Pawło Hrycenko
Rusłan Koszułynśkyj
Switłana Koronenko
Iwan Małkowycz
Mychajło Słaboszpyćkyj
Maschinelle Übersetzung
Ołeksandr Własiuk, znany pod imieniem Sashko Lirnyk
Ołeksandr PONOMARIW, doktor nauk filologicznych, profesor
31 maja 2018 roku Prezydent Ukrainy Petro Poroszenko w Iwano-Frankiwsku oświadczył, że nie zgodził się z żądaniem ukraińskiej inteligencji, by ogłosić rok 2018 rokiem języka ukraińskiego na Ukrainie. Rzekomo w ciągu roku trudno osiągnąć jakieś poważne sukcesy. Zamiast tego pan Prezydent nakreśla obliczone na dziesięć lat „pilne środki dotyczące wzmocnienia państwowego statusu języka ukraińskiego oraz wspierania tworzenia jednolitej przestrzeni kulturowej Ukrainy”. Im bardziej rozciągnięty w czasie jest program, tym mniej szans na to, by zobaczyć go wykonanym. Po uchwaleniu ustawy „O językach w Ukraińskiej SRR” w 1989 roku takich programów było kilka. W lutym 1991 roku uchwalano program również obliczony na dekadę, w 1997 – na siedem lat. Były też inne programy, ale żadnego z nich nie wykonano. Dobrych środków nakreślono niemało. Przede wszystkim art. 10 Konstytucji Ukrainy, zgodnie z którym „językiem państwowym na Ukrainie jest język ukraiński”. Uchwała Sądu Konstytucyjnego Ukrainy z 14 grudnia 1999 roku, w której czytamy: „Język ukraiński jako państwowy jest obowiązkowym środkiem komunikacji na całym terytorium Ukrainy przy wykonywaniu uprawnień przez organy władzy państwowej oraz organy samorządu lokalnego (język aktów, pracy, kancelarii, dokumentacji itp.), a także w innych sferach publicznych życia społecznego… Językiem nauczania w przedszkolach, ogólnokształcących szkołach średnich, zawodowo-technicznych oraz wyższych państwowych i komunalnych placówkach oświatowych Ukrainy jest język ukraiński”. Niestety, postanowień Konstytucji Ukrainy oraz Uchwały Sądu Konstytucyjnego prawie nikt nie przestrzega. Za to już kilka lat wykonywano wytyczne osławionej „ustawy” Kiwałowa-Kolesniczenki. Miejskimi głowami Południa i Wschodu Ukrainy są osoby albo narodowo obojętne, albo narodowo wrogie. Większość kadry kierowniczej w wojsku jest rosyjskojęzyczna. W większości uczelni Ukrainy nauczanie, wychowanie, komunikacja odbywają się w języku rosyjskim. Władza po Majdanie przez kilka lat na wszystkich skrzyżowaniach propagowała podrzucone z Kremla hasło „Jedyna kraina — Jedinaja strana”, które wzywało do utrwalenia dwujęzyczności na całym terytorium Ukrainy. W Administracji Prezydenta siedzieli różni rosyjskojęzyczni Łożkinowie i Tariełkinowie. W eterze i na ekranach telewizyjnych pracują ludzie albo rosyjskojęzyczni (choć ich język rosyjski jest dość daleki od prawdziwego rosyjskiego), albo ukraińskojęzyczni z błędami leksykalnymi, gramatycznymi, akcentuacyjnymi, szerząc językowe niechlujstwo na całą Ukrainę. Rację mieli wybitni działacze ukraińskiej nauki i kultury, proponując ogłoszenie właśnie jednego (2018) roku rokiem języka ukraińskiego. W ciągu tego roku można było zmusić wszystkich urzędników i członków rządu do wykonywania tego, co zapisano w Konstytucji Ukrainy oraz w Uchwale Sądu Konstytucyjnego. A po tym pogłębiać i zakorzeniać status języka ukraińskiego jako państwowego. Wyjaśniać ludności fałszywość hasła o wieloetniczności Ukrainy, ponieważ na większej części naszego terytorium jest tylko jeden rdzenny naród — Ukraińcy, a na Krymie jeszcze Tatarzy krymscy oraz prawie wytępieni Krymczacy i Karaimi. Naród to lud z własnymi ziemiami etnicznymi. Przedstawiciele innych narodów nie mają na Ukrainie własnych ziem etnicznych, natomiast mają historyczne ojczyzny, więc nie mogą pretendować do państwowego statusu swoich języków na Ukrainie. Jeśli nie zabrać się od razu do wykonywania już nakreślonych zadań, a rozciągnąć to na dziesięć lat, to nadal rosyjskojęzyczni pisarze i ich ukraińscy przyklaskiwacze będą nas przekonywać o tym, że dwujęzyczność na Ukrainie to jej bogactwo. Różni Potapowie, Dornowie, Mohyłewscy i inni „nauczyciele” będą kaleczyć ukraińskie dzieci obcym językiem. Na ekranach telewizyjnych będą pokazywać terytorialnie ukraińskie filmy w języku rosyjskim. Minister spraw wewnętrznych dalej publicznie będzie korzystał z języka kraju-agresora. Ciekawe, czy choć w jednym kraju świata (oprócz chyba Białorusi) możliwe jest takie niepodobieństwo? Jakieś damy będą pytać kijowskie dzieci, w jakim języku lepiej im się uczyć. Agresywny sąsiedni kraj będzie żądał, aby dzieci jego mniejszości narodowej nie uczyły się języka ukraińskiego. W Radzie Najwyższej jeszcze dziesięć lat będzie siedział antyukraiński tak zwany blok opozycyjny. Słowem, jeszcze dziesięć lat będzie trwał stan małorosyjskości, o której Jewhen Małaniuk pisał, że to „nasza historyczna choroba, to nie polityka i nawet nie taktyka, jedynie zawsze aprioryczna i ogólna kapitulacja jeszcze przed walką”. Ukraina musi stać się prawdziwie ukraińskojęzyczna. I nie za dziesięć lat, a znacznie wcześniej. Jedyny język państwowy — jedyny kraj!
Maschinelle Übersetzung
Prezydentowi Ukrainy Petrowi Poroszence, Przewodniczącemu Rady Najwyższej Ukrainy Andrijowi Parubijowi, Przewodniczącej Komitetu Rady Najwyższej Ukrainy ds. wolności słowa i polityki informacyjnej Wiktorii Siumar, Premierowi Ukrainy Wołodymyrowi Hrojsmanowi, Sekretarzowi RBNiO Ołeksandrowi Turczynowowi. Apel Regionalnego Forum Jedności Narodowej „Bezpieczeństwo informacyjne w warunkach wojny hybrydowej Rosji przeciwko Ukrainie”. Trwa wojna… Wojna hybrydowa o zniszczenie Ukrainy. Uświadomienie sobie tego tragicznego faktu powinno obecnie stać się decydujące w działaniach każdego męża stanu, każdego polityka i urzędnika, każdego Ukraińca. I jeśli udało nam się wspólnymi siłami zatrzymać militarną ofensywę na wschodzie Ukrainy, to inny składnik tej rosyjskiej agresji — informacyjno-dywersyjny, skierowany na rozkład państwa od wewnątrz, staje się coraz bardziej zakrojony na szeroką skalę: ukryty i podstępny, niczym promieniowanie, niesie jeszcze większe zagrożenie dla naszej Niepodległości. Manipulacyjna rosyjska machina propagandowa, zakulisowo wspierana przez antypaństwowe oligarchiczne media na Ukrainie (a oligarchowie zawładnęli niemal całą przestrzenią informacyjną), systemowo destabilizuje sytuację w kraju, sieje zwątpienie, chaos i niezgodę, prowokuje konfrontację i wrogość w społeczeństwie. Niestety, w znacznym stopniu im się to udaje. Na antenę powracają tak znani ukrainofobi jak Pichowszek, Dżangirow, coraz bardziej agresywne stają się antypaństwowe programy kanałów telewizyjnych News One, „Inter”, „ZIK” i innych. I pierwsze niepokojące symptomy rozchwiania mechanizmu państwowego, wzmocnienia procesów niszczycielskich są już dość zauważalne. Dobrze widzą to nasi zachodni sąsiedzi. Dlatego uaktywniły się u nich szowinistyczne, antyukraińskie siły, które nie pozbyły się rewanżystowskich zamiarów wobec zagarnięcia naszych ziem. W takich warunkach zamiast wzmacniać swój front informacyjny, rozbrajamy go. Wymowna jest nieprzemyślana „reforma” Narodowej Tele- i Radiokompanii. Posiadając jednolity zasób informacyjny z szeroką siecią oddziałów regionalnych, państwo pod hasłem optymalizacji i reorganizacji faktycznie zaczyna go niszczyć. Ten ważny ideologiczny forpoczt ukraińskości, odnowiony i zmodernizowany, mógłby skutecznie przeciwstawić się wrogiej agresji informacyjno-psychologicznej, utwierdzać zasady budowania państwa, sprzyjać konsolidacji społeczeństwa, wzmocnieniu obrony i bezpieczeństwa, rozwojowi gospodarki, naświetlać przebieg reform, propagować wartości narodowo-kulturowe i europejskie, omawiać inne aktualne problemy kraju. Zamiast tego na antenie pozostają tylko ran- Heorhij ŁUKJANCZUK. 3 czerwca Ruch Solidarności „Razem” przeprowadził w Narodowym Zespole Pamięci „Bykowniańskie Mogiły” akcję uczczenia pamięci ofiar zbrodni komunistycznych. Akcję przyурочено (dedykowano) 30-leciu ukazania się artykułu Zianona Pazniaka i Jauhiena Szmyhaloua „Droga na Kuropaty” i została zorganizowana w celu pomocy w ochronie narodowej świętości Białorusinów — Kuropat przed współczesnym świętokradztwem reżimu Łukaszenki. W wydarzeniu społecznym poświęconym uczczeniu niewinnie zamordowanych obywateli na Białorusi podczas Wielkiego Terroru 1937–38 lat wzięli udział członkowie Ruchu Solidarności „Razem” z Mińska, Marinej Horki i Swietłahorska, członkowie Ruchu na Ukrainie, działacze społeczni z Litwy i Ukrainy. Uczczenie rozpoczęto od modlitwy za spokój dusz ofiar reżimu bolszewickiego w Związku Radzieckim, którą odmówił kapłan Białoruskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego ojciec Wikientij. Inicjator wydarzenia, założyciel Ruchu Solidarności „Razem” Wiaczesław Siwczyk opowiedział o ochronie Kuropat, w której brał udział bezpośrednio przed uroczystością, wezwał do solidarności z obrońcami białoruskiego Na-
2 czerwca w auli Lwowskiego Narodowego Uniwersytetu im. I. Franki odbyło się Forum Jedności Narodowej, którego uczestnikami byli, jak zawsze, przedstawiciele regionu zachodnioukraińskiego. Główną myślą przewodnią działaczy społecznych obwodów lwowskiego, wołyńskiego, iwanofrankiwskiego, tarnopolskiego i czerniowieckiego jest konieczność osiągnięcia jedności narodowej w ramach Ukrainy, ponieważ obecnie zaczyna być realizowany najniebezpieczniejszy scenariusz rosyjskich służb specjalnych — sprowokowanie siłowej konfrontacji między Ukraińcami, podzielenie i rzucenie w brutalny konflikt postmajdanowych sił politycznych. Mówili o tym w swoich wystąpieniach przewodniczący sekretariatu Kongresu Ukraińskiej Inteligencji Ziemi Lwowskiej Wołodymyr Parubij („Musimy rozumieć: mamy wiele problemów, ale są te główne. A kiedy będziemy skonsolidowani, rozwiążemy wszystkie problemy: i zewnętrzne, i wewnętrzne”), doktor nauk historycznych Stepan Hełej („Potrzebny jest naród, a nie żywiołowy tłum”), rektor Lwowskiego Uniwersytetu Handlowo-Ekonomicznego Petro Kucyk („Nie myślmy o prawnukach. U nich wszystko będzie dobrze. Oby dobrze było u nas”), doktor nauk filologicznych Wasyl Łyzanczuk („Raszyści rozumieją, że bez Ukrainy próba Federacji Rosyjskiej odzyskania swojego imperialnego statusu się nie powiedzie”), poseł do Rady Najwyższej Ukrainy wielu kadencji Mychajło Kosiw („Konsolidacja w obecnych warunkach to problem naszego życia albo końca…”), były poseł Jarosław Kendzior („Trzeba wesprzeć władzę. I o problemach władzy trzeba mówić. Myślę, że Ukraina zachowa swoją drogę”), przewodniczący Ogólnoukraińskiego Bractwa OUN-UPA imienia Generała Szuchewycza Bohdan Borowycz („Pożądane jest, aby społeczeństwo obywatelskie brało pod swoją kontrolę wszystko”), przewodnicząca Ogólnoukraińskiej Organizacji Społecznej „Związek Ukrainek” Orysława Chomyk („Jednoczymy się wokół idei narodowej”), rektor Narodowego Uniwersytetu Leśnictwa Ukrainy akademik Jurij Tunycia („Rosja na Wschodzie prowadzi wojnę, ale także wojnę ekologiczną: kopalnie w Donbasie są wypełnione trucizną”), zasłużony dziennikarz Ukrainy Wasyl Hlynczak („W Radzie Najwyższej wreszcie zrozumieli, że telewizja publiczna to afera”). Podsumowaniem rozmowy są dwa dokumenty: „Deklaracja jedności narodowej” oraz Odezwa Regionalnego Forum Jedności Narodowej „Bezpieczeństwo informacyjne w warunkach wojny hybrydowej Rosji przeciwko Ukrainie”. Zatem Regionalne Forum Jedności Narodowej konstatuje: „Zwracamy się do kierownictwa państwa, hierarchów kościelnych, autorytetów moralnych, deputowanych wszystkich szczebli, szefów partii i organizacji społecznych, wszystkich Ukraińców: tylko jedność narodowa jest gwarancją naszego zwycięstwa nad zewnętrznym i wewnętrznym wrogiem, głównym warunkiem zachowania i pomyślnego rozwoju naszego wspólnego domu — państwa ukraińskiego. Wzajemne zwalczanie się musi zastąpić współpraca”. Absolutnie przekonujący apel do wszystkich Ukraińców: musimy iść razem, w porozumieniu. Tylko wtedy Ukrainie uda się obronić swoją niepodległość. W tym Ukrainie może pomóc front informacyjny. Świadczy o tym dobitnie drugi dokument — Odezwa Forum, którą publikujemy w całości. [Odezwa:] ...rozrywkowe programy, wydania wiadomości oraz wieczorny półgodzinny program publicystyczny. W czasie, gdy kraj obrał kurs na decentralizację, każdy program telewizyjny czy radiowy z oddziału obwodowego musi być zatwierdzany w Kijowie. Ale co najważniejsze — masowo wyrzuca się na ulicę wysokiej klasy, doświadczonych specjalistów. Likwiduje się potencjał kadrowy ukraińskiej przestrzeni informacyjnej i jednocześnie zabiera dla siebie zwolnione pomieszczenia oraz majątek firm telewizyjno-radiowych. Czyż nie na tym polega prawdziwa treść tych zmian: osłabić kraj w czasie wojny, a do tego jeszcze zdobyć niemały majątek. Przebieg „reform” pokazuje, że telewizja publiczna nie stała się publiczną. Należy natychmiast zatrzymać ten absurd, chronić ukraińską przestrzeń informacyjną. Dlatego stanowczo proponujemy: 1. Przeprowadzić przesłuchania parlamentarne w sprawie problemów bezpieczeństwa informacyjnego w warunkach wojny hybrydowej Rosji przeciwko Ukrainie. 2. Zawiesić na czas wojny obowiązywanie Ustawy Ukrainy „O telewizji publicznej i radiofonii Ukrainy”. Wnieść do niej poprawki, które odpowiadałyby wymaganiom czasu, zapewniały państwowotwórcze, ukrainocentryczne zasady, uniemożliwiały niszczenie regionalnych firm telewizyjno-radiowych. W szczególności: Wychodząc z Doktryny bezpieczeństwa informacyjnego Ukrainy, zatwierdzonej Dekretem Prezydenta Ukrainy 25 lutego 2017 r., uzupełnić Ustawę Ukrainy „O telewizji i radiofonii Ukrainy” zapisem o tym, aby nie transmitować w eterze telewizyjnym i radiowym programów o charakterze antyukraińskim. W Ustawie „O telewizji publicznej i radiofonii Ukrainy” punkt 5 artykułu 3 dotyczący swobodnego wyrażania poglądów, opinii i przekonań sformułować w następującym brzmieniu: „Swobodne wyrażanie poglądów, opinii i przekonań opiera się na zasadach ukrainocentryzmu”. Przecież nie leży w interesie ukraińskiego społeczeństwa udostępnianie czasu antenowego i łamów gazet tym, którzy szkalują wartości duchowo-narodowe i propagują ideologię „ruskiego miru”. Wnieść zmiany do artykułów 3 i 4 Ustawy, gdzie jasno określić w zasadach, zadaniach i polityce programowej, że audycje Telewizji Publicznej i radiofonii oraz komercyjnych kanałów telewizyjnych i radiowych w stu procentach muszą brzmieć wyłącznie w języku ukraińskim. Punkt 2 artykułu 18 Ustawy sformułować tak: „NSTU ma najszerzej relacjonować działalność organów władzy wykonawczej, innych organów państwowych, organów samorządu terytorialnego, ich urzędników” w celu kontroli społeczeństwa nad ich działalnością. 3. Natychmiast zatrzymać niszczenie potencjału kadrowego regionalnych firm telewizyjno-radiowych. 4. Wysłuchać na najbliższej sesji Rady Najwyższej Ukrainy pełnego sprawozdania przewodniczącego Państwowego Komitetu Telewizji i Radia Ukrainy N. Naływajki. 5. Utworzyć przy Radzie Bezpieczeństwa Narodowego i Obrony społeczną radę bezpieczeństwa informacyjnego jako organ konsultacyjno-nadzorczy z przedstawicielstwami w terenie, wyposażony w uprawnienia kontrolne w sferze produkcji, rozpowszechniania produktu informacyjnego, jego zgodności z wymogami obowiązującego ustawodawstwa. 6. Przeprowadzić dochodzenie w sprawie faktycznego niszczenia przez kierownictwo PAO NSTU oraz radę nadzorczą NSTU państwowej ukraińskiej przestrzeni informacyjnej i podważania bezpieczeństwa informacyjnego Ukrainy w warunkach wojny. 7. Usunąć z kierownictwa nadawcy publicznego Z. Alasanię i jego zespół, który potwierdził swoją całkowitą nieprofesjonalność, nieudolność twórczą, niszczącą narodową przestrzeń informacyjną. Szczególnie jaskrawo uwidoczniło się to w TRK „Lwów”. 8. Rozwiązać radę nadzorczą NSTU i przeprowadzić ponowne wybory członków rady nadzorczej. Odpowiednio przeprowadzić ponowne wybory kierownictwa PAO NSTU. 9. Zwrócić licencje na nadawanie telewizyjno-radiowe oraz kompleksy gospodarczo-majątkowe na własność Regionalnych Publicznych TRK lokalnych społeczności. Regionalne Forum Jedności Narodowej 2 czerwca 2018 roku m. Lwów
Przygotował Bohdan ZALIZNIAK, kierownik centrum prasowego dziennikarstwa naukowego Zachodniego Centrum Naukowego NAN Ukrainy i MON Ukrainy, członek NSPU i NSJU, m. Lwów narodowej nekropolii. Pan Wiaczesław ma nadzieję, że na terenie Ukraińskiego kompleksu memorialnego „Bykowniańskie mogiły” zostanie ustanowiony symbol Białorusi — krzyż Eufrozyny Połockiej — na pamiątkę zamordowanych tutaj przez moskiewskich komunistów Białorusinów. Przy krzyżach memoriału wystąpili poseł Rady Najwyższej Ukrainy, były dowódca kompanii szturmowej „Ajdar” Ihor Łapin, znany litewski działacz społeczny Stasys Kaušinis, białoruski poeta i pierwszy więzień polityczny reżimu Łukaszenki Sławomir Adamowicz, ukraińscy działacze społeczni: członek Dobrobatu OUN — Andrij Pastuszenko oraz przewodniczący „Bractwa Sołowieckiego” Heorhij Łukianczuk. Akcja pamięci ofiar komunistycznych represji zakończyła się minutą ciszy, hasłami „Niech żyje Białoruś!”, „Sława Ukrainie!”, „Bohaterom sława!”. Uczestnicy złożyli kwiaty pod Memoriałem i zapalili świece ku pamięci poległych. Akcję prowadziła współprzewodnicząca Ruchu Solidarności „Razem” Alona Tołstaja. Białoruska delegacja podziękowała administracji Narodowego historyczno-memorialnego rezerwatu „Bykowniańskie mogiły” za gościnne przyjęcie i zorganizowanie historyczno-edukacyjnej wycieczki po memoriale dla wszystkich uczestników wydarzenia. Razem z „Razem”
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
…ych dróg rozwoju naszego narodu i państwa. Oprócz tego Antin Mucharski przedstawił na forum książkowym swoją powieść „Śmierć małorosa”. Andrij Kokotiukha zaprezentował swoje utwory dla dorosłych („Czarny las”, „Kochanka z placu Rynek”, „Upiór z Wałowej”, „Adwokat z Łyczakowskiej”, „Czerwony”) i dla dzieci („Gimnazjalista i Czarna ręka”, „Tajemnica kozackiego rodu”, „Gimnazjalista i Ognisty Smok”). Gatunek swoich powieści i romansów pisarz określił jako sensacyjną męską prozę, którą uważa za kulturę masową. Zdaniem twórcy taka literatura kształtuje wspólne wartości, zakorzenione w kontekście ukraińskim. Kolejną nowością są „Bajki Saszka Lirnyka. Tom 2”. Swoje bajki pisarz uważa za prawdziwe historie, ponieważ tworzy je na podstawie dokumentów i materiałów archiwalnych. Wiele nowych książek przedstawiło wydawnictwo „Noradruk”. Wśród nich powieść Iren Rozdobudko „Odleciała jaskółeczka” – historia dramatycznego losu Mykoły Leontowycza, autora słynnego „Szczedrika”, kompozytora, którego utwory są znane na świecie. Wielu może zainteresować powieść Natalii Tysowskiej „Kijowskie wakacje”, ponieważ temat lokalizacji wydarzeń, zachodzących w utworach literatury pięknej, czyli powiązania ich z rzeczywistymi obiektami geograficznymi i środowiskiem społecznym, zawsze interesuje czytelnika. Może on bowiem chodzić tymi ulicami, gdzie coś przytrafia się bohaterom powieści, wchodzić do sklepów, bibliotek, innych lokali i postrzegać wydarzenia jako rzeczywistość, która dzieje się „tu i teraz”. Kolejnym wydaniem „Noradruku” jest powieść Oleny Zacharczenko „Trzecia kabina”, którą autorka napisała, zbadawszy dokumenty archiwalne służb specjalnych dotyczące jej krewnych i zapisawszy wspomnienia świadków. Wydawca z Charkowa Ołeksandr Sawczuk przedstawił na forum książkowym ponad dwadzieścia wydań z ukrainistyki. Wśród nich świeżo wydane książki – Jurij Szewelow „Ja — Mnie — Mni… (i dookoła)”, w której opublikowano wspomnienia pisarza; Myron Korduba „Pisanki na Halickiej Wołyni”; Wołodymyr Szuchewycz „Huculszczyzna: w 5 częściach” i Tetiana Ljuta „Imago Urbis: Kijów na dawnych mapach”. Wydawnictwo „A-BA-BA-HA-LA-MA-HA” zaprezentowało zbiory utworów literatury ukraińskiej, wśród których „Antologia poezji ukraińskiej XX wieku od Tyczyny do Żadana”, „Dwa kolory” Dmytra Pawlyczki, „Trzysta wierszy” Liny Kostenko, „Wyszedł z radia czarny lew” Iwana Dracza, „Strażnicza zastawa” Wołodymyra Rutkiwskiego, „Humoreski” Pawła Głazowego. Charkowskie wydawnictwo „Folio” wydało książki z historii Ukrainy – „Iwan Mazepa” Tetiany Tairowej-Jakowlewej, a także „Kozacka mitologia Ukrainy: twórcy i epigoni” oraz „Jarosław Mądry” Petra Kraliuka. Wydawnictwo „Starego Lwa” – utwory współczesnych zachodnich autorów w przekładzie na język ukraiński: Dorża Batu „Franczeska. Władczyni trajektorii”, Terry Pratchett „Dziwaczny blask”, Agnès Martin-Lugand „Szczęśliwi ludzie czytają książki i piją kawę”, Alice Munro „Za dużo szczęścia”. „Klub rodzinnej rozrywki” przedstawił nową powieść Dana Browna „Źródło” oraz „Historyczny atlas Ukrainy i sąsiednich ziem”. Także przy stoisku tego wydawnictwa odbyły się spotkania z czytelnikami Wołodymyr Lys, Wasyl Szkliar, Natalia Lelich, Maksym Butczenko, Wołodymyr Wiatrowycz. Dość bogaty był program Wspólnego niemieckiego stoiska. Goście z Niemiec zaproponowali zanurzenie się w instalację wirtualnej rzeczywistości VRwandlung („Przeobrażenie”) i spróbowanie przemiany, jak bohater Franza Kafki Gregor Samsa, w owada. Odkryć dla siebie kolekcje książkowe „Obrazy stają się książkami” – najpiękniejsze katalogi książek – 2017” czy „Europa – Nowe książki o Unii Europejskiej”. Obejrzeć „Najpiękniejsze niemieckie książki – 2017”, ukraińskie przekłady literatury niemieckiej oraz „Children’s Book on Tour” – z możliwością osobistej rozmowy z przedstawicielami wydawnictwa „Ravensburger”. Spotkać zespół Frankfurckich Targów Książki. Odbyło się zapoznanie z Greckim Funduszem Kultury, który promuje grecką książkę, prezentując literatów, wspiera tłumaczenia, uczestniczy w międzynarodowych wystawach książek, a także wydaje książki i katalogi w wielu językach świata. Goście z Białorusi przedstawili zróżnicowaną literaturę w języku białoruskim, opowiadającą o historii i współczesności tego słowiańskiego narodu.
Maschinelle Übersetzung
W stolicy odbył się VIII Międzynarodowy Festiwal „Książkowy Arsenał”, który łączy literaturę i sztukę oraz jest corocznym projektem Mysteckiego Arsenału. Korespondent naszego tygodnika również spędził dzień na kiermaszu książek. Przedstawiamy jego subiektywne notatki, dołączając do wielu wrażeń kijowian i gości miasta. Eduard OWCHARENKO Zdjęcia autora Organizatorzy tego forum artystycznego uważają za swoją misję wspieranie popularyzacji czytelnictwa, a także wsparcie ukraińskiej społeczności literacko-artystycznej i wydawniczej. Do udziału w festiwalu zaproszono 95 zagranicznych pisarzy, działaczy kultury i ekspertów rynku z 31 krajów świata. Kiermasz książek zaprezentował ponad 150 ukraińskich wydawnictw, a także sekcję ilustratorów i rzemiosła drukarskiego. Przeważająca większość prezentowanych wydawnictw jest w języku ukraińskim. W ramach festiwalu odbyły się programy literackie, artystyczne, muzyczne, projekty specjalne, wystawy i instalacje, a także programy autorskie opracowane przez kuratorski zespół niezależnych krytyków, menedżerów kultury i znanych pisarzy. Jeśli w poprzednich latach na festiwalu mówiono o literaturze w czasach wojny, a także o śmiechu w czasach kryzysu, to tym razem zespół kuratorski zaproponował spojrzenie w przyszłość. Według przekonania kuratorów „Książkowego Arsenału” przyszłość jeszcze nie istnieje, a są tylko nasze prognozy i wyimaginowane projekty. Przyszłość to wieczna nadzieja, w której szukamy pocieszenia po traumach i cierpieniach. Jest to także pragnienie nowych wyzwań. Na festiwalu przedstawiono projekty specjalne związane ze współczesnymi technologiami, zmianami w praktykach czytelniczych, nowymi możliwościami kontemplacji, odczuwania i przeżywania historii. A wycieczka po wirtualnym pomieszczeniu zmodernizowanej Kijowskiej Biblioteki im. M. Kostomarowa za pomocą okularów VR dała możliwość wyobrażenia sobie przestrzeni publicznych przyszłości. Uczestnicy programu „Dalej będzie!...” prowadzili rozmowę o tym, jakie książki zabiorą ze sobą dzieci w jutrzejszy dzień. Kosmos i biotechnologie, informatyka i prawoznawstwo, psychologia i robotyka, historia i urbanistyka — na forum zaprezentowano nowości książek popularnonaukowych z różnych dziedzin wiedzy, które pomogą młodemu czytelnikowi zorientować się w świecie, który gwałtownie się zmienia. Tutaj nie tylko mówiono o nowych praktykach czytania, ale także na własnym przykładzie wychodzono poza granice zwykłej rzeczywistości. Dołączając do projektu „Znajomość z tukoni”, zrealizowanego z inicjatywy „Książkowego Arsenału” przez firmę New Cave Media, odwiedzający mogli trafić do magicznego świata tukoni, stworzonego przez ilustratorkę Oksanę Bułę. Projekt „Znajomość z tukoni” to połączenie wirtualnej rzeczywistości opartej na wideo, animacji i klasycznej ilustracji. Inicjatorami projektu „Ukraińska książka wizualna” w 2016 roku byli Pawło Hudimow i Diana Kłoczko. Głównym celem tego projektu jest rozpowszechnianie, reprezentacja i popularyzacja tych wydawnictw, w których rola obrazów nie jest mniejsza niż tekstu, oraz takich, gdzie warstwa wizualna jest nawet dominująca. Książki o sztuce, ilustrowana literatura piękna, komiksy, albumy artystyczne, fotoksiążki i art-booki łączy cecha decydująca — ich komponent estetyczny. Platforma tematyczna UKW na „Książkowym Arsenale” połączyła książki wizualne i dała pole do dyskusji wokół kwestii współczesnych wydawnictw. Odbywały się także rozmowy z autorami, spotkania, prezentacje i dyskusje na temat palących aspektów sztuki. Jedno z kluczowych wydarzeń nosiło tytuł „Sąd Ostateczny”. Znani projektanci na przystępnych przykładach pokazali błędy, które popełniają wydawcy w projektowaniu książki. Każdego roku Galeria „Ja”, Mysteckyj Arsenał i UKW realizują wspólne projekty. Tym razem, poruszając temat przyszłości, stworzyli wystawę „Metropolis. Minione utopie przyszłości”. Dla wielu projekt „Milczące książki” stał się odkryciem. Wszystko zaczęło się na Lampedusie, wyspie na południu Włoch, dokąd przybyło wielu uchodźców, pokonując długą i niebezpieczną drogę przez Morze Śródziemne. Ludzi, którzy tutaj przyjeżdżali, przepełniał strach, niepokój, żal i tęsknota. Sytuacja z uchodźcami skłoniła do poszukiwania nowych rozwiązań i spotkała się z odzewem w wielu krajach. W 2012 roku we Włoszech przy wsparciu Międzynarodowej Rady ds. Książek dla Młodzieży IBBY wystartował projekt „Milczące książki: ze świata Lampedusy i z powrotem”. Podstawą projektu jest zbiór książek obrazkowych i zrozumienie, że tkwiąca w obrazach siła narracyjna może pokonać wszelkie bariery kulturowe i językowe. Czytelnik może zrozumieć historię, niezależnie od swojego pochodzenia czy języka. Z czasem stało się jasne, że takie książki i historie dają możliwość poczucia komfortu i bezpieczeństwa, możliwość rozpuszczenia się w opowieści i choć na chwilę uratowania się od życiowych problemów i kłopotów. A ilustracyjny fokus tegorocznego forum książkowego stworzyli artyści klubu ilustratorów Pictoric. Na plakatach ilustracyjnych twórcy opowiadają swoje historie o przyszłości i tworzą optymistyczne, satyryczne, utopijne prace. Rozszerzają oni horyzonty ludzkiej ciekawości i obrazują odczucia w oczekiwaniu na przyszły postęp. Utwory futurystyczne to bodziec do przemyśleń i przekazania swojej wizji szerokim masom, próba sprowokowania pomysłów u innych. Przecież postęp nie pojawia się chaotycznie, a jako wynik ukierunkowanych wysiłków na rzecz realizacji określonych idei. Jednym ze znaczących wydarzeń „Książkowego Arsenału” stała się prezentacja książki „Najdroższa mamusiu”, w której zawarto korespondencję Lubomyra Huzara z matką. Ta książka to okienko do wewnętrznego świata nietuzinkowej osobowości i wybitnego duszpasterza. Z jej stron można dowiedzieć się o wzruszających relacjach syna i matki; o powołaniu zakonnym o. Lubomyra i jego posłudze w klasztorze „Studion” pod Rzymem; o jego pracy na rzecz odrodzenia Cerkwi i niepodległej Ukrainy; o wielkiej Wierze, szczerej Miłości i bezgranicznej Nadziei wielkiego człowieka. Wydanie jest hołdem dla błogosławionego Lubomyra Huzara w rocznicę jego odejścia do wieczności. Było wielu chętnych, by odwiedzić prezentację powieści znanego amerykańskiego pisarza Thomasa Olde Heuvelta „Wiedźma” w tłumaczeniu na język ukraiński, na którą przybył autor. Wydarzenia utworu rozgrywają się w Black Spring. To miasteczko w dolinie Hudson na pierwszy rzut oka jest przyjazne i malownicze. Ale Wiedźma z Czarnej Skały — kobieta z XVII wieku z zaszytymi oczami i ustami budzi strach wśród mieszkańców. Ta upiorna postać przechadza się ulicami, bez przeszkód wchodzi do domów, może noc postać przy oknie czy dziecięcym łóżeczku. Wszyscy wiedzą: pod żadnym pozorem nie wolno jej otwierać oczu, gdyż skutki mogą być przerażające. „Książkowy Arsenał” stał się dobrą okazją, by porozmawiać z ukraińskimi pisarzami, kupić ich książki. Antin Mucharski wystąpił jako autor i kurator artystyczno-kulturoznawczego projektu „Narodowa idea nowoczesnej Ukrainy”. W książce w formie eseju, wywiadów i cytatów wybitnych Ukraińców opracowano ogromny zasób informacji, przemyśleń, poglądów, opinii dotyczących istnienia różnych form ukraińskiej tożsamości, dróg rozwoju społeczeństwa i państwa w kontekście wyzwań, jakie stawia przed nami czas. Wydanie może zainteresować tych, którzy są zaangażowani w procesy budowania państwa, a także adeptów i twórców nowoczesnego kontekstu ukraińskiej historii, kultury, futurologii i urbanistyki, ponieważ daje pożywny grunt dla własnych przemyśleń i refleksji na tematy możli-
Prezentacja książki „Najdroższa mamusiu”
Maschinelle Übersetzung
Serhij CUSZKO, pisarz i redaktor
Język to niezwykle elastyczne i subtelne narzędzie. Wydawałoby się, że bardzo bliskie słowa, których używa się, nie zastanawiając się szczególnie nad ich różnicami, w rzeczywistości mogą oznaczać bardzo odległe pojęcia. I jeśli w zaśmieconym środowisku językowym absolutna precyzja użycia słów jest perspektywą odległą, to ci, dla których język jest narzędziem, powinni znać wszystkie odcienie i używać jedynych możliwych w każdym przypadku słów. Aby ułatwić przyswojenie poprawnego i uniknąć błędnego użycia słów, autor podaje pary słów, które często mylą, w kontekście, który wyjaśnia ich znaczenie. Mini-poradnik nie daje recept na wszystkie przypadki życia, ale przytoczone przykłady powinny pomóc przy twórczym, przemyślanym podejściu stopniowo opanowywać bogactwo ojczystego języka.
ZDATNYJ (ZDOLNY) — SPROMOŻNYJ (W STANIE) On jest zdolny do dobrych uczynków, ale nie jest w stanie żadnego doprowadzić do końca. Uwaga: konkurentospromozhnyj (konkurencyjny), a nie konkurentozdatnyj.
POZYCZATY (POŻYCZAĆ) — ZAPOZYCZATY (ZAPOŻYCZAĆ) Zamiast ciągle pożyczać pieniądze, zapożyczajcie doświadczenie, jak je zarabiać. Uwaga: Ukraina wzięła kolejną pożyczkę (a nie zapożyczenie!) w Międzynarodowym Banku.
DAWATY (DAWAĆ) — NADAWATY (NADAWAĆ) Nie dawajcie mu kopiejki, nadajcie możliwość dobrze zarabiać samemu. Uwaga: dają siekierę, radę, resztę; nadają słowo, prawo, znaczenie.
OTRYMUWATY (OTRZYMYWAĆ) — PRYSWOWJUWATY (PRZYSPOSABIAĆ/PRZYWŁASZCZAĆ) — NADAWATY (NADAWAĆ) On otrzymał stopień chorążego i przywłaszczył sobie prawo poniżania żołnierzy. Uwaga: prezydent swoim dekretem nadał (przyznał — przywłaszczył?!.) tytuł „Bohater Ukrainy”.
USMICHATYSIA (UŚMIECHAĆ SIĘ) — POSMICHATYSIA (DRWIĆ/UŚMIECHAĆ SIĘ Z KOGOŚ) Ta dziewczyna ma piękny uśmiech, a tamten chłopak rośnie ludziom na pośmiewisko. (Dm. Czerednyczenko) Uwaga: usmiszka (życzliwy, szczery itp.), a posmiszka (krzywy, złośliwy itd.)
LICZYTY (LICZYĆ) — RAHUWATY (LICZYĆ/RACHOWAĆ) — WWAŻATY (UWAŻAĆ) Ja liczę każdej jesieni kurczęta i uważam swój biznes (lepiej — swoją sprawę) za udany (-ą). On w zespole jest na dobrym rachunku, uważają go (nie liczą!) za dobrego specjalistę.
PRODOWŻUWATYSIA (PRZEDŁUŻAĆ SIĘ) — TRYWATY (TRWAĆ) Minęło 90 minut, ale sędzia przedłużył czas gry i ona trwa do teraz. Uwaga: trywaty — w pewnych, określonych ramach czasowych, prodowżuwaty(sia) — poza regulaminem, w przypadku, gdy nie mieszczą się w umówionym czasie. Wsiadanie do pociągu „Kijów—Lwów” trwa (a nie przedłuża się).
SKŁADATY (SKŁADAĆ) — STANOWYTY (STANOWIĆ) Złożyliśmy dwanaście agregatów zbożowych — to stanowi połowę miesięcznej normy. Uwaga: Odsetek wyborców, wykonanie planu, powierzchnia gruntów stanowi (a nie składa!) 70 %.
SLIDKUWATY (ŚLEDZIĆ/OBSERWOWAĆ) — STEŻYTY (ŚLEDZIĆ/OBSERWOWAĆ) Śledź go i prześledź całą jego drogę! Uwaga: slidkuwaty — iść za czyimś śladem, a steżyty = śledzić.
SPRAWDI (NAPRAWDĘ) — DIJSNO (RZECZYWIŚCIE) (?) To było naprawdę tak, to rzeczywisty fakt. On — rzeczywisty członek akademii. Uwaga: słowo dijsno w słownikach jest. Jednak poprawniej mówić: sprawdi, naprawdu, istinno, dostemenno...
SZCZO B (ŻEBY) — ABY (ABY) Powiedział te słowa głośniej, żeby wszyscy usłyszeli. Powiedział „tak”, aby od niego się odczepili.
Uwaga: oba słowa — synonimy, jednak warto pamiętać: szczob — neutralne, konstrukcje z aby mogą mieć uszczypliwy podtekst. Stuk-hryuk — aby z ruk (byle jak)!
ZNACHODYTYSIA (ZNAJDOWAĆ SIĘ) — ROZTA SZO WUWATYSIA (ZNAJDOWAĆ SIĘ/BYĆ POŁOŻONYM), PEREBUWATY (PRZEBYWAĆ), MISTYTYSIA (MIEŚCIĆ SIĘ) To, czego długo szukają, w końcu się znajduje. Dom jest położony na obrzeżach. Wasyl przebywa w delegacji. Artykuł mieści się w trzecim rozdziale. Bank — za rogiem. Pociąg „Kijów-Odessa” stoi na pierwszym torze. Uwaga: dom, bank, Wasyl, pociąg i artykuł znajdują się tylko po poszukiwaniach.
POWYNNEN (POWINIEN) — MAJE (MA) Wykształcony inżynier powinien (musi) wiedzieć, że ten parametr ma być w granicach normy. Uwaga: jeśli inżynier jeszcze i ma wiedzieć, to parametr (a także każdy nieożywiony obiekt) niczego nie powinien i nie musi. Film ma (a nie powinien) skończyć się o dziesiątej.
PRYJMATY (PRZYJMOWAĆ) — BRATY (BRAĆ) Przyjmiesz warunki (czyli zgodzisz się z nimi) tego konkursu — weźmiesz w nim udział! Uwaga: przyjmują kłodę czy kamień z drogi, a udział biorą. A jeszcze: ustaw nie przyjmują, a uchwalają.
MIRY (MIARY) — ZACHODY (ŚRODKI) Wobec tych, którzy nie znają miary, stosują środki wpływu (nie miary wpływu!) Uwaga: w klubie co tydzień odbywają się ciekawe wydarzenia (a nie miroprijemstwa!)
PROTIAHOM (W CIĄGU) — UPRODOWŻ (W CIĄGU) — NA PROTIAZI (NA PRZECIĄGU) W ciągu całego dnia pracował na przeciągu — oto i choruje. Wzdłuż ulicy rosły obfite morwy. On mówił poważnie, w ciągu. Uwaga: na protiazi = na przeciągu.
WYKLJUCZENNIA (WYKLUCZENIE) — WYNIATOK (WYJĄTEK) Wykluczenie ze szkoły — bardzo nieczęsty wyjątek z obecnej praktyki pedagogicznej. Informacja wyłącznie dla was: to wyjątkowo zdolne dziecko. Uwaga: aby wykluczyć możliwość pożaru — wychodząc z domu, wyłączajcie żelazko.
OBOŻNJUWATY (UBÓSTWIAĆ) — LJUBYTY PONAD USIE (KOCHAĆ PONAD WSZYSTKO) Ja ubóstwiam tego kompozytora. Ponad wszystko kocham piwo z orzeszkami. Uwaga: kompozytora można i ubóstwiać, i kochać ponad wszystko. A oto ubóstwiać (bić pokłony?!.) piwo czy słone orzeszki… Od przestawienia traci się zdrowy rozsądek.
CZYSŁENNYJ (LICZNY) — CZYSŁELNYJ (LICZEBNY) Plac wypełniał liczny tłum — liczebna przewaga wyraźnie była po stronie strajkujących. Uwaga: czysłennyj — duży, ludny, czysłelnyj — wyrażony liczbą. Liczebny skład pracowników — ponad sto osób.
WIDNOSZENNIA (STOSUNEK/RELACJA) — STAWLENNIA (STOSUNEK/NASTAWIENIE) W stosunku do Piotra (względem Piotra) moje nastawienie nie zmieniło się. Uwaga: stosunek boków prostokąta — dwa do trzech.
POPADÁTY, POCILIATY (TRAFIAĆ) — POTRA PLIATY (TRAFIAĆ/DOSTAWAĆ SIĘ) Napastnik trafił piłką w bramkę i trafił w objęcia towarzyszy i trenerów. Uwaga: popadaty (pociliaty) — działanie, a potrapliaty — rezultat działań. Podchmielony, on trafił na cudze podwórko i trafił w niezręczną sytuację. Nijak nie trafiał w rękawy swojej marynarki.
TRAPLIATYSIA (ZDARZAĆ SIĘ), STAWATYSIA (DZIAĆ SIĘ) — BUTY (BYĆ), WIDBUWATYSIA (ODBYWAĆ SIĘ) Takie bywa nieczęsto, że na życiowej drodze zdarzają się całkiem porządni ludzie. Jak zdarzy się taka okazja, pobądź w tych miejscach koniecznie.
DOKAZUWATY (DOWODZIĆ/ARGUMENTOWAĆ) — DOWODYTY (DOWODZIĆ/UDOWADNIAĆ) Dowieść do końca swoją myśl i udowodnij nam swoją rację. Uwaga: dowody rzeczowe i argumentowane dowody zmieniły przebieg rozpatrywania sprawy sądowej. Dowodzić racji, niewinności itp. — gramatycznie niepoprawnie.
SWIDOCZTW O (ŚWIADECTWO/DOKUMENT) — SWIDCZENNIA (ŚWIADECTWO/ZEZNANIE) Świadectwo ślubu stało się świadectwem powagi jego zamiarów. Uwaga: swidocztwo — dokument, swidczennia — działanie.
W REZULTATI (W REZULTACIE) — WNASLIDOK (W NASTĘPSTWIE/W WYNIKU) — ZAWDIAKY (DZIĘKI) W rezultacie długich poszukiwań znaleziono samolot i pilota, który zginął w wyniku awarii. Uwaga: w rezultacie wysiłków, pracy, nauki osiągają sukces, w wyniku niedbalstwa, ignorowania zasad i moralności otrzymują problemy. W rezultacie można zamienić na dzięki (wysiłkom, pracy…), jednak w żadnym wypadku ta zamiana nie jest stosowna dla słowa wnaslidok (zginął dzięki awarii — to już nie błąd gramatyczny, a etyczny „wpadka”…)
PRYSWIA C ZENE (POŚWIĘCONE) — Z NAHODY (Z OKAZJI) Na placu odbywa się uroczyste widowisko, poświęcone Dniu Niepodległości (z okazji Dnia Niepodległości). Uwaga: na Ukrainie odbyły się wydarzenia z okazji rocznicy Czarnobyla (w żadnym wypadku nie poświęcone rocznicy, bo to — nie święto…). Należy także rozróżniać rocznice (śmierci, katastrofy itp.) i rocznicę (wydarzeń świątecznych).
ROZPOWSJUDŻUWATY (ROZPOWSZECHNIAĆ) — POSZY RJUWATY (ROZPOWSZECHNIAĆ/ROZPRZESTRZENIAĆ) Rozpowszechniając „żółtą” prasę, rozprzestrzeniamy brak smaku i błędne poglądy na życie. Uwaga: rozpowszechniają materialne (książki, jednorazowe strzykawki itp.), rozprzestrzeniają idee, wiedzę, plotki.
OBDARUWÁNNIA (OBDAROWANIE) — OBDARÓ WANNIA (TALENT) Po obdarowaniu przez Świętego Mikołaja młode talenty śpiewały i tańczyły. Uwaga: obdaruwánnia — działanie (nagradzanie), obdarówannia i obdaruwannia — talent (obdarowana osoba). W pewnych tekstach dla rozróżnienia znaczenia zdania warto używać obu form.
DOWHYJ (DŁUGI) — TRYWALYJ (DŁUGOTRWAŁY) Droga nie okazała się taka długa, bo przez długi czas w przedziale zabawiał nas dowcipny sąsiad. Uwaga: odległość ma długość (kilometry, mile), a czas — rozciągłość, trwanie (godziny, dni). KORYSTYWATYSIA USPICHOM (POPYTOM) — MATY USPICH (POPYT) Wasyl miał powodzenie u dziewcząt, z czego niejednokrotnie pragmatycznie korzystał. Nowy towar cieszy się wielkim popytem, korzysta z niego coraz więcej ludzi. Uwaga: znany artysta ma powodzenie, jest popularny wśród ludu, a korzysta się z widelca, słowników, własnego samochodu. SWIJ (SWÓJ) — WŁASNYJ (WŁASNY) We własnym ogrodzie wyhodował swój szczep winogron. Swój naród, ale nie własny… Uwaga: swoje własne myśli — połączenie niedopuszczalne (albo swoje, albo własne). BUWAJTE (ZDOROWI)! — BUD’TE ZDOROWI! Uwaga: buwajte (zdorowi)! = wszystkiego dobrego, wszelkiej pomyślności, bywajcie zdrowi (życzenia przy pożegnaniu); bud’te zdorowi! = życzenie zdrowia. W zwrocie: Buwajte! Bud’te zdorowi! połączono oba życzenia, trzeba tylko je rozróżniać. PODIALATY (DZIELIĆ/PODZIELAĆ) — DILYTY (DZIELIĆ) Zdecydowanie nie podzielał moich poglądów, jednak w trudnym czasie dzielił ze mną wszystkie trudności. Uwaga: nie można dzielić chleba, premii, liczb, tak jak nie można podzielać idei, zamysłów, zainteresowań. POLIPSZYTY (POLEPSZYĆ) — POKRASZATY (POLEPSZYĆ/UPRZYJEMNIĆ) Polepszymy życie — polepszy się kraj. Uwaga: pokraszannia (a nie pokraszennia!) ma miejsce tam, gdzie mowa o pięknie, atrakcyjności. Procedury głosowania nie pokraszajut, a wdoskonaljujut (udoskonalają). Pracę — polipszujut (polepszają). PRYWESTY (PRZYPROWADZIĆ) — PRYZWESTY (DOPROWADZIĆ) — NAWESTY (PRZYTOCZYĆ) Przyprowadził na imprezę podchmielonego kolegę, co doprowadziło do bójki i wezwania milicji. Ten fakt przytoczono we wczorajszej gazecie. Uwaga: prywesty — działanie (bywa i błędne), pryzwesty — skutek (niepocieszający). ZASTEREHTY (OSTRZEC) — ZAPOBIHTY (ZAPOBIEC) — POPEREDYTY (UPRZEDZIĆ) Ostrzegajcie palaczy, aby zapobiec smutnym skutkom i uprzedzić poważne choroby. ZAZNACZYTY (ZAZNACZYĆ/PODKREŚLIĆ) — WIDZNACHYTY (ODZNACZYĆ/UROCZYŚCIE OBCHODZIĆ) Jak zaznaczył korespondent, wydarzenie obchodzono bez nadmiernej pompy. Uwaga: zaznaczajut (podkreślają) pewne myśli, tezy, a widznachajut (odznaczają) za zasługi. SLABYJ (CHORY) — SLABKYJ (SŁABY) Był zupełnie słaby — blady i słaby. Uwaga: słabyj = chory, słabkyj = bezsilny. HOLOWNYJ (GŁÓWNY) — OSNOWNYJ (PODSTAWOWY) Na głównego specjalistę nałożono podstawowy ciężar pracy. Uwaga: holownyj — z reguły najwyższy rangą, najbardziej odpowiedzialny, najważniejszy; osnownyj — ogólnie przyjęty, najbardziej charakterystyczny, typowy, przeważający. Podstawowe wydarzenia rozegrały się przy udziale głównych postaci. ZAPORIZ’KYJ (ZAPOROSKI) — ZAPOROZ’KYJ (ZAPOROSKI) Uwaga: zaporiz’kyj (zakład, lotnisko) — ten, który należy do miasta Zaporoże; zaporoz’kyj (kozacki, marsz) — związany z Siczą Zaporoską. WYMAHATY (WYMAGAĆ/ŻĄDAĆ) — POTREBUWATY (POTRZEBOWAĆ) Pracownicy żądali podwyżki płac, a w ogóle ochrona socjalna w przedsiębiorstwie wymagała stałej kontroli. Uwaga: wymahajut ci, którzy mogą aktywnie wyrażać swoje uczucia i żądania (ludzie, zwierzęta), a przedmioty nieożywione i zjawiska bezosobowe potrebujut (potrzebują). Winda nie żąda, a potrzebuje naprawy. Braki w edukacji nie żądają, a potrzebują zdecydowanych działań. OBSIAH (OBJĘTOŚĆ/ZAKRES) — OB’JEM (OBJĘTOŚĆ) — MISTKIST’ (POJEMNOŚĆ) Znaczny zakres prac był związany z montażem zbiorników o dużej objętości. Pojemność każdego wynosiła 1000 m sześc. Uwaga: ob’jem — fizyczna charakterystyka ciał, zewnętrzny wymiar przedmiotu, mistkist’ — jego zawartość, obsiah — często pojęcie oceniające (zakres artykułu). BLYZ’KO (BLISKO/OKOŁO) — BILA (OBOK) Około szóstej wieczorem spotkaliśmy się obok dworca. Uwaga: te słowa należą do jednego szeregu synonimicznego, jednak blyz’ko jest bardziej stosowne do określenia czasu (około szóstej), podczas gdy przybliżone bila dworca — to niestosowność. A zamiast blyz’ko bila dworca lepiej — poblyzu (nieopodal) dworca. Ciąg dalszy nastąpi.
Maschinelle Übersetzung
Bohdan KUSEŃ, przewodniczący Tarnopolskiego Obwodowego Towarzystwa im. B. Łepkiego, członek „Proświty”
Wielkie słowo — szkoła! To skarb najlepszy każdego narodu. To klucz złoty, który otwiera pęta niewiedzy. To droga do wolności, do nauki, do dobrobytu. W życiu ogólnoludzkim tylko ten naród odnosi zwycięstwo, który ma dobrą szkołę. Zofia Rusowa
W klubie wsi Ostrów w rejonie tarnopolskim odbyła się prezentacja nowej książki Kazimierza Jaremy „Szkoła rodzinna Ostrowska”, którą autor poświęcił 170. rocznicy budowy Ostrowskiej szkoły początkowej oraz 25. rocznicy budowy nowej Ostrowskiej szkoły średniej. W przeddzień tego wydarzenia autor zapoznał z treścią książki absolwentów szkoły i nauczycieli podczas wieczoru spotkań, który odbył się w auli Ostrowskiej Szkoły Ogólnokształcącej I—III st. Wydarzenie przygotowali i przeprowadzili członkowie Tarnopolskiego Rejonowego Zjednoczenia WUT „Proświta” im. T. Szewczenki wraz z pracownikami placówek kultury wsi Ostrów, prowadzącymi spotkanie Daną Chojecką i Haliną Szubą, a także aktywistami „Proświty” M. Romaniuk, O. Trehub, W. Barabasz i innymi. Prezentacja rozpoczęła się wykonaniem autorskiej pieśni Kazimierza Jaremy „Miły Ostrowie ty mój”, którą wykonali uczniowie J. Bohak, S. Kożuszko, Z. Szewczuk. Autora książki zebranym przedstawił przewodniczący Tarnopolskiego Obwodowego Towarzystwa im. Bohdana Łepkiego Bohdan Kuseń. Kazimierz Jarema — znany działacz społeczny Ziemi Tarnopolskiej, aktywny uczestnik narodowo-wyzwoleńczych zmagań w latach 1989—1991 o zdobycie przez Ukrainę Niepodległości, Pomarańczowej rewolucji, Rewolucji godności, akcji protestacyjnych przeciwko korupcji i niesprawiedliwości, przewodniczący Tarnopolskiego Rejonowego Oddziału WUT „Proświta” im. T. Szewczenki, przewodniczący jury ds. przyznawania i wręczania nagrody im. rodziny Łepkich. Jest on autorem i redaktorem 12 książek, setek artykułów. Szczególnie prawdziwą encyklopedią heroicznej walki Ukraińców o
Nastka KOWALIWNA, łączniczka UPA, Lwów
Kiedy przeżyte lata, niczym osiodłane konie, zeskakują z wieczornego skraju na zieloną murawę obok rozpalonych asfaltów, człowiek niechybnie nurkuje swoimi wspomnieniami w przebytą życiową powódź. Stamtąd pierwszymi stają przed wyblakłymi oczami własne krzywdy i bóle. Omijam je, pozostawiam nieproszonych gości na zatracenie. Nurkuję w słoneczne dni oraz żytnio-pszeniczne łany mojego dzieciństwa i młodości. Tutaj rozkoszuję się na polnych drogach między zbożami żółcią słońca i niebieskimi chabrami, czerwonymi makami i zuchwałym kąkolem, które umyślnie wystawiły kłosiste łany na pokaz spragnionym oczom wiejskich dzieci, młodych rolników, którzy właśnie wyszli ze wsi na poświęcenie rolniczego losu, na rozmowę z Bogiem i polem. Śpieszymy się, bo blisko wieczór, a w wiejskiej czytelni „Proświty” wsi Nowa Mogiłnica za stołami wzdłuż ścian siedzą stateczne gospodynie, czekają modlących się na wieczerzę. To proświcianki, członkini związku częstują nas, swoje dzieci, abyśmy mieli siłę i zapał do pracy. Przed wejściem do czytelni spotykają nas ojcowie-gospodarze. Myjemy ręce i rozpalone twarze źródlaną wodą z potasowej studni, wycieramy o wyszywane ręczniki, dopiero teraz bierzemy z rąk poważnych gospodarzy pełne garnuszki wody z potaszni i wypijamy do dna. Stoły nakryte są białym jak śnieg konopnym płótnem. W czytelni panuje biała-biała cisza. Oto gościmy się — i już równo po godzinie wieczorne słońce czerwieni okna proświciańskiej siedziby, a przewodniczący „Proświty” opowiada nam o najważniejszych wydarzeniach świata i wsi. Tutaj dziękują współmieszkańcom za prace społeczne, za najlepiej uporządkowane podwórko, …, za..., za… Teraz komitet rozdaje nam tzw. książeczki-motylki, czytamy w domu razem z rodzicami o kooperacji, o „Masłosołuzie”, o wymaganiach społeczności i cerkwi wobec wychowania dzieci…
Kazimierz Jarema opowiada absolwentom Ostrowskiej szkoły o książce zdobycie przez Ukrainę niepodległości jest jego książka „Krwawa walka o wolność Ukrainy”, która wyszła drukiem w 2016 roku. W nowej książce „Szkoła rodzinna Ostrowska” K. Jarema na podstawie danych archiwalnych oraz innych źródeł historycznych, badań wybitnych ukraińskich i światowych uczonych nauki pedagogicznej, wspomnień nauczycieli i absolwentów szkoły, z osobistego doświadczenia życiowego oraz wieloletniej praktyki pedagogicznej nauczyciela i dyrektora szkoły, głęboko i konsekwentnie odkrywa historię powstania i rozwoju piśmiennictwa, szkoły, edukacji, ich rolę w kształtowaniu ludzkiej osobowości i rozwoju ludzkiego społeczeństwa. Na stronach książki naświetlono 170-letnią historię Ostrowskiej szkoły: początkowej (1849—1949), niepełnej średniej (1949—1993) i średniej (1993—2018), podano listy oraz fotografie dyrektorów, ich zastępców, nauczycieli i absolwentów szkoły z lat 1949—2018 oraz wsi Ostrów i osiedla typu miejskiego Wielka Berezowica, którzy uczyli się w Ostrowskiej Szkole Ogólnokształcącej I—III st. oraz uczniów klas 1—11, którzy uczą się w niej teraz. W książce znajdują się listy absolwentów szkoły, którzy ukończyli szkołę z wyróżniającymi wynikami i wzorowym zachowaniem, którzy osiągnęli znaczne sukcesy w życiu i pracy, brali udział w walce o wolność Ukrainy, bronią nasze państwo przed moskiewsko-bandyckimi najeźdźcami w obecnym czasie na wschodzie Ukrainy w strefie ATO, zdjęcia wielu wydarzeń wychowawczych, które przeprowadzali uczniowie. K. Jarema podkreślił, że w książce pokazano osobliwości i trudności pracy szkoły i nauczycieli w czasach okupacji austriackiej i polskiej oraz w czasach radzieckich. K. Jarema podkreślił, że na stronach książki naświetlono przebieg budowy nowej szkoły we wsi Ostrów i to, że doprowadził do budowy tej szkoły, jest największym osiągnięciem w jego pracy pedagogicznej. Szkoła została zbudowana za środki agrofirmy „Podilla” (przewodnicząca S. A. Tysłycka była częstym gościem Ostrowskiej szkoły, widziała problemy starego budynku szkolnego i zapewniła budowę nowej szkoły). Główny ciężar w budowie szkoły, przygotowaniu jej do otwarcia i eksploatacji ponosili na swoich barkach dyrekcja i nauczyciele Ostrowskiej szkoły, którzy poświęcali swoje urlopy, zdrowie i czas. „Wszyscy, którzy brali udział w budowie, cieszą się, że jest tu ich energia i praca, i że w szkole uczą się nasze dzieci, wnuki, prawnuki i uczyć się będą przyszłe pokolenia” — zakończył swoją opowieść K. Jarema. Prowadzący święto opowiedzieli o tym, że na stronach książki pokazano osiągnięcia szkoły w ciągu ostatnich 10 lat we wzmacnianiu bazy dydaktyczno-materialnej, podnoszeniu poziomu i efektywności pracy dydaktyczno-wychowawczej z uczniami: odnowiono wystrój gabinetu metodycznego, auli, korytarzy, izby-muzeum W. Jarmusza, zainstalowano plastikowe okna, kotłownię placówki przestawiono na ogrzewanie paliwem stałym. Dyrekcja szkoły pracuje nad tym, aby znaleźć środki na odnowienie pracowni komputerowej, zakup środków technicznych nauczania, wyposażenia i pomocy wizualnych dla gabinetów. Nauczyciele szkoły dają uczniom solidną wiedzę, pomagają wybrać zawód, przygotować do życia i pracy, wychować w uczniach miłość do rodzinnej matki-Ukrainy.
Maschinelle Übersetzung
Twórczy zespół w składzie Wiktor Adamski, Bohdan Kryszczuk i Jurij Telaczyj został laureatem tegorocznej obwodowej nagrody im. Dmytra Pryluka za najlepszą pracę publicystyczną w dziedzinie dziennikarstwa, za naukowo-publicystyczne wydanie „Proświty” Podola w dobie Dyrektoriatu UNR (1918—1920)”. W książce analizuje się działalność towarzystw oświatowych Podola w najbardziej dramatycznym okresie walk o wyzwolenie, w dobie Dyrektoriatu UNR. Publikowane są dokumenty i materiały „Proświt” Podola oraz innych instytucji państwowych i społecznych, które bezpośrednio uczestniczyły w ich działalności, w których przedstawiono różne aspekty pracy kulturalno-oświatowej. Konkurs w obwodzie chmielnickim odbywa się już szósty rok z rzędu. Nagroda poświęcona jest pamięci rodaka, znanego dziennikarza, twórcy ukraińskiej nauki o dziennikarstwie drugiej połowy XX wieku, doktora nauk filologicznych, pisarza Dmytra Michajłowycza Pryluka. Uhonorowanie pracy oświatowej jest symboliczne, ponieważ w tym roku obchodzimy dwa znaczące jubileusze: 100-lecie urodzin Dmytra Pryluka oraz 150-lecie powstania „Proświty”. Wręczenie nagród laureatom odbyło się podczas uroczystości z okazji Dnia Dziennikarza, który obchodzi się corocznie 6 czerwca.
Witalij MICHAŁEWSKI, przewodniczący Chmielnickiej Organizacji Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. T. Szewczenki, na podstawie materiałów strony internetowej Chmielnickiej Rady Obwodowej, nasza pamięć. To miejsce święte, stamtąd do nas płynie duch ofiarności i pracy ponad siły. To nasza pasjonaria! Pewnie dlatego, gdy przyszli „drudzy sowieci” (drudzy „wyzwoliciele”), zorali Wysoką Mohyłę, a później na Mohyłkach zbudowano kołchozowy kompleks hodowli świń. Czytelnię zamieniono w klub taneczny, a potem zniszczyli ją bolszewiccy aktywiści. Biblioteka zniknęła… Mohylnica — stolica mojego dzieciństwa i młodości! Jej początek w przysiółku Kremińka tuż przy Czarnym Lesie, za którym rzeka Seret przyjmuje wody Gniłej Rudki. Bez żadnej granicy (miedzy) nazwa wsi to już Stara Mohylnica ze swoją cerkwią i Domem Ludowym. Tam hartował się obywatelski męski charakter M. Zarycki — profesor Lwowskiego Uniwersytetu Narodowego im. Iwana Franki, poeta-matematyk, ojciec bohaterskiego małżeństwa K. Zaryckiej i M. Soroki. Po kilku gęsto zaludnionych kilometrach to już Nowa Mohylnica ze swoją cerkwią i Domem Ludowym — czytelnią. A jeszcze po kilku gęsto zaludnionych kilometrach, ze swoją cerkwią i Domem Ludowym, także bez żadnej granicy, wzdłuż leniwej rzeczki aż do jej źródła (Gniłej Rudki) rozrosła się Romanówka, w której zrodziły się nowoczesność malarza Mychajły Bojczuka i narodowa siła ducha Sławy Stećko (E. Muzyki). Mohylnica — stolica mojej młodości. Takich stolic, jak teraz rozumiem, na Ukrainie było wiele. Tam działała „Proświta”. Wychowała ona i przygotowała siłę OUN, UPA — podwижników, którzy skropili czarną ziemię czerwoną krwią. Atakowana Samodzielna, Niepodległa (choć jeszcze nie Soborna) Ukraina zmartwychwstała! Dzięki i ziemski pokłon Wam, Wojownicy — współcześni Obrońcy przed nową moskiewską nawałą, moje synowie, córki i wnuki, którzy broni cie Jej, wykrwawionej Ukrainy! Z Waszą bronią i z Bożą opatrznością Ona jest niezniszczalna! Nie pozwólcie moskalowi krzyżować Matki!
Maschinelle Übersetzung
A oto przed chwilą przejechali przez wieś na motocyklach niemieccy żołnierze, a chłopi zgłaszają się jeden przez drugiego: „Będzie nasza Ukraina! Nie ma już ani Polaka, ani Moskala! Przyszła wolność! Nikt nam więcej krzywdy nie zrobi!”. Idziemy do gminy (rady wiejskiej). Tam już miejscowi chłopcy pospiesznie mocują zdobyty nasz żółto-błękitny sztandar. Górna jego część lśni żółcią słońca, dolny błękit faluje i chlupocze wodą ze źródła, nasyconą błękitem nieba. Witamy się sami z sobą: „Sława Ukrainie! Sława-a! Sława-a!”. Starsi żegnają się i ocierają łzy, a radość tryska z piersi… To było! Naprawdę było!.. Lecz kiedy po tygodniu Niemaki zerwali i poszarpali nasz sztandar — boski żółto-błękitny przekaz praojców, „Proświta” otworzyła na oścież drzwi czytelni i gospodarze zebrali się na Wielką Radę wsi! Mieli uradzić, jak postąpić z „upragnionymi wyzwolicielami”! Nie czekali na surowe rozkazy swojej podziemnej partii OUN, lecz od razu, całą wsią, wzięli w obronę swój oszukany naród… To moje życiowe, dziecięce widzenie ze wsi Mohylnica pod Terebowlą na Ziemi Tarnopolskiej. Moje słoneczne Podole! Moje kłosiste Podole! Przychodzisz do mnie nie tylko we snach, ale i w mgle wspomnień. Oto jedziemy furmankami z Mohylnicy na festyn do Terebowli, konie grzywiaste, przybrane kwieciem, a na wozach żółto-błękitny migot… To prosvitianie urządzają na terebowelskim zamku uroczystość Ukraińskości. A cóż nam kłamliwi i okrutni Niemaki? Wypędzimy i ich, pójdą w ślad za polskimi pacyfistami, za moskiewskimi „wyzwolicielami”. Są tacy sami najeźdźcy jak Polacy i Moskale. Mój ojciec (wiejski kowal) Osyp Pawłowski mówi szczerze i krótko: „Trzeba chwycić za broń! Trzeba koniecznie ognia!”. I oto ja, na podstawce-stoliczku w ojcowskiej kuźni, by dosięgnąć dyszla kowalskiego miecha i podsycać ogień, bo dorośli chłopcy poszli na szkolenie wojskowe. Dobrze wiedziałam, że chory ojciec nie zdoła stanąć do walki, lecz jego kuźnia stanie się punktem organizacyjnym i wywiadowczym wiejskich mścicieli. I ja, kowalówna, podsycam ten ogień. Ojciec delikatnie i ostrożnie bierze młot i nie wali nim w kowadło, lecz dzwoni srebrzyście, iskry sypią się na wszystkie strony — i z bezkształtnego kawałka metalu powstaje rzecz potrzebna ludziom, przyda się także naszym chłopcom w lasach. Dziękuję ci, ojcze, za ten ogień, zaczerpnięty z prosvitiańskiego grona! Rozsypałam jego iskry po mojej nauczycielskiej niwie! Dziękuję ci, matko, za to, że dbałaś o prosvitiańskie ognisko domowe, by jego światło oświetlało nasz zamęczony naród! Mohylnica! Może dla kogoś to smutna nazwa wsi na Podolu, nad rzeczką Hniłą (Leniwą) Rudką? Ale nie! Bo dla mnie i moich wieśniaków to źródło energii! Po prawej stronie wzdłuż biegu rzeczki, na górze — Mogiłki, po lewej (z dala od wsi) — Wysoka Mogiła. Na Mogiłkach nie ma żadnych pochówków. To zaorane pole, wytyczone ludzkie losy. Tam mój rodzony dziadek Iwan Pawłowski, u schyłku życia, pracował jako gminny stróż pola: za dnia i w nocy chronił ludzką pracę przed burzą i dziką zwierzyną. Wysoka Mogiła rzeczywiście była wtedy wysoka, a dokoła — pastwisko. Pasły się konie, krowy, owce, kozy…; a pastuszkowie urządzali tam gorące zabawy. Lecz na Wysoką Mogiłę nie wchodzili ani pastuszkowie, ani zwierzęta. Rodzice nam tego zakazali, ponieważ w Mogile spoczywa prах obrońców wsi przed Turkami i Tatarami. Od setek lat leżą w tej Mogile strażnicy rodzinnego kraju. Nad nimi wznosi się krzyżem
Maschinelle Übersetzung
Jego życie było krótkie. Wołodymyr Bułajenko urodził się 8 czerwca 1918 roku we wsi Sorokoduby w rejonie krasyłowskim obwodu chmielnickiego w biednej rodzinie chłopskiej. Dorastał jako półsierota, ponieważ ojciec, ranny odłamkami podczas I wojny światowej, wkrótce zmarł. Po ukończeniu dziesięciolatki studiował na wydziale filologicznym Uniwersytetu Dniepropetrowskiego. W 1941 roku, będąc na trzecim roku, jako ochotnik poszedł na front. Potem było okrążenie, niewola, ucieczka z niewoli. Ukrywał się w rodzinnej wsi. A kiedy Sorokoduby zostały wyzwolone, ponownie poszedł na front. 19 sierpnia 1944 roku młodszy porucznik Wołodymyr Dmytrowycz Bułajenko zginął śmiercią walecznych w łotewskim mieście Bauska. Pierwsza książka poety „Wołodymyr Bułajenko. Poezje (1941—1944)” ujrzała światło dzienne w wydawnictwie „Mołodź” w 1958 roku z przedmową Liny Kostenko. W 1974 roku, po wielu latach przemilczania i wykluczenia z procesu literackiego (tutaj nasz wiecznie młody poeta całkowicie powtórzył los poetów-szestdziesiątników), Wołodymyr Zabasztanśkyj wydał ponownie książkę Bułajenki (znów w „Mołodi”). A po 20 latach Mykoła Feduneć opracował i wydał trzeci zbiór poezji Wołodymyra Bułajenki. Ta książka pod tytułem „Póki serce w nas żyje” ukazała się w 1992 roku w tym samym wydawnictwie. Zawierała ona wiersze poety oraz wspomnienia o nim. Dzisiaj, publikując wybór wierszy Wołodymyra Bułajenki, zaczerpniemy z tej trzeciej książeczki fragmenty wspomnień jego rodzonego brata Wiktora Kraczkowśkiego, aby przypomnieć, jakim był nasz Poeta, jaka była jego droga do ukraińskiego słowa i do nieśmiertelności w nim… 8 czerwca 2018 roku minęło 100 lat od dnia urodzin ukraińskiego poety-wojownika Wołodymyra Bułajenki, który był wojownikiem w pełnym tego słowa znaczeniu, ponieważ zarówno z bronią w ręku, jak i słowem na papierze walczył o ojczystą ziemię. Chociaż jego wiersze wybrzmiały pełnym głosem dopiero po wojnie, nadal wzywały do walki i stały się potężnym impulsem do rozwoju twórczości poetów-szestdziesiątników, pozostawiły jasny ślad w literaturze ukraińskiej. Dlatego dzisiaj, w te jubileuszowe dni Poety, wspominamy jego wojenny i poetycki wyczyn oraz dołączamy jego potężny głos do walki o niepodległość Ukrainy już w naszych czasach… w świetle kaganka” rodziły się jego wiersze… Widziałem, Wołodiu, jak ciężko przeżywałeś swoje położenie. Jak nocami bolesne myśli nie dawały ci spać. Cierpiałeś z tego powodu, że długu swojego wobec Ojczyzny nie wypełniłeś do końca. Choć jaka w tym twoja wina? Czyż nie spotkał taki los dziesiątek tysięcy ludzi? …Niejednokrotnie myślałem o tych niewiarygodnie ciężkich, ale i radosnych dla mnie i matki dniach, kiedy Wołodia uciekł z niewoli i dotarł do domu. Niewielki dorobek twórczy pozostał po nim, ale mogłoby i jego nie być, gdyby los nie poprowadził go po naszej splądrowanej wielkiej męczennicy-ziemi, gdyby nie zobaczył na własne oczy ludzkiego cierpienia, łez i płaczu narodu. …Pamiętam, pamiętam, jak pisały się te wycierpiane każdą komórką twojego serca wiersze! Przez cały czas ani razu nie widziałem, żebyś ty, Wołodiu, spał spokojnie, głębokim snem. Sny twoje były nietrwałe. Po kilka razy w nocy zrywałeś się z posłania, szybko coś pisałeś, chodziłeś po zimnym pokoju, długo patrzyłeś w ciemność okna, na Słucz… *** Jesienią 1943 roku pewnego wieczoru zaszedł do naszej wsi żołnierz armii niemieckiej, rozmawiał po rosyjsku i, jak się okazało, uciekał z frontu do domu. Nie wiem, kim był z narodowości i w jaki sposób trafił właśnie do nas. Myślę teraz: skierował go do naszego domu ten, kto był pewien, że Wołodia pomoże zbiegowi. Ponad dobę przebywał on z nami, dwie noce nocował. Zamknął się Wołodia z nim w pokoju, cały czas o czymś rozmawiali. A kiedy już odchodził od nas, bardzo dziękował naszej matce. Powiedział: — Matka, jaki u was dobry syn Wołodia. A mama mu: — Daj Boże tobie, synu, swoją mamę zobaczyć. Chłopak aż zapłakał. Mama Ostatni raz nasza matka widziała Wołodię we wsi Kopyczyńce, w obwodzie tarnopolskim (po ponownej mobilizacji, już po wyzwoleniu Sorokodubów. — W. G.). Wyszła z domu wczesną wiosną, w kwietniu, lekko ubrana, bosa. Początkowo było ciepło, a potem przyszły deszcze, śnieg. Dotarła do Kopyczyniec i rzeczywiście spotkała syna. — Mamo, droga, po co ty tak siebie męczysz? — zapytał Wołodia. — Żeby ciebie jeszcze raz zobaczyć, Wołodiu, synu mój! Przenocowała, rano Wołodia mówi: — Mnie ty niczym nie pomożesz. Trzeba iść tobie do domu, bo zabiorą Wiktora do armii, a ty się z nim nie pożegnasz… Powróciła mama do domu przeziębiona, schudła, aż poczerniała, ale w modlitwach swoich dziękowała Bogu, że dał jej siły do wędrówki, że zobaczyła Wołodię. Zawiadomienie o śmierci Mijał sierpień, oddawaliśmy zboże państwu, więc i ja pracowałem przy tej pracy — woziłem wozem ziarno do Krasyłowa, do elewatora… Z kołchozu jakoś dotarłem do domu. Jeszcze na podwórzu usłyszałem przenikliwy matczyny krzyk. Wbiegłem do chaty. — Mamo, co się stało?.. I zobaczyłem straszny obraz: mama bije głową o stół, a oczy, oczy… nie mogę ich zapomnieć. Jaki ból, jaka męka w tych matczynych oczach!.. — Oj synu! Oj, nie ma Wołodi! Oj, nie ma naszego słońca!!! I mnie świat pociemniał w oczach, i ja gdzieś zapadłem się… …Jesienią 30 listopada 1944 roku powołano mnie do armii, choć nie miałem jeszcze pełnych siedemnastu lat. Zostawiłem mamę samą, ale cały czas jakbym widział ją przed sobą: siedzi, głowa skłoniona na piersi, oczy zamknięte. Chwieje się, powtarza te same słowa: — Ach, wojno, wojno, cożeś ty narobiła!.. Ostatnie chwile Oto co pisze marszałek I. Ch. Bagramian w swojej książce „Tak szliśmy do Zwycięstwa”: „Pod koniec trzeciego dnia walk generał Krejzer zameldował mi o tym, że jeńcy informują o koncentracji na południe od Rygi w rejonie Bauski nowej dywizji pancernej, nieustalonej numeracji, i rzekomo przygotowywaniu w tym rejonie natarcia. W ciągu 19 sierpnia ataki wroga zostały skutecznie odparte na wszystkich kierunkach, jednak oddziały strzeleckie nie zdołałyby tak długo powstrzymywać szalonego naporu wielkich sił pancernych, gdyby nie błyskotliwe działania artylerii. Czołgów było tak dużo, że zatrzymać i zniszczyć je można było tylko wspólnymi wysiłkami piechoty, czołgów i artylerii. 19 sierpnia niemało opancerzonych kolosów podpalili i piechurzy…” Oto tutaj, na tym polu bitwy 19 sierpnia 1944 roku zginął Wołodia… *** Tymi słowami kończą się wspomnienia Wiktora Kraczkowśkiego. Ale nie kończy się życie Poety — heroiczne, tragiczne, wieczne! Dzisiaj kończy on zaledwie 100 lat… Materiały do druku przygotował Wałerij Herasymczuk. Restaurację dawnej fotografii Wołodymyra Bułajenki oraz oprawę plastyczną jubileuszowego wydania jego utworów wykonała artystka i poetka Kateryna Miszczuk.
Maschinelle Übersetzung
*** Rude żagle podniosła, płynie
Złowroga noc na Ukrainę. Lecz póki serce w nas żyje —
Nie postawisz nas na kolana.
Szalona matka rwie włosy,
Woła powieszonego syna.
Lecz póki serce w nas żyje —
Nie postawisz nas na kolana.
Kiedyś historia nazwie
Nasz czas narodzinami człowieka,
Bo póki serce w nas żyje —
Nie postawisz nas na kolana.
1.XII.1942 r.
*** Na polach zakurzone świty
Wloką połamane skrzydła.
Smucą się wierzby-podolanki,
Zielone ręce opuściły.
Noc sinym płaszczem okryła
Spokojne osiedla nad jarem.
A tam, gdzie majaczą mogiły,
Pod lasem jesień warzy czary.
Ach, gdzieś powiesili, gdzieś zabili,
Gdzieś niebo rozpięli nad polem.
…A wy, Piłaci, ręce umyliście,
Obcych wezwaliście do stołu.
Hej, uderzą dzwony już na alarm:
— Na sąd ostateczny, mieszczanie!
I Słońce ślepą noc przebije
Jak nierządnicę, mściwymi mieczami.
1.I.1942 r.
*** W nocy snują się zjawy
Koszmarnych wytworów wojny.
A ja pójdę pod brunatny horyzont
W surowe królestwo ciszy.
Gdzie wieczór zorzyste ballady
Niesie na niebieskim skrzydle,
Jak ostracyzowany władca,
Sam, jak demon, na ziemi.
Będę marnie przesiadywać długie lata,
Ale nikomu się nie sprzedam.
Z pielgrzymim kijem
Odnowiony Skoworoda.
11.I.1942 r.
*** Żurawie przelatywały nad polem
I rzucały swój płacz na dzikie róże.
Nigdy, nigdy nie zapomnę,
Jak szło do wsi dziecko.
Spotkaliśmy je przy dolinie
I wzięliśmy na bryczkę z sobą.
Śpiewaliśmy sierocie pieśni,
Maschinelle Übersetzung
*** Żyliśmy — nawet wspominać nie chcę. Zimą woda w chacie zamarzała, opału nie było czym palić, jedzenia nie było nic. O ubraniu i obuwiu już milczę… Cóż jeszcze napisać o moim bracie Wołodii? Że był dobry? Utalentowany? Że nie znosił niesprawiedliwości? Że nienawidził podłych ludzi? Potwierdzi to każdy, kto znał Wołodię Bulajenka. …Wołodia lubił rozmawiać z ludźmi w podeszłym wieku. Wiejscy dziadkowie byli dociekliwi. A ile ciekawego wiedzieli o życiu! Kiedy Wołodia przyjeżdżał na wakacje, spieszył do klubu, w którym kiedyś była cerkiew. Wiedział: tam w niedzielny wieczór zbierali się wiejscy wujkowie i dziadkowie. Tam Wołodia zapisywał dawne pieśni, legendy, bajki, różne przysłowia. Sporo pieśni i przekazów Wołodia zapisał także od mamy…
Niewola Pod Rostowem Wołodia dostał się w okrążenie. Działo się tam coś nieprawdopodobnego: paliła się ziemia, pancerze, ludzie. W jednej z bitew Wołodia został ranny i dostał się do niewoli. Gdy odzyskał przytomność, zobaczył zielone mundury, usłyszał obcą mowę. Straszniejszego nie da się wymyślić. I ciągnęły się na zachód zakurzone szlaki, długie dni niewoli. Głodni, skrajnie wyczerpani, dotarli pod wieczór do jakiejś stanicy. Wołodia postanowił za wszelką cenę uciec. W nocy uderzyła burza, lunął deszcz. I Wołodia, zbierając ostatnie siły, padając, podnosząc się i znowu padając, jednak wyrwał się z tego piekła…
*** Mój brat dotarł do wsi pod koniec października. Matka go nie poznała. „Widzę, stoi jakiś dziadek, czarny, chudy, zarośnięty, obdarty… A on: «Mamo, to ja!» — «Boże, synu mój drogi!»” Kobiety, które były świadkami spotkania, stoją i płaczą. Właśnie tutaj, w Sorokodubach, przy „mid-
Maschinelle Übersetzung
Idąc do nierównej walki. Chłopca ze sobą woziliśmy, Zabawialiśmy w wolnej chwili… Kule nas w bojach kosiły, Ale my chroniliśmy chłopca. Szliśmy do ataku w czystym polu, My granaty, on — czapkę rzucił. …Nie zapomnę nigdy, nigdy, Jak umarło żołnierzem dziecko. 17.XI.1942 r.
*** Niezaśpiewana, szarooka, Przez góry i sine lasy Przynieś mi w sercu spokoju I miłość na usta przynieś. Nieosiągalna, nocami wymarzona, W wagonach towarowych, w boju, na wartach, Przynieś mi niebo pod rzęsami I jesienny smutek w warkoczach. Nierozpoznana, nierozgadana, Przynieś mi ciszy I miłość moją nie rozkradzioną Po rozbitych drogach wojny. 18.XI.1942 r.
*** Gdy oddali się szum, Zdejmie z szynela żołnierz, Nocą łzą zroszę Porzuconą armatę w polu. Za koło jej chwycę, Z piołunu na drogę zawołam, Wspomnę ognistą zimę, Moją przyjaciółkę buntowniczą. Wtedy z osady zaproszę Towarzyszy do siebie do chaty, I zaśpiewamy o armacie, Gdy oddali się szum. 7.XII.1942 r.
*** Moja miłość była taką, Jak letni wieczór w stepie, Jak płacz dziecka w noc ślepą, Jak ciche dzwony nad rzeką. Moja miłość była taką, Jak gniewne rokoty bandur, Jak smutek poety po burzach Za buntowniczą porą. Moja miłość była taką, Jak siny poranek na drogach, Jak opowieść o swoim życiu Mojej matki starej. 16.XII.1942 r.
*** Śniegi, śniegi… Koło grobli Zdrętwiałe ręce grzeje wiatr. I noc, jak do kołyski matka, Schyliła się nad czarnym światem. Spowite śniegiem, śpi wieś, Odpłakała i odszlochała… Wszystkie drogi zasypało. A do serca została. 1942 r.
*** Ukorzyły się rzeki i ucichły. Gdzieś wiatr beczy, jak owca. A nad polami chodzi licho, Wchodzi w wioski i serca. Przyjdzie wiosna, rozkute wody Uderzą gniewem w brzegi, Jak zniewolone narody, Gdy upiją się wrogowie. 1942 r.
*** Spotkaliśmy się jakoś przypadkiem, Ty szłaś z batogiem w rękach. Tam droga legła, jak podkowa, Urywając się ze stromego pagórka. Nie zapomnę, jak drgnęłaś Kłosami zakurzonych rzęs. Od tego dnia pod strzechami ulic Chodzi cieniem niepokój mój. Ja nie wiem, być może, tak trzeba: Staniesz się matką ty, a ja Pod obcym i chłodnym niebem Zagubię swoje serce w bojach. XI.1943 r.
H. TWARDOWSKA, pracownik literacko-memorialnego muzeum Łesi Ukrainki, m. Nowogród Wołyński
Od pierwszych dni zanurza się w działalność etnograficzną. „Jeszcze w gronie brata Mychajła zafascynowałam się etnografią — opowiada. — To zamiłowanie do zapisów etnograficznych przywiozłam ze sobą do Zwiahla. Ależ bogaty grunt znalazłam na Wołyniu!”. Według słów jej najmłodszej córki Izydory, Ołena Pcziłka to pseudonim, który mama przyjęła, gdy była jeszcze młoda. Wtedy młode małżeństwo (ich rodzice) mieszkali w Zwiahlu na Wołyniu, tam czasami Olgę nazywają Ołeną, a ponieważ mama bardzo zaangażowała się w zbieranie materiału etnograficznego (haftów, tkanin), to ojciec ich mówił, że ona jak ta pszczółka pracuje. Rezultatem jej wieloletniej pracy stał się zbiór „Ukrainskij ornament / Sobrała i priwieła w sistiemu Olga P. Kosaczewa” (1876). „Wzory haftów ukraińskich dawno zwróciły na siebie uwagę i ludzi uczonych — pisze Ołena Pcziłka, — bo i na takich wzorach sztuki ludowej, jak wzory wszelkiego zdobienia odzieży itp., można widzieć związek sztuki jednego narodu z innym, z jego oświatą i twórczością; a to stanowi całą historię związków oświatowych, — i pokazuje przy tym i osobliwości, właściwe odrębnemu narodowi w jego sztuce”. Oprócz ornamentów jej uwagę przyciągał zwiahlowski folklor. Często bywali u niej lirnicy. Przychodziła miejscowa babcia Korżynśka — „chodzący wielki zbiór wszelkich podań ludowych”. W zbiorze „Dumky-merezianky” (1886) jest rozdział „Z narodnich ust”, gdzie umieszczono podania tej babci. Poznała wybitnego etnografa Mychajła Łobodowśkiego. „[On] nauczał w prostej szkole, — opowiada ona. — W tym czasie, gdy go poznałam, miał już bardzo dużo zapisów z ust ludowych: pieśni, bajek, poszczególnych wyrażeń i słów do słownika. Jego zbiorami i ja się zainteresowałam. Materiał jego był wspaniały, oryginalny. Po nauczycielstwie wstąpił na posadę pisarza gminnego i zawsze utrzymywał pewne incognito w naszej znajomości: zjawiał się zawsze niby do mojego męża w sprawach i dopiero potem widywałam się z nim ja”. Do zapisu materiałów folklorystycznych Ołena Pcziłka jeździła do okolicznych wsi. W Żaborycy usłyszała pieśń „Bez tebe, Ołesiu”, ściślej — tylko pierwszą strofę. „Pewna żaborycka dziewczynka (matka nazywała ją Katerynką, a więcej nic nie wiem o niej) śpiewała, chodząc z nami po lesie, piosenkę na takie słowa: „Bez ciebie, Ołesiu, pszenicę wozić, bez ciebie, gołąbeczko, ciężko na świecie żyć! Jak dzień, tak noc, to rwie duszę, ja do ciebie przyjść muszę, chociaż i nie raniutko, Ołesiu, serduszko!” — wspomina Olha Petriwna. — Więcej słów Katerynka nie śpiewała, tylko tę strofę. Słowa mi się spodobały, ale piosenka była w takiej treści — bardzo już krótka, a i melodia jej szybka — niby rąbana — wydała mi się nieodpowiednią do słów smutnych…”. Kiedy O. Kosacz po raz pierwszy zaśpiewała tę strofę Mykole Łysence, poprosił ją, by „zdobyła słowa dalej”. Ale ciągu dalszego pieśni ona nie znała. „Po jakimś czasie Mykoła Witalijowycz przysłał list, że on koniecznie potrzebuje słów tej pieśni, — znajdujemy w jej wspomnieniach. — Trzeba wiedzieć, że on właśnie w tym czasie zaczął rozchodzić się ze swoją pierwszą żoną Ołhą Ołeksandriwną (czyli Ołesią); mieszkał w Kijowie, a tam przeprowadziła się i zaczęła uczyć się muzyki dalej pewna czernihowska panienka Ołha Antoniwna Łypśka, ładna i bardzo interesująca dziewczyna, później — druga miła Mykoły Witalijowycza. Wszystkim było widać, do czego sprawa zmierza, i kiedy znów otrzymałam od niego list, żeby jednak przysłać dalej słowa pieśni — „Ołesia”, a słów tych nie było, to jakaś szelmowska siła przywiodła mnie na pieśniowy żart: nawiązując do tych okoliczności, że żona Mykoły Łysenki mieszkała w Petersburgu, a w Kijowie przebywała taka miła wielbicielka, ja posłałam mu koniec pieśni z takimi słowami: „Rozważ, serce, rozważ, lubko, i do mnie przybądź prędko, bo będzie późniutko, Ołesiu, serduszko!” — Tak ono i wyszło w odniesieniu do pierwszej żony. Kiedy ja posłałam ułożony przeze mnie koniec, to mi się stało strasznie, że on obrazi się na mnie za ten żart… Myślałam, trafiwszy kiedyś do Kijowa, wyjaśnić swoją wymysły; ale niedługo otrzymałam od niego nowy zbiór pieśni, a w nim — pieśń „Ołesia”, ze wszystkimi słowami, które ja dodałam… Zostawało tylko milczeć!.. Nie dziwię się, że Mykoła Witalijowycz nie poznał podróbki: dodany 2. kuplet — „Bez ciebie, Ołesiu, bujny wiatr wieje, i t. d.”, a i 3. — „Żyliśmy z tobą, jak gołębi para, teraz rozeszliśmy się, jak czarna chmura” — w duchu ludowym. Ależ koniec — „Rozważ, lubko, i do mnie przybądź prędko”, — głupi i nie odpowiadał początkowi pieśni. No, tak wyszło!”. Ołena Pcziłka bała się rozczarować wielbicieli pieśni. „Myślę ja, że ten, kto śpiewał z lubością „Ołesię”, jako pieśń ludową, ochłonie do niej, dowiedziawszy się o jej pochodzeniu (ode mnie), ale mniejsza z tym! — Rozważa ona. — Gdzie granica, ostra granica między ludowym a nie ludowym? Kiedy mi się poszczęściło tak dobrze trafić w ludowy ukraiński styl, to jest właściwa mi zdolność, nie przypadkowa, a spokrewniona z moją bliską znajomością z pieśniami ludowymi”. Do Żaborycy woziła swoje dzieci, aby one przesiąkały ukraińskim duchem i nie odwykały od ojczystego języka. „…W dzieci chciałam przelać duszę i myśli, — pisała do O. Ohonowśkiego. — Nie wiem, czy staliby się Łesia i Mychajło ukraińskimi literatami, gdyby nie ja? Właściwie, ja „postanowiłam”, i zawsze otaczałam dzieci takimi okolicznościami, żeby język ukraiński był im najbliższym, — żeby one od małego poznawały go jak najwięcej. Życie ze mną, oraz pośród wołyńskiego ludu sprzyjało temu”. Aby rozpowszechnić ukraińskie słowo wśród zwiahlowian, organizuje bibliotekę społeczną wyłącznie z ukraińskich książek. W 1879 roku „zerwała się” jej „przyjaźń ze Zwiahlem”. Rodzina Kosaczów przeprowadza się do Łucka, dokąd na specjalny rozkaz przenoszą Petra Antonowycza na stanowisko przewodniczącego Łucko-Dubieńskiego zjazdu sędziów pokoju. W 1928 roku Ołena Pcziłka, przebywając w delegacji naukowej, ostatni raz odwiedziła Nowogród Wołyński. Przyjechała z córką Ołhą, wnukami Mychajłem Krywyniukiem i Ołhą Borysową, malarką Wirą Woljanśką (wnuczka Mychajła Komarowa). Ze wspomnień R. J. Herasymczuka o spotkaniu z Ołeną Pcziłką: „W budynku, w którym teraz mieści się muzeum-biblioteka Łesi Ukrainki, miałem szczęście mieszkać od 1924 do 1936 roku. W czasie mojego mieszkania w 1928 roku w miesiącu czerwcu zjawiła się do nas starsza kobieta z dwojgiem młodzieży — chłopcem i dziewczynką, widocznie wnukami, nazwała siebie matką Łesi Ukrainki i poprosiła o pozwolenie przychodzenia do nas na 2-3 dni i, jak ona się wyraziła, odpocząć po parę godzin. Prośba jej spełniona była przez nas z przyjemnością. W czasie pobytu u nas przy filiżance herbaty w rozmowie powiedziała: z przyjazdem do Nowogrodu Wołyńskiego po raz pierwszy zamieszkaliśmy w budynku ziemianina Uwarowa, mieszkanie w tym budynku było przestronne i dla nas drogie. Oto ja według własnego gustu wybrałam budynek, który należał do mieszczanina Okrużki nad rzeką Słucz, dokąd się przeprowadziliśmy. Z okien którego otwierał się cudowny pejzaż i rzeka oraz zielony park ziemianina Miezencewa”. Z jaką ciepłotą ona wspomina zwiahlowski okres w „Wołyńskich wspomnieniach”: Wy, Zwiahla skały, wzgórza wesołe! My z wami tak długo żyliśmy! Najlepsze lata z życia tego świata Moje pośród was przelatywały! Jedenaście lat życia Ołeny Pcziłki w Zwiahlu były jasną stroną jej życia i, razem z tym, nie minęły bez śladu dla naszego kraju. Tutaj ona rozpoczęła swoje naukowe badania folklorystyczno-etnograficzne, które rozsławiły Zwiahleńszczyznę jako kraj niepowtarzalnych haftów i oryginalnych pieśni. Zrobiła pierwsze kroki do zbliżenia inteligencji i ludu. Swoją działalnością społeczną kształtowała świadomość narodową zwiahlowian. Nie mniej ważne, że tutaj urodziły się jej starsze dzieci Mychajło, Łesia oraz Ołha, które całe życie pracowały na rzecz Ukrainy.
Przeszłość Nowogrodu Wołyńskiego jest ściśle związana z imieniem Ołeny Pcziłki. To właśnie tutaj, do miejsca służby męża Petra Kosacza, przyjechała latem 1868 roku. „Cały ten kraj, a zwłaszcza ten zakątek — Zwiagelsczyzna, po prostu mnie oczarowały — dzieli się wrażeniami. — Właściwie o Wołyniu miałam przed przyjazdem tam nie bardzo wyraźne wyobrażenie. Często przychodziło mi na myśl obiegowe stwierdzenie, że Wołyń to kraj ciężko spolonizowany, który już w znacznym stopniu utracił swoje ukraińskie oblicze. Ale od pierwszego zapoznania się ze Zwiagelsczyzną ujawniła się dla mnie głęboka właściwość jej: mowa wołyniaków wydała mi się przepyszna, czarująca. Coś niecoś i innego z wołyńskiego bytu żywiło to moje zachwycenie etnografa. Między innymi — hafty. To był dla mnie nieodkryty ląd!”
Maschinelle Übersetzung
Z listu do redakcji. “Luby, moje siedemdziesięciolecie 28 maja. Daj rozkładówką te wiersze, one są nowe. Możesz dołączyć z tego, co masz. Anatolij Hryzun”. 19 maja 2018 roku, nie dożywszy do swojego jubileuszu dziewięciu dni, w mieście Sumy zmarł poeta i uczony Anatolij Hryzun. O nim można powiedzieć wiele dobrego jako o człowieku światłym i celowym. A wszystko inne — w wierszach, które chciał zobaczyć wydrukowane w naszym tygodniku. Świetlana i wieczna Tobie, Anatoliju, pamięć. Lubow HOŁOTA Ekskluzywny wywiad Dziennikarz: — Czy jest taka wysokość i taka głębia, Gdzie w atomie każdym strategia i taktyka? Filozof: — Jest. To poezja, bo przecież ona — Metagalaktyka: Tutaj z głębi i wysokości Widać połączone w obraz światy. Dwoina Słońce i księżyc — dwoina! Astronomowie i lingwiści, Ten sojusz na wiek złączył I płomienne, i błogosławione. Czyż odebrano na wiek Gramatyczne nasze formy? Serce rwą one — jak krzyk. W mózg biją — niczym lonty. W nich wiele bomb i min, Przyczajonych latami. Wymaga język zmian, Wyłuskany Sołowkami. Kosoookie słońce tam. Wąskorogi wschodzi księżyc. Lecz słowa, niczym tam-tam, Je w jedną oktawę mieszają. Ukraina — dwoina! W to nauczcie słonia i mopsa. Z dwóch trudnych początków ona — Z krwi i mózgu. Ty — obraz białych nocy Białe noce do mnie idą Przez ciemność czarnych nocy. One rozświetlają mój redut, Zaangażowawszy niekiedy Mnie we władzę białych świateł I rozmyślnych porywów, Że już nie wiem, gdzie front, a gdzie tył Moich miłosnych zmagań. Bo ty sama — obraz białych nocy, W których czerni nie ma… I cicho zsuwa się z moich ramion Złorzecznych zdrad ciemność. Obmowa Los pisze czarny horror Po ścierniskach, po ścierniskach, zdradach!.. I sam szlocha Pasternak W noblistach laureatach. Doaszczepali, dopiekli, I wtedy po co sława? Losu Żmijowe wały Duszą mięśniami boa. Nie ucieknij i nie wyjedź: Stał się Gułagiem Chiński Gród. Wszystkorozszarpany poeta, Lecz kaci głoszą chórem. Podłość, zazdrość i donos Tak naraz zadziałały!.. Gdzie już prawda, a gdzie nonsens, Niech wyjaśnią pryncypały. Tylko wzmocniona hula. Tylko rozkuta obmowa. Przyjaciele? Każdy sprawca zła. Obrona? Obraz jego słowa. Niebezpieczna dwusieczna Wschodzi Księżyca grylaż Płową ziemię osłodzić. Wbrew falom — zamarła plaża: Tam kochankowie. Gdzież bandyci? Gdzie jeszcze bezdomni? Gdzie złodzieje Kieszonkowi i w prawie? Coś rozważają dwie gwiazdy, Lecz one — jak na uwięzi. Taki gwiezdny markizet Przed Księżycem zmierzcha. Tutaj naród — od “A” do “Zet” Albo Herod, albo Kain Ten, co Abla zgubił, I ostatni umarł na widłach; Putin Krym nam odebrał, Zgrabił — wszyscy niewolni… Czemu nieobecny detektyw, Kiedy działania kryminalne? Putin skuwa aktyw, Żeby zabrać i Krym, i dalej... Do Brytanii dojść Dwusieczną Europy. Poznikają wszystkie światy, Kiedy przyjdą azjopi. …Pachnie księżycowy grylaż To orzechem, to migdałem. A z wojny ażio-taż Wieje poszukiwaniem medali. W namiocie Przejadliśmy i przepiliśmy: Zupa wykipiała — rybacka, potrójna. Zakąska: szynka, przepiórki… Ot tylko pogoda — wilgotna, burzowa. Lepiej grzeje ormiański koniak, Aniżeli chwiejny namiot z płótna. Wietrze, nie przewróć go, jak Ulewa dyszy z niebios. Wietrze, nie słuchaj nasz polilog, Bo w nim często słowa przekleństwa; Jego rejestruje chyba że Bóg, A wy z deszczem fonogram przejrzyjcie. Bo to, co zapisują niebiosa, — Usłyszane w pierwszym lepszym namiocie, Ulewą słów nad trybuny zwisa, Wschodzi w rosie, gęstnieje w gumie. Świat z mądrych i gniewnych słów Potem rwie się w tragedie i dramaty. Myślmy, kiedy pod głos ulew My rozgadujemy się niby z wiatrami. Jedność Ty przejrzyj się w lusterku: Czyż piękno? Lecz za to w moim sercu Ty — blask. Ty spójrz na siebie z boku: W nurcie Pselu Rzeka tło twojemu oku Podała. Wyobraź sobie siebie w niebie Pomiędzy gwiazd: Czy taki jeszcze jest gdziekolwiek Światotwór? Ty dostrzeż siebie w łzie Na moim policzku: Tam zlały się dwujedyne Promyczki. Poranny etiud Nocy szorstka stal Chrupnie — i słońca żółtko Urodzi się pospiesznie, lecz mocniej Światła świtowego prąd Przebiega nad ziemią I osiąga w pięć minut I do wiśniowego kleju, I do srebrzystych kropli, Które zwiemy rosą, Która pociesza jaskier. Większa się w świecie rozwoju Szczęść-nieszczęść, i komunii... Wszystko zaczyna się od nocy, Lecz w błękicie świtów Patrzy prosto w oczy Ranek — i smutek rozstań, A jeszcze instynkt porywów Za nieistniejącą granicę. …Słońce — żółtko. Ty spójrz!.. Następstwo reakcji Ciężko wchodziła w ten wieczór noc, Jak w leprozorium trędowaci. W kandelabrach nie starczało świec, Plątali się antychryści i błogosławieni. Opierały się młode siły dnia, Aby zatrzymać ruch czerni. Z megafonów brzmiała brednia, Miasto okrążały obce roty. Ich pokrzykiwania i sztandary Zachłysnęły się w komendzie: “Wziąć!” Ależ my, niczym trzej bogatyrowie, Wszystko to obróciliśmy w żarty. My wtedy naiwnymi byliśmy — I rzeczywistość przeszła w naiwność. W swojej krwi siebie znaleźliśmy, Kiedy zaśpiewały trzecie kury. Rezygnacja latojesieni Nam wszystkie drogi za ciasne (Bo teraz my za woalką strachu), Po sierpniowym ty idziesz ściernisku, U mnie zaś — listopad, rozmytość drogi. Na ramiona spada wilgoć: Cała dusza w przeczuwaniu śniegu. Jeszcze od rozlewisk usłyszycie: “Kwa, kwa”, Serce już zobaczyło tę milę, Gdzie mrozem wystrzeli zima, A na ściernisku położą się zaspy. Oczy chłodzi ciemność, Jakby wyrosły od razu w Konczy mury. I teraz ani lasu, ani jezior, Wymiera ryba niezdrowa. Ktoś piłuje jodłę na obrzyn, Inny sosnę połamał na drwa. Obejmuje z rana pesymizm, Niby niechcący, przygodnie… Kto teraz ze mną? Pies i myśl, Która niby dyktuje: — Książę — niegodziwiec… Od elegii pędzi dusza do książąt. Tak bywa w dni rujnacji zasad. Prawie bohema Cóż za bohema z tych estetów: Ci malują — akwarela!.. Ten pije w knajpach, A tamten kroczy na panel. Jest poeta i dobry krytyk. Jest zły beletrysta. Jeśli prawdy nie ma czym kryć — Wykluczają z utworu treść. A kiedy olejne farby Wznoszą się na obrus, Mówię: — Malarzu, a niechbyś Ty zrozumiał, jak złożyła się Ruś; Kto ukradł jej imię I wzniósł się na tron; Gdzie naprawdę nasz rzeczownik, Gdzie przymiotnik i czasownik. Co? Rozmowa nie na temat? Ale choć jedno zrozum: Jeśli kręcisz się w bohemie, Myśl już nie o rangach. Drzwi prawdzie uchyl… Świecie siedmiokolorowy, Zwyczajnie-nagły. Akwarela tam czy pastel, Gdzież nowożytny Rafael? Osobne wiersze Wiersze idą i po ozonowych dziurach, Wiersze i dotąd chrzci bryzgami Dniepr. Śniegiem sypią się po kołymach, sybirach, Eskalatorami rymów biegną w metro. Wiersz przemyka po tundrze — jeleń, Co poetykę przyjmuje na czterech. To zwalcza okoliczności zniewoleń, To milcząco wygrzebuje zmarzły mech. Wiersze — to nie są prości posłańcy Boga, Wiersze — nurt i wir, który burzy. Nie od Peruna one i Dadźboga, A od krwionośnych nowoleci. Im widoczniej, wola gdzie i niewola, Nimi znaczymy, człowiek albo zwierz. Strzały z łuków lecą na rozłogi Hurtowo — wiersze, a osobno — wiersz. Wierszom być i na Księżycu, i na Marsie. Na Ziemi one pieszczą Everest. Osobne wiersze nie biegną w masy. Ponad władcami one, one — protest. Rozbity dzban W sercu taka rozpacz, Taka intymna żałość, Że jedynie słońce — jasna opoka — Wydaje się królową z królowych. Cały dzień mijać będzie pielgrzymem, A ty — jak na wieży strażniczej, W nocy pożegnasz się milcząc z Krymem, Bo nawet Księżyc — rywal twój. Tutaj najedzie wstrętne przybłędy, W których i pochlebstwa z przekleństw. Pomyśleć strasznie: ona tu będzie W centrum półwyspu i kontynentów. Na nią zwalać się będą zaloty, A ja gdzieś w małym skwerku Sum Tak gorzko odpokutuję za rycerstwo, Kiedy całe dżentelmeństwo poszło na pośmiewisko.
Szczęśliwa przygoda Patrzę na obłoki: niebo Korolowa i Kondratiuka. Do przyjaciółki dzwonię: — Hej, bo Marzeniami wysokich gwiazd kreślić. Rzućmy kamień w rzekę — niech kręgi Sięgają choć jakiegoś brzegu. Cisza nastanie tam, gdzie już bogowie Powiedzą: — Ty znalazłeś wreszcie przyjaciela. Pryska deszcz — zwilżona okolica. I rynny, i klony — wszystkie zmokły, A samotnik-jawor zmarzł i zbladł. Dwie brzozy, jak owe lornetki, Patrz, szukają na niebie innego świata.
Maschinelle Übersetzung
Lekko i my przemokliśmy: tak trzeba,
Bo w miłości każdy szuka przygód.
Niech kroplami pieści nas niebo
Korolowa i Kondratiuka.
Redakcja jesieni
Tę jesień nakreśliłem na szkice,
Na kartonie kreślarskim kreskami zapisałem;
I zrozumiałem: bez wstrząsów i kryzysu
Nie wymaluję sam własnej duszy.
Bo las pachniał grzybami, chodzili tam ludzie,
Sosny patrzyły w niebios trumeau.
Szkice przechodziły w etiudy,
Surowo poprawiając moje pismo.
Dąbrowy też cicho przypalały się,
Zwinąwszy liście w wzory szablonów;
Lecz nielinie, jak wieczne podgoryny,
Nieruchomo czatowały już na szkwał.
Korygowała jesień mój malarski styl,
Jej magia obrazowa była;
Jak liście, odrzucała każdy opus,
Lecz każdą farbę zachowywała.
I już nie zauważano szkiców,
I już szybko ginął każdy pociągnięty kreską ślad.
Pospieszny brak do twórczości się nie wciśnie,
A bawić się sztuką — to grzech.
Ta jesień wzorowała i pouczała,
A po niebie klucz przeleciał wspak.
Jak na ekranie, cuda wyjąkała,
I był to wysokoartystyczny znak.
Na jubileusz Iwana Kawaleridze, genialnego rodaka
Och, te rozmowy o kawie i wizach,
I jeszcze o armeńskim koniaku…
A ja wspomnę Kawaleridze,
Bo przecież jego jubileusz jakoś-nie-jakoś.
Wyhodował w brązie epoki i epoki.
Dziewięć wieków zamknął w betonie.
Nie pomylę się ani trochę,
Krzycząc: — Oto złoty bochen!..
Lecz dookoła dlaczego milczenie,
Z czarnej zazdrości wyspy.
Z Prometeuszem i bogiem zmiótł czas on,
Jego wszyscy koledzy — poniżej trawy.
Teraz rzeźby idą jak kina,
I kamienieje rzeźbiarsko kino.
Chwała wieczna i nieodmienna
Dawno przeszła w poczęstunkowe wino.
Już doczekali się w Europie bezwizowości,
Gdzie uczył się kiedyś mój wielki rodak.
Przemierza wiekami Kawaleridze
Sztuką wieczną, jak kawa i koniak.
Przedgrozie. Maj — start stałej burzy,
A jej finał — w liściopadzie.
Wiosenno-jesienne grozne wagi
Nad latem, które całe jest w kołysce.
Lato — ono, wiecie, dziecko,
Pieszczą je tęcze i burze.
Cały rok do formy nie dorosło,
Siostry ma — róże i tuberozy.
Lato z półnadziei i półhojności,
We wszystkich nalewkach grają w nim i musy.
Lato, zgódźcie się, — jeszcze półnaród,
Który stać się narodem musi.
I burza jest dla niego nie tylko startem,
Lecz także wezwaniem do trudnych dystansów,
Bo przez burze przechodzi się hart,
Pędząc jak pociągi ku stacjom.
Wiedz: wędrowiec ma w tobie grzmot,
Jesień nie jest już twoją przerwą na oddech.
Lato to, zauważ, pseudonim,
Pod którym wychodzi piękna książka.
Jesień będzie w tańcach… Pa i twist,
Pajęczyn rzadkie rozpuszczone włosy…
Czy ktoś potem wyobrazi sobie liściopad
Start tego majowego przeburzenia?
O pseudonimach
Gdy ellany błękitnieją
I bourgardy przechodzą w klony¹ ²,
To znaczy: władcy nie działają dla dobra,
Świat napełnia się kolorem czerwonym.
Jako metafizyk, w każdej idei
Chcę dostrzegać kroki proroka,
Który przez wasze przejdzie propyleje,
Choć brama może być zbyt wysoka.
Odgrodziły się syte urzędasy,
Żyją przyzwoicie jak w legendzie;
Co im, gdy rozgrywają się dramaty,
Które przejdą w szaleństwa tragedii.
Życie to teatr. Wszyscy aktorzy. Mianowicie
Ty głośny, ale żyj skromnie;
Choć wiemy: u tego, kto ma przymusowy pseudonim,
Życie nie pieściło go humanitarnie.
Poczucie niższości. Dyskryminacja, stereotypy
Takie wokół się rozpleniły,
Że już dziwki, megiery i ksantypy
Patrzą dumnie tylko w górę.
Zdyskryminowano uczciwość i mądrość,
Że i sami mędrcy się odsunęli.
Orły pochowały się za mętnością chmur.
Zaiste, niech będzie sikorka w garści.
Na głośnych rytmach krążą szansony.
Scenariusze w teatrach: wszystko na prim intim.
Śpiewają coś personalne persony,
Recytatywy? Nie, prymityw.
I czarne, i czerwone kończą szaro.
Trybuny drżą od syropu przemów.
Stajesz się solidarny nawet ze zwierzęciem,
Który prawdopodobnie jest blisko, lecz wciąż zamilkł.
Bez
Królestwo fioletowych świec,
Jak ciepłe zwiastuny,
I nie trzeba przemowy,
Żeby o wszystkim opowiedzieć.
Kolor mówi sam
O sobie i sile bzu,
Bo oddaje niebiosom
Młode majowe szaleństwo.
I swoje szczęście chwiejne,
I swoje pierwsze kroki.
Serce moje gorące
Słyszy już grzmotu łoskot.
Niebo zamajaczyło beżem,
Promień woła w świcie trawę.
Dziękuję ci, bezie,
Za to młode randez-vous.
Głuchowskie
Wąska rzeczka Klewień
Wpada do Sejmu;
W dolnym biegu pachnie rewień,
Ciszę ktoś pasie.
Bo ona wokół zastygła,
Zabiwszy wietrzny szum.
Perłowią rosy bociana
Po żywej trawie.
Z oddali rozświetla się Hłuchów (soborowość kopuł),
Okrągłe błyski słońca
Rwą się o świcie.
To ziemia trudnych historii:
Rozum we krwi.
Tu hartowała się wola w smutku
I przy buławie.
Tu drgała pomiędzy czasami
I huczały epoki.
Tu wschodziło nieszczęście
W okolicy piękna.
Tu zrodziła się jedyna
Ponad szyderców
Niepokonana Ukraina
Spośród kresów…
Poczucie rzeczywistości:
U nas zaanektowano Krym,
U wroga ożywienie.
Imperium starło charakteryzację,
Ale pozostał makijaż.
Za anioła podaje się
Ta azjatycka świnia.
Aż cuchnie
Jej codzienne gotowanie.
Jeszcze i w Europie, niestety,
Są tacy, co łapią się na błystkę.
Lecz w kulach, krwi i nożach
Zobaczą jej menu.
Zasypie Berlin rudą.
Zadrży w śmierciach Paryż.
Podnoście się szybciej z kolan,
Bo jesteście ostatnią granicą.
Jeśli nas pokonają,
Upadniecie od razu i wy.
Powstanie przedziwny Parnas,
Gdzie muzy wszystkie bez głów.
I będzie powszechny Donbas,
Gdzie krwią zalane są i rowy.
Zwyczajna retoryka:
Dlaczego zapomniano larwy i fircyków,
Zarys twój, niedawna ero,
Jak hulali sykofanci,
A przyzwoici mieli zero?
Dlaczego milkli krzykacze,
Kiedy sądzono podle Stusa?
Padały losy, waliły się plany,
A nikt nawet nie drgnął…
Dlaczego, gdy ogień na Donbasie
I lud w śmierciach i ranach,
Fantomasy i Dżulbarsy
Rozgrywali się na ekranach?
Pytania retoryczne. Odpowiedzi — na portalu.
Sok i Styks
Brzozowy sok cieknie;
Turkusowy Styks ucieka,
Biorąc go za cenny ładunek,
Jak podziemną wyprawę.
Dobry sok — to krew drzew,
Rzeka Styks z niedosiężnych mew.
Ten sok wabi ludzi czy kruki,
A po Styksie płynie Charon,
Przewozi dusze zmarłych,
Całkiem białe jak przebiśniegi.
Lecz przebiśniegi — jednak kwiaty,
A te dusze — czyjeś testamenty.
Testamenty — to rzecz skrywana.
Kto ж to duszę mi zabrał?
Nie zabrał… Zabierze ją skin,
Przeleje w brzozowy sok,
I przejdzie w błękit,
Którą będzie przewoził Styks.
Właściwie będzie wozić Charon.
Ale kto tu u kogo patron?
Marność nad marnościami
I nowy kanon,
I najnowszy czyn,
I tradycyjnie — tron…
— Właściwie o czym Wy?
— Oto o czym powiem: Nastał taki czas —
Ludzie chronią
Jedynie zapał do sław.
Młódki do grosza
Rwiście pociągnęły.
Czy dusza święta
Jak bywało kiedyś?
Czy miłość do książek Wszystko zwycięża? Już panuje śmiech, Tam, gdzie nie do śmiechu.
Niech „Ojcze nasz” Nie Wepsa, nie Mordwin, A jednak przecież nasz Skurwysyn.
Przedkaukaski wektor I urwiska Trypolia, i wąwóz Darjału Połączone moimi tematami. To wektory ruchu złego diabła, A może przebiegłego demona?
W sercu taki pęd ku Kaukazowi, Którego nie mogę uśpić. Choć nigdy tam nie byłem ani razu, Lecz skały tych miejsc — jak karty gazet,
Z których odczytuję epokę W nowoczesnym przekrzykiwaniu się narodów. Nie potrzeba mi wydumanej nieprawdy, Prawdę dostrzegam w wolności.
Ja jakbym tam przyleciał, oto chatynki, Które czule nazywa się saklami. Przecież tu kiedyś walczyli Osetyjczycy, Tak bardzo przesiąknięci duchem wolności.
O Dnieprze hucząca! Wzburzony Terku! Jeśli słucham waszych profundo, To już nigdy nie popadnę w histerię, I nie kupią mnie żadne profury.
W nas symbole — spotkania, jak w dramacie tej jawy, Bo po raz kolejny pojęli: nam żyć oddzielnie. Tak po trochu rozumie też diabeł, Takie uświadomił sobie już demon.
Gorzkie próby losu: Z twardych pszenic — miękka mąka. A ile jeszcze kłosów losu Leży, jak reszka czy orzeł, Bo coś przepada na polu, Na tym wiecznym rozdrożu.
Najstraszniejsze czarne żniwo, Gdy leżą postrzeleni, Jak ta otawa, co chciwie W jednej chwili przeszła w łąkę kośną. A obok konie gdzieś rżą…
I jednak celowy ruch Za ruchem ojczystej planety, Bo nie plamią widnokręgu Bonzopodobne szablony.
I w milczeniu chleb żują estetowie… O istocie ziarna Nie każdy wie.
Niemal publicystyczna mozaika Ogólnoplanetarny korowodzie, Ty chyba, zaprawdę, z mitów; Czy opowie Herodot to, Co tworzy chwałę Scytów?
Pamięć wzywa do ekranu Pól bitew z tamtych stuleci: Zwycięstwa i… Nirwana!.. Wyrasta tylko agawa, By stać się lekiem na rany.
Krew w naszych soborach I tam, gdzie Karaimi. Aż huczą samopobory: Walczą swoi ze swoimi, Noszą łapówki i daniny.
A na biurach murale Pędzla profesjonalistów i bazarowych. Patrzyliśmy, zamieraliśmy, Przeklinając bezdarność. Czemu nastały dni bezkarne?
Jak dotrzeć sercami
Do każdego Iwana,
Żeby pojął: za ołowiem
Już nadciąga Nirwana?
Atroficzna będzie rana.
Aż od mitów
Po Scytów,
Do dzisiejszych przewinień.
Obok rezygnacji
Skracają się miesiące i tygodnie,
Co sił lata moje do wyraju pędzą.
Więc dni teraz są pstrokate i niezaciszne,
Jak plamy, które nigdy nie płowieją.
Czekam: może ulewy spadną
I wyrzucą dziwniejsze nieczystości.
Nadejdzie jesień — liście zabarwi szkarłatem,
Jak kwiat paproci zapali knot wiary.
Długo jeszcze będzie musiał się tlić,
Łącząc społeczności i puszcze.
I rozbłyśniesz od niego ty na tle tych,
Których zostawiło przemijające życie.
Osobno rozmyślam o wieczności,
Gdzie razem — semafory i meteory…
Wyrwiemy się jak wilki z prowincji
Przez czerwone chorągiewki — na przestrzenie!..
Wiosenno-letnie pogranicze 2017-go
Maj przeminął zimnymi nocami,
Wyraźnie skracając przestrzeń czerwca.
Po cichu gwiazdozbiory się pozaślubiały,
Lecz była w nich aura opłakana.
Sypał serowy śnieg, Droga Mleczna.
Noc od Księżyca wydawała się zbyt szeroka.
Krzew maliny w bieli uschł,
A jeziora zgęstniały jak mleko.
Jakby to nie była biała noc,
Bo szerokości nasze niskie,
Lecz gwiazda tuliła się do ramion,
Jak ten bylinny niewiadosokół;
I już wołała mnie do Boga,
A ziemia powoli oddalała się.
Lecz nie było sposobu, by wzlecieć:
Cichy świat przechodził w gwar.
———————————
1 Aluzja do Wasyla Ellana-Błakytnego.
2 Aluzja do Oswalda Burghardta (Jurija Kłena).
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
listycznymi. Razem z Jurijem Badziem należałem do założycieli „Ukraińskiej Partii Demokratycznej”, której przewodniczącym, na moją propozycję, został wybrany. Nie czułem się winny tego, że Jurija Badzia aresztowano za książkę „Prawo do życia”. O losie uwięzionego Wasyla Stusa dowiadywałem się od wielu pisarzy, którzy w czasopiśmie „Wseswit” drukowali swoje artykuły i przekłady utworów literatur europejskich. O tym, że Heinrich Böll, niemiecki pisarz, przewodniczący Międzynarodowego PEN Clubu, będzie wysuwał poetę Wasyla Stusa do Nagrody Nobla, dowiedziałem się od Jewhena Popowycza, tłumacza wielu niemieckich powieści drukowanych na Ukrainie. To wysunięcie się przeciągało. Niemieccy pisarze Heinrich Böll, Siegfried Lenz, Hans Werner Richter zwrócili się w 1984 roku do sekretarza generalnego KC KPZR Konstantina Czernienki z prośbą o ratowanie chorego więźnia, wielkiego poety Wasyla Stusa. Dowiedziałem się o tym i niezwłocznie zwróciłem się do Petra Hryhorowycza Osypenki, Prokuratora Generalnego Ukraińskiej SRR, z prośbą o ponowne rozpatrzenie sprawy niesłusznie uwięzionego Wasyla Stusa, wielkiego poety i bojownika o zachowanie ukraińskiego języka i kultury. Prosiłem prokuratora o ponowne rozpatrzenie sprawy Wasyla Stusa, o zwolnienie go, chorego, z więzienia. W tym samym 1984 roku zostałem wybrany jednym z wielu sekretarzy Zarządu Związku Pisarzy ZSRR. Przedstawiłem się prokuratorowi. Myślałem, że mój tytuł na niego zadziała. Petro Hryhorowycz Osypenko powiedział, że przemyśli, jak ma podejść do tej sprawy, kto w Moskwie mógłby mu pomóc. Denerwowałem się. Przychodziłem i wybuchałem krzykiem. Usłyszał mnie zastępca Prokuratora Generalnego Mychajło Potebenko. W swojej książce „Poszukiwanie prawdy” Potebenko napisał: „Objąwszy stanowisko Prokuratora Ukraińskiej SRR, zainteresowałem się losem W. Stusa, o nim słyszałem wcześniej: zdarzyło mi się przy okazji być w gabinecie jednego ze swoich poprzedników, kiedy obecny tam Dmytro Pawłyczko wstawiał się za Wasylem Stusem. Kilka lat później zażądałem akt karnych, bo pojawiło się pragnienie, by samemu zapoznać się ze sprawą W. Stusa”. W 1990 roku, dowiedziawszy się, że matka Wasyla Stusa mieszka we wsi Drużkiwka w obwodzie donieckim, przyjechałem do Doniecka i poprosiłem Wałentynę Tychą, donieczankę, dobrze mi znaną działaczkę Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. T. Szewczenki, aby odwiedziła razem ze mną w Drużkiwce matkę Wasyla Stusa. Wałentyna Tycha zorganizowała nam samochód. Po drodze opowiedziała, że posiadłość, w której mieszka matka Wasyla, jest otoczona przez niepozornych funkcjonariuszy KGB, fotografów, którzy rejestrują wszystkich przyjezdnych i miejscowych ludzi, przychodzących z pomocą rodzinie Stusów. Przed chatą, do której przybyliśmy, zobaczyłem ogród, sad, a więc ktoś tutaj troszczy się o rodzinę Wasyla. Jiłyna Jakiwna, matka Wasyla, z wielką radością nas powitała. Zobaczyłem kwiaty na oknie, książki na półkach. Wałentyna Tycha przedstawiła mnie jako autora pieśni „Dwa kolory” i znajomego Wasyla. Opowiedziałem mamie o swoich spotkaniach z jej synem. Zapłakała. I ja zapłakałem. Wałentyna powiedziała: „Otrzyjcie łzy! Ukraina nigdy nie zapomni o Wasylu Stusie!”. Jiłyna Jakiwna zapytała, czy moi ojciec i matka żyją, czy jestem sierotą. „Nie mam już swoich ojca i matki, ale nie jestem sierotą! Wasz syn Wasyl oddał swoje życie za matkę moją — Ukrainę. Dlatego przyjechałem do was, żeby wam się pokłonić!”. Jiłyna Jakiwna machnęła ręką na te patetyczne słowa. Zapytałem: „Powiedzcie mi, mamo, czy modlił się wasz syn, czy znał przykazania Chrystusowe?”. „Modlił się jeszcze jako mały — rzekła matka — a czy znał przykazania, nie powiem. Prawdę kochał, chleb szanował, książki czytać lubił”. Wałentyna Tycha podeszła do okna i powiedziała: „Pora nam się żegnać. „Fotografowie” na nas na dworze czekają!”. Pocałowałem ciężką, spracowaną rękę matki Wasyla Stusa, wyszeptałem w duchu początek jego wiersza „Wielbij mnie, mamo. A ja przecież ciebie uwielbię”. A w samochodzie w drodze do Doniecka czytałem z pamięci pierwszą strofę tego najlepszego na świecie utworu o matce. Wielbij mnie, mamo. Ja przecież ciebie uwielbię matowym bólem swoim i miłością tęskną jak śmierć. Osamotniony, siwy, strzelisty, nie modlę się i nie wołam — Świat mnie minął i poszedł, jakby spod nóg na opak. Ciąg dalszy nastąpi.
Maschinelle Übersetzung
Dmytro PAWŁYCZKO Kontynuacja. Pocz. w nr 22 z 2018 r.
O tym, kiedy i jak pisany był ten genialny list, opowiada Wasyl Szymański, galicjanin, nauczyciel języka ukraińskiego w Gorłówce. Ten absolwent Uniwersytetu Lwowskiego im. I. Franki mieszkał w jednym pokoju ze swoim rówieśnikiem i przyjacielem Wasylem Stusem. W jego opowieści ukryta jest odpowiedź na pytanie: skąd wzięło się ziarno ognistego daru poety. „Był taki przypadek — pisze Wasyl Szymański. — Gdzieś tak 8 grudnia 1962 roku — to właśnie górnicy otrzymują zaliczkę (24. każdego miesiąca otrzymują wypłatę) — my (ja i Stus. — D. P.) po lekcjach poszliśmy do stołówki nr 20 zjeść obiad na terenie kopalni… My, jak zawsze, zajęliśmy kolejkę. Wasyl jest wysoki, ja mały. On mnie przepuszcza do przodu. Podchodzę do okienka wydawania posiłków i mówię do tej kobiety, która wydaje dania: „Dla mnie, proszę, na pierwsze barszcz, na drugie sznycel z puree ziemniaczanym i kawę”. A z tyłu górnicy stali w kolejce. Jeden z nich: „Ty szto, padło, po-naszemu goworit’ nie umiejesz? Ty poczemu goworisz „na pierwoje”? Ty szto, nie możesz po-czełowieczieski skazać: „Daj nam pierwoje?” A ty goworisz „na pierwoje, na wtoroje!” Ta kobieta, która stała za wydawaniem, mówi: „Kak wam nie stydno, eto że uczitiela naszej szkoły!” A on nie wytrzymał, ten, co z tyłu stał: „A nam naplewac’, szto eto uczitiela. Eto bandierowcy. My ich w sorok piatom godu nie dobili, tak siejczas dobijom”. Wasyl nie wytrzymał, jak stał, odwraca się, chwycił tego łotra, podniósł go i mówi: „Zamknij się, łotrze, bo zaraz z ciebie mokre miejsce będzie!” Zostawiłem to danie, też podskoczyłem, zawiązała się taka walka… Po tym wieczorem Wasyl mówi: „Ja będę pisał list”. I zaczął pisać list do Andrija Samijłowycza Malyszki. O tym liście wiedziałem. Długo go pisał. Ten list pisany był w wielkich mękach. Kiedy był gotowy 12 grudnia 1962 roku, przeczytał mi go. List ogromny. Wysłał go. Odpowiedzi nie otrzymał… A w tamtym czasie taka nieprzyjemna sytuacja była z naszym językiem ukraińskim w szkołach. Choć w naszej 23. szkole nie było tak, żeby dzieci odmawiały nauki języka ukraińskiego, to bardzo go to niepokoiło. Przeżywał. Nie mógł nigdzie z wysokiej trybuny tego wyrazić, bo nie było takiej audytorium. Ale w tym liście do Malyszki w pełni wyraził swoją pozycję”. Myślę, że Wasyl Stus, młody nauczyciel, absolwent Donieckiego Instytutu Pedagogicznego, już wiedział, kim są banderowcy — nie z radzieckiej prasy, a z materiału, który on sam nazwał „Pamiątka dla ukraińskiego bojownika o wolność”. Moim zdaniem ten dokument trafił do Wasyla Stusa jeszcze przed jego znajomością z lwowianami we Lwowie. Byli przecież galicjanie w Donbasie w czasach niemieckiej okupacji, działali tam, o czym świadczy prawdziwa historia „Młodej Gwardii”, organizacji, która stworzona została przez banderowskie podziemie. Wasyl Stus delikatnie zredagował tę „Pamiątkę”, przystosowując ją do swojego czasu, do swojego światopoglądu: „Trzeba mieć twarde przekonanie, że twoja Prawda jest po twojej stronie. Dlatego pamiętaj: z tobą mogą uczynić fizyczną rozprawę, ale moralne zwycięstwo — jest po twojej stronie. Ci, którzy prześladują ciebie, trzymają Ukrainę w kolonialnym jarzmie drogą strasznego terroru, ludobójstwa, niszczenia najlepszych synów Ukrainy. Na twoim zaś sztandarze — Wolna Ukraina z wolnymi obywatelami, państwo, w którym nie będzie społecznego wyzysku i narodowego ucisku. Zatem, walcząc z ciemnością, niesiesz swojemu narodowi światło Prawdy”. Kostiantyn Moskalec, autor głębokiej, wszechstronnej naukowej przedmowy do zbioru utworów Wasyla Stusa w dwunastu tomach, uważa, że galicyzmy w jego poezjach „dodawały praktyce językowej specyficznego odcienia, wywołując u odbiorców skojarzenia z czymś takim elitarno-kramolnym i do tego skutecznie zapewniając mówcom kompletne, nieco egzotyczne frazeologizmy”. Ale to nie egzotyka. Dla mnie, jako czytelnika, galicyzmy w utworach poetyckich Wasyla Stusa — to znak, że narodowo-wyzwoleńcza zbrojna walka UPA, masowo wspierana przez naród Zachodniej Ukrainy, była w jego świadomości niezwykle żywa. „Pamiątka” — to jasne świadectwo tego, że w samym zarodku literackiego daru Wasyla Stusa płonęło pragnienie niezłomnego, gotowego umrzeć za wolność ukraińskiego powstańca. Wasyl Stus bywał we Lwowie, miał tam przyjaciół, kolędować przyjeżdżał tam; mamy informacje, że korespondował z Wiaczesławem Czornowołem. Przy wigilijnym stole siedział Stus u Romana Iwanyczuka i Mykoły Petrenki. Ale wiersz jego „Niedziela już nić surową snuje” — to pożegnalna rozmowa ze Lwowem, gdzie „pusto i goło, i czarno wokoło”, gdzie „złotem pisane jarzma”. Poeta czuje, że prawdziwy Lwów ukrywa się przed nim. Stus w radzieckim Lwowie czuje się jak w więzieniu. Przede mną biały jak śmierć grobowiec i rwą się w górę sobory. i niechby was gęś, i niechby was gęś, wszyscy jutro, wszyscy dzisiaj, wszyscy wczoraj. Ale w ostatniej, najłagodniejszej książce Wasyla Stusa „Palimpsesty” pojawiają się utwory poświęcone lwowskim przyjaciołom i wiersz „Już wtedy, kiedy zanurzyłem się w las”, gdzie rozłąka ze Lwowem nazwana jest „nadmiernym” pożegnaniem „z Ojczyzną, ze światem, z życiem”. Najważniejsza książka o Wasylu Stusie „Poeta i obywatel” przeczytana została przeze mnie za późno, dopiero po tym, jak wróciłem do Kijowa z dyplomatycznej służby. Jestem wdzięczny Wasylowi Owsijence, kompilatorowi tej pierwszej fundamentalnej biografii ducha Wasyla Stusa, napisanej przez wybitnych Ukraińców. Tam fenomen Wasyla Stusa odgadują, przemyśliwują, określają Jewhen Swerstjuk, Roman Korohodski, Wasyl Zacharczenko, Nadija Switłyczna, Jurij Pokalczuk, Ołeh Oracz oraz niektórzy inni dysydenci i pisarze. A wśród nich wyróżnia się Wasyl Owsijenko, moim zdaniem najdokładniejszy w swoich rozmyślaniach o filozoficzno-poetyckim darze i żywym, ludzkim obrazie niepokornego Wasyla Stusa. Myślę, że geniusz poety najgłębiej odkrył Iwan Dziuba w swojej pracy „Rzeźbiarz własnego ducha”. Pisze on: „Kiedyś Kant powiedział o dwóch dziwnych i wielkich rzeczach: gwieździste niebo nad człowiekiem i prawo moralne w człowieku. Gwieździste niebo nad twoją głową i prawo moralne w tobie. Wasyl Stus był jednym z tych nie tak wielu, których to dotyczyło w pełni i władczo. Był człowiekiem moralnego absolutu. Czy to samą naturą, jak szlachetny metal, był gwarantowany od utleniania, czy to tak silna była jego wola ukierunkowana na wysokie etyczne samopoczucie i działanie. Chyba i to, i to”. „Wysokie etyczne samopoczucie” Wasyla Stusa było wspierane przez jego zwolenników, ideowych współmyślicieli, czytelników, słuchaczy. Stus zaraz po swoim wystąpieniu 4 września 1965 r. w kinie „Ukraina” przeciwko aresztowaniom ukraińskiej inteligencji stał się prawdziwym bohaterem szestdziesiątników i studenckiej myślącej młodzieży. Wasyl Owsijenko pisze, że Stus dla niego stał się „jednym z niemal niebożelców poziomu Iwana Switłycznego, Iwana Dziuby, Jewhena Swerstjuka, Wiaczesława Czornowoła, Wałentyna Moroza, Łewka Łukjanenki, Mychajła Horynia, Iwana Kandyby…” Talent Wasyla Stusa jako poety krzepł i rozwijał się przy duchowym wsparciu ze strony jego pobratymców. Ale Stus posiadał tak samo odczutą sercem swoim siłę wsparcia jego twórczości i zachowania ze strony całego narodu. Wspomniany Wasyl Szymański opowiada o jeszcze jednej przyczynie pojawienia się listu Stusa do Andrija Samijłowycza. Była to książka „Prawda woła”, którą Szymański podarował w 1962 r. Wasylowi Stusowi. „W jeden wieczór — wspomina Szymański — Stus „przeczytał ją całą”. Rozmawialiśmy, dlaczego ten zbiór został momentalnie wycofany. Kiedy było spotkanie z Dmytrem Pawłyczkiem we Lwowie, kupiliśmy sobie każdy tę książeczkę. Wieczorem przychodzą „kuratorzy” z uniwersytetu do nas do akademika. Tak, towarzysze! Kto ma zbiór „Prawda woła”? Przyznajcie się, pokazujcie. Kto był w tym czasie w akademiku, temu pozabierali. Powiedzieli, że żaden student nie ma prawa jej czytać, bo będzie wykluczony z uniwersytetu. Mnie w tym czasie nie było w akademiku, to u mnie ona się zachowała”. Czy to nie dziwne? Wiedziałem, że książka „Prawda woła” była zakazana, ale nie wiedziałem, że na moim uniwersytecie odbierali „kuratorzy” studentom tę książkę, za czytanie której mogli wykluczyć z uniwersytetu. 1963 r. Wasyl Stus znalazł mnie w Związku Pisarzy. Powiedział mi, że wie, czytał książkę „Prawda woła”, ale nie powiedział ani słowa o swoim liście do Malyszki. Dlaczego? Dlaczego? Myślę, że nie powiedział dlatego, że Malyszko nie odpowiedział poecie na jego duchowy krzyk. W czasopiśmie „Wseswit” utrzymałem się na stanowisku redaktora naczelnego siedem czy osiem lat. Wasyl Kozaczenko, przewodniczący Związku Pisarzy Ukrainy, powiedział mi złożyć podanie i dobrowolnie opuścić czasopismo, inaczej wyrzucą mnie jako „wroga narodu”. Złamałem się, złożyłem podanie. A sumienie męczyło mnie. O Wasylu Stusie wtedy dowiadywałem się od lwowian. Gdyby w tamtym czasie ktoś z jego przyjaciół zawołał mnie, powiedział napisać list do niego, podziękować za uwagę do książki „Prawda woła”, zrobiłbym tak. Ale mnie dobrzy ludzie podrzucali wypowiedzi Wasyla Stusa o mnie, jako o nikczemnym pieśniarzu, tłumaczu, który nie jest zdolny wznieść się w swoich utworach na poziom tych rzeczy, które tłumaczy. 1982 roku, przebywając po raz drugi jako więzień na Kołymie, Wasyl Stus prowadził Zapiski, w których wysoko oceniał utwory W. Biełowa i Cz. Ajtmatowa i pisał, że w ukraińskiej literaturze niczego podobnego nie ma. On, wydaje mi się, niesprawiedliwie krytykował Linę Kostenko, Iwana Dracza, Mykołę Winhranowskiego, Wołodymyra Jaworiwskiego. W Zapiskach nr 8 pisze: „Wspominam list Pawłyczka do Jurija Badzia. To był list odpowiedź na replikę J. Badzia o tym, że na próżno Pawłyczko w którymś z publicznych wystąpień mówił o France jako bojowniku z ukraińskim burżuazyjnym nacjonalizmem — czy nie najważniejsza (po radziecku) cecha geniuszu Franki. Pawłyczko był skrajnie oburzony repliką. — Zdobył się na szczery gniew przeciwko obłudnej filozofii, której oddał daninę i Dziuba (to mowa Pawłyczka). Nigdy nie chwalcie mnie — zakończył Pawłyczko swój list, demonstrując swoją polarną wobec Badzia pozycję. To dotyczyło 1978 roku w przybliżeniu. Badzio był represjonowany jako autor nacjonalistycznej pracy „Prawo żyć”. Nacjonalistycznej dlatego, że, według Badzia, każdy naród musi oddychać, a nie wegetować pod imperialnym jarzmem. Ciekawe, jak czuje się Pawłyczko teraz, kiedy Badzio jest w niewoli?..” Przeczytałem ten Zapis Wasyla Stusa już po jego śmierci. Zatem, teraz nie jemu, a obecnemu czytelnikowi jego utworów i listów muszę wyjaśnić i powiedzieć, że broniłem Jurija Badzia jako świadek na sądzie radzieckim, na którym ode mnie oczekiwano negatywnego stosunku do książki „Prawo żyć”. Ja w ogóle szanowałem Jurija Badzia jako mądrego i odważnego dysydenta. 1990 roku z mojej inicjatywy Badzio napisał „Program ukraińskiej partii demokratycznego socjalizmu i państwowej niepodległości”. Badzio umiał tak pisać swoje antyradzieckie proklamacje, że niełatwo było czekistom nazywać je nacjona-
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
...drużynę piłkarską, która pokonywała najbardziej doświadczonych graczy. Bohdan Horyń nazwał okres życia w obozach „Ukrainą obozową”. 206 tysięcy Ukraińców, którzy tam pozostali, stworzyli państwowe życie, zadziwili obcokrajowców, a tę skupioną energię zabrano do innych światów — Ameryki, Kanady i tak dalej. Tam powstał jakby prototyp społeczeństwa obywatelskiego. Ukraińcy pomagali sobie nawzajem, jednoczyli się w powojennych warunkach, gdy wszyscy byli zagrożeni deportacją do Związku Radzieckiego i zagładą. Duch jedności jest nam niezwykle potrzebny właśnie dziś, gdy budujemy naprawdę niepodległe państwo. To ogromna lekcja. Jak ci ludzie kochali Ukrainę! Ona zaś nie mogła im nic dać: ani ta podradziecka, ani okupowana Zachodnia. Dopiero gdzieś w Stanach Zjednoczonych, w Brazylii zaznali oddechu wolności. Ale byli pozbawieni ojczyzny. Profesor, dyrektor Instytutu Języka Ukraińskiego NANU Pawło Hrycenko zauważył mistrzostwo autora, jego umiejętność zbudowania i przedstawienia życia niezwykłego człowieka. Pokazać, jak daleko od ojczyzny, gdzieś tam, w Ameryce Południowej — i tam Ukrainiec się umacnia, dokonuje cudów, nie mając na początku żadnych środków materialnych, oparcia pod nogami. W duchowej istocie tych ludzi było coś, co dawało siły. „Tworzycie galerię prawdziwych Ukraińców, pokazujecie Ukraińcom samych siebie. Takie książki to krok ku samym sobie, to odtworzenie naszego wewnętrznego narodowego. Udało się Wam znakomicie, poprzez konkretny fakt, w pełni wiarygodnie stworzyć obraz człowieka, który przeszedł przez przestrzeń i czas. Faktycznie przeprowadziliście nas stronicami tego dzieła przez ukraińską przestrzeń i czas, choć nie na terytorium Ukrainy. Wydaje mi się, że to gotowy scenariusz filmowy, role już są rozpisane. Bo pisze to Galicjanin o Galicjaninie z miłością do Galicji. Nie przyjmuję zaściankowej unitarności języka. Obszar istnienia języka ukraińskiego jest ogromny. Galicjanin czy Zakarpatczyk nie może pytać w stolicy, jak powiedzieć czy napisać to czy tamto słowo. Mówi tak, jak nauczyli go ojciec i matka, zgodnie z lokalną tradycją. Językoznawcy dziś zwracają się ku językowi jako dziełu narodu, a nie lingwistów” — podkreślił Pawło Hrycenko. Bardzo trafnym było pojawienie się na prezentacji Radosława Żuka, nowoczesnego architekta z Ameryki, który zaprzyjaźnił się z Hrynśkim i właśnie miał w Kijowie wystawę dzieł jego ukraińskich cerkwi w Ameryce. Podziękował organizatorom prezentacji za zaproszenie, podarowaną książkę i opowiedział o swoich twórczych dyskusjach z Hordynśkim. Swoimi wrażeniami z lektury książki Bohdana Horynia podzielili się akademik, historyk sztuki Ołeksandr Fedoruk, akademik Mykoła Żulynśkyj, profesor Dmytro Stepowyk, doktor nauk historycznych Arsen Zinczenko, poeta Pawło Szczyrycia. Mówcy podkreślali rzetelność badań historycznych, dokumentalność źródeł tej pracy, głęboki aspekt kulturowy, historycznoartystyczny, socjopolityczny, psychologiczny; umiejętność doboru materiału ilustracyjnego przez autora, jego nienaganną znajomość sztuki. Praca napisana jest wyszukanym językiem ukraińskim, zgodnie z prawdziwą ukraińską ortografią. Dyskutowano o określeniu gatunku tego dzieła: czy to kolaż, czy encyklopedyczna powieść itp. Ale wszyscy zgodzili się, że dzieło czyta się na jednym oddechu, że pisał je nie tylko sumienny naukowiec, lecz utalentowany pisarz. Książki są wydane niezwykle estetycznie. Zarówno artyści, jak i wydawnictwo spisali się znakomicie. Wszyscy zgodzili się także, że autor tej książki Bohdan Horyń sam jest postacią historyczną; on i jego brat Myhajło Horyń zrobili bardzo wiele dla odrodzenia niepodległej Ukrainy. W tej książce stanął na równi ze swoim głównym bohaterem. Bo małym ludziom nie udaje się pokazać olbrzyma. A niezwykła aktywność autora ostatnich lat to, zapewne, moralna rekompensata za mordewskie obozy, w których przebywał, choć i tam nie przestawał pracować, napisawszy m.in. monografię o wybitnym artyście Opanasie Zalywasze. Padła propozycja, by autor napisał historię sztuki ukraińskiej za granicą, bo znaczna część pracy jest już wykonana.
Maschinelle Übersetzung
W Narodowym Muzeum Literatury Ukrainy odbyła się prezentacja drugiego tomu książki „Swiatosław Hordyński na tle epoki” – o trudnych losach ukraińskiego malarza, grafika, historyka sztuki, poety, tłumacza, krytyka literackiego i dziennikarza, „postaci renesansowej” według określenia obecnych na prezentacji.
Autorem jest Bohdan Horyń, pisarz, historyk sztuki, dziennikarz, politolog, dawny dysydent, poseł do Rady Najwyższej Ukrainy I i II kadencji. Książka ukazała się nakładem wydawnictwa „Jarosławiw Wał”.
Nadija KYRJAN
Zdjęcia Hiorhija ŁUKJANCZUKA
„To, że Bohdan Horyń powierzył swoje książki wydawnictwu «Jarosławiv Wał», jest dla nas zaszczytem – rozpoczął spotkanie dyrektor wydawnictwa Mychajło Słaboszipśkyj. – Czytając zarówno pierwszy, jak i drugi tom Bohdana Horynia, byłem szczęśliwy. O Swiatosławie Hordyńskim pisano już wcześniej niemało. Pisali o nim Roman Łubkiwśkyj, Mykoła Ilnyćkyj i inni znani literaci, historycy. Czytałem to wszystko, zapoznałem się ze wszystkimi wydawnictwami książkowymi Swiatosława Hordyńskiego i myślałem, że wiem wszystko. Kiedy jednak otrzymaliśmy pierwszy tom Horynia, stwierdziłem, że wiem bardzo mało. Te książki wydają mi się momentem przełomowym w obecnym naszym literaturoznawstwie i sztukoznawstwie, ponieważ jeszcze nikt tak szczegółowo nie opisał epoki Hordyńskiego, wpisując go w epokę, i nikt tak gruntownie nie zbadał ukraińskiego środowiska kulturalnego poza Ukrainą. Po przeczytaniu tych tomów rozumie się, czym jest sumienna, rzetelna praca autora, który opanował tak niezwykłą ilość materiałów, że przyniosłoby to honor całemu instytutowi. Aby uzgodnić cały ten materiał, autor wynalazł nowy gatunek: zastosował zasadę kolażu. Utworowi właściwa jest eseistyczna swoboda, lekkość, wolność interpretacji. Moje doświadczenie świadczy o tym, że istnieje nie tylko problem tekstu i autora, ale także problem czytelnika. Nierzadko czytelnik odczytuje w tekście dodatkowo to, co wiedział wcześniej. Być może autor tego nie zakładał, ale to tam jest. To fenomen, nieogarnialność”.
Dalsza rozmowa potwierdziła słuszność spostrzeżenia Mychajła Słaboszipśkyjа. W dyskusji nad książką wzięły udział gwiazdy w dziedzinie literatury i sztuki, i każdy odnalazł u Bohdana Horynia coś swojego, szczególnego.
Najpierw Bohdan Horyń opowiedział o swojej pracy nad książkami.
— Zacznę od porównania. Do budowy świątyni potrzebne są różnorodne materiały. Z budową takiej konstrukcji książka ma wiele wspólnego. Do zbudowania książki również potrzebne są różnorodne materiały. W moim przypadku takimi materiałami stały się dzieła sztuk plastycznych: reprodukcje obrazów, grafiki, malarstwa, rzeźby. A także dokumenty, wypisy z dzienników, fotografie. W książce jest 700 ilustracji. Aby te różnorodne materiały połączyć, potrzebne jest autorskie słowo. Udało mi się je zespolić. Na prezentacji pierwszego tomu obiecywałem, że kolejna książka będzie gotowa już wiosną tego roku.
Aby dotrzymać obietnicy, przez cały miesiąc od rana do wieczora przesiadywałem w unikatowych lwowskich bibliotekach, gdzie znajdują się materiały, jakich nigdzie indziej nie znajdziesz. Jest to Naukowa Biblioteka NANU im. Stefanyka, Uniwersalna Obwodowa Biblioteka, gdzie działa wydział diaspory i inne. Dyrektor Lwowskiego Narodowego Muzeum im. Szeptyckich pozwolił mi korzystać z ich archiwum, a także z biblioteki Hordyńskiego, przechowywanej w muzeum. Jednak nie udało się znaleźć wszystkiego. Nie mogłem w żaden sposób znaleźć materiałów o tym, jak Hordyńskiemu udało się wyjechać za granicę, na przymusową emigrację, w jakich miastach przebywał, z kim się spotykał, co tworzył. Ale jeśli człowiek jest zapalony jakąś ideą, pomagają mu nawet siły wyższe. Powiadomiono mnie, że właśnie w tym czasie do Lwowa przyjechała córka Wołodymyra Hordyńskiego, Olenka. Nie zdążyłem się z nią spotkać, ale przez telefon zaproponowała, bym przesłał pytania pocztą elektroniczną. Zaangażowała do pracy dwie córki Swiatosława Hordyńskiego — starszą Ladę i młodszą Larysę, a także swoją 95-letnią matkę Tamarę. I wszystkie razem odpowiadały na moje pytania. Jestem im bardzo wdzięczny, bo bez ich wspomnień nie mógłbym stworzyć spójnego obrazu. Przesłały także niektóre materiały ilustracyjne, które weszły do książki. W Kijowie odwiedziłem profesora Serhija Biłokonia, który umożliwił mi pracę z jego ogromnym archiwum. Pomógł też kolekcjoner z obwodu połtawskiego Ołeksandr Panczenko, który przywiózł kolekcję czasopism, z których skanowałem potrzebne materiały. Zdobywszy to wszystko, zacząłem pracę z komputerem. W styczniu książka była już gotowa, a pierwszym czytelnikiem, pierwszą redaktorką, jak zawsze, była moja żona Ksenia. Gdy gotowy był makiet, rozmieszczone wszystkie zdjęcia, cenne propozycje przedstawił redaktor Hryhorij Hajowyj. Oprawę graficzną wykonała artystka Ludmiła Kuzniecowa. Cieszę się, że udało mi się, jak obiecywałem, zaprezentować tę książkę na czas. Dalej trafi ona pod osąd opinii publicznej, a ja z niepokojem i wzruszeniem będę wysłuchiwał oceny mojej pracy. Pisarz, scenarzysta, dyplomata, działacz społeczny Jurij Szczerbak wyznał, że uważa za jeden ze szczęśliwych momentów życia chwilę, gdy wziął do rąk książki Bohdana Horynia. Na zdjęciu, zrobionym w Ameryce, zobaczył trzech braci Hordyńskich, siostrę, matkę. Uświadomił sobie, że los ocalił dla nas tę sławną, utalentowaną rodzinę. Jednym z pasji Swiatosława Hordyńskiego było zdobienie cerkwi. Na tych anielskich skrzydłach wznosił się do wysokiego nieba poezji i sztuki. Jego wspaniałe malowidła w Rzymie, w kościele przy Watykanie, w wielu cerkwiach Ameryki, w jednej z ukraińskich cerkwi — to niezwykłe dziedzictwo, które łączy go ze sztuką wieczną, sztuką chrześcijańską. Ozdobił 50 cerkwi w 16 krajach świata! Najtragiczniejsze wydarzenia XX wieku nie ominęły go, ale zdołał zrealizować się w różnych dziedzinach sztuki. Był głuchy, lecz wychwytywał wszystkie słowa i wszystkie pojęcia epoki znacznie lepiej niż ci, którzy mieli doskonały słuch i wzrok. Przykład genialnego człowieka, artysty Hordyńskiego, świadczy o tym, jak wysokiej próby w swoim czasie na Ukrainie była elita. Bohdan Mykołajowycz doskonale opisuje tę rodzinę, środowisko, w którym dorastał Hordyński, jego artystyczny zakres. Znał nie tylko ukraińskich artystów, był zaznajomiony z twórczością Picassa, Modiglianiego… Bywał w Paryżu, znał poezję Apollinaire'a. To wzorzec europejskiego Ukraińca, jakim był. Był artystą elitarnym, ale tworzył także kulturę masową wysokiego poziomu: pocztówki, znaczki, plakaty, okładki książek. Jurij Szczerbak podzielił się skojarzeniami, jakie nasuwały mu się przy lekturze tomów Mychajła Horynia. Znał ludzi bliskich Hordyńskiemu, na życiowych drogach krzyżował się z ludźmi z jego kręgu, którzy mu pomagali. Bohdan Horyń szczegółowo opisuje epokę, czyni to obiektywnie. Nie narzuca swojej opinii, nie jest dydaktyczny, lecz spokojnie komentuje wydarzenia. To bardzo dobrze — do takiego wniosku doszedł Jurij Szczerbak. Jurija Szczerbaka, podobnie jak innych mówców, uderzył opis obozów DP (osób przemieszczonych) w Niemczech Zachodnich. W tych obozach znaleźli się Ukraińcy, którzy nie chcieli wracać do ojczyzny, do sowietów. Anglicy i Amerykanie dziwili się temu, bo nie zaznali wszystkich „uroków” krwawego totalitarnego bolszewickiego systemu. Ukraińcy pokazali niepojęty cud: w Monachium stworzyli Ukraiński Wolny Uniwersytet z profesorami, Akademię Nauk, instytut rolniczy. Zorganizowali tam szkoły, gimnazja, zbudowali cerkiew prawosławną i katolicką, mieli artystów, śpiewaków, nawet zorganizowali
Maschinelle Übersetzung
Tą metaforą znany poeta i działacz społeczno-polityczny Ołeh Olżycz, zamęczony przez hitlerowców w 1944 roku w obozie koncentracyjnym, scharakteryzował wielką kohortę ukraińskich niezłomnych patriotów, którzy w „dobie okrutnej jak wilczyca” bezpośrednio brali udział w zmaganiach wyzwoleńczych z okupantami różnych maści, pojawiającymi się na terenach Ukrainy. Do tej kohorty należy także dzielna poetka Kateryna Mandryk-Kujbida, o której Dmytro Pawłyczko we wstępie do drugiego wydania jej książki poezji „Błogosław ogniem” (Lwów: Litopys, 2010 r.) pisze: „Słowo Kateryny Mandryk-Kujbidy niesie w sobie ładunek takiej odwagi, niepokorności i człowieczeństwa, które stają się wzorcami wysokomoralnego życia dla współczesnych i przyszłych pokoleń ukraińskiego narodu. Jest to bez wątpienia poezja wielkiej natchnionej walki o ukraińską państwowość duszy, która uformowała się nie z uczniowskiego wymyślonego patriotyzmu, a z konkretnych wrażeń uczestniczki zbrojnych zmagań o naszą narodową wolność”. Mając talent poetycki, wielką pracowitość i szczególny twórczy zapał, ona z własnego wewnętrznego powołania w czasach banderowskich zmagań, zastojowych „breżniewowskich” lat i po nich pisze z czystego serca wiersze, o których nie mogła nawet myśleć, że mogą zostać opublikowane. A poezja jej jest ciekawa, poruszająca, narodotwórcza i szczera, jest w niej o realnym otaczającym świecie, o bólu i radości ludzkiej duszy. Mykoła WASYLENKO Kateryna Mandryk-Kujbida urodziła się w 1927 roku we wsi Sukil w obwodzie iwanofrankiwskim, gdzie niepowtarzalne w swoim zielonym pięknie góry, luksusowe lasy i wyrzeźbione przez naturę granitowe urwiska swoją malowniczością mimowolnie wyzwalają w człowieku miłość, przejmujące przywiązanie do rodzinnego kraju, wolności i poezji — a to już pierwsze fundamenty patriotyzmu, uświadomienie sobie bycia obywatelem ojczystej Ojczyzny: Oto one — moje Karpaty: Fale sosen i świerków — Pokrzepiające sonaty, Zapisane w mroku. Od dzieciństwa, jak źródlaną uzdrawiającą wodę, pielęgnuje w sercu miłość do rodzinnego kraju, dlatego nieprzypadkowo w latach młodości, kiedy w 1939 roku na zachodnie ziemie Ukrainy wkroczyli sowieccy okupanci i zaczęli antyhumanitarnymi, okrutnymi, barbarzyńskimi metodami pospiesznie utwierdzać swoją władzę terroru, na podstawie wątpliwych donosów więzić ukraińskich patriotów, którym przyklejano etykiety „ukraińskich burżuazyjnych nacjonalistów”, bezpodstawnie dokonywać rozpraw nad „niepokornymi”, masowo prześladować i całymi rodzinami wywozić w daleki syberyjski kraj, gdzie od przymusowej ponad siły pracy, upokorzenia, znęcania się i głodu szybko ginęli, a kiedy przyszli niemieccy okupanci i tak samo, jak poprzednicy, zaczęli terroryzować ludzi, ona bez wahania staje na ścieżce walki z okupantami. Ponieważ zna górski teren swojego kraju jak własną dłoń, znanymi tylko jej ścieżkami przeprowadza grupy marszowe żołnierzy UPA przez góry i lasy do miejsc dyslokacji — wypełnia obowiązek łączniczki. A pod koniec lat czterdziestych idzie do podziemia, opiekuje się rannymi powstańcami, zapewnia żywność, pierze ich odzież. Ołeś DIAK W 1950 roku zostaje aresztowana, wtrącona do cel więziennych, do których, jak myślano, nic nie może przeniknąć: ani słońce, ani bliskie jej słowo, ani nadzieja na przeżycie. Ale pomylili się. Przez kamienne ściany więzienia i zamknięte masywnymi zamkami metalowe drzwi przeszła Muza i przemówiła do niej słowami zwycięskiej poezji, optymizmu i wiary w zwycięstwo swojego narodu nad ciemiężycielami: Oj więzienie, oj więzienie Stanisławowskie… Siedzimy w piwnicy, Jak owe trupy, Nam więzienne ściany Zjadły rumieńce… Co śledczy pyta, Na wszystko mówimy: „Nie!”. A on pięściami Bije po głowie. A jeśli nie upadła, To bije w brzuch, A potem w piersi… Aż ciemnieje świat. 1950 r. Po długotrwałych przesłuchaniach i fizycznych torturach sąd wydaje wyrok — 10 lat więzienia w reżimowych stalinowskich obozach koncentracyjnych i pozbawienie praw obywatelskich na okres 5 lat. W 1951 roku w bydlęcym wagonie z innymi więźniami zostaje etapowana na Północ do kobiecego obozu koncentracyjnego nr 4, miasto Inta. W tym samym miejscu, w tych samych latach w obozie nr 2 odbywałem i ja swój wyrok więzienia. W obozie Katerynie Mandryk na więziennym buszlacie od razu przyszywają numer W-1-684 — nowe jej nazwisko, na które musiała odpowiadać. Tajga. Baraki jak groby; Druty wyszczerzyły się kolczasto. Śniegi dookoła wszystko zakryły. Beznadziejnie i nieuchronnie… ……… Przeżyję — nie przetrwam! Wycierpię, wyjęczę I was do sprawiedliwego sądu Kiedyś zawołam. 1954 r. Na Północy, doświadczając wyczerpującej pracy, upokorzenia i znęcania się strażników, duchowo nie złamała się, nie straciła wiary w sprawiedliwość, w ukraińską ideę narodową, o którą walczy. Komunikując się z osobami o podobnych poglądach, marzy o wyzwoleniu Ukrainy od stalinowskiej tyranii i, uduchowiona taką wiarą, wbrew obozowym zakazom, ryzykując, pisze wiersze o katorżniczej egzystencji więźniów politycznych, wylewa swoje poczucie sprzeczności, nieakceptacji narodowego uciemiężenia: Walka obróci się w legendy. A teraz — tylko krew i śmierć… Krzyże. Przeczytajcie nasze testamenty — Te pragnień znikające ślady.
Z wiarą w Pana świętego, Z honorem, co sztandary podniósł, Szliśmy na śmierć dla tego, By Ukraina wolną była. 1950 r. Oprócz głębokiego uczucia miłości do rodzinnego kraju, Ukrainy, w nie mniej ciężkich warunkach życia wspierała ją wielka wiara w Boga. „Z modlitwą do Boga — pisze Kateryna Mandryk w autobiografii — ja wytrwale znosiłam wszystkie nieludzkie warunki etapów i obozów koncentracyjnych. Modlitwa do Boga pomogła przejść przez wszystkie męki komunistycznego piekła znęcania się”. 9 maja 1956 roku, wychodząc na wolność, pozwolenia na powrót do domu nie otrzymała. Pozostaje specjalną osadniczką w Incie. Tam wychodzi za mąż za dawnego znajomego Stepana Kujbidę, który odbywał dziesięcioletnie więzienie za udział w Ukraińskiej Powstańczej Armii. Tam rodzi trzech synów. Na Ukrainę wróciła w 1964 roku jako inwalidka drugiej grupy, zamieszkała z dziećmi w mieście Bolechów, dokąd po roku wrócił i Stepan Kujbida. Mając wielki patriotyczny cel i duchową wolę, którą mocno hartowała w katorżniczych stalinowsko-berijowskich obozach koncentracyjnych, Kateryna Mandryk-Kujbida nie porzuca literackiej działalności twórczej, zbiera folklor, ma aktywną postawę obywatelską. W latach 90., kiedy powstała niepodległa Ukraina, bierze udział we wszystkich procesach narodowo-społecznych, wiecach, kongresach, zjazdach, wzywa do wyższej europejskiej cywilizacji, do wolności politycznej i ochrony języka ukraińskiego przed rusyfikacją. Jej poświęcenie na życiowej ścieżce godnie ocenili znani współcześni pisarze i literaturoznawcy. „Zdumiewające, porywające wrażenie wywiera heroiczne życie i świat duchowy Kateryny Mandryk-Kujbidy! — pisze Mykoła Żułynskyj w artykule „Jakie wielkie szczęście — wierzyć!”. Rzadkie połączenie samopoświęcenia w walce o wolność Ojczyzny i twórczej samorealizacji. Ta odważna patriotka zdołała zrodzić i wyhodować w swojej duszy wolność. Wolność wyboru miejsca w narodowo-wyzwoleńczej walce oraz wolność twórczego samourzeczywistnienia”. 14 marca 2004 roku poetki Kateryny Mandryk-Kujbidy zabrakło, odeszła w wieczność. Wdzięczni rodacy w Bolechowie w 2007 roku wznieśli jej pomnik, jej imię nosi szkoła. Wydawnictwo Litopys: Lwów, 2012 r. wydało drukiem utwory poetki w trzech tomach: „My Ukrainę obronimy” T. 1, Poezja, autobiografia; „Pieśniami krzepimy wolność” T. 2, „Z pieśniarskiego skarbca Kateryny Mandryk-Kujbidy”; i „Rodowód ukraiński wieczny” T. 3, Artykuły, recenzje, wspomnienia, listy. Prawdziwie naród ukraiński trzyma się na poświęceniu swoich bohaterów, tytanów niezłomnego ducha, którzy w ciągłej walce z tyranami wywalczyli człowiekowi godne życie. Wspominając katorżnicze lata, łatwo mi pisać o pionierach niepodległości Ukrainy, cywilizacji i demokracji, bo nie z prasy dowiadywałem się o nich, a osobiście znałem się z wieloma w latach uwięzienia na Dalekiej Północy. Wtedy ja odbywałem swój wyrok w męskim obozie koncentracyjnym więźniów politycznych nr 2, a kobiety — w obozie nr 5, razem pracowaliśmy w kopalniach węgla. Później, wychodząc na wolność, aktywnie korespondowaliśmy, utrzymywaliśmy przyjacielskie stosunki. I do dziś pamiętam młode dziewczęta-więźniarki polityczne, ukraińskie patriotki: Darynę Masiuk, Sławę Kryżaniwśką, Olę Moroz, Sławę Latuszewśką, Romę Simkiw, Olę Maceluk, Lubę Palczewśką, Katerynę Mandryk, — ona pisała wiersze i konspiracyjnie przesyłała je do naszego obozu. Moi obozowi przyjaciele w swój konspiracyjny sposób, przekupując strażników tytoniem i papierosami, przekazywali dziewczętom moje wiersze. A 1 stycznia 1954 roku one przekazały nam (uwięzionym chłopakom) smaczny tort, który upiekły w obozie z przysłanych z Ukrainy domowych produktów. Tego dnia napisałem wdzięczny wiersz i zadbałem, żeby go przeczytały nasze dziewczęta: Powiedziano mi, że wasz tort miodowy, Z orzechów upieczony, kaszy i prosa, Że w nim cukier i migdał cudowny I nawet dobra kieliszek wina. Nie wiem, — w jedzeniu kiepski ze mnie znawca. Ale że w nim zapach mojego kraju, Miłość i święto, dobroć serc — O tym ja dokładnie wiem. 1 stycznia 1954 r. Niedługo w odpowiedzi przyjaciele przynieśli wierszowany czterowiersz szczerego podziękowania, który był podpisany inicjałami: K. M. Jestem pewien, że to był wiersz Kateryny Mandryk, która była najzdolniejszą spośród tych, którzy pisali wiersze w obozie, chowając je przed kagiebowskimi szpiclami, tak jak i ja, w zakorkowanych butelkach na terenie kopalni. 29 maja w sali konferencyjnej Lwowskiego Muzeum Historycznego odbyła się uroczysta ceremonia wręczenia nagród zwycięzcom III Ogólnoukraińskiego konkursu literackiego poezji patriotycznej imienia Kateryny Mandryk-Kujbidy oraz prezentacja drugiego tomu antologii liryki obywatelskiej „Świeca pod niebem burzowym”. Niestety, wśród obecnych nie było laureata drugiej nagrody tegorocznych zmagań poetyckich, pisarza z Chersonia Mykoły Wasyłenki. Zarząd organizacyjny konkursu nie zaryzykował zaproszenia ponad dziewięćdziesięcioletniego pana Mykoły w niebliską drogę, a postanowiono wręczyć mu wysoką nagrodę w rodzinnym Chersoniu na jednym z wieczorów literackich. Dziś proponujemy czytelnikom ulubionej gazety esej-wspomnienie Mykoły Wasyłenki „JESTEM KAMIENIEM Z BOŻEJ PROCY” o niełatwych czasach prób ukraińskich pisarzy-patriotów w radzieckich obozach koncentracyjnych, wśród których tworzyli historię „wolnej” literatury i Kateryna Mandryk-Kujbida, i Mykoła Wasyłenko.
Maschinelle Übersetzung
Jarema HOJAN, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki, zasłużony działacz sztuki Ukrainy. Kontynuacja. Pocz. w nr 22 z 2018 r. „Jestem twoją kozaczką, Ukraino!” „Jestem twoją kozaczką, Ukraino!” — śpiewała na cały świat Raisa Kyryczenko i tak nazwała swoją cudowną książkę z podziękowaniem dla pisarza Anatolija Mychajłenki za pomoc w zapisaniu spowiedzi o przeżytym i wyśpiewanym. Stoi w pełnej okazałości na skrzydełku książki cudowna piękność Raisa Kyryczenko w blasku luksusowych ogrodów. Kwitnie połtawskimi wzorami jej śnieżnobiała bluzka, świętością pierwszej barwy niebieskiej tęczy — czerwonej! — gra w słońcu naszyjnik, jak wyświęcony w raju chór wisienek. Jasne anielską świętością oblicze Ukrainki jest wzniośle zwrócone do ludzi i jaśnieje przeczystą miłością prawej córki narodu, a łagodnie wzniesiona w boski błękit prawa ręka ze skierowanymi w niebo pięcioma delikatnie czułymi palcami, niczym cudownymi muzycznymi strunami, niesie w wyzwoloną słońcem przestrzeń, gdzie włada wolność, jej unikalny głos i dumę rodzinnej ziemi. Rozwijam książkę — drogi mi prezent-relikwię ze „Świetlicy Raisy Kyryczenko”, który zawitał do mojego domu na dzień urodzin, w zenicie słonecznego lata, akurat w dzień Świętych Apostołów Piotra i Pawła, i widzę autograf, pisany ręką połtawianki Wiktorii Sribnej, jak światełko od mojej „Spowiedzi przed listem”, opublikowanej w gazecie „Słowo Proświty”: „Wielkiemu Ukraińcowi i Patriocie Jaremie Petrowyczowi Hojanowi od ziomków „księżnej ukraińskiej pieśni” Raisy Kyryczenko. Serdecznie, z miłością, Bożego Błogosławieństwa. Wielu lat!!!” Czytam święte proświtańskie słowo, słucham pieśni ukraińskiej księżnej Raisy Kyryczenko, oświetlonej trzema orderami sławnej kijowskiej Księżnej Olgi ze starego europejskiego Państwa Ukraińskiego — Rusi Kijowskiej — i kłaniam się wypisanym słowom nauczycielki Wiktorii Sribnej, bo te słowa, jak i pieśni, płyną ze Spowiedzi Mamusinej Wiśni. Pieśń ukraińska jest wieczna, jak dusza narodu. Pieśń ludowa, słowo ludowe ocaliły naród. Śpiewa duszą Raisa Kyryczenko i dumnie przemawia na cały świat: „Jestem twoją kozaczką, Ukraino!” Słucham i zwrócę się w tej spowiedniczej chwili do wspomnianej już tutaj książki Anatolija Paszkewycza „Mamusina wiśnia” i pieśniarskiej perły narodu, którą kompozytor Anatolij Paszkewycz i poeta Dmytro Łucenko stworzyli, a sławna Raisa Kyryczenko wyśpiewała-wymodliła. I tak rodzinną trójcą zeszli się świętować przy Mamusinej Wiśni, która matczyną miłością objęła ich, jak Mama przygarnia swoje dzieci, — kompozytor Anatolij Paszkewycz i śpiewaczka Raisa Kyryczenko zostali pierwszymi laureatami ustanowionej literacko-artystycznej nagrody imienia Dmytra Łucenki „Jesienne złoto” i zapalili w wiśniowym kwitnieniu gwiazdę dzieciństwa, gwiazdę pamięci.
Książka ta — „Mamina wiśnia” — to nieskalany płatek z maminej wiśni, która wyrosła na Ukrainie, a z wiśniowego sadu koło chaty widać ją na cały świat. Książka ta — to rajska kołyska maminej pieśni, która na Ukrainie święciła się, a z wesołych okien białej chaty usłyszał ją cały świat. Książka ta — to żywa kropla maminej miłości, która z serca spadła na rodzimą ziemię Ukrainy, a miłość ta dla jej dziecka jest wielka jak jasny świat. Miłość matki — to wielki cud na ziemi, który wyłania się z wieczności bytu i nie opuszcza dziecka aż do śmierci. Jest ona cudotwórcza, jak to biblijne ziarno gorczycy, które Jezus Chrystus w przypowieści opowiedzianej swoim uczniom porównał do Królestwa Niebieskiego. Malutkie to ziarenko, najdrobniejsze ze wszystkich ziemskich nasion, a pewien człowiek wziął i posiał je na swoim polu. I kiedy z tego ziarna wyrośnie pęd, i wyrośnie, i stanie się drzewem, to gałęzie wypuści tak wielkie, że ptactwo niebieskie będzie przylatywać i gnieździć się w jego gałęziach. Rośnie drzewo matczynej miłości, rośnie i rozrasta się dzień po dniu, lata po latach, korzeniami coraz szczodrzej brata się z ziemią i daje siłę dzieciom, a koroną modli się do nieba i daruje dzieciom światło. I choć dzieci same już nie są młode, to w gałęziach maminego drzewa są małe jak ziarnko gorczycy, bo dla matek zawsze jesteśmy dziećmi. I ma to drzewo czarowną osobliwość — buja wieczną zielenią, i daj Boże, aby na nim nie zwiędnął żaden listek, bo miłość matczyna jest jak anioł stróż całego rodu. I nawet z siwej wieczności widzi mama swoje dzieci, wnuki, dalekich potomków i chroni ich w promiennym drzewie miłości. A ze słonecznego matczynego nimbu wyłania się nam dzieciństwo, jak najlepszy na świecie kolorowy sen. I wypływa ze złocistych mgieł mamine uśmiech, jak wesoły rożek młodego księżyca, i słowo żarliwej modlitwy klęczy przed obrazami, i siostrzyczka-pieśń na skrzydłach wysokiego głosu lata pod białym sufitem chaty, i machają skrzydłami wyszywane ręczniki ze ścian, jak rajskie ptaki, i wielkanocna baba, dopiero co wyjęta z pieca, lśni na maminych rękach jak słońce, a wiśnia przytuliła się do okna i zagląda w szybę każdym listkiem, każdym płatkiem, jakby zeszła z niebios, by na ziemi chronić ojczystą chatę. Wiśnia, niczym dusza, świeci koło ukraińskiej chaty. Wiśnia — to strażniczka świętego spokoju rodziny, chrzci nas przed snem i o świcie, błogosławi w drogę i, stając na palcach, wiecznie wypatruje nas zza wierzchołka dachu w dalekich polach, i obejmuje giętkimi gałęziami, jak własne dzieci — listkiem pogładzi, płatkiem białym jak śnieg pocieszy, wiśnią obdaruje. Wiśnia — to matka, która stoi pod niebem Ukrainy, przyłożyła rękę do czoła i patrzy spod dłoni na słońce, i wypatruje w błękitnych niebiosach lepszego losu dla swoich dzieci. To nie krople rosy i deszczu lśnią na liściach, to łzy drżą na rzęsach — łzy radości i smutku. I nie wysuszą ich ciepłe promienie i błękitne wiatry, i nie wytrzeć ich, bo łza oczyszcza duszę. To nie białe płatki wiśniowego kwiatu spadają na ziemię śnieżną zawieją, a posiwiałe od trosk mamine dni, bo matka wzięła wszystkie boleści rodziny na swój młody kwiat. To nie ciemnoczerwone wiśnie pośród zielonych liści, obmyte świtową rosą, grają w tęczowych barwach, a mamine radość kwitnie nad ziemią w błękitno-złocistej mgle. I cały ten plon radości z maminego drzewa — dla całego rodu: wiśnia, jak mamine opuszki palców, dwie wiśnie i trzy wiśnie razem — jak palce prawej ręki, złożone do chrztu, pięć wiśnie — jak mamine dłoń, której dotyk do końca życia będziemy czuć na swoim czole. Lecz radość urywa się, niczym najlepsza struna w skrzypcach w chwili wesołej, radosnej melodii, i tylko przejmująco-żałosny dźwięk, raniąc serce, długo kwili nad ziemią, póki znów nie stanie się pieśnią. Nadchodzi w pełni szczodrego lata smutna godzina, kiedy mama wychodzi za próg chaty w wieczną drogę, a ich ziemski ślad świeci w niebiosach, a w sadzie białym kwiatem płacze mamine wiśnia. Łza żywa — ze łzy narodziła się pieśń i kontynuuje mamine życie. Łza żywa — ze łzy zeszło słowo i chroni w sobie mamine życie. Łza żywa — ze łzy wykiełkowała książka „Mamina wiśnia”, a w niej świeci mamine życie. ...Była smutna godzina. Dom poety Dmytra Łucenki opłakiwał swojego gospodarza, a dusza jego smutno patrzyła z wiecznej drogi, zbolała słuchała słów pożegnań i zasmucona milczała razem z pieśniami, które zleciały się z całej Ukrainy, by wspomnieć swojego ojca. Bielała zima, odchodziły święta Bożego Narodzenia, ludzie poświęcili na święto Jordanu wodę i kropili chaty, aby dobry duch chronił je na ziemi, a w słonecznym przedwieczorzu złociły się krzyże Ławry Peczerskiej, i ich błogosławiony znak świecił w domu, który płakał za ochrzczoną duszą. Smucił się fortepian i nie było teraz na świecie takiej siły, która mogłaby podnieść jego ciężką pokrywę i na rodzinnych akordach dać skrzydła pieśniom, i nie było, zdawałoby się, takich pieśni, które mogłyby pocieszyć w godzinie żalu. Ale nie — była jedna taka pieśń, jedna jedyna pośród swoich sióstr. Milczała żałośnie, lecz jej głos na cichej żałobnej fali słyszeli pod sercem wszyscy. Brzmiała w słowie, drżała w łzie, modliła się w milczeniu, białym szronem i siwym smutkiem wyglądała z każdego kąta chaty i szukała gospodarza, i wołała go kędzierzawymi gałęziami ze wszystkich czterech stron świata, i uważnie w oczy zaglądała, i słuchała... Pochyliła się w żałobie mamine wiśnia w sadzie. Żalem owinięte wieczne drzewo ukraińskiej pieśni. Upadł z pachnącej kwitnącej gałązki jeden listek, jeden posiwiały kwiat — i sierocy zapłakał wiśniowy kwiat. Upadł liść na ziemię, a ziemia przyjęła go jak własnego syna. Biały płatek łzą zaświeci na mogile, a w niebosiężnej koronie pieśniarskiego drzewa szumieć będą chorałem pamięci jego pieśni. Zabolało pod korzeniem wiśni, która wyrosła z połtawskich czarnoziemów w ojcowskim sadzie Berezowej Rudki. Zakłuło pod sercem, zatęskniła dusza całego rodu poety, który wyszedł w świat z wiśniowej kołyski. Sześcioro dzieci wykołysała ta kołyska, a nad uczciwym i mądrym rolniczym rodem chyliła w błogosławieństwie gałęzie wiśnia koło chaty — pieśń narodu. Osierociała mamine wiśnia. Nie przyjdzie już do niej syn cichym krokiem po ziemi, a pieśnią przyleci w niebiosach pod błogosławieństwo białego kwiatu. Przyleci z Tarasowej góry nad Dnieprem, gdzie po raz pierwszy wybrzmiała ona na święcie Szewczenki. Zatrzymało się zmęczone serce poety i przyszło na wieczny spoczynek do serca miłej córeczki Laroczki, która została żyć w pamięci mamy i taty jako wieczna studentka: Czekam na twój powrót jak na cud, a cudów takich, wiem, nie bywa. Nieukojony ból straty, nikt nie wraca z wiecznej drogi, lecz pozostaje bogaty talent kochania ludzi, paląca łza i nieukojona pieśń: Lecz nie ucieszy lata Dusza moja młoda — Płacze teraz białym kwiatem Mamina wiśnia w sadzie. Pieśń „Mamina wiśnia” już oddychała w chacie, tylko głosu jej jeszcze nie było słychać. Zapadła długa pauza, jak w muzyce. Nikt nie odważał się zabrać głosu, bo wszyscy rozumieli, że po tej pauzie musi stać się coś bardzo ważnego w tej żałobnej spowiedzi. Siedzieli, milczeli, wspominali każdy coś swojego, serdecznego o gospodarzu domu, i nikt nie odważał się przerwać milczenia, bo przeczucie podpowiadało, że w tym czasie poeta może przemawia do każdego z nas, a my słuchamy w sobie jego melodyjnego głosu: „Powiem wam, że nie ma pewnie takiego poety i kompozytora, który nie poświęcałby matce swoich najlepszych wersów — słyszałem jakby z dalekiego słonecznego poranka dobre słowa poety, który lubił witać się: „Dzień dobry, dobry człowieku!” — Bo matka przelewała w nas swoją radość i swoją nadzieję w kołysankach, bo matka błogosławiła nas w daleką drogę, kiedy dorastaliśmy i szliśmy w szeroki świat, bo matka w krzykach czekała na nasze listy z frontu, bo matka z miłością i łzami witała mnie wtedy, kiedy ja, ranny, wracałem ze szpitala do domu w swoją rodzinną wieś Berezową Rudkę, co na Połtawszczyźnie. Poświęciłem matce niemało pieśni, a między nimi pewnego szczęśliwego dnia narodziła się „Mamina wiśnia”. Przypomniałem sobie swoją rodzinną wieś, swoją chatę, sad i tam, w sadzie, maminą wiśnię. Stamtąd szedłem w szeroki świat. Przy bramie wiśnia żegnała mnie pachnącym kwiatem i płakała tak, jak i matka płakała, kiedy wyjeżdżałem z rodzinnej wsi. Wiśnia witała mnie i wtedy, kiedy wracałem, a mamy już nie było. Przyjechałem kiedyś do domu, był maj, przekwitała mamine wiśnia. Dlaczego mamine? Bo zawsze mama rwała z niej pierwsze wiśnie i częstowała nas. My tę wiśnię tak nazwaliśmy — mamine wiśnia... I oto stałem, widziałem, jak drzewo roniło na ziemię pachnący kwiat, i białe płatki wydały mi się łzami, i narodził się we mnie wiersz. Ale nie od razu i nie szybko stał się pieśnią, bo pieśń — to słowa i muzyka. A muzyka, którą napisał mój przyjaciel, utalentowany kompozytor-pieśniarz Anatolij Paszkewycz, — jest cudowna. Serdeczna muzyka. Myślę, że o matce właśnie takie trzeba pisać, śpiewać, mówić, kochać ją i wiecznie czcić — całym sercem. Bo wszyscy my — jesteśmy dziećmi naszych matek”. Westchnęła cisza — zza stołu wstał Anatolij Paszkewycz, milczący i niespokojny, i z jego żalu wyrastała mamine wiśnia, którą we dwóch z przyjacielem Dmytrem Łucenką posadzili dla Ukrainy. Poeta i kompozytor napisali wiele pięknych pieśni, które pokochali ludzie: i „Chata moja, biała chata”, i „Oj ty, nocko”, i „Lubczyk”, i „Ojcowskie serce”, i „Gęsi leciały”. Ale Anatolij Paszkewycz na pogrzebie przyjaciela wspomniał tylko jedną — „Maminą wiśnię”, wspomniał w najcięższej chwili życia, kiedy dzieci chcą, by usłyszała je matka. Wiśnia rośnie i koło ojcowskiej chaty nad cicho płynącą Słuczą, gdzie wykołysała się pieśń Anatolija Paszkewycza, i wojna nie zdołała wypalić jej duszy. A w schronieniu wiśniowych gałęzi kwitną pod oknami chaty czerwone tulipany, które zasadziła matka. I szczęśliwie było kwiatom i wiśni czuć ciepłe mamine ręce. Anatolij Maksymowycz podszedł do fortepianu, który żałosnym milczeniem czcił pamięć gospodarza, dotknął ciemnej chłodnej powierzchni, budził wspomnienie z dawno minionych dni: — Tutaj, w tym właśnie miejscu, my z Dmytrem Omelianowyczem sadziliśmy pewnej nocy „Maminą wiśnię”, ścieliliśmy jej swoje ukraińskie dusze, a niebem niech będzie jej miłość naszych matek. Pieśń przyjęła się w tym domu, rozbudziła cały wielki budynek i weszła do każdego domu, gdzie jej nawet nie oczekiwano o tak późnej godzinie, więc niech ona i dzisiaj zaświeci, jak żywa dusza przyjaciela... Nacisnął klawisz magnetofonu, który sierocy tulił się na fortepianie — i w chacie rozkwitła mamine wiśnia, i zapłakała białym kwiatem za prawą duszą... Czerwono zachodziło słońce, odpływał w wieczność jeszcze jeden dzień życia, a jutro znów nadejdą kłopotliwe dni powszednie i w zgiełku życiowym przyćmią światło zgasłej gwiazdy, i zapomni się wszystko, co smuciło się i mówiło w żałobną godzinę.
Ciąg dalszy nastąpi.
Maschinelle Übersetzung
W przededniu zakończenia sezonu teatralnego Kijowski Narodowy Akademicki Teatr Operetki przygotował błyskotliwą premierę musicalu „Skrzypek na dachu” z muzyką Jerry'ego Bocka. Podstawą fabuły jest opowiadanie Szolema Alejchema „Tewje Mleczarz”. Eduard OWCHARENKO Już tradycyjnie w przededniu pokazu premierowego grupa twórcza spotkała się z przedstawicielami mediów. „Nasz nowy spektakl jest o Ukrainie, o współistnieniu ludzi, którzy odnajdują wspólne wartości, zwane tradycjami. Trzy lata temu fragment ze „Skrzypka na dachu” pokazaliśmy na „Wieczorze musicalu”. Mamy już dobrą tradycję: jeśli podczas jednego z koncertów pokazujemy dobry numer, to potem na podstawie tego wątku tworzymy spektakl. Droga tego dzieła do ukraińskiego widza nie była łatwa i trwała pięć lat. Początkowo dawano nam pozwolenie na wystawienie tylko na jeden rok i przy tym musieliśmy zapłacić 29 tysięcy euro. Oczywiście znalezienie takich środków jest nierealne. W końcu porozumieliśmy się, że ten spektakl będzie w repertuarze naszego teatru dwa lata i zapłaciliśmy za to znacznie skromniejszą sumę. Być może w procesie negocjacyjnym pomogło to, że nasz teatr stał się członkiem Międzynarodowego Stowarzyszenia „Opera Europa”. Jednak warunki nie są proste, ponieważ trzeba płacić za zachowanie materiału nutowego, dokonywać innych odliczeń. Ale jeśli chcemy nie tylko mówić o Europie, ale także wystawiać na ukraińskiej scenie wielkie dzieła muzyczne i jakościową dramaturgię, to musimy za to płacić. W tym projekcie pomaga „Ukrgazbank”, który jest naszym partnerem w ciągu 2018 roku. Ten projekt jest dla nas skomplikowany. Z jednej strony prowadzimy paralele z tym, co dziś przeżywa Ukraina; z drugiej – na pierwszych próbach niektórym aktorom, przyzwyczajonym do pracy w gatunkach operetki i musicalu, trudno było przestawić się na pracę z głęboko dramatycznym materiałem. Ale ostatecznie udało im się sprostać temu niełatwemu zadaniu” – opowiedział reżyser-inscenizator, szef Narodowej Operetki Ukrainy Bohdan Strutyński. „Miałem konkretne zadanie – połączyć nasze idee i przedstawić je widzowi w ogólnej formie. W pierwszym akcie stworzyliśmy raj rodziny, raj ludzkiego szczęścia, a w drugim ten raj znika, zostaje zniszczony. Cała stylistyka i warstwa wizualna spektaklu stworzone są pod wpływem twórczości wybitnego francuskiego malarza Marca Chagalla. Takie same witraże, jak w naszym spektaklu, można zobaczyć w Katedrze w Metz (Francja)” – wyznał scenograf Ołeksandr Biłozub. Nadija SWYSZCZEWSKA, przewodnicząca Sarnieńskiego Rejonowego Oddziału WUT „Proświta” im. T. Szewczenki, obwód rówieński Jubilata nagrodzono Dyplomem Rady Najwyższej Ukrainy, a za aktywną działalność oświatową, znaczący wkład osobisty w rozwój ukraińskiej kultury – jubileuszowym medalem „100 lat Rówieńskiej Proświcie”. Wiktor Torczyk jest autorem utworów na orkiestrę instrumentów ludowych, chóry, solistów, zespoły wokalne. Aktywnie zajmuje się pracą naukowo-badawczą nad odrodzeniem tradycji i zwyczajów Poleszuków, sfilmował i zanotował dziesiątki lokalnych obrzędów. Te opracowania legły u podstaw zbioru „Motywy korowajowe Sarnieńszczyzny”, który został wysoko oceniony przez folklorystkę Narodowego Zasłużonego Akademickiego Chóru Ludowego Ukrainy im. Hryhorija Werykowskiego Mariję Pyłypczak. Słowo wstępne do zbioru napisał akademik Anatolij Awdijewski. Wkrótce pojawił się nowy zbiór pieśni dla uczestników amatorskiego ruchu artystycznego „Piękno i mądrość, i miłość”, do którego weszły utwory napisane do wierszy Wołodymyra Sosiury, Mykoły Łukiwa, Leonida Kulisza, Jurija Kowalskiego, Mykoły Pinczuka, Liny Kostenko, Łarysy Saj, Wałentyny Ksendzuk, Petra Welesyka, Ołeksandra Bohaczuka, Tetiany Kornijczuk, Wałentyny Petrenko, Nadiji Swyszczewskiej. – Najważniejsze dla mnie jako kompozytora – uchwycić charakter poezji – dzieli się sekretami twórczości pieśniarskiej jubilat. – Do tekstów, które przypadną do duszy, muzykę piszę natychmiast. Wizytówką rejonu stał się „Hymn Sarnieńszczyzny”. Także o pracy nad nowym spektaklem opowiedzieli baletmistrz-inscenizator Wadym Prokopenko, dyrygent-inscenizator Ihor Jaroszenko, kostiumograf Iryna Dawydenko, chórmistrz-inscenizator Serhij Nesteruk, tłumacz libretta na język ukraiński Jana Iwanicka. Musical składa się z kilku historii, które uzupełniają i kontynuują się nawzajem, tworząc malowniczy i wielowymiarowy obraz życia miasteczka Antoniwka, w którym mieszkają Ukraińcy, Żydzi i Rosjanie. Tragikomiczna historia o troskach Tewjego Mleczarza, który próbuje wydać za mąż córki, łączy się z filozoficznym rozważaniem ogólnoludzkich problemów starego mędrca z Najwyższym oraz oryginalnym wyobrażeniem najróżniejszych przejawów Bożej Miłości, która żyje w każdym z nas. 22 września 1964 roku odbyła się premiera „Skrzypka na dachu” na Broadwayu. I już następnego dnia stało się jasne, że na firmamencie teatru muzycznego wzeszła nowa gwiazda. Najlepszym dowodem na to jest fakt, że do czasu zamknięcia, 12 lipca 1972 roku, musical zagrano na Broadwayu 3242 razy. A w 1965 roku tę inscenizację uhonorowano dziewięcioma nagrodami Tony. Oryginalny skład wykonawców prowadził znany broadwayowski aktor Zero Mostel. Pięć lat później „Skrzypka na dachu” przedstawiono londyńskiemu widzowi. Rolę Tewjego wykonywał tu izraelski aktor Chaim Topol, który otrzymał pochlebne recenzje krytyki i stał się sensacją sezonu teatralnego. W Londynie „Skrzypka” zagrano 2030 razy. A pierwsze pokazy kijowskiej inscenizacji dają wszelkie podstawy, by mieć nadzieję, że ukraińscy aktorzy także wpiszą błyskotliwe strony w sceniczną historię tego musicalu. W spektaklu zaangażowana jest cała trupa teatru. Szczególnie zapada w pamięć artysta ludowy Ukrainy Mykoła Butkowski, który wykonuje rolę Tewjego Mleczarza. Przez wiele lat służby w Narodowej Operetce Ukrainy stworzył szereg komediowych postaci, a tym razem w jego wykonaniu pojawił się głęboko dramatyczny bohater. Na nowo odkryli oblicza swojego twórczego talentu artyści ludowi Ukrainy Wołodymyr Bohomaz, Wałentyn Rożkow, Ludmyła Makowećka, zasłużeni artyści Iryna Bespałowa-Prymak, Hanna Dowbnia, Wałentyna Donczenko-Butkowska, Arsen Kurbanow, Ihor Łeweneć, Asia Sereda-Hołdun, Serhij Awdiejew i wielu innych. Obecnie Wiktor Torczyk kontynuuje kierowanie ludowym amatorskim zespołem chóralnym rejonowego domu kultury. W najbliższym czasie przygotowuje do druku nowy zbiór pieśni oraz nową profesjonalną płytę kompaktową. Maestro można spotkać w placówkach oświatowych rejonu, na jubileuszowych uroczystościach utalentowanych rodaków, festiwalach, koncertach. Prosty, inteligentny, pełen radości życia i niestrudzony, z młodzieńczym zapałem – Wiktor Torczyk jest pełen optymizmu, twórczych zamierzeń. Ośrodkiem licznego dorobku twórczego zawsze była rodzina. Pierwszym przyjacielem i doradcą jest żona Raisa Mykytiwna, lekarz z zawodu. Córka Witalina także wybrała zawód lekarza, wychowuje dwoje dzieci, które dodają jasnych promieni na życiowej drodze jubilata. Syn Hryhorij pracuje w centralnej bibliotece rejonowej.
Maschinelle Übersetzung
Bohdan ZALIZNIAK, kierownik centrum prasowego dziennikarstwa naukowego ZNC NANU i MONU, Lwów
W Narodowym Uniwersytecie „Politechnika Lwowska” odbyło się spotkanie o symbolicznej nazwie — „Ukraińcy w kraju Issyk-Kulu i księżycowego kwiatu Ajgul” z udziałem przewodniczącego Rady Ukraińskiego Towarzystwa Republiki Kirgiskiej „Berehynia” Wołodymyra Narozi, doradcy ambasadora Republiki Kirgiskiej na Ukrainie Merinbeka Apyszewa, narratora kirgiskiego eposu ludowego Manas Talantaali Bachczijewa oraz prezydenta Międzynarodowego Funduszu Sajakbaj-manaczi Samatbeka Ibrajewa. Merinbek Apyszew opowiedział o tym, że między Ukrainą a Kirgistanem ukształtowały się silne stosunki kulturalno-humanitarne: „Mój kraj znajduje się w centrum Azji Środkowej. Dziewięć jednostek administracyjno-terytorialnych stanowi właściwie Kirgistan. Ponad 22 tysiące Ukraińców żyje w Kirgistanie, a na Ukrainie — około 1 tysiąca Kirgizów… W tym roku Czyngizowi Ajtmatowowi by się stukneło 90 lat. Dlatego rok 2018 obchodzimy jako Rok Czyngiza Ajtmatowa. Jego utwory przetłumaczono na 176 języków świata w 128 krajach… Mam nadzieję, że spotkanie zbliży nasze narody”. I rzeczywiście zbliżyło. Burzliwymi oklaskami publiczność powitała przewodniczącego Rady Ukraińskiego Towarzystwa Republiki Kirgiskiej „Berehynia” Wołodymyra Narozię, który opowiedział o pobycie Ukraińców w tym kraju: „Historia Ukraińców w Kirgistanie liczy 150 lat. Ukraiński naukowiec Ołeksandr Fedczenko uważa rok 1868 za początek istnienia Ukraińców w Kirgistanie. Ukraińcy w Kirgizji nigdy nie byli represjonowani. Przy okazji, absolwenci Politechniki Lwowskiej również pracują w Kirgizji. Wśród miejscowych Ukraińców było wielu zarówno „czerwonych dyrektorów”, jak i przewodniczących kołchozów. Spośród 350 posłów 11 to Ukraińcy. W 1897 roku, podczas pierwszego spisu ludności w Imperium Rosyjskim (a spis prowadzono według języka ojczystego ludzi), było 24 tysiące 878 Ukraińców. Podam jeszcze kilka liczb: w 1926 roku w Kirgizji mieszkało 63 tysiące Ukraińców (6,4% ludności republiki), w 1939-ym — 137350 (9,4%), w 1959-ym — 137600 (6,6%), w 1989-ym — 108027 (2,1%). A w 2016 roku, gdy powstało ukraińskie towarzystwo „Berehynia”, Ukraińców naliczono już 12691 osób (0,2%). Od 13 czerwca 1993 roku Ukraińcy żyli pod hasłem „Uczymy się żyć w warunkach diaspory”, a od 9 listopada 2014-go — pod ukrainocentrycznym wezwaniem-apelem „Żyć w Kirgistanie z Ukrainą w sercu”. Wśród strategicznych celów i zadań: odrodzenie narodowej samobytności, wspieranie rozwoju duchowego i materialnego; utwierdzenie międzynarodowej zgody; dalszy rozwój współpracy Ukrainy i Kirgistanu. I najważniejsze — utwierdzić Ukrainę jako całość, rozwijając jak najaktywniej kulturalno-oświatowy kierunek działalności. Wśród występujących szczególnie spodobały się zebranym Maria Naumowa (nazywana „dziewczyną-orkiestrą”), jej krewni — z ukraińskiego rodu, sama zaś jest studentką Amerykańskiego Uniwersytetu w Azji Środkowej, z miasta Biszkek, oraz Talantaal Bachczijew, narrator Manasa, swoim śpiewem. Na zakończenie akcji dyrektor MIOK Iryna Kluczkowska podziękowała gościom za odwiedziny Ukrainy, Lwowa i Politechniki: „Na Ukrainie jest 42 mln ludności. A jeszcze 20 milionów — w Japonii, w Nowej Zelandii, i w Kanadzie, i w Ameryce, i w Polsce (ponad 2 mln), i w Kirgizji… Myślę, że wy, młodzi ludzie obecni tutaj, byliście zdumieni tym ukraińskim rozwojem. Tam, w Kirgistanie, Ukrainiec uczył się i dążył do zdobywania sakralnej wiedzy. Ludzie, którzy zachowali narodową kulturę, zdobyli wiedzę o nas. Przedziwny kraj z przedziwnym eposem, który stworzył ojczyznę dla naszych Ukraińców”.
Maschinelle Übersetzung
…szczyzny” i „Sarneński walc” napisany do słów Walentyny Petrenko. W 2000 roku w Ogólnoukraińskim konkursie na stworzenie pieśni o kurorcie Truskawiec, w którym wzięli udział kompozytorzy zawodowi Ukrainy, Wiktor Torczyk zwyciężył. A w 2015 roku wspólnie z znanym wołyńskim kompozytorem i poetką Switłaną Bojarkewycz napisał pieśń „To moja Ukraina”. W 2016 roku wydano nutowy zbiór Walentyny Ksendzuk „Z lekkiej ręki”, do pieśni którego muzykę stworzył W. Torczyk. Do pisania pieśni kompozytorowi najbardziej odpowiadają utwory stworzone przez poetów Sarneszczyzny. Wśród miłośników Wiktora Hryhorowicza jest ludowa artystka Ukrainy Natalia-Marina Farina, w wykonaniu której ukazał się na świecie kompaktowy dysk pod tytułem „Kobieta i wspomnienia”. Weszły na niego utwory kompozytora do wierszy Walentyny Ksendzuk, Liny Kostenko, Walentyny Petrenko i Tetiany Korniejczuk.
Maschinelle Übersetzung
Oleg HRYNIW, profesor, Lwów
Autorami recenzowanej książki są znany naukowiec, pisarz, tłumacz Iwan Juszczuk oraz jego żona Olha, która, niestety, odeszła w zaświaty. Ich utwory można traktować jako kodeks piękna i moralności. Przygotowują one dzieci do rozumienia życia w społeczeństwie. W wydaniu zamieszczono utwory różne gatunkowo, ale o wspólnym celu. Poezja wzywa czytelnika do świata piękna, a opowieść-bajka „Pewnego ranka” przestrzega przed podstępnymi zasadzkami, które czyhają na ufnych ludzi. Wiersze O. Wijtyk-Juszczuk przywołają wiejskie dzieciństwo, gdy odczuwało się jedność z przyrodą. Już pierwszy wiersz „Świece na jeziorze” urzeka:
Migoczą, błyszczą świece,
Nad wodą lśnią.
Delikatne skrzydła wiatru
Cicho je kołyszą.
Poetyckie utwory O. Wijtyk-Juszczuk podzielone są na pewne cykle, co ułatwia ich odbiór i tworzy wszechogarniający obraz. Szkoda, że nazwy tych cykli nie zostały podane w spisie treści. Świadczą one o wszechstronności podejścia poetki do postrzegania różnorodności przyrody: „Bajeczna chwila”, „Jesień”, „Zima”, „Wiatr się kąpie”, „No i jakie dobre są te zwierzaki”, „Moje wnuczęta”, „Ogrodowy alfabet”. Osobno trzeba wyróżnić „Wędrówki z wnukiem” jako swoisty utwór, w którym proza opowieści jest nasycona poezją. Wiele utworów odbiera się jako kanoniczne. Oto wiersz „Przyniosła zima mróz”: obraz niemal prosi się o płótno, by oddać piękno ukraińskiej zimy. W pamięci wypływają zapomniane wiersze Leonida Głibowa, Jakowa Szczoholewa i innych naszych poetów. Jacy duchowo ograbieni są dzisiejsi uczniowie, którzy poznają rodzimą literaturę jedynie w kontekście literatury światowej! Czy nie jest obowiązkiem nie tylko literatów, lecz każdego Ukraińca bić na alarm, by powstrzymać próby sprowadzenia naszego narodu do zwyrodnienia? Jeszcze niedawno brodaty minister, wrogi narodowej edukacji, zakazywał czytania w szkole utworów żyjących pisarzy. Dlaczego? Nie wyjaśniał, a przyczyna jest prosta: uczciwi mistrzowie pióra nie mogli pogodzić się z antyukraińską polityką w sferze humanistycznej, którą narzucała donbaska banda. Sądzę, że szczególnej uwagi zasługuje krótki wiersz „Wielkie święto”:
Chrystus się narodził,
Radują się wszyscy ludzie.
A wkrótce Nowy Rok
Na ziemię przybędzie.
Raduje się maluch —
Śpiewa, tańczy.
Śnieg sypie i sypie —
Świętem wita.
Jakie lekkie słowa! Jak puch śniegu!
Miło zaskakują wiersze „Wróbel usiadł nad wodą”, „Chór drzew na grobli”, „Kołysanka dla słonka”, „Jesień porządkuje”, „Bociany”, „Wierzbowe gałązki”, „Jeżyk”. Proza „Wędrówki z wnukiem” zainteresuje pedagogów i psychologów, da możliwość wzbogacenia wiedzy o dziecięcej psychologii. Wnuk Michajlik dostrzega to, co pozostaje poza uwagą dorosłych: „Słoneczko tak świeci, jakby się zmęczyło”, „Mróz bierze pędzelek, nabiera na niego śniegu i maluje szyby”, „Babie lato przyjedzie w bryczce zaprzężonej w cztery konie”. Chłopiec opowiada babci, że zimą drzewa śpią, bo „kołysze je wiatr”. Radzi jej posłuchać, jak „cicho dzwonią” małe, białe dzwoneczki konwalii. Babcia wyznaje: „Każdy wierszyk obowiązkowo czytam Michajlikowi. On zatem jest moim pierwszym słuchaczem i recenzentem. Chcę, żeby Michajlik wyrósł na dobrego człowieka i, oczywiście, patriotę Ukrainy. Stosownie do tego dobieram tematy”. Tematów często podpowiada dociekliwy wnuczek. Chłopiec wie, że oprócz rodzonej mamy ma jeszcze jedną matkę: to Ukraina. Poetka pamięta o innych wnukach, które przebywają daleko od niej. Troskę o nie wyraża tak: „Kim staną się moje wnuki, pokaże czas. Ale chcę, żeby żyły w niepodległej Ukrainie, były patriotami, pomnażały jej sławę, żeby zostawiły po sobie tylko dobry ślad na ziemi. Życzę im, jak wszystkim dzieciom Ukrainy, szczęścia, dobrobytu, pokoju, spokoju”. Tworzenie nowego życia nie jest proste, co przedstawia w opowieści-bajce „Pewnego ranka” I. Juszczuk. Gdy czytamy, pojawiają się skojarzenia z przypowieścią-alegorią znanego brytyjskiego pisarza George’a Orwella, nazwaną przez naszych tłumaczy „Folwarkiem zwierzęcym”. Co ciekawe, pod utworem widnieje data — „rok 2013”. Rozpoczął pisanie jej nasz mistrz słowa w Skadowsku, gdzie latem zwykł wypoczywać po napiętej pracy nauczycielskiej. Zapewne nie mógł nawet dopuszczać myśli, że nie minie rok, a niedaleko tych miejsc przebiegnie tymczasowa granica z agresywną Federacją Rosyjską. Jednak pokazowe jest co innego: intuicja twórcy pozwoliła przewidzieć scenariusz, który zastosuje kierownictwo wrogiego państwa do zagarnięcia odwiecznej ukraińskiej ziemi. Już początek opowieści wzbudza w czytelniku przeczucie niepokoju. Uderza lakonicznie opisany obraz: „Pewnego ranka, gdy tylko słońce zapaliło gwiazdę na wschodzie, na podwórku zrobił się niesamowity harmider. Kury kudkudakały, gęsi gęgały, indyki gulgotały, nawet krowa w oborze się odezwała”. Co ciekawe, autor przenosi takie wydarzenia na poranek 22 czerwca, bo wtedy noc jest najkrótsza, a „na świecie zdarzają się wszelkie cuda”. Tymi słowami pisarz nawiązuje do tragicznych wydarzeń w najnowszej historii naszego narodu. Jednak wszystko zaczęło się pozornie zwyczajnie dla życia zwierząt wiejskich: pies Browko wypędził z gospodarstwa nienasyconego Wilka, który zwykł żywić się cudzym. Za taką odwagę psa zaczęto wychwalać jako bohatera, bo skutecznie chroni gospodarstwo przed drapieżnikami. Tylko Kot ocenia postępek
Bruczek powiedział powściągliwie: „Jego obowiązkiem jest strzec podwórka przed wszelkimi łobuzami i rozbójnikami”, bo przecież „wszyscy na podwórku robią to, co powinni robić: więksi — większą pracę, mniejsi — mniejszą”. Wychodzi zatem, że w działaniach psa nie ma nic szczególnego. Być może taka opinia zapanowałaby wśród tłumu ptaków, gdyby w tłumie nie pojawił się nagle „jakiś nieznany zwierz. Tu i ówdzie kręcił głową, machnął puszystym ogonem”. Jego pewność siebie zdziwiła obecnych. Jeszcze bardziej zaskoczyło to, że nieznajomy przedstawił się jako Rycht, „doktor wszystkich nauk”, i zaproponował „szanownemu panstwu” albo „wielce szanownemu towarzystwu”, jak zwracał się do mieszkańców podwórka, „uczynić” Bruczka królem. Rozpuszczony pies chwycił się tej propozycji i zaprosił do siebie „do gabinetu” doktora Rychta i Indyka. Nie minęło wiele czasu, a życie na wiejskim podwórku całkowicie się zmieniło: „Drzwi w domu z kolumnami (gdzie miała być psia buda) rozwarły się i w nich pojawili się obok siebie Bruczek i puszysty doktor Rycht, a za nimi, wysoko zadarłszy głowę, wyglądał Indyk, tak poważny i niedostępny”. Jak się okazało, rolę pierwszego skrzypka w tym tercecie odgrywał doktor Rycht, który wziął na siebie „ciężkie” obowiązki tworzenia „sprawiedliwych praw, które zapewnią porządek prawny i pomyślność”, to znaczy będzie parlamentem dla „wysoce szanowanych obywateli sławnego podwórka”, a Indyk jako najwyższy sędzia będzie kontrolował wykonywanie tych praw. Ma je wykonywać nawet „dożywotni król” Bruczkin, jak zaczęto go odtąd nazywać, bo tak szlachetne przekształcenie imienia wymagało „szlachetnego urzędu”. Podtekst nie budzi żadnych wątpliwości: nawet król wykrzywia swoje imię ku uciesze faktycznego dyktatora, bo w porównaniu z pysznym Rychtem formalny władca miał „zabawny wygląd”. O zmianach na „sławnym podwórku” mówi Kot: „Widzicie, nie zdążył Bruczek zostać królem, a już przy nim pojawiły się wszelkie możliwe władze”. Oczywiście, takie władze doktor Rycht dobierał spośród posłusznych „wielce szanownych obywateli” podwórka: rekrutowały się one z tych, którzy należeli do „miłych przyjaciół”. Tak więc wśród „władz” wypłynął jeszcze jeden bohater, nazwany Kuciapem. Temu „głównemu policjantowi” (nie policjantowi, jak przywykły nasze środki masowego przekazu) nie podoba się, że na podwórku mówi się nieprawidłowo, bo tam kwokają i gęgają. „Zwłaszcza to kukurykanie trzeba zakazać. Od niego aż mróz przechodzi po plecach”, — taki jest wyrok policjanta. Jeśli wziąć pod uwagę, że utwór I. Juszczuka napisano w czasie, gdy okupacyjna kompradorsko-rodzinna banda-oligarchia prowadziła walkę przeciwko naszemu językowi państwowemu, wszystko staje na swoim miejscu, bo „główny policjant” „będzie czuwał nad porządkiem i wykorzeniał ksenofobię”. Pod koniec bajkowej powieści wszystko się wyjaśnia. Bruczek skrucha się przed społecznością zwierząt i ptaków: „Popełniłem przykry błąd. Zawróciło mi się w głowie. Dlatego proszę was o wybaczenie. Ci dwaj osobnicy to wcale nie Rycht i Kuciap, to łasica i szczur. Oni mnie oszukali, a was oszukują. Wyganiajcie ich z podwórka!”. Tak zakończyło się panowanie tych, których mieszkańcy podwórka nazywali „obcymi”. Sama powieść to nic innego jak sen chłopca Michajlika. Mama tłumaczy mu: „To chyba łasica zalęgła się na podwórku albo przemykały szczury. Powiem tacie, żeby na nie zastawił pułapkę”. Taka jest fabuła, jeśli podchodzić do utworu powierzchownie. Jednak pisarz pozwala czytelnikowi wniknąć w istotę różnych wydarzeń, uzupełniając je bajkami i basniami, które bezpośrednio przenoszą się w życie, mają pouczającą treść, urozmaicają opowieść, pokazują jej ukryte oblicza. Mogą być uczone w szkole na pamięć jako alegorie, przypowieści, bo uczą analitycznego podejścia do trudnych sytuacji nie tylko w stosunkach międzyludzkich, ale i społecznych. Oto ostatnia „bajeczka” o Niedźwiedziu i Pszczołach, którą „opowiada” Kot, aby czytelnik mógł pojąć siłę jedności nawet „drobnicy”. Pisarz opisuje pozorną wszechmoc Niedźwiedzia, uwarunkowaną jego przebiegłością: „Niedźwiedź z lasu zaczął chodzić na pasiekę, która była niedaleko. Przebiegły był: podpatrzy, że strażnika nie ma albo strażnik chrapie — i do ula. Jednej nocy jeden ul rozbije, drugiej — drugi”. Pszczoły zobaczyły, że liczenie na szczęśliwy dla siebie przypadek („strażnik postrzeli Niedźwiedzia”) jest daremne. Doszły do jedynego słusznego wniosku: sprawa ocalenia jest wspólna dla wszystkich Pszczół, dlatego postanowiły, „jak tylko Niedźwiedź wyjdzie z lasu, zastąpić mu drogę wszystkie razem”. Pewny siebie Niedźwiedź nie posłuchał rady Lisicy, że Pszczoły „mogą, broniąc się, zbiorowo na niego napaść”, i lekceważąco nazywał je „drobnicą”. Wszystko skończyło się dla Niedźwiedzia tragicznie: „Ledwie wyszedł z lasu, a Pszczoły chmarą go otoczyły, zagrodziły mu drogę do pasieki: żądliły w nos, w pysk, w oczy. Niedźwiedź odpierał je obiema łapami, wiele ich zginęło, ale on, spuchnięty, wyczerpany, prawie ślepy, musiał wracać z powrotem do lasu”. Morał jest oczywisty: jeśli taka „drobnica” mogła obronić się przed Niedźwiedziem, to tak właśnie należy postępować zawsze w podobnych sytuacjach. Z tego Kot wysnuwa wniosek: „Dobrze, że dobrze się kończy”. Oczywiście, mądre rady niczego nie dadzą, jeśli „społeczność jest gadatliwa”. Zaciekawiają inne wstawione bajeczki w utworze. Oto znów opowieść o Niedźwiedziu, który walczył z złodziejami, a sprawę złodziejki Lisicy powierzył przypadkowo napotkanemu „z sąsiedniego lasu Wilkowi”. Przebiegła złodziejka tak pokierowała sprawą, że ucierpiał niewinny Zając, którego aresztowano za kradzież kur, a Niedźwiedź nakazał go „sądzić surowo według prawa”. Teraz pieczone mięso było nie tylko u złodziejki Lisicy, ale i u policjanta Wilka. Nie mniej pouczająca bajeczka o tym, jak Żaby, które bały się Bociana, obrały swoim królem „poważnego dwunożnego ptaka” Bociana, a on ogłosił: „Jestem szczęśliwy, że widzę szczęśliwe żaby”. W rezultacie „potem żaby zaczęły znikać jedna po drugiej…” Niezdarne Żaby nie domyśliły się, że Bocian to tylko inna nazwa Czarnego Bociana. Wychowawcze znaczenie takich bajek jest bezsporne. Uczniowie zapamiętują podobne opowieści na całe życie, a rodzice przekazują je swoim dzieciom i wnukom. Recenzowana książka to świetny prezent dla dzieci w wieku przedszkolnym i młodszych uczniów. Zainteresuje tych, którzy wychowują nasze maluchy. Wiersze O. Wijtyk-Juszczuk staną się ulubionymi wśród naszej dziatwy. Będzie się je nie tylko deklamować, ale i śpiewać jak pieśni ludowe autorskiego pochodzenia. Poza tym powieść-bajka będzie przydatna dla nauczycieli, którzy pomagają uczniom wniknąć w tajemnice ojczystego języka, pokazują jego wartość wśród języków narodów świata.
Maschinelle Übersetzung
Halyna RUDENKO, Kijów. W tym roku, jak zawsze, wraz z lekarstwami dla rannych bojowników przywiozłam z Ameryki także „walker” — chodzik do rehabilitacji rannych w nogi. Nie będę opisywać trudności przy przewożeniu tych towarów przez cło, które mimo wszystko udało się pokonać. W Nowym Jorku zostały mi jeszcze dwa „walkery”. Są one niezbędne naszym rannym wojownikom, ale nabyć to wszystko jest o wiele łatwiej, niż przewieźć. To problem. Zatem postanowiłam przywieźć te rzeczy osobiście w strefy przyfrontowe. Początkowo miałam zamiar zawieźć to wszystko do szpitala wojskowego w Kurachowie, na moją małą Ojczyznę. Ale Jarosław Ołacz, który również przyjechał z Nowego Jorku jako specjalista od oczyszczania wody na Ukrainie, zaproponował pojechać do Mariupola. Zgodziłam się i nie żałuję. Na dworcu w Mariupolu spotkało nas dwoje opiekunów oraz kierowca (barwny bojownik, pseudonim — druh „Chromyj”). Z chorą nogą na linię frontu nie wpuszczają, więc pomaga on w bazie wojskowej. Pokazywał mi zniszczone kamienie z budynków w Szyrokynem, które sfilmował, oraz panoramę ostrzelanego przez rosyjskie moździerze Mariupola. Było to, gdy już odwoził mnie na dworzec, choć w tamtym czasie wiele zniszczonych obiektów zostało już wyremontowanych. Mimochodem opowiedział, że przeklęta wojna nie daje mu czasu już piąty rok, by ożenić się z ukochaną, która czeka we Lwowie, i spłodzić nowych obrońców Ukrainy. W sztabie na bazie wojskowej przyjęto nas bardzo ciepło. Tutaj przekazaliśmy leki i urządzenie „walker-chodzik”. Chcieliśmy to początkowo przekazać do szpitala, ale od lekarza dowiedziałam się, że im również się to przyda (przecież nie mają żadnego państwowego zabezpieczenia). Ponieważ jest to batalion ochotniczy, to także zabezpieczenie, utrzymanie, wyposażenie w broń, paliwo itp. odbywa się na zasadzie charytatywnej. Ludzie przysyłają nie tylko żywność, przedmioty higieny i towary gospodarcze, ale także pieniądze, które są skrupulatnie księgowane przez pomocnika komendanta bazy (druh „Alter”) i idą głównie na paliwo. Pieniądze i paczki napływają zewsząd (zarówno z Ukrainy, jak i z zagranicy). Tam też spotkałam dobroczyńczynię Lilę z Niemiec, z którą nocowałyśmy w jednym pokoju. Pieniądze i paczki można również wysyłać na adres: „Aratta”, Nowa Poszta, m. Mangusz, obwód doniecki, Zacharow Ołeksandr Petrowycz. Za przywiezione pieniądze i rzeczy otrzymałam akt przekazania i, co najważniejsze dla mnie, — tytuł „Dobroczyńca”, z którego jestem dumna. Prosiłam o możliwość wyjazdu do Szyrokyna, ale ostrzały ze strony separatystów nasiliły się i nie pozwolono mi. Mimo wybudowanego mostu, Putin wciąż rwie się do Krymu drogą lądową przez Mariupol, ale nasi dzielni obrońcy nigdy mu na to nie pozwolą, gdyż stoją tam najlepsi — 8. samodzielny batalion UDA. Niestety, przez 2 doby pobytu w bazie nie udało mi się spotkać ani z dowódcą UDA — Dmytrem Jaroszem, ani z dowódcą batalionu Andrijem Herhetem (pseudonim — „Czerwen”). Prawdopodobnie przez cały ten czas przebywali na linii frontu, na linii ognia. Bojownicy zaś przyjeżdżają do bazy na rotację całodobowo (odpocząć, umyć się, zregenerować) — i znowu do walki. Z reguły milczące, surowe, wypalone wojną, mężne twarze bojowników, przeważnie młodych. Wszyscy oni przechodzą przygotowanie, szkolenie wojskowe w obwodach pod kierunkiem doświadczonych dowódców, jednak straty są nieuniknione. Na terenie bazy znajduje się kapliczka, przed którą wiszą portrety poległych bojowników, gdzie przed walką można się pomodlić. Ja również pomodliłam się do Boga o pokój na Ukrainie, o wolne, niepodległe państwo nasze, o zachowanie życia naszych dzielnych wojowników-obrońców. Kiedy ten batalion chciano rozformować, to mieszkańcy Mariupola przez merostwo dopięli swego, by zostawić ich jako obrońców miasta i pomagają z wodą pitną, jedzeniem itp. Na bazie wszystko jest urządzone gospodarsko. Oprócz sztabu są pokoje mieszkalne, stołówka, prysznic z gorącą wodą, plac treningowy, podwórze gospodarcze, warsztaty remontowe itp. Przyjemnie uderzyła czystość podwórza i pomieszczeń: nie znalazłam ani jednej butelki po alkoholu (przestrzegają suchego prawa), ani niedopałka (do tego urządzone są specjalne miejsca). W zachowaniu przeważa dyscyplina i samodyscyplina. Kiedy zapytałam naszych bojowników: „Jesteście już 5. rok w okopach, nie otrzymujecie od państwa ani pensji, nie nalicza się staż pracy, ani ziemi, ani ulg socjalnych, a czy myślicie o swojej przyszłości, swoich rodzin, przyszłych dzieci?” Odpowiedź była jedna: „Najpierw wyzwolimy Ukrainę, a potem zadbamy o życie osobiste”. Nie potrafię wymienić innego kraju, poza naszym, gdzie dobrowolnie już prawie 5 lat bojownicy w chłód, w upał, na wpół głodni, pod huraganowym ogniem wściekłego rosyjskiego ścierwa wyzwalają i bronią ojczystej ziemi, chroniąc pokojowych Ukraińców. Wszyscy nasi wojownicy to Bohaterowie, a ochotnicy — to prawdziwe Cyborgi, którym niestraszne żadne próby. I bardzo szkoda, że jest ich na Ukrainie coraz mniej — przecież giną najlepsi. A nasi Bohaterowie — to kwiat narodu, duma, przyszłość Ukrainy, jej złoty genofond. Czyż nie czas, aby nasi możnowładcy zastanowili się nad tym i znaleźli sposób, by zakończyć bezsensowną rzeź i zacząć po prawdziwemu budować państwo, a nie tylko imitować reformy, kraść, wzbogacać się na krwi Bohaterów, tracąc honor i sumienie? A naszym obowiązkiem i odpowiedzialnością przed bohaterami jest wybierać jakościową władzę, aby nie stracić państwa, zdobytego tak drogą ceną. Historycznie udowodniono, że moskiewscy możnowładcy nigdy nie pragnęli i nie czynili dobra Ukrainie, a nieśli jedynie rozbrat i śmierć lekkomyślnym Ukraińcom. Zatem, idąc głosować, „najważniejsze pamiętaj — kogo Moskwa podstępnie radzi, ten wróg nasz — mózg włączaj!”. 21.05.2018. Codzienna zbiórka bojowników 8. samodzielnego batalionu UDA w bazie. 12.05.2018. Bądźmy razem! PRENUMERATA—2018 PRENUMERATA—2018 Obecnie trwa prenumerata na 2018 rok Obecnie trwa prenumerata na 2018 rok
Maschinelle Übersetzung
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracyjne KV nr 4066 z 02.03.2000 r.
Redaktor naczelny Pawło MOWCZAN
na periodyczne wydania za drukowanym na periodyczne wydania za drukowanym
Maschinelle Übersetzung
Redaktor naczelna Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego do spraw produkcyjnych Natalija SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks)
Maschinelle Übersetzung
Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Wydział pracy proświtańskiej Olha ŻMUDOWSKA Wydział kultury Eduard OWCHARENKO Wydział korekty Tetyana SZCZERBAK Iryna STELMACH Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Wołodymyr ŻYHUN Redaktor internetowy 279-39-55 Dyżurny redaktor Olha ŻMUDOWSKA Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Nakład ogólny w czerwcu — 13 200 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystaniu naszych publikacji odniesienie do „Słowa Proświty” jest obowiązkowe. I n d e k s g a z e t y „Słowo Proświty” — 30617 Wydrukowano w spółce z o.o. „Interekspresdruk”, ul. Simji Sosninyh, 3.
Maschinelle Übersetzung