Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWissen · Menschen · Zukunft
Seite · S. 5Originalseite ↗

Towarzystwo, które kształtuje naród

Слово Просвіти, №22 за 2012 рік

Zakończenie. Początek w nr 21 z 2012 r. Przed granitową postacią Kamieniara tworzyło się Towarzystwo, wybierano jego radę. Był to pierwszy nieautoryzowany wiec we Lwowie, po którym potoczyła się lawina wielotysięcznych zgromadzeń pod gołym niebem — 16, 21 czerwca, 7 lipca, 4 sierpnia itd. Ludzi rozpędzano, bito gumowymi pałkami, zastraszano, ale za każdym razem zbierało się ich coraz więcej. Śpiewano „Testament” i „Modlitwę za Ukrainę”. Po raz pierwszy od długich lat nad Lwowem rozbrzmiało Frankowe „Nie pora, nie pora…” oraz „Jeszcze nie umarła…”. Nie tylko starsi — młodzież! — znała melodię i słowa zakazanych pieśni! Jak wiele znaczy słowo! Rodzime słowo, ukraińskie słowo, zniewolone, upokorzone przez bandę ignorantów, którzy uzurpowali sobie prawo do decydowania o losach narodów, wyrwało się na wolność rodzimą pieśnią, która, jak się okazuje, żyła w sercach milionów. Oto czym jest głos krwi, oto czym jest „Proświta”! A Zgromadzenie Założycielskie Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki jednak się odbyło — w tym samym Klubie Budowniczych, tylko 20 czerwca. Władza zrozumiała, że zakazami już nic nie zdziała. Ukraińcy budzili się z długiego snu. Jak wiele znaczy słowo! Zjednoczonych w Towarzystwie ludzi bali się kompartyjni ideolodzy. Działalność i duch Towarzystwa były odczuwalne we wszystkim. Liczne akcje w Galicji, wyjazdy na Wschód, przywrócone z zapomnienia imiona ukraińskich bohaterów, działaczy nauki i kultury… Jak grzyby po deszczu zaczęły pojawiać się komórki w zakładach pracy, w instytucjach i placówkach oświatowych. Przewodniczący Towarzystwa Roman Iwaniczuk szczególną wagę przywiązywał do tworzenia komórek w zrusyfikowanych przez lata władzy radzieckiej instytutach. Podkreślał, że jeszcze w 1907 roku w artykule „Wyzwolenie Rosji i kwestia ukraińska” Mychajło Hruszewski pisał: „Dopóki język ukraiński nie zdobędzie sobie miejsca w wyższej szkole, dopóki nie służy jako organ wykładowy na uniwersytetach i w innych placówkach edukacyjnych, dopóki nie stał się narzędziem pracy naukowej w wykładaniu i literaturze, dotąd społeczeństwo, narodowość, która posługuje się tym językiem, będzie czuła się na pozycji niższej, kulturowo niepełnowartościowej nacji”. Czy nie dlatego ukrainofoby wszystkich czasów na wszelkie sposoby hamowały i hamują rozwój oraz rozpowszechnianie języka ukraińskiego na Ukrainie? Im, widocznie, bardzo chce się, aby ten dobry, pracowity, mądry naród, który od dawna karmił świat chlebem i niewyczerpanym intelektem, pozostawał niewolnikiem na swojej błogosławionej ziemi, która dla leni, złodziei i ich lokajów jest jedynie terytorium wzbogacania się. Z doświadczeń Politechniki Lwowskiej 14 grudnia 1988 roku komórka Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki została utworzona na Politechnice Lwowskiej. Mówić o działalności Towarzystwa i jego orędownikach można wiele: o licznych imprezach kulturalno-oświatowych, o masowym udziale w żywym „łańcuchu jedności”, o jednomyślnej postawie obywatelskiej razem z kierownictwem Instytutu podczas strajku głodowego studentów w Kijowie i o wielu innych rzeczach. Ale pośród mnóstwa dobrych i, powiedziałabym — państwowej wagi spraw, muszę osobno opowiedzieć o jednej szczególnej, która stała się przełomową w procesie odrodzenia języka ukraińskiego, jego wprowadzenia we