko zostało napisane mniej więcej w 1995 roku, kiedy intensywnie korespondowaliśmy. Tematem była tylko jedna sprawa: wydanie poetyckiej spuścizny Petra Wasylenki i wspomnień o nim. Jarosława Fil z domu Mороз, w konspiracji „Marta”, przez długie lata była jedną z najaktywniejszych organizatorek ruchu kobiecego w ukraińskiej diasporze. W przeszłości zaś była aktywną uczestniczką walki wyzwoleńczej. Przez pewien czas niemal codziennie kontaktowała się ze znanym poetą powstańczym Petrem Wasylenką, nie tylko czytała, ale i rozprowadzała redagowany przez niego czasopismo „Leśnik”, nieraz słuchała jego wierszy, niektóre pamięta do dziś. Petro lubił je czytać towarzyszom, a młodym, ładnym dziewczynom, zdaje się, szczególnie.
Pamięta wiersz „Tak kocham…”, czytany przy powstańczym ognisku, przepełniony tęsknotą za rodzinną Połtawszczyzną:
Już zapomniana jest chłopska cisza,
Jakby cały wiek w uporczywych marszach.
Tylko czasem przyśnią się te dni,
Które minęły na połtawskich stepach…
Marta rozmawiała z Petrem Wasylenką w lasach w pobliżu Lubaczowa. Później została skierowana na Łemkowszczyznę — do ważnej pracy konspiracyjnej. Możemy jednak przypuszczać, że młodych ludzi łączyło coś naprawdę wielkiego, co przerastało ramy wspólnej walki, bezgranicznego oddania ukraińskiej idei wyzwoleńczej. Jarosława Fil wspomina: „Wiersz Petra Wasylenki, który obecnie drukowany jest we wszystkich wydaniach poezji powstańczej, nosił tytuł »Mamy jedną drogę…« i był poświęcony przyjaciółce Marcie, a Marta — to ja! Petro napisał go, kiedy wyjeżdżałam do pracy w Karpaty. Tam właśnie otrzymałam ten wiersz, napisany jego ręką, przesłany pocztą konspiracyjną z Jarosławszczyzny…”
Podczas naszego spotkania w październiku 1995 roku Jarosława Fil, dawniej nieco sentymentalna, choć twarda w przekonaniach i w pracy konspiracyjnej Marta, opowiadała nam, jak bardzo wzruszył ją ten nieoczekiwany dar poety. Odpowiedziała wielkim, wzburzonym listem, który wysłała „sztafetą” do politycznego wychowawcy kurenia „Mściciele”, ówczesnego redaktora konspiracyjnego czasopisma „Leśnik”, autora konspiracyjnego tomiku poezji „Moje powstańcze marsze”. Zdaje się, że nie ma w tym nic dziwnego, iż w swoim liście Marta-Jarosława była szczera i otwarta w swoich uczuciach, czym wywołała aż dwie poetyckie „Odpowiedzi”. Były one zarazem pocieszające i gorzkie: poetę całkowicie pochłaniała praca konspiracyjna, walka, boje i marsze:
Czy w takim gorącym uniesieniu
W tym straszliwym, w tym burzliwym czasie
Pamiętać o dziewczynie, o matce,
O wszystkim, czym dawno już zgasł?..
Lecz to nie odmowa, nie zaprzeczenie miłości, to uzasadnienie oczekiwania, trudnego dla młodego serca:
Zwyciężymy — wtedy dopiero spotkania,
I pragnienie, i drżenie miłości…
Na początku lata 1946 roku konspiracyjna poczta przyniosła zamiast kolejnego wiersza spóźniony numer czasopisma „Leśnik” z takim żałobnym komunikatem:
Bohaterski życiowy szlak śp. Petra Wołosz-Wasylenki
Dnia 21 maja (1946) zginął w walce z wojskiem polsko-bolszewickim redaktor „Leśnika”, autor zbioru wierszy rewolucyjnych „Moje powstańcze marsze” P. Wasylenko (Wołosz, Połtawiec, Hetmaniec).
Petro Wołosz-Wasylenko urodził się w 1921 r. we wsi Wijtowce w rejonie jahotyńskim na Połtawszczyźnie (obecnie Kijowszczyzna). Jego ojciec, świadomy i wykształcony Ukrainiec, ciężko pracując w kołchozie, marzył o tym, by swojego najstarszego syna, bardzo zdolnego i chętnego do nauki, posłać do Kijowskiego Instytutu Medycznego…
Ale stało się jeszcze gorzej. W 1936 roku enkawudziści-siepacze aresztowali ojca… i skazali go na dziesięć lat zesłania w dalekich obozach. Najpewniej rozstrzelano go…
Młody Petruś, nie zważając na całe nieszczęście, pragnie nauki. Uczy się, dużo czyta i już za młodu pisze wiersze, które podobają się wszystkim jego towarzyszom… Lecz na dnie duszy tliła się pamięć o męczeńskiej drodze jego rodzonego ojca — i całego swojego narodu, która wciąż kazała młodemu chłopcu myśleć: dlaczego? Za co? Po co? Kiedy zaś nadeszła wojna i miał możliwość zetknąć się w jej wirze z ukraińskim wyzwoleńczym ruchem samostijnickim, poznał jego program i wtedy zrozumiał wszystko…
Na tej drodze wstąpił do UPA. Los rzucił go daleko od rodzinnej Połtawszczyzny, nad srebrzystolśniący San… Tu pełnił swoją służbę i wierzył, że jeszcze wróci ze zwycięskim sztandarem ukraińskiej rewolucji wyzwoleńczej na rodzinne połtawskie stepy… Zginął po bohatersku w walce. Otoczony, sam jeden bronił się do końca, wystrzelał cały zapas nabojów, wysłał wokół swojego stanowiska ziemię śladami wrogiej krwi…
Na zakończenie naszej rozmowy Jarosława Fil obiecała zwrócić się do przyjaciół poety rozproszonych po świecie z propozycją utworzenia specjalnego funduszu na wydanie poetyckiej spuścizny jednego z najlepszych powstańczych poetów, Petra Wasylenki (Wołosza-Połtawca-Hetmańca), a także wspomnień o nim, aby koniecznie przesłać główną część nakładu na ojczyznę poety, do Jahotyna. Znaczną część obiecanego wykonała. Mianowicie bratankowi poety (w tym czasie jest on przewodniczącym administracji rejonowej) Wasylowi Wasylence przesłano do tysiąca egzemplarzy drugiego wydania książki „Moje powstańcze marsze”.
Na zakończenie dodajemy jeden z wierszy zaadresowanych do tajemniczej Marty:
Karabin zarzuciłem na zmęczone ramiona,
Spojrzałem jej w niespokojne oczy: — Żegnaj! —
Dawno już przeszedł w noc rozbudzony wieczór,
Za oknem zawieja, jak rozpacz serca.
— Już idziesz? Idziesz w takie mroźne zamiecie,
W taką ciemność, wbrew czarnoskrzydłym wiatrom?
— Nie umiem błądzić, odpoczywać nie śmiem —
Nie bez powodu bawię się własnym życiem.
Spuściła wzrok ku ziemi w niewinnej winie…
W uścisku jej rąk czułem szczery żar życzeń.
Dawno już zostawiłem ją tam, w ciepłej chacie, —
W zamieci idę jak zwiastun powstań!
Wiatr zajadle szarpie poły mojej szynela,
Jak złodziej przede mną ucieka horyzont,
W zamieci śniegów rwą się ukochane wsie
I słychać cierpienie rodzinnych stron.
Tam ona (teraz ma zapłakane oczy),
A tu upajająca pokusa skrzydlatych równin…
I jeszcze szybciej idę, upojony namiętnością nocy —
Syn Rewolucji!
Maschinelle Übersetzung
Taras TERNIWSKI, m. Czernihów
W majowe dni trzy lata temu odeszła z tego świata wybitna artystka i działaczka społeczna Raisa Riesetniuk. Wspominali ją koledzy, współpracownicy, przyjaciele. Zasłużony działacz sztuki Ukrainy, doktor filozofii, muzykolog Oleh Wasiuta współpracował z Raisą Riesetniuk ponad czterdzieści lat, poznając ją jeszcze w dalekim 1973 roku na scenie Czernihowskiej Obwodowej Filharmonii. Nazwał ją Mistrzynią słowa artystycznego, do poziomu której dochodzą nieliczni artyści. A ponadto była ona założycielką i pierwszą przewodniczącą Czernihowskiego Oddziału Związku Ukrainek, członkinią KUN, działaczką Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. T. Szewczenki, laureatką obwodowej nagrody im. Michaiła Kociubynskiego, laureatką nagrody im. Zofii Rusowej, zasłużoną artystką Ukrainy. Wdzięczni koledzy oraz kierownictwo Czernihowskiego Obwodowego Centrum Filharmonijnego Festiwali i Programów Koncertowych ustawili pomnik na grobie znanego w Czernihowie małżeństwa Jurija Kostarczuka i Raisy Riesetniuk. Środki na jego wzniesienie zebrały wspólnie obwodowe Centrum Filharmonijne Festiwali i Programów Koncertowych oraz Czernihowski Oddział Związku Ukrainek. Proboszcz cerkwi Świętej Wielkiej Męczennicy Katarzyny UPZ KP protoprezbiter ojciec Roman (Kiinik) poświęcił pomnik i odprawił modlitwę żałobną. Uroczyście wybrzmiały utwory duchowe w wykonaniu grupy wokalnej akademickiego chóru ludowego pod kierownictwem zasłużonego działacza sztuki Ukrainy Wołodymyra Kocura. Generalny dyrektor i kierownik artystyczny Czernihowskiego Obwodowego Centrum Filharmonijnego Festiwali i Programów Koncertowych Serhij Terebun podkreślił, że naszym moralnym obowiązkiem jest pamiętać o ludziach, którzy swoje życie poświęcili kulturze, sztuce, budowie naszego państwa. Dyrektor Czernihowskiego Literacko-Memorialnego Muzeum-Rezerwatu M. M. Kociubynskiego Ihor Kociubynski zauważył, że pani Raisa wraz ze śp. pedagogiem i działaczką «Proświty» panią Antoniną Kociubynską na początku lat 90. ubiegłego wieku odradzały ukraińskie tradycje i obyczaje oraz tworzyły Związek Ukrainek. „Uczyniły ze mnie patriotę Ukrainy, przyprowadziły mnie do szeregów Czernihowskiej «Proświty» jeszcze w 1990 roku” — powiedział słowa wdzięczności małżeństwu Kostarczuk-Riesetniuk poeta, działacz «Proświty», ukrainoznawca i działacz społeczny Stanisław Żurawel. „Nauczyła mnie kochać Ukrainę i walczyć o nią. Miała wielką siłę energetyczną, którą zapalała wszystkich wokół” — wzruszona opowiedziała Olha Żurył, która kontynuuje dzieło Raisy Riesetniuk i kieruje Czernihowskim Oddziałem Związku Ukrainek. Kolega Raisy Riesetniuk, zasłużony pracownik kultury Ukrainy Mykoła Borszcz wspomniał jej tytaniczną pracę po wsiach i miasteczkach obwodu, kiedy sama chodziła do ludzi pracujących w polu i tam, przy napół zrujnowanych wiejskich budynkach, niosła im słowo ukraińskie. „Nigdy nic nie prosiła dla siebie, tylko dla ludzi i dla wspólnej sprawy bezinteresownej służby swojemu narodowi” — podkreślił znany działacz kultury i społeczny Wołodymyr Prychodźko.
Maschinelle Übersetzung
W Ługańskiej Obwodowej Bibliotece im. Maksyma Gorkiego zebrali się mieszkańcy Starobielska, aby porozmawiać o historycznej pamięci II wojny światowej. Spotkanie odbyło się w dość aktualnym formacie dyskusyjnej platformy, zakładającym zorganizowanie komfortowej przestrzeni do rozmów dla użytkowników biblioteki. W trakcie spotkania goście omawiali miejsce rodzinnego kraju w światowej tragedii oraz to, jak każdy postrzega wojnę. Mieszkańcy miasta dzielili się też wspomnieniami o bliskich, uczestnikach tamtych wydarzeń, i wyrażali swoje refleksje o wojnie przez pryzmat współczesności. Najważniejszym wskaźnikiem sukcesu takiego spotkania była różnowiekowa publiczność, która zgromadziła się w bibliotece. Swoje poglądy wyrażali studenci, przedstawiciele różnych organizacji społecznych i kulturalno-oświatowych, a także oficerowie grupy CWS OTU „Ługańsk”.
Na pytania sporne odpowiedzi pomagał znaleźć socjolog, zastępca dyrektora ds. pracy społeczno-humanitarnej Instytutu Nauk Fizycznych, Matematycznych i Technologii Informacyjnych Ługańskiego Uniwersytetu Narodowego im. T. Szewczenki Wadim Serhijowycz Pliasow. Dyskutowano o takich problemach, jak wojna i sztuka, sposoby zakończenia wojny, kształtowanie społecznej odpowiedzialności jako gwaranta pokoju i ładu w kraju. Omawiano pomysły dotyczące sposobów jednoczenia ludzi wokół historycznej prawdy. Wszyscy zgodzili się, że przede wszystkim należy zachęcać społeczność do dyskusyjnej platformy — do rozmów w nieformalnej atmosferze, w której panuje aktywna wymiana zdań, porozumienie i wzajemny szacunek.
Centrum Prasowe ŁOUNB im. O. M. Gorkiego
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
pory. Metaforyczny świat obrazów poety i artysty stał się wspaniałymi tekstami-podpisami: “Raduj się, ziemio, nie spowita kwiecistym zbożem! Rozpuść się, różanym liliowcem zakwitnij”, “Niby cud. A wokoło szerokolistne topole, A tam i las, i las, i pole, I sine góry za Dnieprem”, “Dajże, Boże, kiedykolwiek, Choć na starość, stanąć Na tych górach okradzionych W małej chacie”… I tak poetyckie podpisy do każdej strony. To artystyczne arcydzieło — swoisty przewodnik, który ma osobny rozdział o Kaniowie i Kaniowszczyźnie. I oznaczony on jest słowami Borysa Olijnyka “…I otwiera mi bramy do Kaniowa Taras państwowym złotym kluczem”. Należy dodać, że w wydaniu wykorzystano materiały funduszy muzealnych, gdzie przechowywane są dziesiątki tysięcy eksponatów artystycznej szewczenkiany, a także pocztówki, zdjęcia z kolekcji Wołodymyra Jaciuka i Ihora Lichowego, fotografie Hryhorija Hrycenki i Wiktora Tarachana. Projekt wydania stworzyli Wołodymyr Pyłypjuk i Borys Wełykhołowa. Moim zdaniem, każdy z autorów mógłby za credo Marka Czeremszyny powiedzieć: “Kocham poezję, pisaną i niepisaną, malowaną i niemalowaną, rzeźbioną i nierzeźbioną”. Właśnie tymi słowami można scharakteryzować twórczą współpracę I. Lichowego i W. Pyłypjuka, w której wyznali swoje uduchowienie muzą Szewczenki oraz poznanie ekspozycji kaniowskich muzeów, architektonicznych arcydzieł miasta i okolicznego arealu Tarasowej Góry.
Maschinelle Übersetzung
Wasyl MARUSYK, zasłużony dziennikarz Ukrainy. Niedawno wydany bogato ilustrowany fotoalbum-foliant „Szewczenkowski rezerwat narodowy”, współautorstwa naszych znanych współczesnych — muzealnika Ihora Lichowego oraz fotoartysty Wasyla Pyłypjuka, stał się najnowszą kroniką Uświęconej, Wymodlonej i Opiewanej przez ludzi z całego świata Mogiły poety, do której już od półtora wieku przychodzą, jak na pielgrzymkę, do najwybitniejszego ukraińskiego geniusza. Dzięki twórczemu talentowi i życiowemu doświadczeniu autorzy stworzyli tę książkę na progu bieżącego roku na zlecenie Państwowego Komitetu Telewizji i Radia Ukrainy. Pomysł tego wydania, poświęconego Narodowemu rezerwatowi, powstał, jak zaznaczają wydawcy, w procesie komunikacji dwóch zakochanych w Tarasie Szewczence oraz rodzinnych stronach Ukraińców, z których jeden mieszka w Kijowie, a drugi we Lwowie. Obaj jednak uważają się za ziomków i duchowych potomków wielkiego Kobziarza oraz postrzegają Górę Tarasową jako ukraiński Everest, na który powinien wspiąć się każdy choć raz w życiu uduchowiony potomek poety. Jako epigraf do fotoalbumu autorzy wybrali wiersz „Kaniów” (1961) amerykańskiego Ukraińca Światosława Hordynskiego, który zaczyna się tak: „Oto góra, od gór najwyższych wyższa…”. Od czasu stuletniej rocznicy powtórnego pochówku poety i malarza mamy artykuł rumuńskiego uczonego Eusebiu Camilara „W Kaniowie”: „…przy pomniku Tarasa Szewczenki: niebo i ziemia połączyły się w czarującym spokoju, od czasu do czasu przeszywanym świetlnymi łunami dnieprowego pasa”. I dalej: „Miliony łun nieba i odcienie rzeczy dla przyszłego Artysty wypełnione były sensem i powołaniem, jednocześnie zniewalając go, a on jeszcze od dzieciństwa próbował opowiadać je za pośrednictwem kolorów. Światło dla niego było muzycznym strumieniem milczenia podobnie do tego, jak szelest w wyobraźni wyjątkowego dziecka przekształcał się w światło…” (Antologia „Rumuńska Szewczenkiana”). To uroczyste słowo bukareszteńskiego profesora, moim zdaniem, najdokładniej odtwarza zamysł I. Lichowego i W. Pyłypjuka. Ze wspaniałą naukowo-publicystyczną przedmową o historii Narodowej świętości — z poetyckimi aforyzmami poety oraz myślami działaczy światowej kultury Iwana Franki, Hryhorija Czestachiwskiego, Sofii Rusowej, Akakija Ceretelego, Lwa Żemczuznikowa, Iwana Łypy, Wasyla Stefanyka, Iwana Bunina, Rainera Marii Rilkego, Serhija Jefremowa — wystąpił wieloletni kierownik Rezerwatu, działacz państwowy i społeczny, dyplomata, kulturoznawca i muzealnik Ihor Dmytrowycz Lichowy. Jego współautor — laureat Nagrody im. Szewczenki z 1994 roku, wydawca 112 autorskich fotoalbumów i podręczników, profesor, kierownik katedry fotoartu Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Kultury i Sztuki Wasyl Wasylowycz Pyłypjuk. Trzeba powiedzieć, że znany teraz na świecie najpotężniejszy fotoartysta z Ukrainy ponownie ujawnił swój dar czarującego „obiektywisty” dawnej i wiecznie młodej Kaniowszczyzny. To nowy, trzeci tom wybitnego fotoartysty. Pierwszy: „Szewczenkowa dedykacja” (na dwustulecie poety pod adresami „Malowniczej Ukrainy”) oraz drugi: „Ukraina — ziemia Tarasa” (miejsca pobytu poety na rodzinnej ziemi). Na korzyść autorów, poetyckie wersy Szewczenki pomogły wcielić zamysł w życie poprzez tekstowy akompaniament krajobrazowych lub kompozycyjnie odtworzonych fotografii w zimowe, wiosenne, letnie czy jesienne dni porannego, południowego i wieczornego czasu. Każdy z nas, kto przychodzi na Górę Tarasową o każdej porze roku, zwłaszcza w czasie Szewczenkowej wiosny (marzec—maj), zwraca się w pokłonie do poety, powtarzając słowa Liny Kostenko: „Kobziarzu! Znowu do ciebie przychodzę, bo ty dla mnie sumienie i prawo”.
Maschinelle Übersetzung
Kilka słów o Nauczycielach… Nie w tym sensie, że o tych, którzy uczyli rozpoznawać „a” czy „b”, mnożyć albo rozróżniać wzory chemiczne i prawa fizyki, lecz o Nauczycielach życia. Los zesłał mi jednego Nauczyciela, od którego mądrości w ciągu dwóch dni napiłam się magicznego balsamu, wzmacniającego siły duchowe — Iwana Pawłowicza Buczkowskiego, byłego przewodniczącego Proświty powiatu horodockiego na Lwowszczyźnie, a obecnie członka Towarzystwa Oświatowo-Krajoznawczego „Rodzinny Kraj”. Poznaliśmy się podczas wyprawy, którą świetnie zorganizowali i przeprowadzili przewodniczący tego towarzystwa Wasyl Semenowicz Lило oraz I. P. Buczkowski. Ta wyprawa to 41. odwiedziny przez Iwana Pawłowicza miejsc związanych z Szewczenką na Czerkaszczyźnie, a jemu już 94. rok od urodzenia… Na tle duchowego wyczynu tego Człowieka, który uważa za swój święty obowiązek pokłonić się pamięci innego Człowieka, codzienne podróżne kłopoty, mało wygodny autobus, nasze „atrakcyjne” miejscami drogi — rozpłynęły się i zagubiły w swoim odwiecznym kurzu…
czas nauczał razem z żoną Tetianą Mykołajiwną. Jednak w rodzinnej wsi Kupnowycze w rejonie samborskim sąsiedzi zaczęli szemrać: dlaczego zapomniał o rodzinnej wsi?.. A kredyt zaufania, jakim cieszył się Nauczyciel, był wielki: ludzie wiedzieli, że już w dalekich latach 1944–1947, ryzykując życiem, Iwan Pawłowycz prowadził podziemny „Uniwersytet historii Ukrainy” dla żołnierzy UPA. I oto znowu ta sama droga: wyznaczenie miejsca przez wspólnotę, wykonanie popiersia, zasadzenie parku, chodzenie po gabinetach i… weto „sowieckiej władzy” na 21 lat: „ni-z-z-zia!”. I dopiero w 1989 roku popiersie zajęło swoje miejsce. Ile sił zostało wydanych?!. Kto próbował „przebić tę skałę” u nas, ten wie! 3-cia. Lekcja wierności. Całe życie Iwana Pawłowycza to podwижnicza praca nad przebudzeniem i zgromadzeniem świadomych Ukraińców (nie tych „uświadomionych”, o których z pogardą piszą „watnicy”, lecz prawdziwej szlachetnej galicyjskiej inteligencji, która wychowywała się w moralnym klimacie narodowej pamięci i święcie strzegła czystego dążenia do bycia sobą we własnym kraju). Dwa hasła, których nie zdradził i które z godnością przeniósł przez całe swoje życie. 4-ta. Lekcja patriotyzmu. Nie tego wielosłownego, jaskrawo-barwnego, pokazowo-bagato-
tego, lecz głębokiego i szczerego, a za każdym słowem którego kryje się Czyn! Nie słyszałam w życiu doskonalszego wykonania wierszy Szewczenki… Głos Iwana Pawłowycza nabrał mocy, nagle w nim obudziły się młodzieńczy zapał, męska żelazna twardość i poniósł się nad Dniprem i urwiskami słowo Szewczenki, napisane wtedy także o nas, dzisiejszych, niestety… (Ku wielkiemu żalowi, proroczych słów i przestróg my, Ukraińcy, nie usłyszeliśmy i nie wzięliśmy ich za wskazówkę, jak mało ich wciąż bierzemy pod uwagę…) rozbrzmiewało, wywołując drżenie ciała i niepohamowane łzy, których nie mogą powstrzymać nawet mężczyźni… Zaczarowane dzieci zamilkły i wchłaniały sercem siłę i energię dwóch wielkich Mężów, dwóch twoich utalentowanych synów, Ukrainо, Tarasa i Iwana… Kiedyś Ostap Wysznia, określając wielkość Szewczenki dla Ukrainy, powiedział mniej więcej tak: „Wystarczył jeden człowiek, aby uratować cały naród”. Szewczenko nie dopuścił, byśmy my, Ukraińcy, wszyscy jak jeden mąż zgubili się (czytaj: spolszczyli się i tym podobne), postawił na straży obok nas swoje Słowo, które i dziś budzi i wzywa, lecz potrzeba tysięcy innych Nauczycieli, którzy to słowo do nas poniosą. Dziękuję Ci, wielki Nauczycielu Iwanie Pawłowyczu, za Wasze bezcenne Lekcje Ducha! Mocnego zdrowia Panu, głęboko szanowny Iwanie Pawłowyczu, na mnogie i błogie lata!
Maschinelle Übersetzung
Vita DZYMA, Łarysa MYKOŁENKO, Olha BIŁOKIŃ Kolejny krok do przywrócenia narodowego wizerunku muzeum Tarasa Szewczenki przy jego grobie w Kaniowie zgodnie z zamysłami Wasyla Kryczewskiego został wykonany 15–16 maja tego roku — na galerii westybulu zainstalowano drewniane ogrodzenie, wykonane w technice intarsji. Prace, za zgodą instytucji państwowych i zajmujących się ochroną zabytków, wykonali z zachowaniem obowiązującego ustawodawstwa w sferze ochrony dziedzictwa kulturowego pracownicy spółki z o.o. „Kijowski Międzyobwodowy Specjalistyczny Naukowo-Restauratorski Zarząd Projektowo-Produkcyjny”: kierownik warsztatu Wołodymyr Nowosad, stolarze Wołodymyr Wysztykaliuk, Jan Wojcechowski, Kostiantyn Bryk, Andrij Łesyn. Po zakończeniu dyrektor generalny Szewczenkowskiego Narodowego Rezerwatu Marian Piniak wręczył mistrzom Podziękowania rezerwatu, podkreślając wysoką jakość wykonanego zadania w przededniu uroczystego uczczenia przez Ukrainę pamięci Kobziarza. Dokumentację projektowo-kosztorysową na wykonanie tych drewnianych barierek Instytut „UkrNDIprojektrestawracja” (główny architekt projektów: Wasyl Beziakin) opracował jeszcze w 2008 roku (na jednym ze zdjęć: fragmenty inkrustowanego ogrodzenia podczas jednego z przyjazdów na Tarasową Górę w 2009 r. ogląda wnuk architekta muzeum Wasyl Linde Kryczewski). Jednak na rysunkach z 2010 roku pojawił się napis: „Anulowano. Wykonuje się ogrodzenie zgodnie z koncepcją TAM „Ł. Skoryk”. Jak wiadomo, ową niesławną koncepcją, zatwierdzoną przez ówczesnego ministra kultury Ukrainy M. Kułyniaka, przekreślono zamiary architektów muzeum Wasyla Kryczewskiego i Petra Kostyrki dotyczące wystroju muzeum w stylu narodowym: pełnokolorowy witraż zamieniono na szary z odcieniami, malowidła na suficie zakryto sufitem napinanym, ogrodzenie wówczas zamontowano szklane i in. W ciągu lat 2015—2016 rozpoczęto odrodzenie zabytku architektury oraz pracę nad godną reprezentacją kolekcji muzealnej z uwzględnieniem życzeń licznych wielbicieli Tarasa Szewczenki z Ukrainy i innych krajów świata, w szczególności odnowiono ornamentalny polichromowany witraż według szkiców Wasyla Kryczewskiego w westybulu muzeum pod kierownictwem mistrza witrażysty Wołodymyra Żehuły oraz zasłużonego artysty Ukrainy, laureata Nagrody Szewczenkowskiej Anatolija Hajdamaki. Odsłonięto malowidła w kasetonach na suficie westybulu w obecności artysty Wasyla Linde Kryczewskiego oraz przedstawicieli fundacji charytatywnej „Dar”, którzy realizowali na Tarasowej Górze zdjęcia do filmu dokumentalnego „Wasyl Kryczewski”. Obecne zmiany to kolejny dar dla wielbicieli Kobziarza. Walentyna MATIASZUK, kierownik katedry edukacji społecznej, kandydat nauk historycznych, Lwów A teraz o wyciągniętych lekcjach: Lekcja 1. Nazwę ją „Lekcją dobroci, akceptacji i wdzięczności”. Każdego ranka Iwan Pawłowycz (dla którego wszystko było dobre — pogoda, sen, jedzenie… — wszystko i wszyscy byli DOBRZY!!! I cichy jasny uśmiech na potwierdzenie słów!) wzywał nas do rozpoczęcia dnia modlitwą do Stwórcy i podziękowaniem Bogu, światu, sobie nawzajem… 2. „Lekcja męstwa”. Wchodząc samodzielnie po schodach na Tarasową Górę w Kaniowie, Iwan Pawłowycz zwrócił się do wszystkich z krótkim słowem-wspomnieniem… Po raz pierwszy odwiedził grób Szewczenki w 1948 roku, wziął z niego grudkę ziemi i złożył przed sobą ślubowanie postawienia pomnika Kobziarzowi. Gdzie, kiedy, jaki — nie zastanawiał się wtedy, po prostu wewnętrznie wiedział: pomnik musi być! Stało się tak, że ówczesna władza nie wspierała duchowego zrywu i na wszystkie wnioski otrzymywał twardą, bezapelacyjną odpowiedź: „Niecelowo…”. Ale kiedy ktoś czegoś gorąco pragnie — jego energia zaczyna wibrować w kosmosie, przyciągając te serca, które są zdolne ją poczuć i wesprzeć. I oto, dzięki jego pracy organizacyjnej z ludźmi, niestrudzonemu chodzeniu po „wysokich” gabinetach, niezłomnej wytrwałości z ryzykiem dla kariery, od września 1964 roku stoi pierwszy w rejonie gródeckim pomnik Kobziarza we wsi Hradówka, w którym w tamtym
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
głodu, który widzimy w parku Wiecznej Sławy w Kijowie. Tam tylko świeca pamięci wydaje się nieco wygładzona, a wszystko inne wokół niej to całkowite poszarpanie, połamanie i rozdarcie; takimi jawią się tam płyty wokół monumentu, takimi witają naszych współczesnych symboliczne groby z milionami zmarłych, których nazwy wsi i miast wyryto na takich samych poszarpanych stelach, umieszczonych niedaleko podnóża monumentu… Poetycki język książeczki pracy matki Mykoły Tomenki też jest tak samo poszarpany-połamany, i to nadaje mu przejmującego dramatycznego napięcia oraz tragicznego kolorytu. W utworach muzycznych podobny nastrój przekazywany jest rwanymi połączeniami dźwiękowymi, a w rzeźbie i w poezji słownej — właśnie takimi, faktycznie — materialnymi wyrazami poszarpanych form i treści. Myślę, że z czasem znajdzie się kompozytor, który spróbuje swoimi środkami również odtworzyć i nieznany światu radziecki głód, i położoną na Równo rok, jak pochowałem brata. Przyjechałem na rocznicę. Widziałem go nie raz, zatroskanego, w tej szarej starej marynarce. To studnie kopał, to podłogi kładł, to łaty przybijał, to ze sklepu niósł świeży chleb i szprotki. Lubił żartować, a pod nastrój śpiewał z duszy. I oto nie ma brata. I świat opustoszał jakoś… Jeszcze przecież stosunkowo młody… A szara stara marynarka wisi w sieniach, jakby Jewhen właśnie zdjął ją i poszedł ręce myć… W prawej kieszeni kilka gwoździ zostało… On nie zdążył wbić ich, nie zdążył zrobić czegoś zaplanowanego… konkretnego. Wszystkiego kilka gwoździ… Zaciskam je w pięści i czuję, jak kłują mnie aż w samo serce… Konie pod jesiennymi deszczami Przyjdzie siwy Koń do chaty i powie: — Już siano skoszono, kopytami ziemię zbito i Jesień za sobą gęste deszcze ciągnie… I będzie mu smutno-smutno samemu na łące… On zarży do Jesieni, która ciągnie gęste deszcze za sobą, ale nikt mu nie odpowie… A widzieliście, jak pasą się konie pod jesiennymi deszczami?.. Tato, kogucik śpiewa! Tarasowi Było już daleko po północy. Słodko się spało. Kiedy słyszę:
Maschinelle Übersetzung
...Oglądam i słucham płyty, na której zebrano około dwóch tuzinów piosenek Mykoły Tomenki, i widzę, że jego utwory wykonuje nie jeden, a kilka zespołów wokalno-muzycznych Ukrainy: i kapela bandurzystów, i zespół okręgu pogranicznego, i sławny chór „Łonok”. Wykonanie tego ostatniego zespołu najbardziej przypada mi do serca, bo skoncentrowano w nim coś bardzo serdecznego, ludowego i… cierpiętniczego. Prawdziwie cierpiętniczo-ludowego, co Mykole Tomence zaszczepiło się jeszcze w matczynej kołysce. Wyrastał przecież w tej ludowej głębi, której ani nie wymyślisz, ani nie pożyczysz od kogoś: ona jest ci dana od urodzenia. Przyznam, że podczas i po naszym pierwszym spotkaniu z Mykołą, mało kto z nas zdawał sobie z tego sprawę. Byliśmy zwykłymi, przeważnie wiejskimi i małomiasteczkowymi chłopakami, którzy mieli za sobą albo służbę wojskową, albo naukę w jakiejś średniej szkole zawodowej, albo pracę w fabrykach. Jeden z nas — w przyszłości poeta i dziennikarz Anatolij Hryhorenko — ułożył w pewnym momencie kilka rymowanych wersów: „Trzech ich w pokoju i z nimi ja, // Jak u siebie w domu”. W pokoju w akademiku, ale też jakby w domu. Zawsze pozostawaliśmy we czwórkę; aż do przedostatnich dni nauki na uniwersytecie. Żyliśmy ciężko, zwłaszcza ci, którzy nie otrzymywali żadnej pomocy od rodziców (Mykoła Tomenko, jako sierota zupełny, był wśród nich) i dlatego mimowolnie pozostawaliśmy na całe lato na „trzeci semestr”. Dlatego był nie jeden „trzeci semestr”, gdzie nasz współlokator był nie tylko zwykłym uczestnikiem studenckiego desantu do Kazachstanu, ale przywódcą naszej brygady celiniarzy. Wybraliśmy go na brygadzistę, bo pod względem życiowym Na tym skrawku ziemi Na tym skrawku ziemi, gdzie biły nas zamiecie, gdzie wiatry zwalały z nóg, wydeptywaliśmy ścieżkę w szeroki świat… I być może dlatego jest ona tak droga nam, gdy wstępujemy na nią po latach. Widzimy na niej to, co najdroższe — swoje dzieciństwo, któremu wojna odebrała radość, a w zamian dała nam łatane spodnie na szelkach, płócienne torby, z którymi przekroczyliśmy próg szkoły, i jeszcze po dwie gorące łzy matczyne na policzkach naszych: nam było wesoło, a matki z jakiegoś powodu ocierały łzy… Wydaje się, że nigdy tej szkoły nie skończymy — nurkujemy w mądrość wieków, a tam i dna nie widać… Nie spieszcie się Nie spieszcie się. Zatrzymajcie się. Podajcie jej rękę — o tam, na skraju drogi, babcia stoi, aż do ziemi się zgięła… Całe życie swoje długie przeszła, a drogi przejść nie może… Furtka Za furtką stała twoja samotność. Nikt jej nie widział, oprócz mnie. A pamiętasz: ja stałem po tej stronie furtki, a ty po tamtej, a na podwórze twoje, co w zielonym rdeście, toczył się księżyc w pełni, i śpiewał ktoś po tamtej stronie rzeki: Cicho nad rzeką, nocka ciemna, śpi zaczarowany las. Cicho szepcze on bajkę tajemną, smutno wzdycha wierzbowy gaj… był chyba najbardziej doświadczonym wśród nas: wszak po dziesięciolatce pracował i w kopalni w Krzywym Rogu, i cztery lata odsłużył na okrętach Floty Bałtyckiej jako trałowiec w 21 dywizjonie trałowców 2 brygady, unieszkodliwiając miny, które pozostały w wodach mórz i oceanów po minionej wojnie z faszyzmem. Z minami na dziewiczych ziemiach Kazachstanu my, oczywiście, nie mieliśmy do czynienia, ale byliśmy czujni i skupieni przez cały czas: kraje dalekie, ziemie niezamieszkane, warunki pracy (przy temperaturze do czterdziestu i więcej stopni!) niemal ekstremalne. Kierować takim przedsięwzięciem (według naszej ówczesnej opinii) Mykoła Tomenko był najbardziej odpowiednią kandydaturą. Sprawy brygadzistowskie szły mu sprawnie. Najbardziej charakterystyczny szczegół: podczas „trzecich semestrów” Mykoła Tomenko każdą wolną chwilę poświęcał na układanie jakichś tekstów. Można go było zobaczyć czy to w namiocie, czy gdzieś z dala od hałaśliwego towarzystwa z ołówkiem i jakimś notatnikiem w rękach. Przy tym patrzył skupiony przed siebie, nawet poruszał rzadko wargami, a potem coś pospiesznie nanosił na papier. Takiego można go było zobaczyć i w uniwersyteckim akademiku, zwłaszcza w dzień wolny, kiedy my wszyscy mogliśmy długo dospać nocne sny, a on — świtem — już trzymał w rękach przybory do pisania i pływał w jakichś dalekich swoich poetyckich światach. Udawała mu się liryka epicka, na którą, być może, zwrócił uwagę kompozytor Ołeksandr Biłasz. I nie tylko „Biegły konie”. Ułożył do muzyki także „Morwę” i, być może, najbardziej liryczną poezję M. Tomenki „Białe ptaki śniegów”. Tak nazwano, nawiasem mówiąc, całą płytę piosenek do słów Mykoły Tomenki, gdzie brzmią w wykonaniu czołowych wokalistów takie utwory, jak „Oj, nie szumcie” (kompozytor L. Lewitowa), „Pod wierzbą bije źródełko” i „Przychodź w moje siwe wieczory” (K. Miaskow), „Ja twoje ostatnie lato” i „Matczyne ręce” (A. Paszkewycz), „Pieśń siwego łabędzia” i „Niełatwo w życiu być pierwszym” (I. Szamo), „Bocian” i „Duma o polu” (A. Hajdenko) i in. Wszyscy to kompozytorzy, rzec można, pierwszej ręki na Ukrainie, i o tym potrzebna jest osobna rozmowa; a ja tylko zwrócę uwagę na to, że i wykonawcy wymienionych piosenek w większości przypadków byli talentami również pierwszej ręki. Wśród nich widzimy genialną Raisę Kyryczenko, oryginalnych wokalistów o unikalnych głosach Ołeksandra Wasylenka, Witalija Biłonoszka, Anatolija Mokrenkę, Witalija Szportkę i in. Chciałbym tutaj trochę więcej powiedzieć o bardzo ważnym cyklu utworów poetyckich, który, być może, nie ma sobie równych w całej naszej poezji końca XX wieku. Mam na myśli zbiór „Z książeczki pracy matki”, który z jednej strony wpisuje się w ten typ twórczości, który nazwałem wyżej liryką epicką, a z drugiej — swoim głównym motywem bardzo często odbijał się w naszych rozmowach w czasach studenckich. Wtedy rzeczywiście nierzadko wspominaliśmy swoje półgłodne dzieciństwo, swoich rodziców, a zwłaszcza — matki, na których wycieńczone ramiona, w istocie, spadła owa powojenna odbudowa tak zwanego gospodarstwa narodowego w całym ZSRR. Słowo „pracować” nie jest tutaj zbyt precyzyjne, bo to nie była zwykła praca, a prawdziwa katorga. I o tej katordze poetyckie słowo Mykoły Tomenki opowiedziało również w katordżnym duchu, co odbiło się, w szczególności, i w formie poetyckiej. Przypomina mi ona ową formę rzeźbiarskiego i architektonicznego ucieleśnienia ofiar Hołodomoru. Z okazji jubileuszu (80-lecia od dnia urodzin) Mykoły Danyłowycza Tomenki ukazała się książka „Powracam dzisiaj do siebie” (Kijów, 2017, wydawnictwo „Szczek”, opracowanie Ołesia Tomenko). Jest to jak mozaikowe płótno losu, utkane ze szczerych myśli i słów o poecie, prozaiku i dramaturgu jego przyjaciół i kolegów, mieszkańców wsi i pisarzy, aktorów dramatycznych i śpiewaków — ludzi, którym nie jest obojętna twórczość Mykoły Danyłowycza i którzy sercem odczuli oraz odczuwają szczerość i przyzwoitość, talent i prostotę, ludzkość i życzliwość człowieka, który przeszedł swoje 80 lat obok nas, dzięki nam i z Bożą pomocą. Proponujemy fragment z tej książki, którego autorem jest kolega z roku Mykoły Tomenki z Uniwersytetu Kijowskiego, znany literaturoznawca, laureat Nagrody Szewczenkowskiej Mychajło NAJENKO.
Maschinelle Übersetzung
Księżyc nie zatrzymał się przy tobie, lecz potoczył się dalej, przeszedł w bród rzekę i potoczył się na… pieśń. A furtka pozostała taka, jaka była… Księżyc schował się w głębokim jarze. A tam, gdzie stałaś ty, wyrósł krzak dzikiej róży… Wiatry kołyszą stару, przekrzywioną furtkę. Wszystkie wiatry, które nadchodzą z nocnego jesiennego pola, przechodzą przez tę furtkę. I tylko wtedy, gdy rozgniewa się krzak dzikiej róży, — zasłania sobą drogę zimnym wiatrom…
Aby stać się tobą, przeszedłem przez ciebie, rzeko, jak biała nitka przez ucho igły, a ty się nie broniłaś, nie sprzeciwiałaś się, czułem twój wysoki oddech i czułem twoje ciepło. Byłem z tobą, a ty ze mną, ja w tobie, ty we mnie, rzeko. Twój wysoki brzeg trzymał cię, jak matka trzyma dziecko za rękę, a ty chciałaś wyrwać się z jego objęć i pokazać całą swoją siłę i urodę. Ale bałaś się, że zostanę sam z tym brzegiem, z kamieniem na twoim dnie, z kukułkami w brzozie — one za każdym razem płuczą tu swoje gardziołka w dzwoniącej wodzie twojej, zanim komuś skukają wiele, wiele lat… …Stałem się tobą, twoim sprężystym ciałem, rzeko. I kto nas może oderwać jedno od drugiego? Pędziłem do ciebie na słoneczniku, a ty już z daleka rozpoznawałaś mnie… Słyszysz? To uderzenia klepadła. Tam moja matka biła po ciężkich derkach, po moich lnianych spodenkach… Ale czy ty musisz wszystko pamiętać? Ileż to brodów mąciło twoją czystą wodę! I potrzebowałaś czasu, żeby woda się ustaliła. I zobaczyłem twoje czyste dno i siebie w tobie, rzeko. Nie wyrzuciłaś mnie na brzeg, gdzie leżał mój koń-słonecznik i czekał na mnie. Słyszałem, jak obejmowałaś mnie za szyję i całowałaś. Tak tylko tata obejmował mnie i całował, kiedy odchodził na wojnę… Cóż nas łączy, rzeko? Ten brzeg? Ten kamień? Ta ścieżka? Ten głos kukułki? Nie milcz tylko, tak dawno cię nie słyszałem…
Codzienna praca
Jedni chwalą siebie na wszelkie sposoby, inni chcą, żeby ich chwalono, a ci, którzy znają swoją wartość, wykonują swoją codzienną, czarnorobotniczą pracę, bo są pewni, jak ciężka bywa nieuczciwie zdobyta sława: pojęcie dziwne, wymyślone bóg wie przez kogo. A jednak to pojęcie dręczy wielu, bo sława ma wielkie przywileje: daje możliwość wzniesienia się ponad innych, zrzucenia z siebie ciężaru trosk, którymi dotąd przejmowałeś się każdego dnia, myśląc o chlebie powszednim. Postawiłbym godność wyżej niż sławę, bo godność jest na całe życie, a sława rzadko kiedy dorównuje godności, by iść obok niej. Po prostu sława przystoi naprawdę wielkim, lecz, niestety, często ich dogania, gdy już przekraczają granicę wieczności…
Między tą chatą a mną
Między tą chatą a mną — odległość jak do gwiazdy, która wysyła swoje światło przez miliony lat… Między tą chatą a mną — ból, którego niczym nie da się zmierzyć. Między tą chatą a mną — kwiat, który tak i nie rozkwitł… Między tą chatą a mną — przyjaciele, którzy nie dopuścili, bym upadł… Między tą chatą a mną — wiecznie leci bocian i nijak nie dotknie mnie skrzydłem… Między tą chatą a mną — krzew dzikiej róży, który nigdy nie gasi swojego czerwonego ogonka… byle nie zboczyć z drogi… Między tą chatą a mną…
Gwoździe
Światłej pamięci brata Jewhena
Ten marynarka tak i wisi w sieni.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
poetycką mowę Mykoły Tomenki, książeczkę pracy matki: Ręce w matki katorżniczo strudzone / Całą noc huczą… A tam gdzieś na krańcu pola czekają hektary, / Hektary tych buraków. Jaką jeszcze straszniejszą karę wymyślić / Dla spuchniętych już matek?.. Gdzieś w połowie lat 90. XX wieku słuchałem tych wierszy przez radio i, jak się później okazało, takich słuchaczy jak ja było wtedy niemało. Ich odzewy autor wkrótce umieścił jako przedmowę do osobnego wydania „Książeczki pracy matki”: słowa poety „o najdroższym, najbliższym człowieku dotyczą każdego z nas, kto ma za plecami ubogie dzieciństwo, nieznośną niewolę w kołchozach, głody 33. i 47. roku, ostatnią wojnę, która przyniosła ludziom tyle nieszczęścia, przede wszystkim matkom…”. Tak pisała weteranka pracy pedagogicznej z Połtawszczyzny L. Melnyk, a jeszcze bardziej wzruszający był odzew rodaczki poety Hanny Bondar, która pamiętała zarówno małego chłopca Kolię Tomenkę, jak i jeszcze żyjącą jego matkę. „Kiedy Kola czytał fragment poematu, — pisała ona, — nie raz zdejmowałam okulary i ocierałam łzy z oczu. Płakałam i krzyczałam na głos… Jaką prawdę napisałeś! I przypomniałam sobie, jak twoja matka rankami chodziła 12 kilometrów do Mokrej Kaligirki na zastrzyki, a kiedy wracała, od razu spieszyła do pracy w kołchozie. I tak było do ostatniej chwili jej życia. Przyszedł Fed Kołodnyj zapisywać do pracy, a twoja matka — martwa…”. Na koniec wspomnę, że nasz uniwersytecki rocznik filologów z lat 1961—1966 co pięć lat zbiera się na obowiązkowe spotkania, by się przekonać: czy wszyscy żyją i są zdrowi? Mnogiej wszystkim nam lat, a zwłaszcza — pierwszemu z nas ośmiodziesięcioletniemu jubilatowi Mykole Danyłowyczowi Tomence.
— Tato, kogut śpiewa! Tyle zdziwienia było, tyle radości błyszczało w oczkach dziecka… Podsunąłem krzesło, na którym leżał zegarek; wskazówki pokazywały początek czwartej w nocy… — Słyszysz, tato, kogut śpiewa. Pójdę do niego! Realnie oceniłem sytuację i z jakiegoś powodu aż łaskotało mnie pod samym sercem. Nie dlatego, że kogut śpiewa, lecz dlatego, że obudził emocje w duszy dziecka. Kiedy jeszcze usłyszysz w kamiennym worku miasta, żeby kogut zaśpiewał… Zresztą nie tak daleko uciekliśmy z synem od miasta: zaledwie byliśmy w Domu Twórczości, gdzie obok gospodarni ludzie trzymali kozy, króliki, kury… Kogut śpiewa! Słyszałem to jak muzykę, słowa mojego synka. Kogut swoim prostym kukurykaniem zbudził zorzę, zbudził dziecięcą wyobraźnię, przebudził moje dzieciństwo… Elektryczki, samochody, motocykle… To wszystko ryczy i huczy… A tu kogut śpiewa… Zatem jest wieczna potrzeba, by go słuchać. Nawet w środku nocy. Nie doczekawszy poranka, synek wybiegł na podwórko i zaniósł okruchy chleba kogutowi… Niech ryk pociągów, huk samochodów i odrzutowych samolotów na wieki wieków nie zagłuszy głosu koguta, byle dzieci z radości budziły się i budziły nas: — Tato, kogut śpiewa!
Maschinelle Übersetzung
W „Arsenale Artystycznym” odbył się VII Międzynarodowy Festiwal „Arsenał Książki”. Na tym forum książkowym swoje nowości zaprezentowało ponad 150 wydawnictw, działała sekcja ilustratorów, odbyło się wiele autorskich i tematycznych programów oraz projektów specjalnych, przygotowanych przez zespół kuratorski złożony ze specjalnie zaproszonych niezależnych młodych krytyków, menedżerów kultury i znanych pisarzy.
Eduard OWCZARENKO Zdjęcia autora
Na forum artystycznym zaprezentowano wystawę, będącą zilustrowaną historią popularnego czasopisma „Perec”. Karykatury tego pisma wchodziły w życie każdego radzieckiego człowieka jako niewyczerpane źródło śmiechu, a zarazem zamaskowanej propagandy. Dlaczego Ukraińcy się śmiali? Jak dotąd rysunki z „Pereca” to jedna z najmniej zrozumiałych części kultury śmiechu naszego narodu w XX wieku. Ideologiczne pismo, które co dwa tygodnie wyznaczało standardy i parametry normy poprzez pokazywanie zniekształconego – w świętach i codzienności, w intymnym i publicznym, wiejskim i międzynarodowym – było ulubione, a zarazem zaangażowane. Na wystawie przedstawiono ewolucję wydań „Pereca” w okresie radzieckim: od lat 50. do 1991 roku, a także krótko omówiono historię czasopisma. Warto dodać, że o ile w latach 70. i 80. nakład pisma wynosił 2,5 mln egzemplarzy, o tyle w czasach niepodległości zaczęło ono tracić popularność, a w grudniu 2013 roku przestało istnieć. Jednak od stycznia 2017 roku czasopismo znów się ukazuje pod zmienioną nazwą „Perec. Wesoła republika”. Wystawa prezentuje także krótkie szkice o twórczości jego artystów: Ihora Aleksandrowycza, Ołeksandra Kozyurenki, Anatolija Wasylenki i Radny Sachalatujewa. Kolejna wystawa „Arsenału Książki” opowiada o historii powstawania ilustracji i makiety książki do poematu Iwana Kotlarewskiego „Eneida” autorstwa Anatolija Bazylewicza, który swoimi ilustracjami nadał utworowi nowe brzmienie, wykorzystując „mit kozacki” jako jeden z głównych sposobów осмыслenia historii narodu ukraińskiego. W swoich rysunkach do poematu naruszył znacznie głębsze, archaiczne, a także współczesne warstwy. Jego obrazy to mieszanka antyku, mitu sarmackiego, etnografizmu XIX wieku i ówczesnego burleski w postaci różnorodnych stylizacji. Specjalnie dla „Arsenału Książki” wydano książkę „Eneida Bazylewicza”, która przedstawia historię powstawania ilustracji przez artystę, a także bada wizualne obrazy pierwszej ukraińskiej „powieści graficznej”. Jak Kozacy otrzymali antyczne popiersia, dlaczego boginie klasycznych mitów swobodnie defilowały nagie, lecz w czepcach i korałach, ile makiet i kompozycji typograficznych stworzył artysta i wreszcie czy w ilustracjach pozostał śmiech – to wszystko etapy wizualnej „eneidiady”, które można zobaczyć na wystawie. Jest to przedsmak masowego projektu „Eneida. Heroika i erotyka”, który odbędzie się w sierpniu–wrześniu 2017 roku w Narodowym Muzeum Sztuki Ukrainy i stanowi badanie wizualnej interpretacji poematu Kotlarewskiego. Na forum książkowym zaprezentowano wiele nowości współczesnej literatury ukraińskiej. Wśród nich jest książka Ołeksandry Zabużko „I znów wsiadam do czołgu”, zawierająca artykuły, eseje, wywiady i wspomnienia pisarki z lat 2012–2016. Nowe wydanie publicystyczne jest książką dla tych, którzy nie unikają szczerych odpowiedzi na palące pytania i przejmują się wyzwaniami, jakie stawia Ukraińcom współczesność. Mowa tu o chimerach „ujarzmionego umysłu”, o nowych maskach i formach, jakie w epoce mediów przybiera dawna wojna, o poszukiwaniu bohaterów, o znaczących postaciach, a wreszcie o tym, jak godność i opór wobec narzuconych reguł gry dają nową nadzieję cywilizacji europejskiej. Współczesny poeta Mykola Dżmil (Serhijenko) przedstawił na „Forum Książkowym” swoje zbiory poetyckie „Źródło prawdy” i „Krąg”. Wszystkie jego utwory łączy temat duchowości. Bezmierna, wszechogarniająca Miłość przenika wszystkie wiersze artysty. Jest to Miłość do Ojczyzny, Miłość do Matki-Natury, Miłość do wszystkich ludzi na ziemi. Jewhenija Czuprina zaprezentowała swój zbiór poetycki „W futrze”. Artystka, wokalistka punkowego zespołu „Wapno”, członkini ukraińskiego oddziału Międzynarodowego Klubu PEN, członkini NSŻU i NSPU, przewodnicząca komitetu organizacyjnego nagrody im. Ołesia Uljanenki. Gruziński pisarz Gioergi Kekelidze zaprosił na sesję autografów z okazji wydania w tłumaczeniu na język ukraiński jego książki „Guryjski dziennik”. G. Kekelidze jest młodym gruzińskim poetą, prozaikiem, publicystą i naukowcem. Od kilku lat kieruje największą biblioteką kraju – jest dyrektorem generalnym Biblioteki Parlamentarnej. Urodził się i wychował w barwnym zakątku Gruzji – Guri. Stąd tytuł książki – „Guryjski dziennik”. Ta książka jest przykładem popularnego obecnie gatunku non-fiction, prozy dokumentalnej, zbudowanej na wspomnieniach z wyraźnym autorskim stanowiskiem i elementami artystycznymi. Nie są to jedynie prywatne historie, lecz prawdziwe przypowieści, pełne głębokiego sensu. To autobiograficzny esej, w którym osobista historia przeplata się z historią całego narodu. Wielu gości odwiedziło stoisko wydawnictwa „A-BA-BA-HA-LA-MA-HA”. Jedno z czołowych dziecięcych wydawnictw kraju zaproponowało świeżo wydane książki: „Wielka ilustrowana księga bajek”, w której zamieszczono utwory ukraińskich i zagranicznych autorów, „Dżem Piri” Seiry Macintrai oraz „Dokąd odlatują ryby” Rostysława Popskiego. Wydawnictwo zaprezentowało także wybór wierszy Dmytra Pawlyczki „Dwa kolory” oraz najpełniejszą wersję „Poezji ukraińskiej XX wieku”, liczącą ponad dwa tysiące stron. Wydawnictwo „Starego Lwa” oferowało wydane w tłumaczeniu na ukraiński utwory Ernesta Hemingwaya, cykl książek Lucy Hawking i Stephena Hawkinga, a także „Szczęście w moich rękach” Agnès Martin-Lugand, „To mój dom” Catherine Ingram, „Przygody wszystkich rzeczy” Elizabeth Gilbert. Charkowskie wydawnictwo „Klub Rodzinnej Rozrywki” zapoznało z literaturą z historii Ukrainy: „Wojna z państwem czy o państwo. Ukraiński ruch powstańczy 1917–1921”, „Świt państwa ukraińskiego”, „Od Reichstagu do Iwo Jimy. Ukraina i Ukraińcy w II wojnie światowej”, „Ukraina radziecka. Iluzje i katastrofy „komunistycznego raju””, „Za kulisami „Wołynia-43”. Nieznana wojna ukraińsko-polska”. Lwowskie wydawnictwo „Apriori” przywiozło do stolicy książki Romana Horaka „Pragnąłem dla skutych wolności. Biografia Iwana Franki” oraz „Ucieczka w otchłań. Esej o Lesiu Kurbasie”, Haliny Chotkewycz „Tam, gdzie nie kłuje trawa. Hnat Chotkewycz i jego rodzina”. Natomiast wydawnictwo Wadyma Karpenki wraz z dyrektorem Iwano-Frankiwskiej Obwodowej Filharmonii przygotowało „Słownik terminów muzycznych”, zawierający około 3000 podstawowych terminów muzykologii i muzycznej gramatyki, nazwy instrumentów muzycznych i ich głównych części. W słowniku można także znaleźć graficzne przedstawienia schematów dyrygenckich i podstawowych ruchów ukraińskiego tańca ludowego.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
mówili”. Goście usłyszeli żywy śpiew, który był nieodłączną częścią życia Ukraińców w dni powszednie i święta, w radości i smutku; zobaczyli pracę mistrzów i poczuli ciągłość tradycji na przestrzeni setek wieków. Nocna wycieczka „Ukraińska tradycyjna noc” pomogła poczuć tajemniczość i siłę ukraińskiej nocy. Odwiedzający Muzeum dowiedzieli się o osobliwościach nocy, w które w ogóle zabronione jest spanie, o pracy, którą wykonywano tylko w nocy, o sakralnych działaniach oraz przedmiotach codziennego użytku, które nabierały magicznej mocy i za pomocą których można było wróżyć oraz zmieniać los. Święto zakończyło się zapomnianymi tańcami naszych przodków przy żywym akompaniamencie kapeli ludowej. Świąteczny program w Muzeum Sztuki Teatralnej, Muzycznej i Kinowej Ukrainy składał się z trzech części. W pierwszej pracownice Muzeum Tetiana Zilinska, Ołena Stadnik, Iryna Zubaczenko, Natalija Hawryłko oraz Switłana Wałuca opowiedziały o życiu światowych sław teatralnych — afroamerykańskiego aktora. Folklorystyczne widowisko „Ziarno wyrośnie…”
Maschinelle Übersetzung
Eduard Owczarenko Zdjęcia autora Pierwszy ukraiński film dźwiękowy „Entuzjazm (Symfonia Donbasu)” nakręcił mistrz światowej awangardy filmowej Dzyga Wiertow. Wyszedł on na wielki ekran w 1930 roku. Film o sukcesach i osiągnięciach pierwszego planu pięcioletniego ZSRR, w którym wysławiono industrializację i kolektywizację, propagowaną przez władzę i wspieraną przez część ludności wprowadzonej w błąd. Dzisiaj ten film ogląda się ciężko, ponieważ współczesny widz rozumie, jak bardzo sprzeczne są kadry filmu i w co obróciła się ideologia, niemal idealnie zapisana na papierze. Jednak i dzisiaj są ludzie, którzy wspierają radziecką politykę i nie rozumieją przyczyn Hołodomoru. Właśnie ci ludzie są oparciem agresora na okupowanych terytoriach obwodów donieckiego i ługańskiego. A przyjaciele Narodowego Muzeum „Memoriał ofiar Hołodomoru” — etnowarsztat „Koło” z Winnicy poprzez artystyczny szkic „Ziarno rośnie…” zmusili do myślenia o ogromie narodowej katastrofy, która spotkała naród ukraiński w XX w. — Hołodomorze, i o tym, że mimo wszystko naród się uformował, ci, którzy przeżyli po ludobójstwie, dali życie następnym pokoleniom, które proklamowały niepodległe państwo ukraińskie i dokonały Pomarańczowej Rewolucji oraz Rewolucji Godności. Narodowe Centrum Kultury Ludowej „Muzeum Iwana Honczara” odtajniło historie pamiętnych znalezisk fundatora Muzeum Iwana Honczara — przedmiotów z jego zbiorów, od których wszystko się zaczynało. To pięć unikalnych obrazów ludowych „Kozak Mamaj” z Fastowa na Kijowszczyźnie, z miasta Kobielaki i wsi Ostapie na Połtawszczyźnie, ikony „Święty Nikita” oraz „Anioł ze świecą”, które Iwan Honczar, według podań ludowych, uważał za namalowane przez Tarasa Szewczenkę, legendarna drewniana rzeźba „Zbawiciel” („Święty”) z Monasteru Motronińskiego na Czerkaszczyźnie, czerwony huculski serdak ze wsi Biłoberezka na Kosowszczyźnie oraz biała świta ze wsi Nowe Sanżary (Połtawszczyzna), której zbieraczowi, niestety, tak i nie udało się nabyć. Następnym świątecznym wydarzeniem Muzeum Iwana Honczara była interaktywna wycieczka, podczas której milczące eksponaty „ożyły” i „za- Iry Fredericka Aldridge’a, który był znajomym Tarasa Szewczenki, oraz Sary Bernhardt, a goście mieli okazję poczuć się jak gwiazdy i zostawić odciski na muzealnej alei gwiazd. Także odwiedzający dowiedzieli się wielu ciekawych rzeczy o znanych działaczach ukraińskiej kultury. W szczególności Marko Kropywnycki tak wiarygodnie odtwarzał postać Josypa Byczka w spektaklu „Głytaj, albo Pająk”, że podczas jednego z pokazów jego narzeczona, która była obecna na sali, wykrzyknęła „łotr!” i po tym zerwała zaręczyny. Iwan Franko — pierwszy profesjonalny ukraiński pisarz, który przez wiele lat żył wyłącznie z pracy literackiej, a także lubił łowić ryby rękami w bystrych górskich rzekach. A Symon Petlura przed burzliwymi czasami rewolucyjnymi kierował częścią literacką Teatru Mykoły Sadowskiego, był krytykiem teatralnym i wydawcą. Podczas drugiej części goście zanurzyli się w świat starych filmów, które przypominały lekkie sny. A trzecią stał się unikalny performens muzyczny. Stołeczne placówki muzealne przygotowały bogate programy, poświęcone Międzynarodowemu Dniu Muzeów. Narodowe Muzeum „Memoriał ofiar Hołodomoru” zaprezentowało pierwszy ukraiński film dźwiękowy „Entuzjazm (Symfonia Donbasu)” oraz widowisko folklorystyczne „Ziarno rośnie…”; Narodowe Centrum Kultury Ludowej „Muzeum Iwana Honczara” zaprosiło na nocną wycieczkę „Ukraińska noc tradycyjna”, a Muzeum Sztuki Teatralnej, Muzycznej i Filmowej Ukrainy zaproponowało niezapomnianą podróż aleją gwiazd. Tetiana Zilinska odkrywa tajemnice twórczości Iwana Franki Bądźmy razem! PRENUMERATA—2017 PRENUMERATA—2017 Koszt prenumeraty Koszt prenumeraty
Maschinelle Übersetzung
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracyjne KV nr 4066 z 02.03.2000 r.
Redaktor naczelny Pawło MOWCZAN
Maschinelle Übersetzung
Redaktor dyżurny Nadija KYRIAN. Księgowość 279-41-46. Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001. E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua. Wydrukowano z gotowych form fotograficznych w spółce z o.o. “Polihrafcentr” w środę. Nakład ogólny w maju — 20 000. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety.
Maschinelle Übersetzung
Redaktor naczelna Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Natala SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks) na 1 miesiąc na 1 miesiąc 11 hrywien 46 kopiejek. na pół roku na pół roku 65 hrywien 66 kopiejek.
Maschinelle Übersetzung
Sekretarz odpowiedzialny
Iryna SZEWCZUK
Dział pracy proświatiańskiej
Nadija KYRJAN
Dział kultury
Eduard OWCZARENKO
Dział korekty
Tetiana SZCZERBAK
Iryna STELMACH
Skład komputerowy
Iryna SZEWCZUK
Wołodymyr ŻYHUN
Redaktor internetowy
279-39-55
Maschinelle Übersetzung
Odpowiedzialność za rzetelność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji obowiązkowe jest powołanie się na „Słowo Proświty”. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617
Maschinelle Übersetzung