wszystkie sfery życia kolektywu, a co za tym idzie — powrotu ukraińskiego ducha na Politechnikę. Wspomina przewodnicząca Towarzystwa „Proświta” Narodowego Uniwersytetu „Politechnika Lwowska” profesor Chrystyna Bursztynska: — Rektorat Politechniki nie tylko poparł inicjatywę Towarzystwa, by przywrócić rodzimy język w procesie nauczania, ale też zachęcał naukowców i pedagogów do tej pracy. Wspólnie z przedstawicielami administracji opracowaliśmy Program działań organizacyjno-metodycznych w zakresie wdrażania Ustawy „O językach w Ukraińskiej SRR”, który w kwietniu 1990 roku zatwierdziła Rada Naukowa Politechniki Lwowskiej. Zauważcie: to było ponad rok przed ogłoszeniem Niepodległości! W nim były jasno określone główne zadania: ukraiński język wykładowy, zapewnienie procesu nauczania ukraińskojęzyczną literaturą dydaktyczno-metodyczną, pisanie (lub tłumaczenie) podręczników i pomocy naukowych w języku ukraińskim, przygotowywanie prac naukowych, tworzenie słowników terminologicznych i przekładowych, prowadzenie dokumentacji. Dla każdego etapu wskazano terminy i konkretne osoby odpowiedzialne za wykonanie tych zadań. Kwestia ta była stale pod kontrolą Rady Naukowej i rady Towarzystwa. Dwa razy w roku przeprowadzaliśmy kontrole wykonania Programu, raporty wysłuchiwała Rada Naukowa instytutu, przyjmowała odpowiednie uchwały. Materiały z kontroli drukowano w gazecie instytutowej. Wydawałoby się — i co w tym nadzwyczajnego? Ale dobrze pamiętamy tę zgodną, tytaniczną pracę całego kolektywu. Ogromną rolę odegrało Laboratorium Terminologiczne (NDL-89), utworzone w 1991 roku przy Politechnice Lwowskiej. Wiele lat kierował nim autor kilku podręczników w języku ukraińskim, redaktor krótkiego słownika elektrotechnicznego profesor Wołodymyr Perhacz. Po roku stanął on na czele utworzonego wspólnym zarządzeniem Państwowego Komitetu Standardów oraz Ministerstwa Oświaty Ukrainy Komitetu Technicznego standaryzacji terminologii naukowo-technicznej (od 1996 roku kieruje nim docent Bohdan Rycar). Niemało wysiłku, serca i intelektu włożył w tę sprawę drugi przewodniczący Towarzystwa Języka Ukraińskiego, świętej pamięci docent Jewhen Szmorhun. Jednym z najistotniejszych kroków, które pomogły Politechnice przejść na ukraiński język wykładowy, stało się utworzenie własnego wydawnictwa. Ta idea i jej realizacja należały do niezapomnianego rektora Jurija Rudawskiego (21 lutego minęło pięć lat, jak przestało bić jego szlachetne serce). Dalekowzroczny kierownik, mądry strateg i sternik, prawdziwy mąż stanu, rozumiał, że bez potężnej nowoczesnej bazy poligraficznej nie uda się zapewnić procesu nauczania literaturą w języku ukraińskim. Wiele znaczył też jego osobisty przykład. Wielka zasługa w utrwaleniu języka ukraińskiego przypada katedrze o tej samej nazwie i osobiście jej kierownikowi Hennadijowi Wozniukowi. Utworzona jeszcze w 1989 roku, katedra stała się centrum ukraińskości. Oprócz tego, że jej kolektyw swoim członkostwem, intelektem i pracą znacząco wzmocnił Towarzystwo, przygotowywał słowniki i inne wydawnictwa językoznawcze, prowadził wielką pracę wychowawczą wśród studentów, występował z artykułami oświatowymi na łamach „Lwiwśkoho politechnika” (później „Audytorii”) — wykładowcy i naukowcy katedry prowadzili kursy języka ukraińskiego dla tych, którzy go nie znali i chcieli się nauczyć, w szczególności dla kadry wykładowej i dowódczej Instytutu Wojskowego. Jako jedna z pierwszych katedra odpowiedziała również na inicjatywę mecenasa i patrioty Petra Jacyka, by zorganizować konkurs znawców języka ukraińskiego, i przeprowadza go co roku do dziś. A jak zaktywizował opinię publiczną zorganizowany przez docenta katedry Irynę Farion konkurs plakatów studenckich „Język — podstawą twojego życia”! A mnóstwo wieczorów tematycznych i akademii! W stosunkowo krótkim czasie Politechnika jednoznacznie i nieodwracalnie stała się jednym z najbardziej prestiżowych ukraińskich uniwersytetów. Kto powiedział, że się uspokoiliśmy? Od czasu powstania macierzystej „Proświty” minęło ponad 140 lat. Dawno na ojczystej ziemi nie ma obcej władzy — ani austriackiej, ani polskiej, ani niemieckiej, ani rosyjskiej, a język ukraiński, człowiek ukraiński do dziś nie jest gospodarzem we własnym domu. Nawet po dwudziestu latach Niepodległości. Mało tego, że duchowe pokraki, „błazny i kaci, niewolnicy z rozumu i z charakteru” (według Maksyma Rylskiego) rozkradli narodowe skarby, stając się miliarderami kosztem oszukanego narodu, cynicznie zepchniętego za granicę ubóstwa, robią oni jeszcze wszystko, by demoralizować zubożałych ludzi, karmiąc ich przykładami przemocy, rozpusty i pojąc populistycznymi hasłami oraz gorzałką. Otumanionym i zdemoralizowanym narodem łatwiej manipulować. Ludzie, którzy nie kochają Ukrainy, narzucają nam obraz takiego sobie Ukraińca-słoninożercy, pijaka i nieudacznika. „Siedem prosiąt i kieliszek po brzegi — spełniło się marzenie Ukraińca”, — to z reklamy jednej lwowskiej restauracji… Możliwe, że właściciel tego lokalu większej potrzeby niż słonina i kieliszek nie miał i nie ma, ale co do tego ma ukraińskie marzenie? Nie wiem, czy w innym państwie władza pozwoliłaby na taką zniewagę duchowości rdzennego narodu, ale my milcząc połykamy to świństwo i chodzimy do tej „chlewni” na obiad. Nasza młodzież dorasta z poczuciem niższości i, by odciąć się od takich stereotypów, przejmuje obcą subkulturę. Znowu pytam profesor Bursztyńską: — Czy nie za wcześnie uspokoiła się „Proświta”, uważając, że już wykonała swoje zadanie? — A kto powiedział, że się uspokoiliśmy? To, że obecny rektor Politechniki Lwowskiej profesor Jurij Bobało na wszelkie sposoby wspiera zarówno działalność wydawniczą, jak i wszystkie inne sfery funkcjonowania języka ukraińskiego na uniwersytecie, jego ukraińskiego ducha, nie oznacza, że dla „Proświty” nie pozostało pracy. Musimy stale pielęgnować ojczysty język, wspierać ukraińskie tradycje, wychowywać świadomych obywateli Ukrainy. A jeśli rozpatrywać politykę językową w skali całego państwa, to być może błędem „Proświty” jest to, że po ogłoszeniu Niepodległości Ukraińcy mieli nadzieję, iż o duchowość narodu będzie teraz dbać państwo, że wszystkie funkcje oświatowe i wychowawcze będą pełnić organy państwowe, a organizacje społeczne będą tylko pomagać. Tak, jak to jest w naszej Politechnice. Niestety, na Ukrainie instytucje władzy wykonują tę pracę bardzo niechętnie, a czasami po prostu ją hamują. Dlatego podzielam słowa patriarchy ukraińskiej literatury i pierwszego przewodniczącego odrodzonej we Lwowie „Proświty” Romana Iwanyczuka: „Nie uspokajajmy się dzisiaj swoją niepodległością i nie dopuszczajmy myśli, że „Proświta” przeżywa swój wiek — będzie mogła odejść w przeszłość tylko wtedy, gdy wszystkie ukraińskie głowy zidentyfikują się z Ukrainą”. Od słowa — do czynu! Jarosława WELYCZKO Na obchodach 500-lecia kozactwa. 1990 r. Uczestnicy przedstawienia na podstawie powieści wierszem Liny Kostenko „Marusia Czuraj”. 2005 r.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn