Fot. H. Obórska
Oni wracają... O kostiumowanych fantomach kozaków w artykule Wadyma Zadunajskiego. S. 3
Obce dzieci: opieka z bliska czy z dystansu miłości w badaniu Marii Kryszczopy. S. 4
Talent w kraju pingwinów —
Maschinelle Übersetzung
Z jakiegoś powodu przypomniał mi się dialog Alicji z Krainy Czarów Carrolla z mieszkańcami Krainy Czarów. „Ciszej, on tego nie lubi...” — przestraszyli się wszyscy herbaciarze, kiedy Alicja palnęła coś o „zabijaniu” czasu. Choćby nie wiem jak odrażający byli ci miłośnicy herbaty, mają przynajmniej szacunek do Czasu... Tymczasem ludzkość wciąż medytuje: przeszłość, teraźniejszość, przyszłość... Próbuje na ząb, ocenia... Tak, jakby ludzie czymś tu władali, tak, jakbyśmy mogli oswoić czas, zamienić go w kieszonkowego dekoracyjnego pieska... Te iluzje produkuje telewizja z jej hollywoodzkim syndromem dążenia do wiecznej młodości. W rzeczywistości sprawa nie wykracza poza operacje plastyczne. Ostatecznie czas też ma skłonność do mimikry. Osiadłszy na miłych sercu zegarach, lustrach, szkatułkach, pierścionkach.., niezauważalnie dopasowuje się do linearnej przestrzeni naszych pokoi i zakamarków. TEMAT I MEDYTACJA z Mykoła SKYBA z Ulana HLIBCZUK Nowe pokolenia pragną życiowej przestrzeni, sukcesu, satysfakcji. Starym potrzebne są spokój i szacunek. Są też tacy, dla których przede wszystkim liczy się to, by nie zagubić się w tym wielkim bezdomnym świecie. Tempa zmian stały się jednym z najważniejszych wskaźników sukcesu tego czy innego systemu. Ale kultura ma szczególne rachunki z czasem. Z jednej strony, ona sprzeciwia się mu, sztorcem wypina się z jego nurtu, stara się uchronić swoje wytwory przed ruiną, którą powoduje czas. Kultura może uratować człowieka przed zagubieniem w potoku nieustannych zmian, jeśli człowiek nie zgubi swojej kulturowej muszli, nie zapomni własnego kodu kulturowego. Dla kogoś ten kod być może polega na formule: cały świat to teatr, a ludzie w nim to aktorzy. Maksyma nie jest nowa, tymczasem wszyscy my kiedyś wchodziliśmy na scenę i kiedyś z niej przyjdzie zejść. „Dom weteranów sceny” w takim sensie może zabrzmieć metaforycznie… swoista garderoba, w której można znienacka zastać aktorów bez scenicznych kostiumów, ale jeszcze z resztkami makijażu… Albo inna formuła: „Przytułek”, którego bramy otwierają się wtedy, gdy reszta okazują się zamknięte… Wołodymyr Wojtenko o losach literatów początku XX w. Str. 10 Czym bogaty Satanów na Podolu, oprócz „wody” i cukru
Maschinelle Übersetzung
Komitet ds. Nagrody Narodowej Ukrainy im. Tarasa Szewczenki informuje, że od 1 sierpnia bieżącego roku przyjmowane są utwory i prace do Nagrody Narodowej w 2006 roku. O najwyższą na Ukrainie nagrodę w dziedzinie kultury, literatury i sztuki, publicystyki i dokumentalistyki zgłaszane są nowe, oryginalne utwory i prace, opublikowane (upublicznione) w ukończonej formie w ciągu ostatnich pięciu lat. Zgłoszenia utworów i prac do Nagrody Narodowej dokonują Ministerstwo Kultury i Turystyki Ukrainy, Narodowa Akademia Nauk Ukrainy, Akademia Sztuk Ukrainy, związki twórcze, muzea, towarzystwa, fundacje, placówki o profilu literacko-artystycznym, członkowie Komitetu ds. Nagrody Narodowej Ukrainy im. Tarasa Szewczenki. Zgłoszenia do Nagrody Narodowej w 2006 roku Komitet przyjmuje do 1 listopada br. pod adresem: 01001, ul. Prorizna 2, m. Kijów-1. Informacje o trybie przyjmowania: tel. (044) 226-32-23, tel./faks 278-11-93. Str. 14-15 Dobrowolne datki „Na Cerkiew Kobziarza”: Międzynarodowa Fundacja Charytatywna „Ukraińska Rodzina” R/r nr 26045200145101 w Podolskiej filii AKB „Kijów”, MFO 320401 ZKPO 21709106
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
Znaczące jest przyjęcie wszystkich dokumentów dotyczących nakładów kapitałowych z budżetu centralnego na regiony. Jest to gazyfikacja rejonów wiejskich, budownictwo, w tym także obiektów komunalnych, są to środki, które są przeznaczane na utrzymanie i rekonstrukcję obiektów dziedzictwa kulturowego. Jak zapewniła premier Tymoszenko, środki te już od bieżącego tygodnia płyną do regionów. Mówiąc o perspektywach, Julia Tymoszenko zaznaczyła, że „za 2 tygodnie rząd zaproponuje opracowany wspólnie z rolnikami Program rozwoju hodowli zwierząt”. Pierwszy jego blok to stabilność systemu opodatkowania i poważne ulgi dla producentów rolnych w branży hodowlanej na 5 lat. Drugi blok to uproszczenie przyznawania ziemi pod kompleksy produkcji mięsa. „W miesiąc będzie można zrobić to, na co dzisiaj wydaje się 3 lata” – oświadczyła premier Tymoszenko. Ponadto znaczne środki będą przeznaczane na dotowanie hodowli zwierząt, „aby stymulować jej rozwój i zwiększanie wolumenów produkcji”. Po pierwszym wyjazdowym posiedzeniu rządu, kiedy na Krymie rozpatrywano program „Morski brzeg”, związany z budową infrastruktury sfery mieszkaniowo-komunalnej, z zapewnieniem Krymowi wody pitnej itp. – rząd, jak się wydaje, przeprowadzi obiecane wyjazdowe posiedzenie w obwodzie donieckim, ale najpierw, według słów premier, zlikwiduje wszystkie zaległości w wypłacie wynagrodzeń pracownikom branży węglowej i mianuje ministra nowo tworzonego Ministerstwa Przemysłu Węglowego. Ogólną sytuację gospodarczą na Ukrainie pani Tymoszenko oceniła pozytywnie, oświadczając, że inflacja w drugim kwartale wynosi 1,7%, a PKB Ukrainy w ujęciu bezwzględnym w porównaniu z pierwszym półroczem ubiegłego roku wzrósł o 20,3%. Ukraina, zdaniem Julii Wołodymyriwny, będzie miała najwięcej inwestycji. Negatywne wypowiedzi zachodnich, w szczególności amerykańskich ekspertów o tym, że polityka gospodarcza rządu jest krótkowzroczna, pani premier nazwała „tendencyjnymi wrzaskami”: „Każdy dzień mojego życia przypomina mi walkę na wielkim polu bitwy, kiedy trzeba pokonywać nie wiadomo jakie przeszkody i trudności co godzinę. Tak, musimy dokładać starań, ale żadne tendencyjne wrzaski żadnych ekspertów nam nie przeszkodzą” – z wyzwaniem oświadczyła. Ołeksandr SOŁONEC Radmiła KORŻ POLITTECHNOLOGIE Międzynarodowy Kongres Radioekologiczny „Czarnobyl—2006” oraz Piąta międzynarodowa konferencja „Strategia przezwyciężania humanitarnych skutków katastrofy czarnobylskiej”. Ucieszmy się także z poligrafów. Oto na przykład zaplanowano wydanie drugiego wydania atlasu „Ukraina. Skażenie radioaktywne” w pierwszym kwartale 2006 roku. Łącznie na to — 150 tysięcy hrywien. Jak zdążyć — nikt nie wyobraża sobie. Bo jeśli poważnie — to trzeba przeprowadzić nowe pomiary z wykorzystaniem nowoczesnych przyrządów (czy mamy je — też pytanie…). A lepiej — stworzyć mapy na przezroczystej folii dotyczące skażenia terytorium Ukrainy cezem, strontem, plutonem, amerykiem itp., żeby przy nakładaniu tych map jedna na drugą było widać gęstość skażenia. Wykonanie map — rzecz nie tania i robi się to nie tak szybko. Więc, być może, otrzymamy przedruk starych i nie do końca poprawnych danych. Po co? Cóż, chociaż coś… Więc zastanówmy się: czy warto tak „obchodzić” Czarnobyl? Może jakoś bardziej powściągliwie, praktyczniej? Po europejsku…
Maschinelle Übersetzung
Zdjęcie Hanny Oborskiej
Radmiła KORŻ
Na nowego wyborcę, zrodzonego przez rewolucję, czekają nowe wybory. Po raz pierwszy Ukraińcy będą wybierać deputowanych wyłącznie z list partyjnych. Jednak taka innowacja rodzi wiele pytań. Po pierwsze, nie sprawdzają się nadzieje, że wybory będą wreszcie odbywać się na czysto ideologicznej podstawie. Agitować wyborców za swoją ideologią, zwłaszcza jeśli jej nie ma (a taki obraz można obserwować w większości projektów politycznych), to zbyt trudne zadanie dla ukraińskich graczy politycznych. Ich zdaniem lepiej i bezpieczniej jest pracować według starych schematów technologicznych. Po drugie, sam elektorat przyzwyczaił się do głosowania na osoby, które są członkami tej czy innej partii. Po trzecie, kto znajdzie się na tych listach partyjnych? Czy rzeczywiście godni ludzie, czy otrzymamy pełny zestaw sponsorów, krewnych, przyjaciół i partnerów liderów partyjnych różnego szczebla? Nie ostatnim w tym wykazie pytań jest fakt, że po Pomarańczowej Rewolucji przed krajem stanął problem rezerw kadrowych. Eksperci politolodzy z Agencji Modelowania Sytuacji uważają, że jednym z możliwych rozwiązań może stać się nowy, zapoczątkowany przez nich projekt — „Lista Ludowa”. Zdaniem dyrektora Agencji Witalija Bały, zastępcy dyrektora Ołeksija Hołobuckiego oraz eksperta Jarosława Pawłowskiego, Agencja inicjuje „Listę Ludową” w celu sformowania ogólnej listy wyborczej (do rad lokalnych i parlamentu) z ludzi, którzy mają określoną wagę i autorytet w swoim regionie, z tych, którym ufają wyborcy i których przynajmniej znają. Pierwszorzędnym zadaniem projektu jest stworzenie wspólnej ogólnopaństwowej rezerwy kadrowej, która byłaby otwarta dla wszystkich uczestników wyścigu wyborczego. Ponieważ lista jest otwarta, będzie formowana poza przynależnością partyjną, ale będzie dostępna dla każdej partii czy bloku biorących udział w wyborach. Nie ostatnim czynnikiem tego, że partie zainteresują się tym projektem, jest to, że na dzień dzisiejszy odczuwalny jest „głód kadrowy”. Zatem Agencja proponuje skuteczne wyjście z sytuacji, a mianowicie: aby każda partia wzięła na swoje listy na miejsca biorące kandydatury liderów o skali regionalnej z każdej grupy zawodowej — aby móc twierdzić, że listy zostały ułożone otwarcie, z uwzględnieniem opinii wyborców. Sposób realizacji projektu jest prosty: poprzez otwarte sondaże określić liderów opinii wyborców, aktywnie zaangażować mieszkańców lokalnych wspólnot do dyskusji nad tymi kandydaturami, wprowadzić selekcję w kilku etapach. Prawda, ci, którzy pamiętają, co robił podczas kampanii wyborczej niepokonany zasób administracyjny, mogą się zastanowić: czy nawet na taką „Listę Ludową” nie trafią ludzie, którzy dość specyficznie kształtują o sobie opinię publiczną? Nie trzeba zapominać, że w porę rozdane dwadzieścia hrywien na głowę mieszkańca wywierają cudowny wpływ na opinię wyborców o pewnym „liderze”...
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
istota przejrzystej prywatyzacji tego zakładu straci około miliarda hrywien”. Główna część przemówienia Julii Tymoszenko dotyczyła pozytywnych skutków podpisania ustawy o zmianach i uzupełnieniach do Państwowego budżetu na 2005 r. „Po pierwsze i najważniejsze — zauważyła Tymoszenko — jesteśmy w stanie w ciągu tygodnia spłacić zaległości w wynagrodzeniach pracownikom całej infrastruktury branży węglowej, które wynoszą 320 mln hrn.”
Co do zbiorów zbóż premier podkreśliła, że Rząd zmienił wieloletnią tendencję, w której plony skupowano od producentów za bezcen. Tak więc od 29 lipca na wszystkie ukraińskie giełdy rolne wchodzi DAK „Chleb Ukrainy”, która zawarła kontrakty zagraniczne na niemal 2,5 mln dolarów. Ponadto na giełdę wchodzi Derżrezerw w celu zakupu kilku milionów ton zboża. „Jeśli teraz w pośpiechu nie będziecie sprzedawać przypadkowym ludziom swojego zboża za bezcen, będzie ono warte przyzwoite pieniądze — zwróciła się do pracowników APK premier Tymoszenko. — Pszenica klasy trzeciej będzie kosztować około 620–630 hrn za tonę bezpośrednio w elewatorze. Proszę, by chłopi nie sprzedawali swojego zboża taniej. Mogę z przekonaniem powiedzieć, że fundusz agrarny zaczął działać. Jest zabezpieczony środkami i będzie przyjmował zboże w zastaw po cenach stanowiących 80 % jego wartości rynkowej. Oznacza to, że chłopi otrzymują 80 % rzeczywistej wartości zboża i nie tracą prawa własności do niego. Mogą przechowywać zboże w elewatorach do momentu, gdy na świecie będzie najwyższa cena za nie.”
Ponadto elewatory DAK „Chleb Ukrainy” i Derżrezerwu dwukrotnie zmniejszyły wszystkie wydatki chłopów związane z przechowywaniem i transportem zboża. Zdaniem Julii Włodzimirówny,
Maschinelle Übersetzung
RZĄD Nowy format spotkań premier Julii Tymoszenko z przedstawicielami mediów po posiedzeniach rządu, choć traci na operatywności, za to uwalnia dziennikarzy od kilkugodzinnego oczekiwania na wyniki rządowych batalii. Co prawda, także następnego dnia konferencja prasowa Julii Wołodymyriwny odbyła się 2 godziny później niż planowano. Bez wątpienia uwaga mediów i opinii publicznej skupiona na szefowej rządu 28 lipca wzrosła dzięki informacji, potwierdzonej przez SBU, o przygotowywaniu zamachów na premier. Niektórzy komentatorzy zdążyli sceptycznie ocenić te oświadczenia (mówiąc, że to dziwne, iż na „przeciek informacji” zareagowano, powiadamiając nasze ambasady oraz służby specjalne od razu kilku krajów), dopuszczając, że to PR-owy chwyt samej Tymoszenko. Tak czy inaczej, aktywność służb ochrony w budynku Gabinetu Ministrów tego dnia wzrosła — dziennikarzy dwukrotnie dokładnie przeszukano. „Krajowi brakuje ochroniarzy” — rzuciła do strażników koleżanka. „Kochamy się!” — ci ze śmiechem sparafrazowali popularny w stolicy billboard… Kiedy do dziennikarzy wyszła Julia Wołodymyriwna, wyglądała na zmęczoną. Choć od czasu do czasu szczerze i dziecinnie się śmiała, na przykład gdy po wykładzie o gender na temat tego, że kobiety z miłością do mężczyzn wkraczają we wszystkie sfery życia społeczeństwa, oświadczyła, że z „mężczyzną-Pinczukiem” nie wejdzie na listy wyborcze, nawet jeśli kupi on miejsce w NSNU. Zmęczony wygląd pani Julii, jak się okazało, był skutkiem pozostawania pod przygnębiającym wrażeniem „nocnej emocji”, związanej, nawiasem mówiąc, z panem Pinczukiem, co prawda jako właścicielem Nikopolskiego Zakładu Stopów Żelaza: „Wczoraj Sąd Apelacyjny obwodu kijowskiego podjął decyzję, że 51% akcji Nikopolskiego Zakładu Stopów Żelaza zostało nielegalnie przekazanych zięciowi byłego prezydenta Wiktorowi Pinczukowi, i sąd praktycznie zwrócił na własność państwa pakiet kontrolny akcji zakładu. Mam informacje o naciskach, jakie wywierano na sędziów. To, co działo się później, to już osobna detektywistyczna historia. Niedawno mianowany na jednego z kierowników Wyższego Sądu Gospodarczego pan Chandurin praktycznie w nocy wyrywał postanowienie sądowe (część regulatywną bez motywacyjnej). Jeśli chanduriny będą działać wokół Nikopolskiego Zakładu Stopów Żelaza, to budżet państwowy Ukrainy przez od NASZE BŁĘDY, NASZE PIENIĄDZE Ukraina zaczęła przygotowywać się do obchodów 20. rocznicy katastrofy czarnobylskiej. Już obradują komitety organizacyjne różnego szczebla. Opracowano plany działań, projekty kosztorysów na wdrożenie tych planów. Niektóre artykuły kosztorysów są dość ciekawe. Ciekawe na tyle, że być może przed ostatecznym zatwierdzeniem trzeba poradzić się opinii publicznej: czy wypada właśnie tak wydawać pieniądze? Na wszystkie działania planuje się wydać 242 873,0 tys. hrywien. Suma nie jest mała. Z funduszy państwowych. Na co pójdą te środki? Nie budzą pytań takie punkty, jak przeprowadzanie wieców-requiem, nabożeństw żałobnych. Choć te wydarzenia odbywają się według osobnego planu, jak zaznaczono w propozycjach złożonych przez centralne organy władzy wykonawczej na polecenie Gabinetu Ministrów Ukrainy. Nie budzą pytań także wydatki socjalne, budowa i oddanie do eksploatacji obiektów czarnobylskiego programu budowlanego. Choć… Według niektórych świadectw do wykazu wniesiono kilka obiektów, które rzekomo już funkcjonują. Więc co? Trzeba sprawdzać? Trzeba. Ponadto warto byłoby wreszcie opracować i wdrożyć Państwowy program wypoczynku dzieci mieszkających na terenach skażonych radionuklidami. Niech wypoczywają, na przykład, w osadzie Skhidnytsia w obwodzie lwowskim, gdzie źródła mineralne swoim składem chemicznym są w stanie podnosić poziom hemoglobiny we krwi. Na szczególną uwagę zasługuje zaproponowany program kulturalny. „Przeprowadzenie w Pałacu „Ukraina” wieczoru-requiem „Dzwony Czarnobyla” (100,0 tys. hrywien); „Przeprowadzenie koncertów memorialnych z udziałem gwiazd światowej muzyki” (100,0 tys. hrywien); „Przeprowadzenie wydarzeń kulturalno-artystycznych związanych z 20. rocznicą Czarnobyla, w tym koncertów charytatywnych…” (140,0 tys. hrywien). Nie, oczywiście, nikt nie jest przeciwko muzyce czy gwiazdom światowego formatu. Chorzy, biedni, cierpiący — przynajmniej się nasłuchamy. Dobrze, że wznawiają telemaraton „Dzwony Czarnobyla”, za pomocą którego zbierano duże środki na te potrzeby socjalne, które, nawiasem mówiąc, przewidziano także w planie corocznych działań. Ale pojawia się pytanie w związku z włączeniem do telemaratonu „Eurowizji”. Status tego festiwalu piosenki jest, delikatnie mówiąc… nieodpowiedni. Nikt nie jest przeciwko odznaczaniu państwowymi nagrodami uczestników likwidacji skutków katastrofy. Tych, którzy dożyli. A oto wykonanie medalu „20 lat po Czarnobylu”, na co zaplanowano 500,0 tysięcy hrywien — komu wręczać ten medal?.. Chyba że kolekcjonerów ucieszy wykonanie pamiątkowej monety z okazji 20-lecia katastrofy czarnobylskiej (350,0 tys. hrywien). Zgodnie z planem poszczęściło się naukowcom. Planowana jest Międzynarodowa konferencja naukowo-praktyczna „20 lat katastrofy czarnobylskiej: podsumowania i perspektywy”, Międzynarodowa specjalistyczna wystawa „Czarnobyl: ekologia, ludzie, zdrowie” oraz seminarium naukowo-praktyczne w tych kwestiach. Choć wystawa może być połączona z konferencją. Także planuje się
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
Swerstuk uważa, że nad wprowadzeniem narodowej amnezji pracowały i pracują całe instytucje: „Muzeum historii bardzo często przypomina mi to, co stworzyli Papuasi po wizycie w Luwrze. Wszedłem na ostatnie piętro tego Muzeum, patrzę — kostium L. Krawczuka, jego legitymacja partyjna, ale nie ma tam jego cytatu w sprawie głodu: „My po prostu nie wiedzieliśmy, że był głód w 1933 r.”. W jego kłamliwym resorcie opracowywano metody walki z pamięcią… Stworzenie Instytutu Pamięci Narodowej powinno być jakimś przełomem”. Zastępca przewodniczącego „Proświty” im. Tarasa Szewczenki profesor Ołeksandr Ponomariw zaktualizował inny aspekt problemu: „Jedną z przyczyn narodowej niepamięci, czyli amnezji, jest to, że u nas wyniszczono język ukraiński, ponieważ aktywnymi, naturalnymi nosicielami języka ukraińskiego byli chłopi i ukraińska inteligencja, których zniszczono, albo rozkułaczono, albo wywieziono z Ukrainy w tamtych czasach. I pierwszą rzeczą, którą powinno było robić państwo ukraińskie, które się odrodziło, — zacząć odradzać język. Żydzi odrodzili półmartwy język w Izraelu, a u nas Ukraińskie niepodległe państwo kontynuuje dobijanie żywego języka ukraińskiego. Nic nie robi się po to, żeby go odrodzić… Na Doniecczyźnie, gdzie niedawno odbył się Międzynarodowy kongres ukrainistów, bardzo wielu ludzi czekało, że z Kijowa przyjadą i wreszcie przywiozą im ukraińskie słowo. I co tam zrobił wicepremier ds. humanitarnych Mykoła Tomenko? On, występując przed ukrainistami z różnych krajów, powiedział, że przeprowadzili badania i zdecydowali, że Ukrainę jednoczy nie język, a kwestie socjalne i jeszcze coś. Przedstawicielka Uniwersytetu Donieckiego odpowiedziała, że takie „badania” na Doniecczyźnie i Ługańszczyźnie — to zbrodnia, przecież tam wyrządzono największą szkodę językowi ukraińskiemu… Na Ukrainie, jak i wszędzie, odbywają się premiery światowego kina: „Troja”, „Aleksander Wielki”, „Tłumaczka”. Te taśmy są dubbingowane w języku rosyjskim. Urzędnicy mówią, że na tłumaczenie na ukraiński nie wystarcza możliwości technicznych… Musimy zacząć odradzać pamięć narodową od odrodzenia języka ukraińskiego”. Ołeksandr SOŁONEC. Roman Krucyk, Wołodymyr Serhijczuk i Ołeksandr Ponomariw
Maschinelle Übersetzung
PROJEKT W zeszłym tygodniu do opinii publicznej i mediów apelowały towarzystwo „Memoriał” im. Wasyla Stusa, Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, znani naukowcy, członkowie grupy roboczej ds. przygotowania dwóch dekretów Prezydenta Ukrainy z 11 lipca 2005 roku w sprawie wsparcia państwowego dla byłych więźniów politycznych, a także w sprawie upamiętnienia ofiar represji politycznych i wielkich głodów na Ukrainie. Właściwie chodziło o pewien konflikt. Najwyraźniej realizacja dekretów prezydenckich, w szczególności dotyczących „rozwiązania do 26 listopada kwestii utworzenia Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej”, jest blokowana przez kręgi urzędnicze i komercyjne. Powiedzmy, wcześniejszą publiczną deklarację Prezydenta Wiktora Juszczenki podczas wiecu-requiem w Bykowni o tym, że wspomniany Instytut zostanie umieszczony w Pałacu Październikowym, gdzie od 1934 roku GPU torturowało ukraińską inteligencję, poszczególni lobbyści imprez komercyjno-rozrywkowych w pałacu zdołali zrewidować. Przewodniczący stołecznego oddziału „Memoriału” Roman Krucyk obawia się, że potężną ideę utworzenia Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej (nawiasem mówiąc, takie instytuty, mając nadzwyczajną wagę społeczno-historyczną, efektywnie działają w Polsce, Estonii, na Węgrzech) mogą ograniczyć do formalno-wystawowego poziomu gdzieś w piwnicznym pomieszczeniu. Przypomniał, że utworzona w 1996 r. Państwowa Komisja Międzyresortowa ds. Upamiętnienia Ofiar Wojny i Represji Politycznych nie dość, że łączyła zupełnie różne problemy i była upoważniona (paradoksalnie!) do zawierania umów międzypaństwowych, to realnie nie zrobiła nic nawet podczas obchodów 70. rocznicy wielkiego głodu i 60. rocznicy zwycięstwa nad faszyzmem. Nie wykonano decyzji o utworzeniu Państwowego Kompleksu Historyczno-Memoriałowego ofiar wielkiego głodu, represji politycznych i przymusowych deportacji. Na papierze pozostały postanowienia o utworzeniu rezerwatu „Mogiły Bykowniańskie” oraz o parlamentarnych przesłuchaniach w sprawie upamiętnienia ofiar wielkiego głodu 1932—1933 lat. „Istnieje polsko-ukraiński dokument w sprawie upamiętnienia, — zaznaczył pan Krucyk. — Co może robić strona polska na naszym terytorium? Prowadzić wykopaliska, stawiać pomniki, tabliczki z napisami. Strona ukraińska może tylko porządkować cmentarze w byłych ukraińskich wsiach… Jeśli urzędnictwo zabierze się za tworzenie Instytutu Pamięci Narodowej albo zacznie kierować nim, albo też kierować będzie Akademia Nauk, to, najwyraźniej, z tego Instytutu nic nie będzie. W Instytucie powinni być naukowcy, którzy dawno pracują nad tym, musi być narodowo świadoma młodzież. Instytut musi być strukturą z uprawnieniami departamentu państwowego, mieć filie w każdym obwodzie”. Oprócz tego, Roman Krucyk poruszył także kwestię dyskryminacyjnego ustawodawstwa: „W 1996 r., kiedy Moroz był Przewodniczącym Rady Najwyższej, przyjęto Ustawę o statusie socjalnym weteranów, gdzie wprowadzono taką kategorię ludności, jak bataliony niszczycielskie, i przedłużono im okres wojny do 1952 roku. Dzisiaj takich kategorii nie ma w ustawodawstwie ani Rosji, ani Białorusi. Byli funkcjonariusze Smiersza, kadebiści różnymi sposobami jadą na Ukrainę, bo tutaj są ulgi i wysoka emerytura. Nie można mówić o pojednaniu, kiedy istnieje taka sytuacja. Sama ustawa o rehabilitacji ofiar represji politycznych została powierzona do wykonania tym samym organom karnym, które były współwinne represji”. Ze swojej strony, znany profesor, doktor nauk historycznych Wołodymyr Serhijczuk podkreślił, że problem przywrócenia pamięci narodowej obecnym pokoleniom naszych obywateli jest bardzo aktualny: „Nie zdołaliśmy doprowadzić do upamiętnienia tych, którzy walczyli o Państwo Ukraińskie. Ja osobiście stawiam pytanie nie tylko o uznanie żołnierzy UPA czy podziemia OUN. Uważam, że trzeba było od samego początku, od 1991 r., KONTYNUACJA TEMATU Trzeba nazwać rzeczy po imieniu i przestać udawać, jakoby wszyscy ci „hetmani” oraz „wierzchni atamani”, którzy rozmnożyli się w ostatnich latach, wraz z ich „generalskim” otoczeniem są „reprezentantami” Ukraińskiego Kozactwa. W większości — to sprytni działacze, którzy pod marką kozackiego „odrodzenia” robili swoją karierę polityczną albo rozwiązywali własne problemy finansowe, wyrządzając swoim „kozaczeniem” ogromną szkodę współczesnemu ruchowi kozackiemu. Tak, istnieje ogromna liczba różnorodnych „kozackich” przedsiębiorstw, które w rzeczywistości są zwykłymi prywatnymi przedsiębiorstwami. Całkowita zależność „kozaka” od dyrektora-„atamana” determinuje sztuczność „kozackiego” towarzystwa. Do tego o opanowaniu historycznych tradycji kozackich, o odpowiednim samodoskonaleniu nowo nawróconych kozaków praktycznie nie ma mowy, albo wszystko to ma charakter formalny. O jakim szkoleniu nowicjuszy może być mowa, kiedy dla większości kierowników realne dziedzictwo kozackie jest terra incognita. Wśród takich przedsiębiorstw wyróżniają się różnorodne firmy ochroniarskie, do składu których angażują byłych wojskowych, co nadaje specyficznego zmilitaryzowanego zabarwienia wspomnianym formacjom. Pod „kozacką” flagą działają także taksówki, sklepy i inne struktury, gdzie wszystko zależy od ambicji dyrektora. W rolnictwie pojawiły się poszczególne „kozackie” gospodarstwa farmerskie, które także zbudowano „odgórnie”. Nawiasem mówiąc, deklaracje poszczególnych przywódców (jak choćby Atamana „Wojska Zaporoskiego” O. Panczenki) co do wprowadzenia kozackiej samoorganizacji na wsi w warunkach braku stałych tradycji kozackiego samorządu, w istocie stają się przykrywką skupienia dodatkowych dźwigni władzy w rękach miejscowych przewodniczących rad wiejskich i kierowników przedsiębiorstw rolnych, „wybranych” przez miejscowych „atamanów”. Możliwe, że to przygotowanie do przyszłej szerokoskalarnej prywatyzacji gruntów rolnych. Najciekawszy wzorzec tworzenia „kozackiej elity”
stawiać pytanie o określenie statusu bojowników o państwo ukraińskie i do tej listy zaliczyć wszystkich tych, którzy walczyli o państwo ukraińskie, poczynając od 1917 roku aż do 1991 roku. Bo ci powstańcy w Chołodnym Jaru czy w połtawskich lasach walczyli przeciwko władzy bolszewickiej w latach 20., i ci przedstawiciele ukraińskiej elity, którzy podnosili głos w obronie ukraińskiej duchowości w latach 20.—30., — oni również zasłużyli na prawo nazywania się bojownikami o państwo ukraińskie. Ci zaś, którzy wyjechali na Zachód, ogłosili całemu światu o hołodomorach w Ukrainie, wymagali od demokratycznego Zachodu, aby zwrócił się twarzą do Ukrainy. Wreszcie, przybyli oni w 1941 r. w grupach pochodnych, by odnawiać ukraińską państwowość… Tak samo, jak i ci, którzy w powojennym czasie kontynuowali walkę o Ukrainę: czy zbrojnie, czy słowem, czy wywieszaniem flag w latach 60.—70., czy apelami o odnowienie państwa ukraińskiego, tacy jak Wasyl Stus, Wasyl Symonenko, Iwan Dziuba, Jewhen Swerstiuk. Wszyscy oni muszą otrzymać status bojowników o państwo ukraińskie”. Inny profesor, doktor nauk fizyczno-matematycznych Wasyl Szenderowski oświadczył, że Instytut powinien zwracać społeczeństwu nieznane imiona ukraińskich uczonych, na przykład Borysa Balińskiego, Erwina Chargaffa, Borysa Hrabowskiego itd. W tej sprawie Wołodymyr Serhijczuk dodał: “Obecnie w Kijowie billboardy wzywają do kochania się, bo Ukrainie, rzekomo, brakuje noblistów. Oni nie wiedzą, że Ukraina dała 2 laureatów, którzy nie wyrzekali się ukraińskości. To Heorhij Szarpak, rodem z Sarn na Rówieńszczyźnie, i Petro Kapica, który chociaż urodził się w Kronsztadzie, ale jego rodzice pochodzili z Wołynia, i on nigdy nie wyrzekał się tego, że jest Ukraińcem, zawsze chodził w wyszywance. O Miecznikowie, który urodził się na Charkowszczyźnie, nawet nie będę wspominać”. Były dysydent Jewhen stanowi “Kozackie Wojsko Zaporoskie Ukrainy” (Najwyższy Ataman D. Sahajdak), które nagradzało orderami i nadawało “generalskie” pagony setkom znanych ludzi (często z zagranicy, w tym i W. Czernomyrdinowi) bez jakiegokolwiek wcześniejszego “ukozaczenia”. Warto zaznaczyć, że większości “kozackich” struktur też są właściwe takie podejścia, prawda że w mniej spektakularnych skalach. Zasady kozackiego “odrodzenia” w pewnym stopniu są właściwe większości ogólnoukraińskich struktur kozackich, z wyjątkiem nielicznych miejscowych organizacji kozackich, które nie wyróżniają się licznymi rejestrami. Sztuczność większości “kozackich” tworów spowodowała ich pełną sterowalność z góry — nawet nie przez oficjalnych “hetmanów”, a przez pewne ugrupowania polityczne i wierchuszkę władzy. Zamiast tworzenia sprawnego oddolnego ogniwa ruchu kozackiego, które ma być bezpośrednią podstawą środowiska kozackiego, mamy zaformalizowane kostiumowe fantomy. Główną cechą ruchu kozackiego staje się noszenie nowoczesnych mundurów z wymyślonymi orderami i przeprowadzanie uroczystych rad (które przypominają zebrania partyjne czy narady czasów radzieckich) z obowiązkowym “Budźmo — hej!” podczas “kuleszowo-furszetu”. I żadnego śladu przejawu kozackiej dzielności, która zawsze była przesłanką przynależności do kozacko-rycerskiego środowiska. Dzisiaj trzeba przyznać, że kozactwa jako stanu odrodzić nie tylko nie można, ale i nie potrzeba, bo to echo przedwczorajszego dnia. Jednak trzeba aktualizować wszystko, co cenne z naszego dziedzictwa narodowego. Z tego względu warto zarekomendować prawdziwym miłośnikom tradycji kozackich, a także kierownictwu państwa, by nie spieszyli się z uchwaleniem “Programu odrodzenia Ukraińskiego kozactwa na lata 2006—2010”, bo ten program bez gruntownej zmiany ruchu kozackiego na zasadach realnego odrodzenia dziedzictwa kozackiego pozostanie zakładnikiem nakreślonych wyżej niespójności i profanacji. W nr 25 (298) “SP” z 23—29 czerwca 2005 r. opublikowano artykuł “Administracyjne hetmaństwo, albo kłopot dla Juszczenki”, w którym poruszono pytanie o celowość istnienia licznych współczesnych formacji kozackich, które wykorzystują przyznane im ulgi, w szczególności dotyczące wydzielonej ziemi i pomieszczeń, do realizacji cieniowych schematów komercyjnych, do wątpliwej działalności politycznej itd. Ten temat rozwija kandydat nauk historycznych, współzałożyciel Pierwszego Kozackiego Ziemstwa (1984 r.), Ataman “Azowskiego Wojska Kozackiego” Ukraińskiego kozactwa Wadym ZADUNAJSKYJ.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
Kiedyś, gdy odbywałam praktykę w letnim obozie, poznałam N. Chciała dostać się na wydział pedagogiczny. Ale było kilka „ale”: wiedza zdobyta w domu dziecka nie wystarczała, a żeby uzyskać status osoby uprzywilejowanej, trzeba było podpisać jeden jedyny dokument — zrzeczenie się matki, która od pijaństwa do pijaństwa urodziła pół tuzina dzieci. N. nie mogła. Wszyscy koledzy z klasy i wychowawcy tego nie rozumieli: „Co ta matka dla niej zrobiła, co jej dała?”. Życie. To mało czy dużo? Nie wiem. Oto jedna historia od Olgi Arkanowej — naczelnik Kijowskiej służby do spraw nieletnich: „U nas w przytułku przebywa dziecko, któremu rozbito głowę. Siedemnaście lat ma dziecko, całkiem normalne. Rodzina mieszka w Iwano-Frankiwsku, pełnowartościowa rodzina, zamożna. I rodzice, kiedy ich powiadomiono, że ich syn jest u nas, powiedzieli, że nie mogą przyjechać po niego, bo mają wykupione wczasy w Egipcie. Nie wiem, jak to wyjaśnić. Tego w ogóle nie da się wyjaśnić. Jeśli od takich rodziców dziecko ucieka, to chyba normalne. Jeśli im obojętne, gdzie to dziecko jest, z kim się komunikuje, co się z nim dzieje? Teraz myślę, że trzeba pisać do gubernatora, do mera. A co robić? Nagłośniłabym to w mediach, ale nie chcę podawać nazwiska tego dziecka, żeby nie psuć mu życia”. Kiedyś, mniej więcej w tym samym wieku, uciekła z domu córka moich znajomych. Niby zwyczajna rodzina. Tylko matka chodziła jak taki „starszy sierżant” i dwa razy dziennie, rano i wieczorem, zaraz po sprzątaniu, ścierką wycierała listwy przypodłogowe, sprawdzając na nich obecność brudu. Kosmetyki, kiedy dziewczyna wybierała się na dyskotekę, ścierano z jej twarzy szmatą do naczyń, a brudna bielizna leciała w głowę (dosłownie), jeśli nie wyprano jej tego samego dnia, w którym się pobrudziła. Mama-żandarm. Ona nawet nie szukała córki… Przyszli jacyś ludzie, żądając, by zwrócono im skradzione rzeczy. Wtedy rodzina „schowała się” przed wszystkimi. Dopiero gdy powiadomiono, że córkę „wyłowiono” i leczą w przychodni wenerologicznej, rodzice pojechali po nią… Jeszcze jedna dziewczynka bała się, że rodzice nie zaakceptują jej ciąży. Cały czas w tej rodzinie słychać było: „Nie daj Boże, przyniesiesz w fartuchu. Możesz wtedy nawet do domu nie przychodzić”. Tabletki dziewczynka połknęła w zamkniętej toalecie. Ciało prostowano za pomocą wyładowania elektrycznego. Kto winny? Wiele dziewczynek ucieka z domu w ciąży lub po skandalu z rodzicami, którzy dowiedzieli się o utracie dziewictwa. Kosztowna rzecz!.. Cenniejsza od życia i rodzicielskiej miłości. Można posłuchać psychologów: rodzice boją się opinii sąsiadów, tatę przeraża, że jego córeczka dorosła (prawie zbrodnia), mamę to oburza. Ale... PRZEMOC JAKO PRZEJAW RODZICIELSKIEJ UWAGI? Zwyczajny, jak na nasze społeczeństwo, model: mama, ojciec (ojczym), córka. W większości zdrowa rodzina, w końcu — normalna. Ale oto on zaczyna patrzeć na córkę (pasierbicę) jak na kobietę. Próba (a czasem nie tylko próba) zgwałcenia. Córka biegnie do najbliższej osoby — mamy. T. trafiła właśnie w taką sytuację. Cały czas chowała się przed ojczymem, starała się nie zostawać z nim sam na sam. Potem postanowiła opowiedzieć o „zalotach” mamie i usłyszała w odpowiedzi: „Sama, kurwo, sprowokowałaś, a teraz naszą rodzinę niszczysz”. T. wysłano do dalekich krewnych i nie zapraszano nawet w gości, dopóki nie wyszła za mąż. Ojciec K. po odpowiedniej dawce alkoholu dowartościowywał się, bijąc żonę. Ta, znając charakter męża, postanowiła nie pojawiać się w domu, dopóki mąż jest pod wpływem alkoholu. Wtedy ojciec uznał, że K. całkiem może zastąpić żonę. Siniaki córki mamy nie poruszyły. Powiedziała tylko: „Nie ma czego pchać mu się w oczy i drażnić”. Olga Arkanowa opowiada: „W 2004 roku w Kijowie wykryto 72 przypadki znęcania się nad dziećmi w rodzinach, w tym roku — 59. Należy zaznaczyć, że osoby, które dopuściły się przemocy wobec dzieci, w większości tylko się ostrzega, to podkreśla bezbronność poszkodowanych... Tak, Lizę, urodzoną w 2002 roku, która mieszkała w pełnej rodzinie, zgwałcił rodziony ojciec. Taką sytuację trudno komentować, ponieważ brakuje słów. Nieludzki ojciec został skazany, ale pozostała mała skrzywdzona dusza. Ojciec nieletniego Antona, mimo zasług bojowych w Afganistanie, nieustannie znęca się nad synem i swoją żoną, grożąc im nożem i fizyczną rozprawą za nieposłuszeństwo. W takich warunkach trudno żyć dorosłemu człowiekowi, nie mówiąc już o dziecku. Teraz matka z dzieckiem mieszkają w Centrum dla kobiet, które ucierpiały z powodu przemocy domowej. Często kobiety z dziećmi zmuszone są znosić mężów-gwałcicieli, sadystów z powodu braku własnego dachu nad głową”. Prawda, nie zawsze matki zachowują się tak. Kiedy mama J. dowiedziała się o stosunku męża do jej młodej córki, powiedziała: „Mężczyzn jest wielu, a córka u mnie jedna”. Żeby wszyscy mieli trzeźwe spojrzenie na podobne sytuacje. A NAM NIE DO CIEBIE Jest taki dowcip o chłopaku, który przyszedł pracować w MSW. Po miesiącu pytają go: „Czemu po wypłatę nie przychodzisz?” — „A co, wypłata też jest? A ja myślałem, dali mundur, broń — i kręć się jak wiesz”. Coś podobnego dzieje się w niektórych rodzinach: dziecko rodzą, karmią, ubierają… a potem zapominają o jego istnieniu. Historia dziecka z Iwano-Frankiwska — nie jest odosobniona. I gdzie ta granica, kiedy rodzice przestają być rodzicami, nikt nie wie. O. miał siedem lat, kiedy rodzice się rozwiedli. Mama wyszła za mąż po raz drugi, zmieniła nazwisko swoje i syna. W elitarnej szkole (ojciec był bogaty i wpływowy) stosunek do O. zmienił się. Drwili koledzy, lekceważyli nauczyciele. Mamie też syn przeszkadzał. Urodziła się córka z drugiego małżeństwa, mąż napomykał — że niby chłopak jest zbędny w mieszkaniu. Kiedy O. uderzył piórnikiem koleżankę — córkę znanej osoby, mama z radością poparła opinię nauczycieli o zaburzeniach psychicznych u syna i wysłała go do domu dziecka dla „takich” dzieci. Takich było tylko troje — wystarczająco, by nie czuć się samotnymi, ale bardzo mało, by zjednoczyć się przeciw wszystkim. O. był jedynym z trójki, którego „zapominano” zabrać na weekendy i wakacje. Rodzice przyjaciół żałowali chłopca i brali do siebie. Raz chłopak wspomniał, że był kiedyś w gościach u matki chrzestnej. Postanowił napisać do niej. Tego razu O. po raz pierwszy spędził weekend u bliskich. U chrzestnej dzieci były już dorosłe i mieszkały w innym mieście, dlatego do O. chrzestna odniosła się jak do syna. Jeszcze raz, już jako dorosły, O. spróbował naprawić stosunki z mamą i siostrą (ojczym już z nimi nie mieszkał). Mając stypendium, kupił kwiaty i cukierki, poszedł w gości. Siostra z wyzwiskami wystawiła brata za drzwi, wyrzucając w ślad kwiaty: „Po co przyszedłeś, łajdaku, mieszkanie ci potrzebne?!”. Jeszcze po kilku latach ojciec koleżanki ze studiów (O. wtedy studiował na uczelni w jednym z zachodnioukraińskich miast) postanowił ucieszyć przyjaciela córki — przywieźć podarunki od matki. Zadzwonił, powiedział, że jedzie do córki. „Synowi niczego nie chcecie przekazać?”. Po długiej pauzie usłyszał: „Pozdrowienia przekażcie”. DZIECI ULICY
Czy nadal dziwicie się, dlaczego takie dzieci uciekają z domu? Dodajcie do tej listy dzieci rodziców alkoholików, uciekinierów z internatów. Kijowska służba do spraw nieletnich bardzo często przeprowadza rajdy, aby zwrócić te dzieci. Ale dokąd zwrócić? Olga Arkanowa opowiada: „Zdarzają się różne sytuacje. Czasem dzieci po prostu wałęsają się po ulicach, chodzą i żebrzą. Niekiedy rodzice zmuszają dzieci do żebrania, sprzedawania kwiatów, pracy. Do nas często trafiają dzieci, które mają już 14 lat, ale nie uczęszczały do szkoły. Nie znają tabliczki mnożenia, ale bardzo dobrze potrafią liczyć pieniądze. Kiedy pytasz je, ile będzie, jak 50 pomnożyć przez 3, nie wiedzą. A kiedy pytasz, ile będzie, jeśli złożyć razem trzy monety po 50 kopiejek każda, od razu mówią: 1 hrywna 50 kopiejek”. W służbie do spraw nieletnich jest telefon zaufania. Pani Olga mówi, że w ostatnim czasie telefony ze skargami stały się częstsze: „Zdarzają się różne przypadki, nawet gwałty. Dzieci skarżą się na fizyczną i psychiczną presję ze strony rodziców. Bywają skargi od dziadków i babć, od sąsiadów. Chodzi o nieodpowiedzialny stosunek rodziców do dzieci”. Na ulicy znajdują się dzieci w różnym wieku. Olga Arkanowa opowiedziała, że najmłodsze dziecko, które znaleźli podczas rajdu, miało półtora miesiąca: „Dziecko było na rękach u Cyganki, która je ukradła. Dziecko miało jasne włosy, niebieskie oczy. Włosy przefarbowano, maleństwo pojono makiem z dimedrolem i chodzono z nim żebrać. W ostatnim czasie nie są rzadkością przypadki, kiedy rodzice i opiekunowie zmuszają swoje dzieci do żebrania. Tak, podczas ostatniego rajdu wykryto nieletniego wychowanka internatu dla dzieci chorych na gruźlicę z Szepietówki, którego zmuszała do żebrania babcia-opiekunka”. Co więc robić, aby dzieci nie uciekały z rodzin, aby problem dziecięcej bezdomności nie był aż tak ostry? Zrozumiałe, że obecne warunki socjalne nie sprzyjają temu, jednak Ukraina przeżywała i gorsze czasy. Nie wszystko jest takie proste: dziecko uciekło — złapano je i zwrócono społeczeństwu. Takie dzieci trudno przywrócić. O. Ju. Arkanowa twierdzi, że „u dziecka, które znalazło się na ulicy i przez długi czas tam przebywało, gruntownie zmienia się postrzeganie modelu życia, zachowania. Takie dzieci żyją jakby w równoległym świecie — ze swoimi prawami, zasadami, obowiązkami. Zaznaczę, że „dzieci ulicy” niechętnie dopuszczają do swojego życia dorosłych, znajdują przywódcę wśród rówieśników. Nierzadko wykazują agresywność i okrucieństwo wobec innych ludzi. Trzeba dołożyć wiele wysiłku, aby przywrócić dziecko do społecznego sposobu życia, gdyż przebywanie dziecka na ulicy ponad 4 miesiące negatywnie wpływa na jego zdrowie psychiczne i fizyczne (w medycynie ten stan nazywają dromomanią). Uznanie dziecka jest ważnym składnikiem miłości. Miłość przejawia się przede wszystkim w tym, aby przyjmować człowieka takim, jakim jest, ze wszystkimi jego błędami i wadami, dlatego nastolatkom ważne jest, aby rodzice okazywali swoją miłość. Należy częściej słuchać dzieci, słyszeć i rozumieć ich przeżycia. Ale niestety dorośli często lekceważą dziecięce problemy, postrzegają je jako niepoważne i nieistotne. Dlatego dziecko jest zmuszone szukać kogoś, kto mógłby podzielić ból i cierpienie, poczucie samotności i rozpaczy”. Wiecie, nie mam nic do dodania do tych słów. Chyba tylko powiedzieć: kochajcie swoje dzieci. I jeszcze jedno. Każdy z nas widział w przejściach dziadków i babcie z wyciągniętą ręką. Tym staruszkom też zabierają „zarobek” ich własni krewni. Czy nie taką przyszłość gotują sobie nieszczęśni rodzice? Maria KRYSZTOPA Za każdym razem, kiedy podchodzi do mnie chłopiec lub dziewczynka — „prosić o kopiejkę”, myślę, skąd oni są, dlaczego tutaj ze swoimi prośbami, i daję cukierek, pierożek itp., ale nie kopiejkę, bo widziałam kilka razy, jak zabierali tę „kopiejkę” rodzice (?)… nie rodzice (?). Tak trudno nazwać jakoś tych ludzi, którzy świadomie (lub nieświadomie) wypychają swoje dzieci na ulicę. Nie wiem, jak ich nazwać.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
chodniki) oraz pokazy piękności (Mała miss, Mały mister, Młoda miss, Młody mister). Na brzegu Morza Azowskiego — a woda w nim jest ciepła i zawiera dużo jodu — dzieci będą nie tylko pracować i wypoczywać, ale także hartować się. Będą mieszkać w nadmorskim obozie. W programie festiwalu przewidziano różne święta i zabawy dla dzieci. Członkini rady nadzorczej firmy ubezpieczeniowej „Kontynent” Switłana Palijenko tak motywuje udział organizacji w festiwalu: firma i organizatorzy festiwalu mają zbieżne cele — kształtowanie pewnej przyszłości dzieci. Zdjęcie Hanny Oborśkiej CO DALEJ? Zwycięzcy Ogólnoukraińskiego tournée festiwalowego wezmą udział w Międzynarodowym festiwalu „Świat talentów”, który odbędzie się w Kijowie w dniach 22–30 września. Jeśli chodzi o festiwal międzynarodowy, to Lidija Lisimowa, która kieruje firmą „BALIen grup”, będącą organizatorem festiwalu, poinformowała: początkowo organizatorzy orientowali się na dzieci z ukraińskiej diaspory. A ponieważ przedstawiciele diaspory nie wykazali zainteresowania, to w przedostatnim i ubiegłorocznym (w Egipcie) festiwalu brali udział wszyscy chętni, a są to dzieci z Ukrainy, Bułgarii, Gruzji, Egiptu, Ghany, Izraela, Estonii, Rosji, Turcji. Na nasze pytanie dotyczące funkcjonowania języka ukraińskiego na festiwalu pani Lidija Lisimowa odpowiedziała, że warunki konkursu przewidują co następuje: w gatunku wokalnym obowiązkowe jest wykonanie jednej piosenki w języku ukraińskim, Ogólnoukraiński konkurs prowadzony jest w języku państwowym, a międzynarodowy — w dwóch: angielskim i ukraińskim. Tak samo ukraińskojęzyczna lub dwujęzyczna (ukraińsko-angielska) jest cała poligrafia towarzysząca konkursowi. fizyczno-rehabilitacyjny, działa Mała Akademia Nauk. „Aby zapalić gwiazdę, trzeba samemu płonąć!” — takiego zdania jest dyrektor CTDiU, człowiek o szczerej duszy, Ołena Heorhijiwna Diasamidze. Dzięki talentowi, oddaniu sprawie, innowacyjnym podejściom, które realizują Ołena Heorhijiwna oraz jej pomocnicy, metodycy Natalija Wasyliwna Zacharczenko, Natalija Serhijiwna Duplyk, kierownicy wszystkich kółek, osiągnięto znaczne sukcesy. Tylko w ostatnim roku szkolnym wychowankowie CTDiU trzykrotnie zajęli pierwsze miejsce w konkursach obwodowych. Zwyciężyli: teatr lalek „Niebieski ptak”, utwór zbiorowy kół
Maschinelle Übersetzung
W konferencji prasowej z okazji przeprowadzenia święta talentów, która odbyła się 22 lipca w UNIAN, wzięli udział: Prezydent festiwalu Lidia Lisimowa, Honorowy prezydent festiwalu Serhij Matiasz, dyrektor Pałacu Kultury „Iskra” w Mariupolu Tetiana Pohorzelska, reżyser festiwalu Łarysa Płotnykowa oraz przedstawiciele głównych partnerów: firmy ubezpieczeniowej „Profesijnyj zachyst”, firmy „Fensi” i firmy ubezpieczeniowej „Kontynent”. Według określenia organizatorów, głównym celem festiwalu, który w tym roku odbywa się po raz trzeci, jest zjednoczenie utalentowanych dzieci ze wszystkich regionów Ukrainy w celu ujawnienia ich zdolności twórczych w połączeniu z wypoczynkiem i uzdrowieniem. W tegorocznym festiwalu weźmie udział 340 dzieci w wieku od 5 do 15 lat (wliczając zespoły dziecięce). Chętnych było znacznie więcej, jednak na Ogólnoukraiński festiwal pojadą ci, których regionalni przedstawiciele festiwalu uznali za najlepszych po profesjonalnej selekcji na regionalnych konkursach „Świat talentów”. Festiwal wspiera Ministerstwo Młodzieży i Sportu. I choć wsparcie jest na razie tylko organizacyjne, kierownicy festiwalu są wdzięczni i za to, nie narzekają, lecz szukają sponsorów. A wykrywanie mecenasów, którzy są gotowi wspierać utalentowane dzieci, jest jednym z celów wydarzenia. Festiwal ma trzy lata. Rozwija się, rozszerzyła się jego geografia, co roku w programie pojawia się coś nowego. Są dzieci, które po raz trzeci będą prezentować swój talent: różnorodne konkursy i przewidziane programem trzy kategorie wiekowe są tymi warunkami, które dają każdemu dziecku możliwość udziału w festiwalu nie jeden raz. Rośnie też liczba sponsorów gotowych wesprzeć festiwal finansowo – kosztem umieszczenia reklamy. „My nie zarabiamy na tym festiwalu, my pracujemy dla ujawnienia talentów, które są dane przez Boga i które rodzice rozwijają w dzieciach” – mówi Lidia Lisimowa. A sekret popularności festiwalu wyjaśnia tym, że od początku organizatorzy nastawiają dziecko na to, że najważniejsze to nie wygrać, a wziąć udział. Na innych festiwalach prezenty i poczęstunek są tylko dla zwycięzców. A tutaj wszyscy uczestnicy otrzymują nagrody, wszyscy odczuwają ciepłe, życzliwe podejście, gdyż organizatorzy kultywują nie wartości materialne, a ideę unikalności każdego dziecka. „W atmosferę festiwalu należy się zanurzyć, trzeba widzieć nastrój uczniów – zwycięzonych tutaj nie ma, jury stara się zachęcić wszystkich” – potwierdza Serhij Matiasz. Takie podejście i takie uwzględnienie specyfiki psychologii dziecięcej rzeczywiście mogą stać się gwarancją sukcesu projektu. Wiadomo, że negatywne doświadczenie nabyte w dzieciństwie, przeżycia, urazy utrwalone w wrażliwej dziecięcej duszy, która ostro reaguje na niesprawiedliwość, w przyszłości mogą zgubnie wpłynąć na kształtowanie osobowości. Obecnie zaś często obserwujemy, jak chciwi show-biznesmeni, organizatorzy licznych programów konkursowo-edukacyjnych lekceważą taką niebiznesową kategorię, jak ludzka dusza, nawet dziecięca. Ciekawostką jest, że obok dorosłego profesjonalnego jury (przewodniczący Ołeksandr Złotnyk) pracować będzie dziecięce, któremu przewodniczyć będzie Ołena Hodynczuk. Program prowadzić będą zasłużony artysta Ukrainy, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki Ołeksij Bohdanowycz, znany aktor teatru i kina Jewhen Nyszczuk oraz dzieci z Mariupola – wspomniana już Ołena Hodynczuk, a także Switłana Artamonowa i Alisa Horoszankina. Zdaniem Łarysy Płotnykowej to, że obok dzieci pracują profesjonalni aktorzy, jest dobrą szkołą dla młodych wykonawców. Za to obecność rodziców na próbach dla grupy inscenizacyjnej jest niepożądana. Lecz mimo specyfiki pracy z dziećmi, reżyser uważa, że festiwal jest wielkim przykładem pracy zbiorowej dla dobra, więc przyjeżdżają tu dzieci, które są przyzwyczajone do pracy. Zadaniem organizatorów jest stworzenie warunków dla jak najlepszego urzeczywistnienia twórczych fantazji dzieci, stworzenie atmosfery bajki, kiedy każdy uczestnik odczuwa ważność własnej roli. Nie bez powodu robocza nazwa gali koncertowej to „Podróż tęczowym mostem do krainy Świat talentów”. Tetiana Pohorzelska, gospodyni tegorocznego festiwalu, ma nadzieję, że odbędzie się on na wysokim poziomie. Zapewniono już światło i dźwięk na scenie, gdzie młodzi wykonawcy będą demonstrować swoje umiejętności w czterech kategoriach konkursowych: show talentów (wokal, choreografia, aktorstwo, talent poetycki, sztuka muzyczna), młodych projektantów (odzież, akcesoria), „Świat fantazji” (biorą udział artyści, rzeźbiarze, konstruktorzy, wynalazcy – „Kosmiczne fantazje”) oraz dorobek młodej poetki z kółka literackiego „Malwy” Oli Pawłenko. Oprócz tego wychowankowie Centrum zapisali na swoje konto cztery razy zdobyte drugie i pięć razy trzecie miejsce na obwodowych konkursach folklorystycznych, literackich, wokalnych, tanecznych, teatralnych oraz na różnych wystawach artystycznych. „I na tych osiągnięciach nie poprzestaniemy – mówi Ołena Heorhiwna Diasamidze – bo szczerze wierzymy w nieprzemijającą twórczość młodych obuchowian i terminowe wsparcie ze strony troskliwych kierowników. Wierzymy w naszą ojczystą Ukrainę!” Młode bębniarki CTDiM. Zdjęcie Hanny Oborskiej. Właśnie tyle lat kwitnie młodość w sercach tych obuchowian, którzy od małego związali swoją miłość do sztuki z Centrum Twórczości Dzieci i Młodzieży. Tysiące przeszło przez kółka i sekcje tej oazy kultury, zabierając w dorosłe życie szczere dziecięce postrzeganie świata, zamiłowanie do jego piękna. Obuchowski Rejonowy Centrum Twórczości Dzieci i Młodzieży liczy 1850 wychowanków, z nich w Obuchowie uczy się 1015, we wsiach rejonu – 835. Tutaj z powodzeniem działa 27 kółek w kierunkach: artystyczno-estetycznym, ekologiczno-naturalistycznym, naukowo-technicznym, turystyczno-krajoznawczym, humanistycznym. Pokazowe jest to, że to pytanie, naturalne w kontekście wydarzenia, które przeprowadza się na terenie Ukrainy i wśród zadań którego widnieje „wychowanie patriotów Ukrainy na gruncie bogatych tradycji”, wywołało dyskusję wśród obecnych. Niektórzy próbowali sztucznie wyciągnąć kwestię języka rosyjskiego, bez którego rzekomo i tutaj nie da się obejść. Mówiąc, że jak Uzbekowie czy Tatarzy, którzy potencjalnie mogą być uczestnikami festiwalu, porozumieją się z innymi bez „wielkiego ruskiego” – przecież nie znają angielskiego? Chciałoby się zapytać: a na festiwalach, które prowadzone są w Europie czy na kontynencie amerykańskim, przewidują rosyjski jako oficjalny język wydarzenia? Chyba nie. A na miejscu Uzbeków czy Tatarów złożyłabym na pana szowinistę pozew do sądu – za obrazę narodu: przecież zdolność uczenia się języków obcych przedstawiciele tych narodów udowodnili choćby tym, że opanowali rosyjski. Zresztą problem języka rosyjskiego na festiwalu jest jednak sztuczny, bo – nie ma co ukrywać – poza sceną panować będzie jednak rosyjski. Na stronach trzeciego wydania ekskluzywnego katalogu „Świat modeli” (redaktor naczelna Lidia Lisimowa) obok już znanych modelek – zdjęcia młodych piękności i przystojniaków. I widzimy, że niektórzy z nich już osiągnęli sukces, zdobywając takie zaszczytne tytuły, jak „Młoda Miss Świata”, „Młoda Miss Ukrainy”, „Mała Miss Świata”... Ale czy nie czas już zamiast angielskich słów „miss” i „mister” jednak używać ukraińskich – „pannoczka”, „panna”, „junka”, „junak” lub zwykłych – „dziwczynka”, „dziwczyna”, „chłopczyk”, „chłopeć”. Ołena Hodynczuk – Wice-Młoda Miss Narodów–2004. Lesia TKACZ. Natalia LUBYCZENKO, m. Obuchów.
Czy chcecie przejść się tęczowym mostem i trafić do bajkowego królestwa, gdzie twórcza fantazja ożywia głos i ruch oraz tworzy formę, napełnioną duchem piękna? Zatem odwiedźcie krainę III Ogólnoukraińskiego Festiwalu Dziecięcego „Świat talentów Ukrainy 2005”, który odbędzie się w dniach od 18 do 28 sierpnia w Mariupolu. Utalentowane dzieci ze wszystkich regionów Ukrainy wyruszą w pełną wrażeń artystyczną podróż, a drogę wskazywać im będzie pomarańczowy motyl, który jest symbolem festiwalu.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
O’Connor: “Gdy duszę ściska smutek,/A serce żal i troska,/Uciekam z domu jak z więzienia./Myślisz, że szukam pociechy/Czy ludzi?/Nie, Lesiu, ciebie szukam”… Romans do tych wierszy nie został ukończony — muzyka Łysenki, najwyraźniej, nie zadowoliła możliwości Łysenki-poety. Dodajmy, że i pod koniec życia — w listach do młodej Inny Andrianopolskiej 64-letni Mykoła Witalijowycz znów próbuje pisać wiersze — i znów dość nieudolnie… Zaskakująco bezradna jest też próba pewnej patetycznej stylizacji w zbiorowym liście-powinszowaniu ze srebrnego wesela, wysłanym do starszych O’Connorów w 1875 r. z Petersburga. Choć Olha, Marija i Mykoła O’Connorowie nazywają dzieło Łysenków “uroczystą odą Kola Kijowskiego”, uważać go za wiersze w ogóle nie ma podstaw. Lepiej sprawa wygląda z wierszowaną odpowiedzią na wierszowane powinszowanie z 1892 r. od połtawian, właściwie — od Leonida Hlibowa. Tutaj Łysence udaje się utrzymać styl Hlibowa, rytm i rym. Łysence właściwe jest wyjątkowo subtelne wyczucie słownego odpowiednika tekstu muzycznego i odwrotnie: w połączeniu z tekstem muzycznym, z ideą muzyczną — poetycki dar Mykoły Łysenki przewyższał jego próby wierszopisarskie. Ale czasami jego muzyczna hipostaza zmuszała do przebudzenia hipostazę literacką. Warto przypomnieć historię stworzenia przez Łysenkę-kompozytora perły muzyki romansowej — cyklu pieśni solowych do wierszy H. Heinego. Plejadowcy Łesia Ukrainka, Maksym Sławinśkyj, Ludmyła Staryćka-Czerniachiwśka odwdzięczyli się swojemu duchowemu ojcu wykwintnymi ukraińskimi przekładami z ulubionego przez Łysenkę niemieckiego poety. Co więcej — kompozytor miał w niektórych przypadkach możliwość wyboru spośród dwóch czy nawet trzech utalentowanych wariantów. Ale i tutaj dążenie do najdokładniejszego zbiegu obrazów muzycznych i słownych zaowocowało unikalnym przypadkiem — do pieśni solowej “Miałem ukochany rodzinny kraj” Łysenko pisze własny przekład. “CO NA ŚWIECIE JEST ŚWIĘTSZE PONAD NASZE POBRATYMSTWO” Jaskrawym przykładem wymagania kompozytora wobec współbrzmienia tekstu literackiego i muzycznego utworu jest fragment rękopiśmiennego libretta opery “Taras Bulba”, złożonego do Petersburskiego departamentu cenzury dramatycznej 12 marca 1904 r. Libretto napisane jest jednym atramentem, jednym piórem i jedną ręką: ręką Mykoły Łysenki, choć autorem jego, rzecz jasna, zaznaczono Mychajła Staryćkiego. Początkowo rękopis jest podkreślenie kaligraficzny, dalej ponad tekstem pojawiają się wstawki i poprawki drobnym pismem Łysenki. Począwszy od ariosa Nasti w 2. akcie, kaligrafia ustępuje miejsca zwykłemu charakterowi pisma Mykoły Witalijowycza. I wreszcie, w 5. akcie już napisany tekst arii Tarasa (autor M. Staryćkyj) przekreślono i ponad wierszami pismem odręcznym, z kilkoma poprawkami w trakcie, wpisano nowy tekst — ten sam słynny: “Co na świecie jest świętsze ponad nasze pobratymstwo”. Zważywszy na stan M. P. Staryćkiego, któremu dane było przeżyć nieco ponad miesiąc, oraz spontaniczny charakter tej poprawki tekstowej, mamy podstawy mówić o autorstwie Łysenki tekstu tej arii. Przy czym aria kończy się strofą, włączoną do autorskiego wydania wyciągu fortepianowego z 1912 r. i usuniętą z późniejszych redagowanych wydań. Przytoczymy tutaj końcową strofę, bo do dziś ten ból Łysenki odbija się w naszych sercach: “I chociaż na Ukrainie jest teraz wielu ludzi,/Co wyrzekają się i języka, i zwyczajów, i rodziny,/Ale i w nich jest cząstka Boża,/I ona kiedyś się przebudzi,/Zawyje, zaszlocha…/Dajże, Boże, żeby wszyscy ludzie/Za siebie i za kraj stali/Jak za sławną naszą wiarę…” Jeden z tytanów ukraińskiej kultury, Łysenko wybrał sobie drogę Muzyki, być może właśnie dlatego, że literacka ukraińska niwa była już zaorana i zasiana dobrym ziarnem. A na muzycznym polu trzeba było zaprzęgać się i ciągnąć pług po niezaoranej dziewiczej ziemi i modlić Boga, żeby “w pokoju i zgodzie orać — zasiewać swój ugór — niwę”… I Mykoła Łysenko szedł tą drogą do ostatniej granicy, hojnie obdarzając współczesnych i potomnych odblaskami swoich talentów. W dużej mierze właśnie udział Mykoły Witalijowycza Łysenki przyczynił się do zlania się oddzielnych nurtów literackich Zachodniej i Wschodniej Ukrainy w koryto jednolitej literatury ukraińskiej. Ogromna korespondencja jego z czołowymi ówczesnymi pisarzami — M. Kociubynśkim, I. Franką, P. Kuliszem, Hanną Barwinok, I. Neczujem-Łewyćkim, L. Hlibowem, B. Hrinczenką, L. Janowśką i innymi wiązała oddzielne nitki procesu twórczego, plotła jaskrawy wspólny wieniec. Roksana SKORULŚKA
Maschinelle Übersetzung
„…Na wyspie Chortyca …widziałem starodawne osiedle, gdzie była Sicz, cała okopana wałem, a na nim gdzieniegdzie forty ziemne o 4 rogach; pośrodku zaś zostały doły, gdzie były kiedyś kurenie, gdzie żyło kiedyś sławne towarzystwo rycerskie. Teraz turzyca szumi, mleczem i niepłodną trawą — czapolicą, porosło wszystko to. Myśli głębokie, bezkresne budzi we mnie cała ta otoczenie głucha, stepowa. Serce i rozum rwą się, by zanurzyć się w tę daleką-daleką starożytność, rodzimą, krewną starożytność… Pod wpływem wszystkiego tego […] zajdziesz sobie gdziekolwiek w bezludny jar. Dniepr z oddali widać, drzewo gruszowe — dziczki rosną, porozrzucane gdzieniegdzie. Położysz się na wyschniętej trawie stepowej, zamyślisz się; zdaje się, że lada chwila zza góry pojawi się kozak na koniu, w czerwonym żupanie, dobrze uzbrojony, i czekasz go, i pieśnią wywołujesz, i żalem przejmujesz, — nie ma, nie jedzie…” (Z listu Mykoły Witalijowycza Łysenki, pisanego na wyspie Chortyca 25 czerwca 1878 r.) Znaleźć fragmentów takiego charakteru w listach Łysenki można bez liku nie tylko wśród opisów przyrody. Miejscowy byt, znamienne spotkania czy wydarzenia utrwalają się, z reguły lakonicznie, ale pojemnym i obrazowym słowem, w dialogach uwydatniono charakterystyczność języka każdej postaci. Poczytajcie chociaż wybiórczo korespondencję Łysenki (a teraz wydano już ponad 550 listów bez żadnych skrótów), a zrozumiecie, że carska ochrana, która pół wieku czytała niemal każdy list Mykoły Witalijowycza, miała rację, zaznaczając w „Sprawozdaniu danych agenturalnych po Kijowie” nr 4322 z 8 kwietnia 1912 r.: „Łysenko według ustaleń okazał się literat i kompozytor Nikołaj Witaljewicz Łysenko…” Oczywiście, cenzorów i nadzorców mało obchodziła literacka jakość epistolografii Łysenki. Lecz jak jeszcze mogli oni charakteryzować człowieka, w korespondencji którego, zwłaszcza z zagranicznymi (austriackimi) korespondentami, znacznie więcej chodziło o sprawy literackie niż o muzykę. MAŁOZNANA STRONA TALENTU ŁYSENKI Zakres działalności muzycznej Mykoły Łysenki dość starannie nakreślono i zbadano: kompozytor, pianista, folklorysta, dyrygent chóralny, pedagog muzyczny, działacz muzyczno-społeczny. Dodajmy — koryfeusz ukraińskiego teatru, zarówno operowego, jak i dramatycznego. Ale teraz spróbujmy, chociaż w pierwszym przybliżeniu, nakreślić udział Mykoły Łysenki w narodowym procesie literackim — przy czym całej Ukrainy: i Wschodniej, i Zachodniej. W tym sensie możemy mówić o Mykole Łysence najpierw jako o tłumaczu, dramaturgu-libreciście, językoznawcy, redaktorze, korektorze, pośredniku między autorami, wydawcami i cenzurą w sprawie wielu wydań, czasem sponsorze i — pedagogu! Oto tylko kilka faktów. W ciągu lat 1860—1870 według programu Starej Hromady brał udział w porządkowaniu Słownika żywego języka ukraińskiego (pod red. B. Hrinczenki), a w latach 1876—1877 wziął na siebie kłopoty z przygotowaniem do druku powieści Panasa Myrnego „Czy ryczą woły, gdy żłoby pełne?”; lata 90. XIX wieku: koresponduje z Iwanem Franką, Hanną Barwinok w sprawie ukraińskojęzycznego wydania Biblii w przekładzie Pantełejmona Kulisza, wnosi poprawki redakcyjne w tekst przekładu; w ciągu 1897—1902 opiekuje się przygotowaniem zbioru „Na wieczną pamięć Kotlarewskiemu”; w latach 1994—1995 razem z Mychajłem i Ludmyłą Staryckimi oraz Łesią Ukrainką pracuje w kijowskiej redakcji czasopisma „Dzwinok”. ŁYSENKO I „MŁODA LITERATURA” O Łysence można mówić i jako o pedagogu literackim — w szczególności, nie bez jego udziału rozpoczęło działalność słynne kółko „Młoda literatura” albo, jak nazywano je później, „Plejada młodych ukraińskich literatów”. Rola Mykoły Witalijowycza wstydliwie nie była podkreślana przez literaturoznawców: niby po co tu Łysenko, kiedy obok byli Starycki, Ołena Pcziłka, Konyski!.. Jednak w listach Łesi Ukrainki do Ołeny Pcziłki, w szczególności, czytamy: „Plejadowców… ja nie widziałam w tym tygodniu wcale, bo plejada się nie zbierała. Łysenko zajęty koncertem, który ma być 19-go (na korzyść Czarnogórców), i przez to nie ma czasu dla plejady…” (17.02.1890). Podkreślmy, że Łysenko nie tylko wysłuchiwał i oceniał nowe utwory młodzieży, ale i zachęcał „plejadowców” tym, że pisał do ich wierszy swoje pieśni solowe, dbał o ich publikacje w ukraińskiej (galicyjskiej w szczególności) prasie: „Sił, sił trzeba, zainteresowania. O sieć Romanową, Wasylewską (Dniprowa Czajka), Ludmyłę Starycką, Sofiję Rusową (w Charkowie), żeby podtrzymali utworami, opowiadaniami, a nie Juliuszami Verne’ami” (list z 8.10.1892 do W. J. Szuchewycza w sprawie publikacji w „Prawdzie”). Jako dramaturg-librecista, M. Łysenko najjaskrawiej objawił się w korespondencji z Neczujem-Łewyckim, w szczególności w szczegółowym libretcie „Marusi Bohusławki”. Oczywiste, że to uogólnienie myśli M. Drahomanowa, M. Staryckiego, i uogólnienie to robi właśnie Mykoła Łysenko i opatruje pełne libretto konceptualnymi wywodami w listach z 22 lipca oraz 6 października tego samego roku. ORFEUSZ UKRAIŃSKIEJ ORFOEPII Moim zdaniem, wielkie zainteresowanie dla językoznawców stanowi spuścizna epistolarna Łysenki jako przedstawiciela tego pokolenia ukraińskiej inteligencji, które właśnie wtedy wprowadzało język ukraiński do bytu i obiegu epistolarnego, formując najnowszą ukraińską pisownię, chociaż używało jednocześnie poszczególnych elementów rosyjskiej pisowni i tzw. kulisziwki. W latach 1870—1880 Łysenko prowadzi intensywną wymianę myśli z Drahomanowem, Konyskim i in. w kwestiach najnowszych tendencji ukraińskiej pisowni. Oprócz tego, odtworzenie w autentycznym wydaniu listów M. Łysenki jego ortografii, dokładniej nawet — orfoepii, daje możliwość chociaż częściowo wyobrazić sobie, ja bym nawet powiedziała, usłyszeć, nadzwyczajną rytmiczność i melodyjność potocznego języka Łysenki (poprzez okresową zamianę spójnika „i” lub „y” na „j”, używanie skróconych form zapisu poszczególnych słów, swoistej „zrytmizowanej” interpunkcji, przenoszenia akcentów itp.). Oczywiście, właśnie to wyjątkowe wyczucie języka dawało śmiałość 25-letniemu studentowi Konserwatorium Lipskiego czynić uprzejme uwagi nawet jednemu z autorytetów ukraińskiej literatury — Pantełejmonowi Kuliszowi. „My, jak pszczoły do miodu, rzuciliśmy się do Pańskiego drogiego utworu. Przyciągająco nie on nam się spodobał: taka mądra i poważna przedmowa, że ja tylko ślinkę łykałem. Ja tego wieczoru, niby dziecko, rad byłem […] Gdzie w których miejscach jakieś pojedyncze słówko mnie by się chciało do swojego obozu rodzimego przyciągnąć, ale nie mam prawa. Słowo „drevnij” (starożytny) ja bym zmienił na „pradawnij”; słowo „stroge rozuminia” (surowe rozumienie) ja bym zmienił na nasze słowo „surowe”; słowo „nasyłno” (gwałtem) ja powiedziałbym „syłomiczczu”; „podwihów” (czynów) — „wczynkiw”; słowo „widnokruh” (horyzont) ja bym użył „obrij”, którego używają na Charkowszczyźnie, oraz jeszcze „perskyj” zamiast „persydskyj”. Oto wszystko, co moim zdaniem znalazło się w wielkim kłębku papieru. Podzieliłem się z Panem swoją myślą, a zmieniać, broń Boże, i nie mam i nie daję sobie żadnego prawa”. To fragment z listu, napisanego w Lipsku 28 lipca 1869 r. w sprawie przekładu Kulisza „Pieśni nad pieśniami”. Po ćwierć wieku los Łysenki znów przetnie się z losem utworów Kulisza. Możemy z pewnością twierdzić, że bez wieloletniej pracy Łysenki w latach 90. XIX wieku długo nie zobaczyłaby ukraińska społeczność ani ukraińskiego przekładu Biblii, ani przekładów Kulisza z Szekspira. …A Z WIERSZAMI NIE WYSZŁO…
Większość listów Mykoły Łysenki to wysoce literackie wzorce gatunku epistolarnego. Natomiast znane obecnie utwory Łysenki do wolnego wierszowania nie dają podstaw, by mówić o poetyckim talencie artysty: w Lipsku 25-letni Łysenko pisze romantyczny tekst na cześć ukochanej — Olgi, który wybucha dziwnym ogniem. Szczególnie trafnie wyraził to I. Franko, podkreślając: „Między własnymi kompozycjami Łysenki, obok jego oper i operetek, najlepsze i najbardziej utalentowane są jego kompozycje do wielu poezji Szewczenki, w których muzykalność wczuł się głębiej i zdołał ją oddać lepiej od wszystkich innych licznych kompozytorów, których wabiła do siebie muza Szewczenki”. Przy czym Łysenko pozwala sobie gdzieniegdzie przestawiać, a nawet zastępować poszczególne słowa w wierszach Szewczenki, faktycznie niezauważalne w utworach: „Oj, Dnieprze mój, Dnieprze” („Hajdamacy”, śpiew Jaremy), „Uczcie się, bracia moi, / myślcie, czytajcie…” („I umarłym, i żywym…” — „nie oszukujcie samych siebie, / myślcie, czytajcie…”) itd. Wyrazistym wskaźnikiem rozumienia przez Łysenkę relacji między tekstem muzycznym a literackim jest „Marsz żałobny, napisany na 27. rocznicę śmierci T. Szewczenki” (1887—1888 r.). Tekst literacki tego utworu jest uwarunkowany muzycznym pierwowzorem. Zwracając się z propozycją stworzenia tekstu do 16-letniej Łesi Ukrainki, Łysenko postawił ją w określonych ramach rytmicznych, osobiście podając pierwsze wersy: „Umarł ojciec nasz i zostawił nas, och, i smutny nastał czas…”. Oczywiste jest, że Mykoła Witalijowycz dość sceptycznie odnosił się do „Trio Romanowskie” (skrajny po lewej) — Mykoła Łysenko. Zdjęcie z archiwum autora
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
Istnieją książki o szczególnej aurze serca i umysłu, w których z podkreśloną pełnią i polifonicznością ucieleśniły się, wieloaspektowo i różnolico odbijając, duchowe dążenia i osiągnięcia ich twórcy. Takie książki są pełne poszukiwań i wątpliwości, myśli i rozważań, wyznań i uogólnień, i należą do najbardziej pojemnego i wnikliwego rodzaju twórczych autobiografii — autobiografii świadomości oraz duchowo-intelektualnego rozwoju. Właśnie takimi cechami przesiąknięty jest zbiór-tom Mychajła Łohwynenki „Do ostatniego naboju…” (z wieloaspektowym podtytułem „Losy ukraińskich pisarzy XX wieku oczami literaturoznawcy, krytyka: wspomnienia, szkice, zarysy (szkice) do portretów”), który ujrzał światło dzienne w charkowskim wydawnictwie „III tysiąclecie” w 2003 roku. Już po tym, jak zabrakło jego autora — znanego ukraińskiego krytyka i literaturoznawcy drugiej połowy XX wieku. Format minionego stulecia jest wiodący i lejtmotywowy w zbiorze Mychajła Łohwynenki, na którego stronach wyraziście, „w dużym planie” wypisane są postacie takich klasyków narodowej kultury artystycznej, jak Pawło Tyczyna, Mykoła Bażan, Ołeś Honczar, znanych literaturoznawców Leonida Nowyczenki i Semena Szachowskiego, aktywnych uczestników ruchu literackiego Andrija Malyszki, Pawła Usenki, Ołeksandra Ilczenki, Jurija Zbanackiego, Wołodymyra Drozda i in. „Do ostatniego naboju…” — to nie tylko książka-wspomnienie, książka-spowiedź, nie tylko książka literackich retroszeregów i retroobrazów, w której szczegółowo, z licznymi ciekawymi, a nawet porywającymi detalami przedstawiane i przemyśliwane są obyczajowe i psychologiczne kolizje, światopoglądowe trudności, sprzeczności i tragiczne sytuacje, stany, które towarzyszyły, kształtowały i wyznaczały wewnętrzną mentalno-duchową przestrzeń ukraińskiego pisarstwa w ciągu XX wieku. To także książka odkryć, gdzie opowiada się o mało znanych lub w ogóle nieznanych „rodzynkach”, faktach, wydarzeniach z literackiego życia-bytu, które przedstawione są jakby wewnętrznym wzrokiem autora-uczonego, autora-myśliciela, który dobrze znał, przyjaźnił się, badał i był rozmówcą wielu wybitnych i znaczących pisarzy, który nie tylko sumiennie i utalentowanie analizował ich utwory i twórczość, ale także obserwował ich w obyczajowych, codziennych i powszednich sytuacjach oraz przejawach, wielokrotnie bywał z nimi w twórczych podróżach i napisał w nurcie holograficznej (biograficznej, historyczno-kulturowej, literaturoznawczej itp.) rekonstrukcji słynnych i dobrze znanych obrazów. Mychajło Łohwynenko wspomina, że Pawło Tyczyna „opowiadał o tym, jak marzył, by zostać profesjonalnym muzykiem, miał talent do muzyki, ale niespodziewanie i już nieodstępnie pociągnęło go do »jej Wysokości — poezji«, która zachwycała go inną piękną muzyką — muzyką poetyckiego słowa”, i jak „szczęśliwy był, że wiersze jego jednym z pierwszych błogosławił Mychajło Kociubynski na »Czernihowskich sobotach«”, że „krystalizując styl, manierę i charakter »dialogów serca«. Pamięć jest tak organicznie »zapisana« w obserwacjach, wykutych celnych obrazach przeszłości, literaturoznawczych refleksjach i szkicach, że odnosi się wrażenie, jakby stawała się niewidzialnym, wirtualnym, jednak sensorycznie odczuwalnym uczestnikiem i postacią opowieści zawartych w zbiorze »Do ostatniego naboju...«. Wreszcie książka-badanie Mychajła Łohwynenki jest szkicowo-literaturoznawczym kronikopisarstwem, które przedstawia czas w człowieku i człowieka w czasie; to autografy świadomości uczonego-intelektualisty, który kochał i cenił ludzi, z którymi stykał go hojny i przychylny los, który starannie i wnikliwie odnosił się do współczesnego mu procesu literackiego, który umiał znajdować i wyodrębniać w nim dobroczynne, humanistyczne i dobroczynne poruszenia oraz dążenia. W zbiorze pojawiają się nakreślone z szacunkiem i niezwykłą estymą kontury portretowe i sylwetki Mychajła Żuka, Ołeksandra Biłeckiego, Mykoły Chwylowego, Wołodymyra Sosiury, Maksyma Rylskiego, Mykoły Kulisza, Lesia Kurbasa, Ołeksandra Dowżenki, Jurija Smołycza, Iwana Senczenki, Pawła Zahrebelnego, Borysa Olijnyka, Iwana Dracza i innych działaczy narodowej kultury, bez których nie do pomyślenia jest duchowo-artystyczny, intelektualno-psychologiczny format XX wieku. »Do ostatniego naboju…« — to swoisty kronikopis ukraińskiej kultury artystycznej, stworzony w nurcie wspomnieniowych etiud i portretowych rysunków, literaturoznawczych dociekań i polemicznych notatek, biograficznych portretów oraz eseistycznych rozważań, pełnych pasji dialogów i rozległych wywiadów. I byłoby tak dobrze, gdyby ten zbiór nie stał się ostatnim książkowym »nabojem« Mychajła Łohwynenki, gdyby to, co najlepsze z napisanych przez niego rzeczy, było wznawiane, wychodziło w formie osobnych studiów i wybranych tomów, ponieważ krytyk, literaturoznawca, ogólnie uczony-humanista również żyje tak długo, dopóki wychodzą jego prace, dopóki pozostają poszukiwanymi jego myśli oraz zrodzone przez nie duchowe obrazy-uczucia. Jarosław HOŁOBORODKO, doktor nauk filologicznych, profesor. ...istnieć, zdobyć wyższe wykształcenie, założyć rodzinę, nabyć mieszkanie itp. Drukowali zawsze mało i niechętnie. I dopiero wtedy, gdy rozpoczęła się „pieriestrojka”, a potem rozpadło się „imperium zła”, Mykoła Ołeksandrowycz odetchnął pełną piersią. W ciągu jednego roku (1990) spod jego pióra wyszły w świat dwie książki poetyckie „Niebowyj klucz” i „Oczna stawka”. A nieco później wydrukowano zbiór „Klucz od koroliwstwa: Anhlijska narodna poezija mowoju oryginału i ukrainśkoju w perekladi M. Wasyłenka”. Osobno wyszły książki z bajkami dla dzieci „Żarysta szabla”, „Na hori stojala chata”, „Use carstwo — za konia!”, poezje „Żmenia doszczu” oraz powieść historyczna „Ułamky imperii”. I cały ten dorobek w ciągu jakichś pięciu-siedmiu lat. A przecież było jeszcze tworzenie pierwotnych organizacji „Proświty”, wiece Ruchu, zebrania i konferencje więźniów politycznych i represjonowanych, praca społeczna skierowana na demokratyczny, europejski rozwój niepodległej Ukrainy. Pomimo podeszłego wieku, Mykoła Wasyłenko i dziś jest pełen twórczego zapału, pracuje, nie poddając się ani zmęczeniu, ani rozczarowaniu. Z okazji 80-lecia urodzin w zeszłym roku wyszła drukiem książka poetycka „Architektura płanydy” z przedmową Dmytra Pawłyczki. Poeta przewartościował tragizm dawnych wydarzeń i skazał się na cierpiętniczy los w imię miłości do Ukrainy. To alfa i omega jego bytu, ból duszy i odwieczna tęsknota, intensywność i romantyczna duchowość człowieka, narodu, państwa. Stanął do walki z systemem, który w korzeniu swoim był zgniły, chociaż z bujną, dekoracyjną koroną. System zgnił, poeta wytrwał! Iwan HRYSZYN-HRYSZCZUK, m. Wyżnica. Książka-badanie Mychajła Łohwynenki jest szkicowo-literaturoznawczym kronikopisarstwem, które przedstawia czas w człowieku i człowieka w czasie; to autografy świadomości uczonego-intelektualisty, który kochał i cenił ludzi, z którymi stykał go hojny i przychylny los, który starannie i wnikliwie odnosił się do współczesnego mu procesu literackiego, który umiał znajdować i wyodrębniać w nim dobroczynne, humanistyczne i dobroczynne poruszenia oraz dążenia.
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
wędrówkach, wsłuchiwał się w ich głosy, „na żywo” wypowiedziane przemyślenia, koncepcje, uogólnienia. W zbiorze Mychajła Łohwynenki zawarty jest przebogaty materiał faktograficzny, oparty na najbardziej niepowtarzalnym i zadziwiającym źródle — na bezpośrednich wrażeniach, trwałych przyjacielskich czy koleżeńskich relacjach, na subtelnych, fenomenalnie czułych i trwałych receptorach pamięci. Całkiem naturalne, że książka badawcza „Do ostatniego naboju…”, wśród której charakterystyk gatunkowych zaznaczono także „wspomnienia”, Doroszenki i Jurija Łypy. Po raz pierwszy zobaczył portrety ukraińskich hetmanów, którzy walczyli o rodzinny kraj, i w ten sposób poznał historię Ukrainy, całkowicie odmienną od tej, której uczono w sowietyzowanej szkole. Z głębokiej tęsknoty za Ojczyzną pisał wiersze i prozatorskie etiudy, nawet co nieco drukował w czasopiśmie „Dozwilla”, które wychodziło dla ostarbeiterów w Plauen pod redakcją Swyryda Dowhala. Po wojnie i dwuletniej służbie w radzieckiej armii Mykoła Wasyłenko na skutek donosów tajnych współpracowników znalazł się w czekistowskich kazamatach, gdzie wyrafinowany śledczy MGB otwarcie oświadczył mu: „Ty nie wojewał, nie strielał, nie ubował, no ty nachwatałsia czużych idej i poetomu siukraińskiej i światowej literatury” był gruntownie obeznany z historycznoliterackimi wydarzeniami oraz procesem na terenie różnych regionów Ukrainy i „dobrze znał historię literackiej Odessy”, gdzie on „zainteresował się ulicą i domem, w którym mieszkał prawie dwa lata Mykoła Hohol”. Pismo i maniera stylowa Mychajła Łohwynenki reprezentują obrazowanie wyrazistych i ciekawych postaci literackich według zasady „z odległości — z bliska”. Uczony i pamiętnikarz, nieustannie sięgając do autobiograficznych epizodów, scen, fragmentów, kreśli bohaterów swojej opowieści tak, jakby to wszystko działo się dniami, całkiem niedawno, z znamiennymi i charakterystycznymi niuansami, kreskami, szczegółami. Osobiste i osobowościowe wrażenia w zbiorze „Do ostatniego naboju…” występują jako krańcowo szczegółowy i niezawodny restaurator przeszłości. Wspominając twórcę „Soboru” jeszcze w okresie „Dniepropietrowska lat czterdziestych”, Mychajło Łohwynenko przypomniał „jeden letni dzień”, który z szczególną wyrazistością wbił się w jego dziennikarsko wzrokową pamięć: „Jakoś do redakcji „Zori” (obwodowej gazety, gdzie wtedy pracował przyszły krytyk — J. H.) wieczorem, podczas mojego dyżuru przy wydawaniu kolejnego numeru gazety, do gabinetu wszedł młody, w wyblakłej na wiatrach gimnastiorce, z gęstą, czarną czupryną przystojny chłopak. Szukał kogoś z kierownictwa redakcji. Ale nie było nikogo. Wtedy on, nieco zmieszany, przedstawił się: Ołeś Honczar. Dalej żadnych wyjaśnień nie wymagano. Przede mną właśnie leżała odbita w drukarni szpalta „Zori”, gdzie na jutro, czyli na 23 czerwca 1946 roku, wychodziła w świat jego nowela „Modry Kamień”. I ja podałem ją do „korekty” samemu autorowi”. Pamięć w książce szkiców lirycznych i etiud filologicznych jest zdumiewająco polifoniczną siłą. Występuje ona i jako wiodący czynnik opowieści, i jako budowniczy-rekonstruktor obrazowanych wydarzeń, imion, procesów, i jako współtwórca analitycznych refleksji, które obficie i gęsto „rozsiedlone” są na stronach książki, a jednocześnie nie przeładowują jej czysto analitycznym materiałem, zbe koniecznie przepisywać, żeby wyprowadzić na wolność. Za to można było dostać nowy wyrok. Ja zaproponowałem ryzykowną sprawę, i on chętnie się zgodził, nawet podszukał sobie pomocnika — Iwana Mykulskiego, też poetę. Ja nie raz ukradkiem obserwowałem chłopaków, jak oni we dwóch po nocnej zmianie w kopalni starannie przepisywali mój opus do uniwersyteckiego zeszytu, siedząc w kucki na górnych pryczach. Zuchy! Niedługo potem na podstawie rozdzielnika GUŁAG-u mnie wraz z setkami innych więźniów wysłano na etap do nowo utworzonego specjalnego obozu „Kamyszewyj” (obwód kemerowski). Mykoła Wasyłenko pozostał na miejscu i jemu, jak to mówią,
Maschinelle Übersetzung
Niedawno natknąłem się w prasie na wiadomość, że jury Międzynarodowej Literacko-Artystycznej Nagrody im. Oleny Teligi podjęło uchwałę o rozpatrzeniu w celu przyznania Nagrody w 2005 roku szeregu utworów, w tym także tomiku poezji Mykoły Wasylenki „Architektura planidy” (Kijów–Chersoń. Proświta. — 2004). Ponieważ nakład zbiorku jest znikomy (500 egz.), warto nieco szerzej poinformować czytelników nie tyle o walorach poetyckich strof autora (choć i to jest ważne), ile choćby w zarysie nakreślić cierniste drogi artysty, który uparcie i nieugięcie dążył do uświadomienia sobie ukraińskiej idei narodowej:
„Skręcili mu ręce,
Głodem wyjedli oczy.
A on o jednym:
— Niech żyje Ukraina!”
Właśnie to jest owo zasadniczo-zwycięskie „potężne światło odrodzenia, które przywraca człowiekowi Ojczyznę”, a zarazem przytoczone hasło określa twórcze credo poety, gdy otwiera się nieznana droga bytu.
Pamiętajmy, że mowa o zrusyfikowanej Chersońszczyźnie, gdzie urodził się M. Wasylenko. Przeżywszy kolektywizację i straszliwy głód 1932–33 lat, doznał podstępnej komunistyczno-bolszewickiej korozji. Na początku 1943 roku Niemcy wywieźli go na przymusowe roboty do Niemiec. Pracował w fabryce, gdzie zbliżył się z dobrymi i świadomymi rodakami-Galicjanami, takimi samymi nicponiami jak on sam. Otrzymywał od nich książki Dmytra
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
musi być odizolowany od sowieckiego społeczeństwa”. Dali mu 10 lat łagrów poprawczych i wysłali na Daleką Północ wydobywać węgiel w niesławnej Incie, gdzie 99 płacze, a 1 śpiewa. “Rąbię kamień, skałę biję mocną — Do siebie woła matka Ukraina”, — pisał poeta w niewoli. Poznaliśmy się z Mykołą Ołeksandrowyczem w tejże Incie, w OLP-2 specjalnego obozu mineralnego. Z racji upływu lat już nie przypomnę sobie, kto nas ze sobą zetknął — Dmytro Palamarczuk czy Andrij Chymenko, obecnie znani literaci. Jednak obraz stepowca z południa Ukrainy do dziś nie został zapomniany. Zwinny i żwawy młodzieniec o szczupłej budowie ciała, z otwartą twarzą i bystrym spojrzeniem, przyciągał do siebie wytrwałością i bezkompromisowością. Ja w tamtym czasie potajemnie przed strażnikami pisałem na skrawkach papieru po amonale powieść “Golgota”, którą trzeba było szczęśliwie ocalić. Miał możliwość dalej kształtować swój światopogląd narodowego patrioty i ukraińskiego poety za drutem kolczastym pod bezpośrednim wpływem wybitnych twórczych osobowości, znanych dziś całej Ukrainie, takich jak Hryhorij Koczur, Dmytro Palamarczuk, Iwan Łukjanenko (Iwan Sawycz), Mykoła Sokołowśkyj (Sarma), Andrij Chymenko (Chymko), Hryhorij Polanker, Mychajło Chorunżyj. Wybitni mistrzowie ukraińskiego słowa, prawdziwie przyuczyli Mykołę Ołeksandrowycza do pięknego pisarstwa i głębokiego uświadomienia idei narodowej, aby “mógł niestrudzenie i nieugięcie z narodem równo iść”. Jako były więzień, Mykoła Wasyłenko, znalazłszy się w 1955 roku w “wielkiej strefie”, bardzo ciężko torował sobie drogę w życiu i w literaturze. Przecież trzeba było zarabiać na chleb na-
Maschinelle Übersetzung
“Spróbuję po kolei. Do Odessy przyjechałam w 1944 roku. Trzeba było od razu gdzieś się urządzić. Po nocach chodzili, sprawdzali meldunek. Więc poszłam do rejonowego komitetu komsomołu. Tam zaliczyli mnie jako pionierkę-opiekunkę do męskiej szkoły. Byłam niewielkiego wzrostu. Taka mała kruszynka, ale u mnie od razu zaczęła się przyjaźń z siódmoklasistami. Chłopcy poważni: ktoś w kitlu, ktoś w szynelu. Widocznie rodzice byli wojskowymi. Dzieci lgnęły do mnie. Zawsze byłam aktywna, wysportowana, wszystko mnie interesowało. Z czasem wstąpiłam do szkoły plastycznej na wydział rzeźby. Nie wiem, ale wtedy nie bardzo zastanawiałam się nad tym, co będę robić po ukończeniu i jak będę zarabiać na życie... Niepraktyczna byłam. Początkowo uczyłam pionierów. Potem przypadkowo spotkałam kobietę, która wykładała mi historię sztuki. Poleciła mnie do szkoły teatralnej, bym wykładała rzeźbę. To było już coś... Szkołę otwarto na bazie byłej aktorskiej. W tamtym czasie tylko w Moskwie przygotowywano pracowników teatru. Dla wielkiego kraju to było za mało. Dlatego też wydano dyrektywę, by otworzyć coś podobnego w Odessie. Rzeźbę wykładałam tylko pierwszemu i drugiemu kursowi. Ale czego można nauczyć w ciągu dwustu planowych godzin? Chyba tylko miętosić glinę i byle jak nadawać jej formę... Z tym nie chciałam się godzić. Jeszcze kiedy uczyłam się w szkole plastycznej, to do niektórych swoich wykładowców miałam żal. Oni, pedagodzy starej daty, nie bardzo dzielili się swoim doświadczeniem. Bywało, kurs się uczy, a ich nie ma. To bardzo irytowało. Dlatego kiedy przyszłam do pracy, poprowadziłam sprawę inaczej. W ciągu czterdziestu minut zajęć zdążyłam podejść i poświęcić uwagę każdemu. Trzeba było, żeby człowiek nauczył się widzieć, przenikać w istotę rzeczy. Zwracałam się do uczniów: “Oto lubicie wymawiać takie słowa, jak piękny, wspaniały, arcydzieło... A co to jest? Jaki sens wkładacie w to słowo? Oto kiedy zrobicie własnymi rękami coś wartościowego, wtedy zrozumiecie, co to jest piękne...”. Dążyłam do tego, żeby uczniowie “czytali” formę. Nie po prostu lepili kulę czy sześcian, a czuli różnicę między nimi. Przenikali do wnętrza... Oczywiście, uczniowie byli różni. Z praktyki pedagogicznej mam humorystyczne wspomnienie. Poznałam pewnego razu eleganckiego mężczyznę. Porządny płaszcz, drogi aktówka... “Widocznie uczony”, — pomyślałam. Ale przyjrzałam się i rozpoznałam byłego pierwszoklasistę naszej szkoły. Zapytałam, czym teraz się zajmuje... Odpowiedział, że, właściwie, nim, jako fenomenem, zajmują się lekarze. Mówił, że nigdy nie studiował rysunku, a ulepił aż takie coś. Wyciąga z aktówki fotografie głowy rzeźby Apollina. W rzeczywistości ten rzeźbiarski fragment naprędce ulepiłam ja. Było żal, że otrzyma dwóję. Teraz żałuję, że nie wypytałam dokładniej o tych lekarzy, którzy zainteresowali się “fenomenem”. W połowie lat pięćdziesiątych nas “zasztormowało”: zbuntowali się uczniowie wydziału charakteryzacji. Rzecz w tym, że kiedy otwierali szkołę, to mieli nadzieję, że z kadrami problemów nie będzie. Daremnie... Okazało się, że w Odessie trudno znaleźć pedagogów od charakteryzacji. W Moskwie — inna sprawa, tam znacznie więcej aktorów, no i szkoła z trzydziestoletnim stażem. Żeby jakoś zamknąć kadrową lukę, zaprosiliśmy starych praktyków z teatru. Oni robili wszystko, co potrzeba: postyże, peruki... Ale to nie wychodziło poza granice starczego i wiekowego makijażu. Wniknąć w psychologię postaci nie było im dane. Dlatego studenci byli niezadowoleni i nawet pisali do ministerstwa, żeby poprawili pracę dydaktyczną. To trwało dwa lata. Wreszcie przyjechała komisja. Zrobili nieznaczne zmiany kadrowe, dyrektora zostawili tego samego. On wykładał wokal. Mało go interesowały problemy innych specjalności. Wejdzie do pracowni, pobrzęczy kluczami i idzie precz. To strasznie irytowało i charakteryzatorów, i dekoratorów... Znowu przyjechała komisja. Tym razem mieli wyznaczyć nowego dyrektora. Poprzedni, osiągnąwszy wiek emerytalny, sześć lat czekał, aż go zwolnią z ciężkiego obowiązku. Można go zrozumieć. Pomieszczenia były straszne. Powojenny dwupiętrowy budynek, piwnica z wyrośniętymi ziemniakami. Pensja niewielka, żadnych perspektyw... Komu zachce się iść na takie stanowisko? Wyznaczyli mnie. To był 1958 rok, szósta rocznica mojej pracy dydaktycznej w szkole plastyczno-teatralnej. W tamtym czasie ułożyły mi się już wspaniałe stosunki z uczniami. Sami rozumiecie, latem za praktykę służyły prace kołchozowe. Chruszczow za kierownicą, więc zbieraliśmy kukurydzę. Zaprzyjaźniliśmy się... Jedna dziewczynka z Mołdawii początkowo bała się mnie. Miała niełatwy los. Urodziła się we wsi. Matka porzuciła ją dosłownie przy budzie dla psa. Dziecko tułało się między ludźmi. Była bardzo emocjonalna i wrażliwa. Jej nie lubili i raz po raz “umieszczali” w “psychuszce”... Ale to ją zahartowało, nauczyło walczyć o przetrwanie. Warto było komuś z kucharzy ukraść coś z dziecięcej racji, jak ona wybuchała w obronie swoich interesów. Kiedy wstąpiła do Odeskiej szkoły, przywiązała się do mnie. Taka oto historia... To do tego, że moje stosunki z uczniami budowały się na miłości. Mnie też było ciężko. Czasy — powojenne. Wszystko — deficyt. A do teatralnej dekoracji potrzebne były tkanina, farby, papier... Pomieszczenia ogrzewali starodawnym piecem. Więc zrozumiałam, że czas zapoznać się ze specjalnością kierownika gospodarczego. Wyszukiwać jakieś rury, farby, stolarkę... Zwróciłam się do swojej przyjaciółki — dyrektorki galerii obrazów. A ona mówi, że jutro u niej będzie minister kultury. Artyści wystawili obrazy, więc on chce kupić coś dla ministerstwa. Poradziła i mi przyjść, zapoznać się... Dzień wolny, stoję z boku i obserwuję. Minister kultury — Rostysław Babijczuk. Bardzo przystojny, niesamowicie... Od razu wybrał cztery obrazy. Nawiasem mówiąc, plotkowano o nim: “Jaki z niego minister kultury — weterynarz...”. A ja pomyślałam: “Nic sobie, nie każdy historyk sztuki oto tak od razu wybierze profesjonalne prace... Do tego trzeba mieć smak...”. Poznaliśmy się, wyłożyłam istotę problemu. Babijczuk powiedział, że jutro zajrzy do szkoły. Skrzydlata i przerażona, przybiegłam do pracy: “Minister przyjeżdża!”. Co robić? Wymyły podłogi, położyły nędzny chodnik na marmurowe schody. Wiejski, bawełniany, ale mimo wszystko niby dywan... Antykwaryczne ławki przykryły gazetkami z uczniowskimi wyrobami: jakieś gliniane jabłuszka, miseczki z papier-mâché. Popatrzył on na to wszystko i mówi: “Gorzej, niż sobie wyobrażałem”. Po tygodniu szkoła miała wszystko: hydraulikę, rury...”
(Rozmowa trwa. Ale czuję, że jakoś jednostronnie. Z jakiegoś powodu nie możemy wyjść poza granice szkoły. Wyrwać się z jej korytarzy, strychów, piwnic... Tamara Mychajliwna opowiada o latach pięćdziesiątych—sześćdziesiątych, jakoś abstrahując od ówczesnych realiów społecznych i politycznych. Jakby nie było milionowych ofiar stalinizmu i późniejszych represji. Przestrzeń i czas utknęły w budynku szkoły. Próbuję określić swój stosunek do tej starszej kobiety. Na ile jej obraz jest styczny z patetycznymi frazami epoki. Tak się złożyło, że komsomołu organicznie nie akceptuję, nie mówiąc o wyższej czerwonej hierarchii... Zwłaszcza po tym, jak zapoznałam się z oceną, którą epoce dał Łeonid Kononowycz: „Nie zalecano — pisze on w powieści „Temat do medytacji” — używać słowa „naród”, „Ukraina”, „odrodzenie”, „kultura”, „świadomość”, a jeśli już ich używano, to w połączeniu ze słowami „socjalistyczny” czy „radziecki”. Nieгласно zakazane były całe masy nazwisk, które powróciły do obiegu w ciągu lat sześćdziesiątych — od Jawornyckiego do Bohdana-Ihora Antonycza... Jeszcze jednym czynnikiem, który zatruwał życie, były tłumne komsomolskie zgromadzenia...” Tak rozmyślając sobie, nie wytrzymałam i rozrzedziłam gęsty monolog pytaniem o konflikt prywatnego odczuwania świata z socrealizmem...) „Widziałam cel i na przekór wszystkim trudnościom uparcie szłam naprzód. Za wszelką cenę zrobić lepiej, profesjonalniej” Tamara Mychajliwna Kozłowa już pięć lat mieszka w Puszczy Wodycy w Domu Weteranów Sceny. Zwyczajna dwupiętrowa budowla. Za władzy radzieckiej dużo takiego nabudowano. Pensjonaty, szkoły... Wszystko to takie prostokątnie niezdarne, niewybrednie proste, ale ze swoim szczególnym zapachem. Nie wywietrzał on i z tego domu. Nieuleczalny, nieco muzealny duch „sowka” z domieszką korwalolu, smażonej ryby, starych fotografii, książek i kurzu... A jeszcze pod ubranie wpełzł jakiś dziecięcy strach. Najwyraźniej tak musi być przed spotkaniem z nieznanym. Tamara Mychajliwna — piękna kobieta. Paradoksalnie, ale w swoich osiemdziesięciu latach wydała mi się atrakcyjniejsza niż w młodych latach. Ile ona ma na tych fotografiach? Może trzydzieści, a może i czterdzieści... Kobieta w niepewnym wieku, podobna do Walentyny Tierieszkowej. Wtedy wszyscy byli podobni do Tierieszkowej... Teraz ma żywe wyraziste oczy, rzeźbione, rzeźbiarskie rysy twarzy... Ona i z zawodu jest rzeźbiarką. Prawie dwadzieścia lat była dyrektorem Odeskiej Szkoły Artystyczno-Teatralnej. Niedawno w stołecznym Domu Kina świętowano jej jubileusz twórczy. Z całej Ukrainy przyjechali uczniowie — byli absolwenci szkoły. Mieszka ona w małym pokoiku. Nieco mniej niż dziesięć metrów kwadratowych. Łóżko, szafa, stół. W kącie lodówka, kuchenka elektryczna. Tamara Mychajliwna ugotowała cudowny kompot. Rozstawiła szklanki, łyżeczki do owoców. Można i pogadać. Zaczęłam od pytania o sekrety pedagogiki.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
sze. Kiedy zdobywałam drugie wykształcenie w Akademii Sztuk Pięknych, pedagodzy ganili swoją uczelnię. I to nie tak, i tamto... Ja tego nie lubiłam! Jeśli widzicie, że jest źle, to zróbcie lepiej! Mieliśmy przypadek, kiedy jednego chłopaka z wydziału malarstwa aresztowano. Publicznie się wypowiadał. Ale ja miałam kontakt tylko z moją grupą, byłam jakby w klapkach na oczach, które tworzyli mi moi uczniowie. Byłam odizolowana... Choć wszystko rozumiałam i wiedziałam. Miałam jeszcze taką ocenę: piękno tworzą poeci, kompozytorzy, artyści. To ich zasługa, a nie partyjnych urzędników. Dlatego jestem szczęśliwa, że weszłam w życie właśnie tak: z postrzeganiem piękna, radości, entuzjazmu, natchnienia. Ze smutkiem patrzę na obecne pokolenie. Na to, co śpiewają, jak tańczą, jak żyją... Osobiście nie zaznałam żadnego nacisku. Nawet wtedy, gdy we wszystkim zaczęto obwiniać Chruszczowa, mówiłam, że on też chciał zrobić coś dobrego, podniósł emerytury, zaczął budować. Oczywiście, w sztuce mało się orientował... Zwłaszcza wtedy, gdy występował przeciwko artystom, a w szczególności przeciwko Ernstowi Nieizwiestnemu... Ale Ernst się zemścił. Trzeba było tak pomnik zrobić! Głowa ścięta — jak na półmisku... Zgodzicie się, skojarzenie niezbyt przyjemne. Tak więc Chruszczow ma odpłatę. Jak ja broniłam się przed socrealizmem? Nie wiem, to wychodziło samo z siebie. Przypominam sobie, jak kiedyś przygotowywałam materiał o kulturze uczelni i w jednym z dawnych protokołów znalazłam wystąpienie wicedyrektora: „Dość malować wiejskie koniki, nadszedł czas malować traktor”. To był, chyba, trzydziesty czwarty rok, okres łamania. Pastoralne pejzaże odeszły w niepamięć, nadszedł czas techniki. Człowiek również zszedł na drugi plan. Oto samoloty — inna sprawa. Nawet tkaniny były w samolociki. U mnie konfliktu między światopoglądem a rzeczywistością nie było. Dlatego że zawsze byłam po stronie naszej realistycznej szkoły, po stronie pieriedwiżników i sztuki renesansu. Później, w Akademii Sztuk Pięknych, zetknęłam się z pojęciem „białej plamy”. Rzecz w tym, że z naszego kształcenia wypadł cały nurt kultury — impresjonizm. Wiedzieliśmy, że istnieje, ale nam tego nie wykładano. Dlatego że jedynego autora książki o impresjonizmie aresztowano. Historyka sztuki, który odważył się dotknąć impresjonizmu, zniszczono. Pewne informacje do nas docierały, podobała nam się ta sztuka, ale przeczytać o tym nigdzie nie mogliśmy. Swoją drogą, studenci Akademii Sztuk Pięknych w 1957 roku pojechali do Francji i przyszli do pracowni Picassa. Byli bardzo ciekawi, jakiż on jest... Potem opowiadali, że niedaleko Marsylii, pośrodku pola, artysta miał pracownię. Pomieszczenie jak chlew. Nie jakieś europejskie i solidne, a zwykłe, wiejskie. Kiedy tam weszli, to zobaczyli w pracowni reliefy i elementy pornografii. Studenci zawstydzili się, wtedy tego nie dopuszczano, i przeszli do głównego pomieszczenia. Po prawej stronie zobaczyli warsztat, a na nim rzeźbę „Dziewczynka ze skakanką”. Metalowa skakanka przymocowana na dole, a dziewczynka wykonana w stylu butaforskim. Zamiast spódniczki — koszyczek, słowem, jak lalka. Tutaj, w pracowni, wisiał niesamowity męski portret. Studenci nie mogli odgadnąć, jak został wykonany. Metal, ale jakby spajany z płatów, jakoś narastający... Jak obrobiono powierzchnię — nie wiadomo. Metalu tak nie obrobisz. W tej rzeźbie unikalnie splotły się, zderzyły realistyczny portret i nowoczesna forma. A jeszcze uczniom pozostało wrażenie, że Picasso to nie tylko dziwak, ale i dobry człowiek. Kiedy dziewczęta-studentki poprosiły go o autograf, wyciągnął czek i dał każdej po sto dolarów: „To będzie lepsze niż autograf”. Oto takim był człowiekiem. Od tych samych studentów dowiedzieliśmy się też o wielkim architekcie Le Corbusierze. Wydawałoby się, Akademia Sztuk Pięknych, piąty rok, a my nic nie wiedzieliśmy. I o tym, jak proponował Stalinowi bezpłatne zbudowanie pięknego miasta... Ale wódz się nie zgodził. Mówił, że sami zrobimy, i zbudowali gdzieś koło Morza Aralskiego coś dalekiego od żywego życia... Martwe miasto z dzikimi psami. Takie były czasy...
Maschinelle Übersetzung
Dyrektor Domu Weteranów Sceny nie chciał ze mną rozmawiać. Musiałam więc niepokoić Związek Działaczy Teatralnych, który pod przewodnictwem Lesia Stepanowycza Taniuka opiekuje się mieszkańcami Puszczy Wodyckiej. Kogoż innego miałam wypytywać... — Niedawno odwiedziłam Dom Weteranów Sceny w Puszczy Wodyckiej. Proszę powiedzieć, jak oceniłaby Pani obsługę jego mieszkańców — powiedzmy, w pięciostopniowej skali? — W pięciostopniowej skali trudno ocenić... To dom, który zbudował Związek. Ponieważ pozbawiono nas wszystkich związkowych kombinatów, dzisiaj w zamian mamy niewielką dotację od państwa. Niestety, to jedna trzecia tego, co jest potrzebne starym aktorom. Ale nawet tę jedną trzecią państwo rozdziela bardzo nierównomiernie. Najpierw wydaje jakąś drobnostkę, a potem „dogania” długi. Jakby w pierwszej połowie roku ludzie mniej chcieli jeść... Ale my o nich dbamy i utrzymujemy na powierzchni. Niedawno zmarł aktor, który pracował z wielkim Meyerholdem, oraz rzeźbiarz Sztefa, któremu minął 104. rok życia. Słowem, to weterani, wobec których mamy dług. Metraż mieszkania jest mały: sześć czy siedem metrów. Ale mimo wszystko każdy aktor ma własny pokoik, telewizor i możliwość telefonowania. Także, oprócz pełnego pensjonatu, otrzymują małą emeryturę. Problem tkwi w obsłudze. Faktycznie personel powinien otrzymywać pensję od państwa. Ale niestety... Był czas, kiedy ludzie nic nie otrzymywali. Pieniądze szły przez Ministerstwo Kultury i były zamrożone. Słowem, co tu mówić... Towarzyszyły nam permanentne kryzysy. Ale powtarzam: udawało nam się zachować mniej więcej stabilny poziom. Przyjeżdżamy, urządzamy koncerty, filmy wyświetlamy... W zeszłym roku podarowaliśmy fortepian. A jakieś amatorskie rzeczy oni sami lubią urządzać na święta. Ci starsi ludzie chętnie grają na Nowy Rok Dziadka Mroza i Śnieżynkę... — Idylla... — Ale długo ona trwać nie może. Państwo udaje, że „narodowy związek” go nie interesuje. — Oczywiście, to jedno z zadań związków twórczych — opiekować się starością... — Żaden ze związków, oprócz Związku Działaczy Teatralnych, nie ma domu dla artystów w podeszłym wieku. Starają się pomagać w inny sposób. Mają domy wypoczynkowe, „filmowcy” dbają o wyższe emerytury. Ale jakoś tak wychodzi, że choć nasz Związek jest trzy razy większy niż Związek Kompozytorów, to pieniędzy od państwa otrzymujemy o jedną trzecią mniej... Gdzie sprawiedliwość? — A w ogóle, czy nie było pomysłu stworzenia czegoś wspólnego dla wszystkich artystów w ogólnoukraińskiej skali? Obliczyć kosztorys... Czy to coś ze sfery fantazji? — Już liczyliśmy... Tylko pieniędzy nie ma skąd wziąć... Ale jest motywacja, by poruszyć tę kwestię. Twórczy ludzie mają bardzo delikatną psychikę, nie przeżyliby bez wsparcia w tych życiowych dżunglach... Gdybym nie dodzwoniła się do Lesia Stepanowycza — wiecie, lato, pora urlopów — to można by zwrócić się do jego zastępczyni — pani Raisy Nedakiwskiej... Ale co tu myśleć i zgadywać? Niepokoję i ją... — Pani Raju, czego to Pani zachciało się skosztować urzędniczego chleba? — Czemu poszłam do Związku Działaczy Teatralnych? A żeby uchwalili ustawę o mecenacie. Jest nam potrzebna jak powietrze. Często do mnie dzwonią i proszą o pomoc. I to tak naiwnie, mówiąc: znajdźcie sponsorów... A jak ja ich znajdę, kiedy oni uciekają? Nie chcą nasi sponsorzy, nawet najbogatsi, płacić podwójnej ceny. To znaczy, dawać, a jeszcze płacić państwu od tego podatek. I, wiecie, ja ich rozumiem... LIRYCZNA OPOZYCJA Wspominano Marennykowa. Aktor opuścił świat w 97. roku życia. Jego biografia twórcza przecinała się z twórczością takich koryfeuszy teatru jak Tairow i Meyerhold. Informacja o niełatwym charakterze artysty wypływała z emocjonalnego podtekstu słów pożegnalnych kolegów. Ludzie teatru są patetyczni i płomienni... Oni i tutaj pozostali na deskach. Deklamowali Puszkina — o „zmianie pokolenia”... Dzięki Bogu, wszystko to bez tanich sentymentów... Wszyscy starsi są rosyjskojęzyczni. Żadnej ukraińskiej frazy z ich ust nie usłyszałam. Chyba że pojedyncze słowa. „U-u-u, wróżyno, — lubił zwracać się do kucharki nieżyjący już Marennykow. — Prawdziwa chochłuszeczka...” Widocznie one rzeczywiście te „chochłuszeczki” są takie dobre, czyściutkie, troskliwe... Łzawa powłoka, miękkie pełne ręce i śnieżnobiały rąbek spódnicy, w którym po brzegi barszczu, pampuszków i dzieciaków... Dla wszystkich. Na stypie zapłakała tylko Tamara Mychajliwna. Potem wstydziła się i ganiła siebie za brak powściągliwości. A ja znów pomyślałam o wpływie pracy kierowniczej na charakter... Z weteranami sceny rozmawiała Ulana HLIBCZUK
Maschinelle Übersetzung
Zdjęcie H. Oborskiej Zdjęcie H. Oborskiej POSŁOWIE Z czasem, niestety, bywa tak, że go chronicznie brakuje. Jak właśnie teraz... Zmierzcha, trzeba jechać. Umawiam się z Tamarą Mychajłiwną na jeszcze jedno spotkanie. Wyłączam dyktafon, gospodyni mnie odprowadza... Po drodze pojawiają się dodatkowe wspomnienia. Okazuje się, że Tamara Mychajłiwna dopiero w 1944 roku przyjechała do Odessy, a urodziła się i wychowała w Ałma-Acie. W mieście o sejsmicznie niestabilnym charakterze, który zawsze wpływał na architekturę. Sławne ałma-atyńskie sady i bazary. Miejscowe arbuzy, melony, słynne jabłka „aport”... „Są ogromne, jak głowa, te jabłka. A miąższ... Jakby tam panowało cukrowe królestwo. Ledwo nadgryziesz, a ono wybucha sokiem...” Wspominała góry, rzekę Ałmatynkę z jej narowem. Cicha i bojaźliwa, za chwilę może zmienić się w ryczącego zwierza i zniszczyć wszystko na swojej drodze. Góry — to nie zabawka... A jeszcze tam każdy ma okazję nadepnąć na ogon węża. Boże uchowaj... „Jeśli spotkaliście to zimne stworzenie, to trzeba uciekać twarzą do słońca. Bardzo aktualne, zwłaszcza gdy przed tobą przepaść”, — w modulacjach Tamary Mychajłiwnej brzmi ironia... Zanim wojna wniosła straszne korekty w życie, nasza bohaterka zdążyła powędrować po górach. Szanuje to niezapomniane wspomnienie. „Na jednym ze szczytów otwiera się panorama Ałmaty. To coś niewiarygodnego — jakbyś z całym granitowym płaskowyżem opuszczał się w dół, a miasto zawisa nad tobą...” Niedogadałyśmy, a ja obiecałam przyjechać następnego dnia. Ale człowiek myśli, a Bóg kieruje... Zapukałam do drzwi pokoju, pociągnęłam za klamkę i poszłam błąkać się po korytarzach. Wszędzie cicho, cicho... Weszłam do jadalni. Nikogo, tylko stoły z potrawami i kieliszki na cienkich nóżkach... Rubinowy blask wina... „Pewnie czyjś jubileusz...” — pomyślałam. Na końcu korytarza mignął czyjś biały cień... Pielęgniarka?.. Potem skrzypnęły drzwi ambulatorium. Wypuściły na wolność gęste zapachy leków. Na moje pytanie o Tamarę Mychajłiwnę Biały Fartuch powiedział, że wszyscy pojechali na cmentarz. „Zmarł aktor Marennikow. Pani poczeka... Oni niedługo przyjadą”. Po powrocie z cmentarza ludzie zebrali się w jadalni, by wspomnieć bliską osobę. Tamara Mychajłiwna kazała myć ręce i iść za nią. „Musi pani zobaczyć nasze życie z różnych stron...” Dlaczegoś pomyślałam o wpływie kierowniczego stanowiska na charakter... Wyraźna rytmika fraz — „boi się pani upić”, „oszczędza pani talię”, „siedzi pani, jakby panią swatali”...
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
Pisarz pisze albo o życiu, albo o sobie — co w końcu na jedno wychodzi, bo chodzi przede wszystkim nie o przedmioty, a o wrażenia. Być może talent polega właśnie na tym, by rozdzielać świat na materię i aurę, którą materia częściowo promieniuje, a częściowo pochłania. „W dzień dzieciaki biegały po ulicach i ptaki krzyczały na niebie; od uczucia wiosny szczere uśmiechy pełzały po twarzach ludzi. Pragnienie było wypisane na ich butach, pokrytych wiosennym błotem”. Tak pisał Wałerian Pidmohylny. Albo oto tak: „Rano niespodziewanie zasiał się gęsty drobniutki deszczyk. Miasto od razu zmalało, ulice poskręcały się, jakby były papierowe”. Czy to prawda, czy się wydaje, ale trzymam się zdania, że wprawność pisarza mogą poświadczyć nawet kilka linijek. A jeszcze jestem przekonany, że czytając, trzeba przyglądać się portretowi autora — zwłaszcza oczom i zmianom w nich z upływem czasu. Chociaż nie wiem: czy wcześniej zmieniają się oczy, a teksty w ślad za nimi, czy właśnie teksty są bardziej czułe na kalendarze, a oczy — na teksty. Wałeriana Pidmohylnego, który napisał o skręcaniu się ulic, mając 20 lat, znam z jednego jedynego portretu: nie dożył czterdziestki (i trzy ostatnie lata przypadły na Sołowki). Przyjrzyjmy się, szanowni czytelnicy. Takimi oni byli — ci, których bolszewickie ścierwo wyrwało z serca Ukrainy razem z samym sercem. Urodził się Wałerian Pidmohylny w 1901 roku na Jekaterynosławszczyźnie, we wsi Czapli. Ukończył szkołę realną i w tymże 1918 roku wydał książeczkę pod tytułem „Utwory, t. 1”. Siedemnaście — to ten wiek, kiedy młodzieniec jątrzy duszę dwoma podejrzeniami naraz: „Nie jestem taki jak wszyscy” i „Jestem taki jak wszyscy”. Ale Pidmohylny od kołyski wiedział, że jest taki, jak trzeba (a kto się nie zgadza, niech odejdzie). Byłaby to bezczelność, gdyby nie talent. Studiował na uniwersytetach w Jekaterynosławiu i Kijowie; z powodu niedostatku przerywał naukę, uczył w Pawłohradzie i Worszelu. Dyplomu nie zdobył, a wykształcenie miał wyższe od wyższego. Kierkegaarda, Schopenhauera, Ibsena, D’Annunzia pisarz wspomina w swoich utworach z tą swobodą, z jaką my mówimy o sąsiadach. Błyskotliwie znał język francuski. Przekłady Woltera, Diderota, Hugo, Balzaca, Daudeta, Maupassanta, Mériméego i France’a, dokonane przez Pidmohylnego, jeszcze w latach 20. ubiegłego wieku stały się ozdobą ukraińskich bibliotek; wznawiano je w latach 50., ale bez podania tłumacza… STYL „Ostapa Szaptałę” (1921) czytałem początkowo uważnie, a dalej — straciwszy kontakt z bohaterami powieści — co drugą linijkę; wreszcie — znów uważnie od początku do końca. Śmierć siostry pozbawiła życiowej energii inżyniera Szaptałę. Kiedy byli mali, a za coś karali go tata lub mama, siostra prowadziła Ostapa do ogrodu, śpiewała i tańczyła — albo siadała i płakała razem z nim. Szaptałę ta śmierć oszołomiła świadectwem tego, że życie jest marne. W stanie depresji wyrzeka się ojca i matki, wyrzeka się dziewczyny, która go pokochała, nabywa natomiast zbawiennego nawyku grania w szachy sam ze sobą. Jego przyjaciel-matematyk notuje wzory i kłóci się z kochanką, a przyjaciel-szewc szyje buty i „bawi się swoimi wrażeniami”.
Żyć, żeby żyć, ale wszyscy są nieszczęśliwi. Komentarzy do takiego życia szukajmy u Kierkegaarda czy Sartre’a. Pierwszy napomyka o możliwości ratunku poprzez cierpienie i wiarę, drugi przekonuje, że ratunku nie ma — bo właściwie nikt nie chce się ratować. Wszyscy wiedzą, że zęby ścierają się od skórki chleba, ale nie wszyscy chcą wiedzieć, że od pocałunków ścierają się wargi. Temat dyktuje osobliwości stylu. Pidmohylny przemawia głosem równym i ociosanym jak kij. Mówi tak, jak — niezależnie od siebie — mówili Joyce, Céline czy Camus — „antyhumaniści”, którzy zrobili dla społeczeństwa więcej niż dziesiątki patetycznych, ale bezdarnych miłośników ludzi. „Szaptałę” napisał młodzieniec, ledwie stąpiwszy z rosistych ścieżek na miejski bruk. To wydaje się nieco rodem z „Niewielkiego dramatu”, kooperant, „władza radziecka należy do najsmutniejszych zjawisk w przyrodzie”. „Powieść bez tytułu”, nad którą W. Pidmohylny pracował na początku lat 30., wydaje się kontynuacją „Ostapa Szaptały” (jeśli nie formalnie, to w istocie). Nagrawszy się sam ze sobą w szachy, Szaptała mógł „wyrosnąć” i do poziomu gazeciarza Horodowskiego, obojętnego manekina, i do poziomu jego oponenta Paszczenki, mizantropa i hipochondryka. Ani niemrawa refleksja pierwszego, ani karamazowsko-smierdiakowskie nastroje drugiego nie wróżą czegoś jasnego w powieści, która pozostała niedopisana. Życiowy scenariusz W. Pidmohylnego również dobiegał końca: w 34. go aresztowali, a na początku 35. „przyznał się”, że należy do grupy „pisarzy-nacjonalistów o nastrojach terrorystycznych”. „Najgorszy błąd — uważać nieuniknione za celowe — mówi jeden z bohaterów Pidmohylnego, — jaka to radość nie zobaczyć jutro tego, co widzisz dzisiaj!”. Żyjemy w innym czasie i mamy — pozornie — inne problemy. Naprawdę nic się nie zmienia, bo problemów było, jest i będzie tylko dwa: obojętność przeciw pasjonarności oraz szarość przeciw talentowi. W tych współrzędnych każdy (świadomie czy nie) dokonuje swojego wyboru, uważając albo nieuniknione za celowe (naśladowanie klasycznych wzorców, ale dosłowne tłumaczenie słowa „epigon” — „ten, kto urodził się później”. Wzór błyskotliwego epigoństwa — noblista Anatole France: nie pogardził niczym z metody twórczej swoich poprzedników, zaczynając od Rabelais’go i Montaigne’a, nie omijając Woltera i Diderota. Ale to jedna strona medalu laureata France’a. Na drugiej — wzory sceptycyzmu w stosunku do życia i swojej osoby, w stosunku do tekstu literackiego (własnego tekstu — przede wszystkim). Słowo jest potężne, ale słowo jest zdradliwe, więc bez sceptycyzmu pisze tylko ten, kto nie czuje podstępności każdego tekstu. Bezdarni epigoni, poza sceptycyzmem, nie mają za duszą niczego (i to jest zasadnicza cecha współczesnego postmodernizmu), ale mistrzowie posługują się sceptycyzmem jak artysta pędzlem, malując po swojemu tysiąc razy namalowane przed nimi płótno. Sceptycyzm i ironia zajmują nie ostatnie miejsce w metodzie twórczej Pidmohylnego. Czytając napisane przez niego teksty, trzeba uważać, bo autor umie bawić się z czytelnikiem, nie czyniąc zastrzeżeń. Powiedzmy, całkowicie odrzuciwszy myśl o ich poprawianiu — czyli najbardziej przyzwoity ze wszystkich możliwych ascetycznych typów”. W życiu W. Pidmohylny ascetą nie był, bo miał za dużo głodnych dni na jego początku. Spójrzcie na portret pisarza: to nie asceta, to — esteta. W krytyce literackiej lat 20.—30. ubiegłego wieku pewnego rozgłosu nabrał termin INDYWIDUALISTYCZNY HUMANIZM — jak dla mnie, bardzo trafny. Chodzi o solidarność pisarza ze swoimi bohaterami (i czytelnikami), motywowaną nie czyjąś czy jakąś nauką (chrześcijaństwem, marksizmem, buddyzmem itd.), a prostą ludzką sympatią czy choćby tolerancją. Ani sąsiada, ani całego narodu nie trzeba uważać za wyższych od siebie; „Ja” pozostaje główną wartością świata, ale „nie-Ja” a priori nie są ode mnie gorsi, dopóki nie uczynią podłości. Tak, wydaje mi się, postrzegał ten świat Walerian Pidmohylny. Wychowany na europejskiej klasyce, ścielił swoje myśli w nowy świat, w którym bez zastrzeżeń szanują trzy hipostazy kultury: wolność polityczną, naukę i sztukę. Potwierdzał je na rodzimym gruncie w ten sposób, na jaki pozwala praca pisarska. Nie odżegnał się ani od strzechy, ani od płotu, ani od wierzby, ale czuł się Ukraińcem nie wbrew swojej europejskiej świadomości, i czuł się Europejczykiem, nie mając wewnętrznej potrzeby ustąpienia z czegoś z tego, co zdobył w wiecznym posagu we wsi Czapli. Stał się ogniwem w łańcuchu, który — każdy po swojemu — tworzyli Łesia Ukrainka, M. Kociubynski, W. Wynnyczenko, a wśród współczesnych Pidmohylnego — wczesny M. Bażan i „neoklasyk” M. Zerow. Trzeciego listopada 1937 r. pingwiny w mundurach NKWD rozstrzelały pod sołowieckim niebem nie spiskowca o „nastrojach terrorystycznych”, a Europejczyka W. Pidmohylnego; tego samego dnia przysypano ziemią także ciało M. Zerowa. Mimo tragicznej wspólnoty losu, byli bardzo różni w swojej twórczości. Jeśli M. Zerowa inspirowały przede wszystkim antyczne, przedchrześcijańskie motywy i kolizje (warte szacunku przez przynależność do podstaw kultury europejskiej), to W. Pidmohylny jak ryba w wodzie czuł się w późnochrześcijańskim dyskursie literackim, pełnym wolteriańskiego krytycyzmu i błyskotliwych półparodii-półstylizacji w stylu France’a. Ukraiński pisarz, fachowo przesiąknięty europejskim duchem i pozbawiony szarawarowego etnografizmu, był i pozostaje główną przeszkodą dla „starszobratnich” tańców na zgliszczach naszych świętości. Nacjonalizm (jako historyczna, kulturowa i językowa samoidentyfikacja) — składnik talentu literackiego. Epatując i kokietując, pisarz może nazywać siebie kosmopolitą, ale nikt nie przypomina sobie choćby jednego wybitnego dzieła, pisanego w języku esperanto, — nawet taki okulturowiony surżyk nie jest w stanie zastąpić rodzimego słowa. Nie mamy potrzeby obmywania się z kolonialnej niższości, na siłę czepiając się, powiedzmy, trypolczyków. Nie brakuje nam niczego swojego — oprócz ukradzionych stuleci i rozstrzelanych przewodników. A jeszcze mamy deficyt spokojnego, ale trwałego honoru w komunikacji ze światem. Nauczymy się? Wołodymyr WOJTENKO
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
nienaturalnym, ale każdy talent w pewnym sensie stanowi odchylenie od normy. Bardzo przeciętny Dmytro z „Niewielkiego dramatu” (1930), ani zły, ani dobry, tak organicznie wrósł w ideologię „krainy pingwinów”, że z całego serca formułuje jej centralny dogmat: „Myślę, że geniusze są teraz niepotrzebni”. To prawda: w tym kraju, który stał się losem Pidmohylnego, pisarz nie miał żadnych szans. Pisał nie według statutu Proletkultu. A spotkawszy jego „proroków”, zdarzało się, przechodził na drugą stronę ulicy. Przyjaźnił się „nie z tymi”, a za najlepszego przyjaciela miał Jewhena Płużnyka. W powieści „Miasto” (1927) poeta Wyhorski — literacki sobowtór J. Płużnyka i zarazem rzecznik W. Pidmohylnego — wyjaśnia: „Jestem smutnym zjawiskiem. Na granicy dwóch epok nieuchronnie pojawiają się ludzie, którzy zawisają właśnie na krawędzi, skąd widać daleko w tył i jeszcze dalej w przód. Zatem chorują na chorobę, której ludzie żadnej partii nigdy nie wybaczają — na ostrość wzroku”. Psychiatrzy posługują się terminem „moralna idiotia”. Chodzi o ludzi, którzy czynią podłość nie dlatego, że z powodu okoliczności nie mogą się od niej powstrzymać, a dlatego, że organicznie nie czują różnicy między dobrem a złem. Totalitarne reżimy kultywują moralnych idiotów. Tak, jak dobrzy gospodarze hodują świnie, obrzydliwe w swojej kalorycznej doskonałości. „Geniusze” tego pokroju nikomu nie wybaczają talentu, bo, jak melancholijnie powiedział jeszcze jeden ge
Wałerian Pidmohylny robią „pingwiny”), albo celowe — nieuchronnym, i to wybór talentów. Mamy możliwość uniknięcia wyboru, polegając na fatum. W ostatnich utworach W. Pidmohylnego widzimy przebłyski właśnie takiej pozycji, ale razem z tym autor skądinąd jakby patrzy na siebie i rozmyśla, czy takie światopogląd nie stanie się próbą taniego wykupienia się od małych pingwinich dusz.
HORYZONTY
W literaturze termin „epigoństwo” poświadcza bezdurne kopiowanie, sceny miłosne w „Niewielkim dramacie” inkrustowane są rozległymi ekskursami w biochemię (!). Trzymając w objęciach Martę, mądrą i szczerą dziewczynę, profesor instytutu medycznego Sławenko prawi jej o białkach i nukleoproteinach, a ona — zakochana do szaleństwa — radośnie słucha. Jeden Bóg wie, jak powstają takie zbiegi okoliczności, ale… Gdzieś w szufladzie mam dyplom docenta z biochemii; mogę zaświadczyć, że nukleoproteiny są jednym z wiodących związków w funkcjonowaniu żywej komórki. Za życia Pidmohylnego nie wiedziano o nich prawie nic, ale pisarz wybrał właśnie ten z kilkuset „kędzierzawych” biochemicznych terminów… Czytając „Niewielki dramat”, nie zostawiajcie bez uwagi nagłówków poszczególnych rozdziałów: „Swojski Otello”, „O, bajaderko, upiłem się tobą!” i nawet „Czworo w jednym pokoju, nie licząc dziewczyny” (zob. utwory J. K. Jerome’a). Machortrest, w którym pracuje Marta, uosabia całą „krainę pingwinów”, a Pidmohylnemu nie brakuje satyrycznych barw do jej przedstawienia. Spróbujcie określić gatunek, w którym napisano ten utwór: komedia, dramat, tragedia? Nie wiem. Nietrudno zrozumieć, które cechy swoich bohaterów pisarz uważa za podłe, lecz ogólnie nie ma skłonności do jednoznacznych ocen i publicystycznego gorączkowania. Czym przypomina sympatycznego Lowę z tego samego „Niewielkiego dramatu”: „Wyrósł z niego łagodny asceta, który zrozumiał życie i wybaczył lud
Maschinelle Übersetzung
OBRAZEK Z NATURY
Jarmark w Kosowie. Na stoliku koszyk z konikami, a obok, na ręczniku, pasie się stado baranków. Z boku harcują koniki z berbeniczkami, z Hucułem, Hucułką, źrebaczkami. Tłoczą się dzieci, rozbrzmiewa wesoły śmiech. Mali kupują sobie kogucika, którego osiodłało małe kurczątko, kaczuszkę z kaczętami. Dorośli również z ciekawością oglądają serowe rzeźby. Nie mija dawne pasterskie rzemiosło, odradza się. Na Wielkanoc koszyk bez pomalowanego serowego konika czy baranka — to nie koszyk... Weselne drzewko życia przybierają serowymi kołaczami. A we wsi Riczka w jednym z barów do piwa podają figurki małych serowych koników, baranków. „Oj, jakie fajne, jakie piękne, a jeszcze i smaczne — nasi Huculi zdolni, do wszystkiego dowcipni”, — chwali się pan Iwan, właściciel baru. Wypytuję go, kto we wsi produkuje baranki, a on życzliwie opowiada o znanych mistrzyniach: Parasce Piteliak, Hannie Piteliak, Marii Hrypiniak, Marii Kiszczuk, Katerynie Piteliak. Ze Snidawki — Hannie Szatruk, Parasce Kopczuk, Hannie Kiszczuk. Serowa zabawka funkcjonuje na Huculszczyźnie w rejonach kosowskim i werchowińskim obwodu iwanofrankiwskiego oraz, częściowo, na Zakarpaciu. Ośrodkami lepienia rzeźb z sera na Kosowszczyźnie są nie tylko wsie Riczka i Snidawka, ale także wsie Brustury, Szeszory, Kosmacz. Wyroby z sera wytwarzają także w wysokogórskich wsiach rejonu werchowińskiego — w Hołowach, Zamohorowie i na Zakarpaciu, w rejonie osady Rachów, a także na połoninach przylegających do wsi Czarna Cisa. Według przekazów informatorów i źródeł etnograficznych, wyroby serowe — figurki baranków, koni, jeleni znane są od końca XIX w. O serowych rzeźbach pisali znani badacze Huculszczyzny — W. Szuchewycz, M. Domaszewski, L. Wangżynowicz, Z. Sahajdaczna, D. Hoberman, O. Czarnowski, O. Sołomczenko, M. Bazak, O. Najdea, L. Herus. Zgodnie z monografią W. Szuchewycza „Huculszczyzna”, baranki ze świeżego sera robili mężczyźni-pasterze. „W wolnych i dogodnych chwilach robią pasterze baranki, z owczego sera, który musi trochę odstać — skwaśnieć, aż potem rozgotowują go w żentycy; od tego staje się ser dobry do wyrobu — podatny jak wosk i trzyma się kupy; baranki czy co innego, zrobione z takiego sera, wrzucają w roztopione masło, gdzie ser staje się gładki i żółty”. Jeszcze z sera owczarze na połoninie robili kołacze, kołaczki, firmaki. „W podobny sposób robią i serowe wypisane firmaki; do tego mają drewniane formy, w które nabiją sera, rozgotowanego w serwatce; jak ser zastygnie, to przyjmuje kształt formy. Kto nie ma drewnianej formy, ten spłaszczy placuszek z rozgotowanego sera i pisze po nim krzyże, wycinając je nożem lub zaostrzonym patykiem”. W. Szuchewycz wspomina o tym, że pasterze dużo narabiają małych kołaczków, które nawieszają w dwa-trzy rzędy „dookoła pasa” i rozdają je w domu, zwłaszcza dziewczętom, a dziewczęta nawieszają kołaczki pod obrazami i śpiewają połoninkę. Poszły owce w połoninkę, tylko jagnięta beczą. A cóż nasi owczarze na połoninie robią?
Mistrzyni serowej zabawki Paraska Piteliak z wnuczką ze wsi Riczka rejonu kosowskiego obwodu iwanofrankiwskiego. Fotografia z 1982 roku
A cóż robią, cóż robią, czy nie bacują? Porobią nam kołaczki, to i nam podarują. Serowe kołaczki kontynuują produkować i dzisiaj. Baranki wytwarzają wyłącznie kobiety, w odróżnieniu od tych czasów, które opisuje W. Szuchewycz. Oprócz tego, ważną zmianą jest to, że teraz produkują serowe figurki nie z owczego, a z krowiego sera, i nie na połoninach, a w domu. Serowe wyroby są rozpowszechnione w górskich rejonach sąsiednich krajów — Polski, Słowacji, Węgier, Rumunii. Pojawienie się serowych rzeźb badacze M. Komarowska i L. Wengżynowicz wiążą z wprowadzeniem pasterstwa wędrownego. Wytwarzanie i dekoracyjne zdobienie polskiej, węgierskiej i rumuńskiej plastyki serowej różni się od ukraińskiej, przede wszystkim zdobieniem powierzchni rzeźb. U huculskich mistrzów figurki są gładkie, a u polskich i słowackich wyciśnięte i imitują pióra, wełnę, skrzydła i inne cechy zwierząt. Figurki też są ozdobione kompozycjami ornamentalnymi, wzorami solarnymi i roślinnymi. Wspólnym dla plastyki serowej tych krajów jest jej kultowe pochodzenie. U Słowian istniał kult zwierząt, dlatego rzeźby koni, baranków — to w istocie relikty ich archaicznych wyobrażeń światopoglądowych i wierzeń. Serowe figurki funkcjonowały i funkcjonują jeszcze w górskich miejscowościach Ałtaju. Ałtajskie serowe rzeźby wycinali z sera tylko mężczyźni, stawiali je przy leczniczych źródłach i na ołtarzach, górskich przełęczach jako dary dla duchów — gospodarzy tych miejscowości. „Były one traktowane jako swoista ofiara dla duchów gór i gospodarza zwierząt danej miejscowości”.
Mistrzyni serowej zabawki Maria Matijczuk
Serowa zabawka Marii Matijczuk „Kurka”
WYTWARZANIE SEROWYCH RZEŹB
Produkują baranki w izbie „prawaczce” lub letniej kuchni, koło pieca, na „szpargacie”. Do tego trzeba mieć kociołek (garnek) na wrzątek, miskę na wyrobiony ser, mniejszą miskę na odcięte kawałki sera, dwa-trzy drewniane kręgi lub deseczki. Jedną-dwie drewniane łyżki, nóż, półeczkę drewnianą z poprzeczkami do suszenia wykonanych baranków, wiadro na serwatkę, dwie buteleczki z farbą, patyczki do malowania. Ser na baranki wytwarzają tak: „Do wiadra odstanego mleka, z którego zebrano śmietanę (bo jak nie zebrać śmietany, to baranki będą „nastroszone”)”, — opowiada mistrzyni Hanna Kiszczuk ze wsi Snidawka rejonu kosowskiego obwodu iwanofrankiwskiego, — wrzucają jedną łyżkę „glehu” i stawiają na kwaśnienie”. „Gleh” — proszek, który powstał przy wysuszaniu żołądka mlecznego cielęcia lub jagnięcia (dwu-, czterotygodniowego), uprzednio napełnionego roztworem mleka i soli. Zglechowane mleko staje się gęste, mieszają je i zostawiają na kilka godzin w cieple koło pieca — do odstania. Potem wybierają w gazę, aby ściekła serwatka — „dzer”, a kiedy ścieknie, kładą do miski i stawiają na piec do dalszego kwaśnienia. Przed tym jak produkować baranki, ser smakują. Do tego wrzucają we wrzątek kawałek sera w łyżce, wyciągają, szybko rozrabiają, i jeśli ser trzyma się kupy, jest sprężysty i „podatny jak wosk”, to można robić baranki. Zanim wytwarzać figurki, trzeba przygotować „syrowycię”. Do tego rozpuszczają dwa-trzy kilogramy soli w trzech-pięciu litrach wrzątku, odstawiają, przecedzają przez gazę, chłodzą. Wykonane figurki, a także poszczególne detale kilka razy zanurzają we wrzątek i syrowycię na „zahartowanie”. Im bardziej nasycony roztwór soli, tym dłużej będzie przechowywać się rzeźba.
WARSZTATY
Niektórzy mistrzowie zostawiają figurki w serwatce na dwie godziny: „na postój”, „na wysezonowanie”. Z „postoju” gotowe wyroby kładzie się na drabinkę do wyschnięcia. Proces lepienia figurek ma swoją wypracowaną kolejność. Przystępując do lepienia, mistrzyni starannie myje ręce mydłem, potem płucze w serwatce, bierze nóż, odkrawa na drewnianej desce kawałek sera odpowiedniej wielkości i zanurza go w łyżce we wrzątku. Wyjmuje i szybko rozgniata go w rękach, formując grudkę, z której szybkimi, lekkimi ruchami lepi rzeźbę. Proces lepienia odbywa się za pomocą wyciągania poszczególnych części figurki. Najpierw wyciąga się głowę i przednie nogi, a jeszcze miękką figurkę zanurza się w serwatce, gdzie forma się utrwala. Potem znów zanurza się we wrzątku i wyciąga ogon oraz dwie tylne nogi. Głowę, grzywę i ogon robi się, nacinając nożem. Po każdej wykonanej części figurkę zanurza się na kilka sekund we wrzątku i serwatce. Prawie gotowa rzeźba jest uzupełniana różnymi detalami — uprzężą, berbenicami, hucułami, źrebiętami. W tym celu z kawałka sera wyciąga się długą nitkę, którą szybkimi ruchami oplata się rzeźbę. Nitkę mocuje się prostym węzłem. Tak samo wykonuje się figurki pomocnicze — berbenice, Hucułów, źrebięta, siodło — „tarnicę”. Figurkę konia składa się — „sporządza”, jak w życiu. Najpierw na konia nakłada się „tarnicę”, którą przywiązuje się „popręgami” — sznurkami z sera. Po bokach przywiązuje się albo „berbenice” — beczki z bryndzą, albo źrebięta. Często do grzbietu konika przymocowuje się jeźdźca — Hucuła lub Hucułkę. Z wierzchu figurki jeźdźców ubiera się w tradycyjny keptar, kapelusz „krysanię” lub chustkę. Wszystkie te detale owija się cienką serową nitką — „popręgiem”, którą wyplata się w formie warkoczyka, cienkiego wałeczka lub łańcuszka. Te popręgi imitują uprząż konia i wzbogacają plastykę figurki. Różne sposoby przywiązywania i wyplatania sznurków ujawniają twórczy charakter mistrzyni. ASORTYMENT I ARTYSTYCZNO-FUNKCJONALNE CECHY SEROWEJ ZABAWKI Tradycyjnymi wyrobami serowej plastyki są baranki, koniki, krówki, byczki, koziołki, zajączki, pieski i rybki. Z ptaków — kurki, koguciki, łabędzie, kukułki, „oripki, żydowskie kukułki” — kuropatwy, kaczuszki z kaczątkami. Wytwarza się także rzeźby tematyczne — grupy rzeźb, które łączy się w kompozycje tematyczne — szopkę, wesele, wyprowadziny na połoninę, drzewko z ptaszkami i inne. Najbardziej ulubione rzeźby to figurki koników. Są one bardzo różnorodne — z uprzężą, osiodłane, z berbenicami, z Hucułem lub Hucułką, koniki ze źrebiętami, z „ptaszkami”. Szczególne miejsce wśród wyrobów zajmują serowe kołaczyki. Bywają okrągłe i plecione. Kołaczyki to atrybut wnętrza. Nawleka się je na nitkę pod obrazy, na tragarz, na okna. Zdobi się nimi figurki baranów, jeleni, kurek, urozmaicając formę wyrobów. Sztuka serowej plastyki Hucułów typologicznie w pewnym stopniu powtarza sztukę glinianej i drewnianej zabawki, ale wyróżnia się od nich swoją wyrafinowaną i sprężystą formą, żółtawym zabarwieniem, które tworzy swoisty efekt światłocieniowy dzięki materiałowi, z którego wykonano serowe rzeźby. Sznurki „popręgi” mistrzynie wytwarzają każda po swojemu. W formie cienkiego wałeczka, łańcuszka, Ciąg dalszy na s. 12 Wieś Riczka. Pod chatą na ławie bawią się Iwanczyk i Mariczka. Dzieci „pastuszków”. Poranne słoneczko łaskawie oświetla dzieci, serowe figurki baranków, koników, pieska. Mariczka po gospodarsku karci figurkę psa, który nazywa się Dowbusz: — Dowbuszu, czemu nie pilnujesz owiec, patrz, Micka zapędziła się aż koło świerków. Idź zawróć, bo wilk porwie. Micka — baranek, ulepiony wprawnymi babcinymi rękami — zadarł głowę i radośnie patrzy na słoneczko, aż mu kołaczyk zsunął się na oczy. Taki fajny... Iwanczyk wziął konika i ciągnie do ust. Mariczka krzyczy na braciszka: — Iwa, potem zjesz... bawimy się dalej. — Ja babcię Annicę poproszę, żeby ulepiła mi księcia i księżną, będziemy bawić się w wesele. Baba Anniczka kocha mnie i ulepi całe wesele: i cerkiew, i księdza, drużbów i druhny... A ja niedługo urosnę i nauczę się wytwarzać serowe zabawki. Ja już umiem spleść kołaczyk, ptaszka zrobić... Serowa zabawka Hanny Kiszczuk „Weselny kołaczyk” SEROWA PLASTYKA HUCULSZCZYZNY
Maschinelle Übersetzung
Ciąg dalszy. Pocz. na s. 11 warkoczykiem, którym mistrzowsko oplatają figurki. To je zdobi, wzbogaca sylwetkę i nadaje plastyczności. Jako uzupełnienie plastycznego dekoru stosują malowane „kropki”, „kreseczki”, rozetki — „kwiatki”, „gałązki”, „podkówki”, „krzywulki”, „krzyże”. Te elementy wykonują zieloną, czerwoną i niebieską farbą (barwnikami spożywczymi, do których dodają wódkę lub spirytus) za pomocą zaostrzonego cienkiego patyczka. Ornamentem pokrywają tylko poszczególne części figurek — boki, grzbiet, głowę, ubranie jeźdźca. Technikę wykonania tworzą proste motywy ornamentalne. Są to przeważnie „ząbki”, „krzywula”, „róża”, „kółko”, „podkówka”, „kreseczki”, „kropki”, „krzyże” oraz znaki solarne. Malowane serowe figurki wytwarzają „na chwałę” (do koszyka na Wielkanoc), „dla ozdoby” pod obrazy, na tragarz do chaty, dla zabawy dzieciom i na wystawy. Ornament na serowych figurkach ma wiele wspólnego z ornamentyką pisanek, haftu i rzeźbienia w drewnie. Wytwarzanie serowej plastyki jest związane ze świętami. Baranki zachowują pozostałości dawnej symboliki w obrzędowości pewnych świąt i zwyczajów. Wspomina o tym także P. W. Szuchewycz. Dziś wytwarzają i sprzedają baranki przed świętami kalendarzowymi — na św. Jerzego, przed Zwiastowaniem, Wielkim Czwartkiem, Wielkanocą, Niedzielą Przewodnią, na św. Piotra, Podwyższenie Krzyża, na odpust, wesele i pogrzeb. Na św. Jerzego pod cerkwią po nabożeństwie do dziś w wioskach rejonów kosowskiego i wierchowińskiego rozdają pieczone kołacze oraz serowe baranki, koniki. Rozdają zarówno dzieciom, jak i dorosłym, aby modlili się i prosili Boga, żeby krowy i owce były mleczne. (Zapisano od Paraski Justymiwny Hrymaluk, ur. 1932 r., wieś Sokołówka, przysiółek Ripky). W Sokołówce wytwarzają na św. Jerzego „firmaky” — okrągłe placuszki z sera, wypisane w „krzyże”, „słoneczka”, w kwiatki „jurijiwky”. Nastia Heletiuk ma drewniany firmak do sera z rzeźbionym krzyżem. Pożycza pół wsi ten rzeźbiony firmak, aby wycisnąć pięknie ser na Zwiastowanie, Wielki Czwartek, Wielkanoc. (Zapisano od Marii Onufrijiwny Iwaniuk, ur. 1943 r., wieś Sokołówka, centrum). Żyje do dziś jeden z najbardziej rozpowszechnionych i najtrwalszych zwyczajów wielkanocnych na Huculszczyźnie — „grzanie dziada”. Polegał on na tym, że w środę lub czwartek chodziły dzieci od chaty do chaty i wołały pod oknami: „Grzejcie dziada! Grzejcie dziada! Dajcie chleba, żeby wam owieczki, żeby wam jagniątka, żeby wam cielątka”, na co ktoś z chaty odpowiadał: „Grzejemy, grzejemy, dajemy”. Dzieci obdarowywano kucucami — małymi chlebkami, a także cukierkami, serowymi barankami, krówkami i konikami. Wyroby serowe gospodarze kupują lub wytwarzają sami. W Brustorach, w Kosmaczu kucucami i serowymi konikami obdarowywano także starsze kobiety, które tego dnia wchodziły do chaty, one dziękowały i przymawiały: „Daj Boże, duszom zmarłym Królestwo Niebieskie, a wam, gospodyni, żeby się owieczki spokojnie okociły i żeby się jagniątka odchowały”. Do dziś żyje wierzenie: im więcej dziewczynek wejdzie do chaty w Wielki Czwartek, tym większy będzie przychówek owieczek. (Zapisano od Marii Pawliwny Haborak, ur. 1945 r., wieś Brustory). Na Wielkanoc do koszyka czy święconego, oprócz tradycyjnego jadła (paska, kiełbaska, masło, pisanki), dla „ozdoby” kładą serowe pisane i proste baranki oraz koniki. Mieszkańcy tych wsi, gdzie nie wytwarzają serowych koników, przed Wielkanocą kupują je w Kosowie, Kutach, Wierchowinie na targu. Po poświęceniu jadła Huculi hojnie obdarowują dzieci i biednych pisankami, serowymi barankami, bo uważają: im hojniej obdarują, tym hojniej dadzą mleka krowy i owce. Poświęcone malowane baranki i koniki wykładają na stół, podwieszają pod tragarz, pod obrazy „dla ozdoby”, resztę rozdają dzieciom do zabawy, a dzieci potem te wyroby zjadają. W lany poniedziałek we wsiach Riczka, Snidawka i Kosmacz dziewczęta obdarowują chłopców pisankami, barankami i konikami, aby chłopcy nie bardzo oblewali dziewczęta wodą (zapisano od Hafii Mykołajiwny Matijczuk, ur. 1924 r., wieś Brustory, przysiółek Bukoweć). Ten zwyczaj zachował się od dawna, istnieje i do dziś. Serowe koniki jako wykup funkcjonują we wsiach Riczka, Snidawka, Brustory, Szepit, Kosmacz. Ważne miejsce w wielkanocnej obrzędowości ma Niedziela Przewodnia. W wielu huculskich wsiach na groby krewnych tego dnia zanoszą wielkanocne potrawy i obowiązkowo na rozłożone obrusy kładą miskę z pokrojonym serem (budz), a po brzegach układają koniki, baranki. Darują je sobie nawzajem. Wyjaśniają, że serowe koniki przynoszą w darze za zmarłe dusze i za „wybacz Bóg”, przymawiając: — Na, Olenko, baranka za duszę Iwana. — Wybacz Bóg. Wybacz Bóg, żebyście jeszcze za rok doczekali dawać! — Na, Kalyno, konika serowego. — Wybacz Bóg, niech wam Bóg przyjmie za wasze zdrowie. (Zapisano od Paraski Juriwny Andrijuk, wieś Sokołówka, przysiółek Hłyhoł). Mistrzyni serowej zabawki Hanna Szatruk ze wsi Snidawka w rejonie kosowskim obwodu iwanofrankiwskiego. Fotografia z 1981 roku. W przeddzień Zielonych Świąt także czczono zmarłych krewnych. W „sobotę dziadów”, po poświęceniu w cerkwi kołaczy, sera, mleka, niesiono część produktów na groby, gdzie obdarowywano się nimi nawzajem za dusze zmarłych. W Snidawce na cmentarzu do kołaczy podają jeszcze serowy baranek czy konik, tylko tym, u których są owce, i przymawiają: „Żeby wasze owce dobrze się doiły”. Albo: „Niech Bóg przyjmie za dusze mojego taty, mamy czy siostry...” (Zapisano od Paraski Pawliwny Kiszczuk, ur. 1923 r., wieś Riczka). Tradycja lepienia serowych kołaczyków na weselach funkcjonuje i dziś prawie we wszystkich wsiach rejonów kosowskiego i wierchowińskiego. W dniu wesela małymi serowymi kołaczykami dekorują weselne drzewko. W dniu ślubu przywiązują je czerwoną wełnianą nicią do lewej ręki młodych. Przez całe wesele te kołaczyki są atrybutem obrzędu. Poślubieni młodzi wymieniają się kołaczykami, co symbolizuje zawiązanie panieństwa i kawalerstwa. Po weselu kołaczyki wieszano pod obrazy. W Snidawce uważają, że serowe kołaczyki robią na szczęście i dobro, na syte, bogate i długie życie młodych. Weselne serowe kołaczyki wytwarzają gładkie i białe, a także malowane, które dekorują ornamentem w „serduszka”, „krzyżyki”, „kółka”, „kropki”, „kwiatki”, „ząbki”. Kolory są tradycyjne — różowy, zielony, czerwony, miejscami niebieski. Oprócz malowanych wytwarzają także gładkie, niewpisane kołaczyki. Młodzi przechowują te kołaczyki jako rękojmię długiego i szczęśliwego życia rodzinnego. OŚRODKI I MISTRZOWIE SEROWEJ PLASTYKI
Ośrodkami lepienia figurek z sera są wsie Riczka, Snidawka, Brustory, Szeszory, Kosmacz. W każdej z tych wsi jest około dziesięciu, a niekiedy i więcej mistrzyń, które wytwarzają baranki. Tak, w Brustorach mieszkała mistrzyni Justyna Jakibiuk (1896—1969). Justyna Dmytriwna zachowała tradycję lepienia z sera, jej figurki zachwycają wysokim kunsztem wykonania. Są małe, niezwykle wyraziste, wyrafinowane. Najlepsze uczennice mistrzyni to jej bratanica Maria Matijczuk i Maria Koszewko. We wsiach Riczka i Snidawka znane są mistrzynie Paraska Pitelak, Dokia Chimiak, Hanna Szatruk, Paraska Kiszczuk, Hanna Hrypiniak, Hanna Pitelak, Maria Hrypiniak, Maria Kiszczuk, Paraska Kopczuk. Lepienie serowych baranków to wspólna twórczość: wyroby mają wspólne cechy stylowe, co świadczy o miejscowym światopoglądowo-artystycznym kolektywizmie. Cechą właściwą serowych zabawek jest ich plastyczny, przestrzenny obraz, który mistrzynie tworzą niemal jednakowo. Lepią figurki sposobem wyciągania za pomocą obrotowych ruchów palców. Formowanie figurki odbywa się u niemal wszystkich mistrzyń dzięki precyzyjnym, wyważonym naciskom palców przy wyciąganiu poszczególnych detali. W wytwarzaniu rzeźb z sera znaczącą artystyczno-treściową rolę odgrywa właściwe tradycyjnej sztuce ludowej doskonałe zrozumienie materiału, subtelne wykorzystanie jego organicznych właściwości, ścisłe przestrzeganie kolejności etapów i cykli w procesie wytwarzania wyrobów serowych. Każda mistrzyni po swojemu widzi świat, po swojemu tworzy: kto z humorem, kto z kołomyjką na ustach. I dlatego serowe baranki wychodzą różne. Wyroby Marii Matijczuk są wyrafinowane, dynamiczne. Figurki są różnej wielkości, ale szczególnie piękne są jej koniki średniej wielkości. Mistrzyni ma własny sposób ozdabiania koników serowym powrósłem. Pani Maria najpierw owija serową nitką uszy lub rogi zwierząt, końce nitki skręca w sznureczki, kilka razy owija głowę i szyję zwierzęcia, układa nitkę wzdłuż grzbietu, zarzuca na ogon. Potem tą samą nitką przymocowuje siodło. Serowa nitka — „wałeczek” — jest cieniutka, więc ładnie układa się na małych, zgrabnych figurkach, nadaje im lekkości. Figurki Marii Matijczuk były na wystawach w Ukrainie i za granicą. Serowe koniki Hanny Kiszczuk ze wsi Snidawka zachwycają liryzmem, gracją, smukłością. Kiedy wytwarza kurkę, pani Hanna podśpiewuje kołomyjkę: Oj kurko-rybuszko, Pożycz-ko mi nóżek, A ja pójdę dowiedzieć się, Czy nie pada śnieżek? Oj kurko-rybuszko, Pożycz mi skrzydeł, Aż pójdę dowiedzieć się Gdzie mój czarnobrewy? Wytwarzając kaczuszkę z kaczętami, podśpiewuje inną kołomyjkę: Na tym boku, przy potoku Dwa kaczory wiją się, Nade mną młodą Dwa leginie biją się... Kaczuszka jest okrągła, a na niej małe kaczęta przymocowane do skrzydełek nitką z chwostami. Zrobiono figurkę prosto, ale z wielką miłością, więc podoba się dzieciom. Mistrzyni to wie i stara się wytwarzać bajkowe figurki, właśnie dzieci najczęściej bywają pierwszymi koneserami wyrobów mistrzyni. Serowa zabawka Hanny Kiszczuk „Baranek”. Oryginalnością i dowcipem zamysłu wyróżniają się koniki ze źrebakami, zrobione przez Hannę Szatruk z Riczki. Wytwarza je mistrzyni z berbenicami lub źrebakami przywiązanymi serowym powrósłem do boków konika, co nadaje figurkom wesoły, żywy wygląd. Prostsze koniki wytwarza Dokia Chimiak z Riczki. Są małe, ozdobione tylko powrósłem — „uprzężą”. Współmieszkańcy i ludzie z sąsiednich wsi przed weselem zamawiają u mistrzyni trzysta-pięćset koników. Mistrzyni serowej zabawki Maria Matijczuk ze wsi Brustory w rejonie kosowskim obwodu iwanofrankiwskiego. Fotografia z 2001 roku. Na weselny stół stawiają talerze z pokrojonym serem pośrodku, a z brzegów kładą serowe koniki. Taki talerz jest ozdobą stołu. Niektórzy zamiast koników zamawiają baranki — „to wyrabia się, żeby młodzi byli bogaci, żeby dobrze rodziły im się jagniątka. Hucuł ma być bogaty w siana i bydło”, — opowiada mistrzyni. Żeby młodzi dobrze gospodarowali, dobrze żyli, wytwarza pani Dokia na wesele kołaczki „na szczęście”, baranki „na bogactwo”. Jeśli chodzi o tradycyjne wyroby serowe, to szczególnie pięknie wytwarzają Paraska Kopczuk i Hanna Hrypiniak ze Snidawki baranki, koniki, koziołki i wołki, ich figurki ozdobiono tradycyjnymi kołaczkami na szyjach. Barany Paraski Kopczuk — z dziarsko zakręconymi rogami, a wołki — z rogami, które ułożono statycznie do tyłu, co nadaje im gospodarskiej pewności, uporu i swoistej gracji. Mistrzynie malują figurki, kiedy podają swoje wyroby na wystawy i na huculski festiwal. Malowanie jest tradycyjne — „krzyżyki”, „kosyczki”, „podkówki”, „kropki”, „kreski”, które mistrzynie trafnie rozmieszczają na grzbiecie i na bokach figurek. Wtedy baranki, koniki i jelenie są świąteczne, wyraziste i czuć, że mistrzynie wirtuozersko władają tradycyjną formą, mają subtelne obrazowe widzenie i za pomocą dekoracyjnego malowania podkreślają plastykę wyrobów. Oprócz tradycyjnych wyrobów, mistrzynie lepią figurki fantastycznych zwierząt. Tak, Paraska Pitelak wytwarza leśne zwierzęta wnuczce do zabawy. Na wystawy mistrzynie wytwarzają całe kompozycje — „Szopka”, „Huculskie wesele”, „Połoninski pochód”. Wytwarzanie plastyki z sera stało się obecnie rodzinnym rzemiosłem. Umiejętności, technologię i technikę lepienia córka przejmuje od matki lub wnuczka od babci. We wsi Brustory mieszka mistrzyni Hanna Sokoliuk. Serowe figurki, które wytwarza, zachwycają bogactwem typów, szczególnie lubi mistrzyni wytwarzać spore figurki. Jej koniki zachwycają masywnością i wyrazistością. Serowe powrósło, które wytwarza mistrzyni, jest mocne, grube i owijając figurkę, nadaje jej ciężkości, ale zarazem tworzy obraz gospodarskiego, mocnego huculskiego konika. W Brustorskiej szkole średniej mistrzyni prowadzi kółko lepienia serowych figurek. Jej wnuczka Natalka Soroka to najzdolniejsza uczennica, której serowe koniki wyróżniono na Ogólnoukraińskim konkursie dziecięcej twórczości w Kołomyi. Romana KOBALCZYŃSKA
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
Umierające wsie, niczym zniszczone drogi, mają swoje oblicze — podjeżdżamy i widzimy pochyloną, często na wpół rozebraną czyimiś bezdusznymi rękami chatę, która zimnymi źrenicami okien patrzy z wyrzutem prosto w twoje serce, jakbyś to ty był winny jej niedoli. Wchodzimy w głąb bocznych uliczek, które rozchodzą się strumykami od centralnej, i widzimy, jak porzucone chaty tulą się jedna do drugiej, niczym opieńki w ciepłą, deszczową jesienną pogodę. Spotykamy starszą kobietę, kufajka na zgiętej postaci zapięta na wszystkie guziki. Czy wiatr przemian przedrze się przez zatłuszczone sukno do jej serca? Żyjąc z emerytury, najczęściej w okolicach 100 hrywien, ona jest tam, w przeszłości, kiedy był kołchoz, był chleb za 18 kopiejek, a ona, młoda, na równi z mężczyznami, wrzucała na ciężarówkę worki ziarna i była, uważa, szczęśliwa: coś niepostrzeżenie przyniesie pod pachą wieczorem z pracy, za trud otrzyma jakąś kopiejkę, wywiezie na bazar coś z ogrodu, zda mleko — i żyje sobie cicho. Obrażony na czas i państwo człowiek zapomina prawdę przodków: jak ziarno sieje się dla przyszłego chleba na stole, tak i współczesne dzisiaj z błędami przeszłości, bo chleb i los rodzą się ze współczesności, żeby zaowocowało w przyszłości. Gdzieś za chatami słychać wesołą, chmielną męską gwarę, przyprawioną ostrymi słowami (najlepsze, co wzięli od północnego sąsiada), niczym zeszłoroczną plewą ze spichlerza. Wśród nich słychać też młody, zadziorny kobiecy głos. Naród niczym przed przepaścią, młode kobiety zaczęły pić na równi z mężczyznami. Wieś, zagoniona w bezwyjście przez współczesnych zarządców, porządki i podatki, rzucona w chmielny opar (cukrowych buraków na polu i na działkach przydomowych jeszcze wystarcza), żyje jednym dniem, nie myśląc o jutrze. Tam, gdzie kiedyś brzmiała pieśń — cisza, spustoszenie: młodzież rzuciła się do miast, płaci po 50—100 dolarów za kawalerkę, ale mimo wszystko coś ma, żeby mniej więcej normalnie przeżyć. Wieś, która kiedyś dawała duchową moc narodowi, podupada na duszy, jeszcze od poprzednich sowieckich czasów boi się zapytać kogo trzeba: jak to tak, pracuję na fermie, od rana do nocy w polu, a otrzymuję figę z makiem — podrzucą na jakieś święto i ciesz się. Gdyby nie działka przydomowa i mleko, które zdają do mleczarni — żyj, jak chcesz. Kołchozy przekształciły się w towarzystwa, ale istota od tego się nie zmieniła. Prawda, towarzystwa zorganizowano chytrze. Prezes kołchozu i dziesiątka najbliższych mu ludzi zostali członkami towarzystwa, biorąc w przyjmki jeszcze jakiegoś rejonowego. Zdjęcie H. Oborskiej
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
kierownika, a dawni kołchoźnicy wydzierżawiają im swoje rozparcelowane ziemie, najmują się do pracy, by otrzymać nędzne grosze, choć na papierze wynagrodzenie wpisuje się od minimalnego w górę. Dobrze, jeśli kierownictwo tak zwanego spółki z o.o. jest porządne i da wieśniakom za udziały mniej więcej normalne zboże, ale czy wszędzie tak jest? Idziesz po ziemi, co bękartem przypada Do twoich nóg — i twoja, i nie twoja, Wieczór chłodzi wieczorną łunę, Rolę i ścieżkę, i duszę z oddali. Wyciąga do ciebie promienie-ręce, I rozum, co ziemię niegdyś obejmował, Lśnił radością, płonął w mękach, Teraz zimnym, jak wieczór, się stał. Nie moja ty ziemio, nie moja ty matko, Nowym gospodarzom, — jeszcze dziad mówił, — nie przystoi, Wieś od rana pijana, komu powiedzieć, Jakby popadła w niełaskę Bożą. Ukradzione szczęście, okradzione losy, Niepamięć mankurta obłożyła dusze, Przeżyjesz, jak ukradniesz na swoim polu, Jak nieprawda ta dusi, Tak serce dusi… Nieprawda życia. Ona w tych wysokich słowach z wysokich trybun. — To może mało ziemi? — Niby nie — na dwoje ze starą 11 hektarów. — To dlaczego nie zapytacie przewodniczącego, dlaczego tak mało? — A o co pytać? — Jak to o co, ziemia przecież wasza, trzeba dochodzić swego, to przecież tak wszystkim, zapewne, wieśniakom dali. — Cała wieś milczy i my milczymy. Pryjdywola dochodził swego — i co z tego wyszło? Siedzi i chucha w pięści. U przewodniczącego wszystko jest zaklepane — wtrącił młodszy. — Będziesz występował, to ani traktora zaorać ogród nie dadzą, ani konia, żeby coś przywieźć. — To przecież wszystko wasze — nie poddawałem się — jak można siedzieć i milczeć o swoje krwawice, zarobione tak ciężką pracą? A jakie jest wasze nazwisko? — Chorunżenkowie, a co?! — podejrzliwie spojrzał na mnie młodszy. — A to, że kiepscy z was Chorunżenkowie, jeśli nie wiecie, kogo wybierać i jak bronić własnego, choć widać, że z kozackiego rodu. Wjechaliśmy do wsi. Ponure fermy hodowlane milcząco patrzyły wybitymi oknami i drzwiami na rozbity bruk, a ja myślałem — jakże
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
kiedy rozkradzione jest wszystko, a mówi się, jak bardzo u nas rośnie dobrobyt wsi i ziemi. Ale przecież wieś stale się starzeje — przeważają ludzie w wieku emerytalnym, i co by tam nie mówić, ale starość patrzy w ziemię, a nie na ziemię. Niedawno podwoziłem samochodem, chyba ojca i syna (bardzo podobni do siebie). Starszy pod 80, młodszy — po 50 latach. W kurtkach, rozdeptanych butach, oni, nie zważając na różnicę wieku, mało czym różnią się od siebie. Ręce, pocięte pracą, z wżartą ziemią, której domyć nie sposób. Rozgadaliśmy się: — Jak sprawy? — pytam. Był pierwszy miesiąc jesieni. Właśnie rozdawali udziały tym, którzy oddali ziemię w dzierżawę. — A nic — odpowiedział starszy, młodszy milczał. — Na udziały coś dali? — interesuję się. — A, — machnął ręką dziadek, — plewy. — Jak to plewy? — nie zrozumiałem. — Dwa centnary owsa, dwa — jęczmienia niewianego i centnar pszenicy, — staruszek westchnął. — Nie udział, a nieszczęście. Zdjęcie H. Oborskiej tak? Jest sąd, jest kierownictwo rejonowe, wreszcie, jest prokurator rejonowy, który kiedyś powinien zobaczyć roztrwonione i rozebrane kombajny, siewniki i traktory, i tych ludzi, takich małych w swoim zamęcie. I kogo my powinniśmy wybierać od góry do dołu, żeby słowo było czynem. Po tych złoconych polach, Gdzie słoneczniki kwitną odtąd, Pokonywała swój niełatwy szlak Wiekami cała moja rodzina. Droga usłana krzyżami, Rodzili się, umierali, Prosili losu u Chrystusa, Ale nie mieli, wciąż nie mieli. O szlaku, mój szlaku, w wichurze Zerwać w duszy nie mogłem kajdan, W zamieci ludzkich zawiei Wyprowadzałem innych na majdany I jak Sofijska kwitła Świecami mocno i niepokalanie, Szukaliście zacisza i ciepła Wy gdzieś w kącie, — Nie na całonocne Szliście do Boga, by prosić Wam dać godność i odwagę. Drogi Wasze tylko chwila Od Kijowa, Karpat, Reichstagu? Mała grudka ziemi, A serce burzami łomoce A my na niej, tacy mali, Nijak nie wyjdziemy z nocy Swoich nadziei, swoich myśli, Milczą tam gwiezdne przystanie, Bo ciężko tak zrobić krok, Taki, żeby wnuki szanowały. Mykoła SKRYPEC
Maschinelle Übersetzung
ZAKORZENIENIE
MEDOBORY: STREFA VIP HISTORII, czyli GDZIE ODPOCZYWAŁ CENTURION…
„Sat aut non?” — zwrócił się do swoich legionistów centurion Tonoliusz. Po przeprawie przez Tiras (Dniestr) rzymskie wojsko już od kilku dni z rzędu poruszało się na północ, pokonując skomplikowany, pocięty jarami teren i opór miejscowych plemion. Aż wreszcie legion dotarł na strome wzgórza nieznanej rzeki. Zobaczywszy przyjazne, bujnie porośnięte trawą doliny z leczniczymi źródłami, zmęczeni żołnierze jednogłośnie zawołali: „Sat! Sat!” — czyli: „Stajemy”, „Zatrzymujemy się”. To jedna z legend o pochodzeniu nazwy miasteczka. W okolicach Satanowa rzeczywiście często gęsto trafiają się „pokłady” starorzymskich monet, pojedyncze przedmioty codziennego użytku, ale to raczej ślady ożywionych operacji handlowych. Inna legenda jest nieco bardziej ponura, gdyż wiąże historię toponimu z imieniem wroga rodzaju ludzkiego. Najwyraźniej ta wersja powstała w czasach utrwalania chrześcijaństwa w tym kraju — tutaj powstawały klasztory, a w okolicach nadal istniał (i przetrwał do XII w.) potężny ośrodek pogański w rejonie gór Bohyt i Zwenyhora (szczegółowiej o tym dalej). Lecz nie taki diabeł straszny, jak go malują. Współcześni badacze (na przykład S. D. Babyszyn) uważają nazwę miasteczka nad Zbruczem za pochodną od mołdawskiego „sat” — duże osiedle. Wiadomo, że przodkowie współczesnych Mołdawian w IX w. pod wpływem aktywizacji procesów etnogenezy migrowali w głąb słowiańskich terytoriów. Zresztą jedna z części miasta w dawnych czasach nosiła nazwę Wołoszczyzna (Wołochami w średniowiecznej Ukrainie nazywano przybyszów z terenów dzisiejszej Mołdawii i Rumunii). Trzeba powiedzieć, że topografia Satanowa i jego okolic zachowała niemało różnych etnonimów jako świadectwo wielkiego ruchu ludów przez ten kraj i jego ważnej strategicznej roli. Terytorium miejskie, które graniczy z rzeką, nosiło nazwę Chorwaczyzna — pamięć o plemionach białych Chorwatów, którzy opuszczając zbocza Karpat, rozsiedlili się swego czasu wzdłuż Dniestru i jego dopływów. W pobliżu Satanowa na miejscu obecnego cmentarza było kiedyś osiedle Tatarka. Żyli tu potomkowie zasymilowanych i schrystianizowanych Tatarów, którzy w XII wieku założyli tu ułus. Czymże przyciągał znanych i nieznanych podróżników historii ten zakątek podolskiej ziemi? Satanów położony jest na lewym brzegu Zbrucza w środkowym jego biegu. Teraz to osiedle w rejonie gródeckim obwodu chmielnickiego, znane przede wszystkim jako kurort. Pierwszą wzmiankę kronikarską o Satanowie datuje się na 1385 rok. Interesujące jest nie tyle samo miasteczko — Podole w średniowieczu miało dość rozwiniętą infrastrukturę miejską — Satanów raczej warto rozpatrywać jako pewien mikroregion. Tutaj w granicach osiedla i wokół niego skoncentrowano wiele znaczących zabytków historycznych, które należą do różnych epok, narodów i kultur. Kurhany, wały, mury obronne, pałace, zrodzone przez różne okoliczności historii, istnieją na tym terenie bez widocznego związku między sobą. Jednak łączy je logika krajobrazu. Mikroregion satanowski położony jest w pasie Medoborów, czyli Tołtr. To grzbiet gór wapiennych, który zaczyna się od wsi Pidkamin w obwodzie lwowskim i przez obwód tarnopolski ciągnie się na wschód, wchodząc w rejonie Satanowa na terytorium obwodu chmielnickiego. Dalej grzbiet skręca na południe i wzdłuż biegu rzeki Smotrycz sięga Dniestru. Tołtry w ogólnym zarysie powtarzają „podkowę” Karpat. Dlatego przez pewien czas uważano je za odnogi tego systemu górskiego. Ale później wyjaśniło się, że to pozostałości barierowej rafy koralowej, tak zwanego Morza Sarmackiego, które pokrywało terytorium współczesnego Podola około 25 milionów lat temu. Wysokie i gęste, soczyste nawet w czasie suszy trawy, na tle których zdumiewająco jaskrawo wyglądają kwiaty, potężne źródła z wodą mineralną… Szeroka dolina rzeczna, którą niespiesznie podążacie, chłonąc cierpkie lecznicze zapachy, płynnie rozsuwa kulisy gór — dalekimi stopniami sinieją one w wilgotnym powietrzu. Natura jakby zaświadcza o swojej gościnności, życzliwości. Nie na darmo ten kraj nazywają Medoborami. Ale oto za kolejnym zakrętem rzeki podchodzimy do pionowej skały, z której patrzą na was warstwy prehistorycznych epok. Szorstką wapienną powierzchnię pokrywają drobne pęknięcia. Wygląda to na nieodszyfrowane pismo. Nagle rozumiecie, że natura w nienachalny sposób sygnalizuje: jej mądry spokój i piękno — to nieogarnione doświadczenie bytu. Wypalone przez Czas bryły — to nie tylko osad dawnych mórz i lodowców. Ten szary wapień — to święty popiół całego potoku życia — od promienia światła i mikroskopijnego planktonu do ogromnych kopalnych gadów, które osiadły w milionach ton kamienia. W tym kamieniu pierwsi osadnicy doliny Zbrucza wykuwali jaskinie, ten kamień zużyto na mury twierdz i świątyń, na przydrożne krzyże („figury”) i płoty. Od dawna ludzie poczuli się siłą geologiczną i obok niebędących dziełem rąk ludzkich gór Tołtr na terenie Pozbrucza i Podniestrza wyrosło pasmo wzniesień stworzonych ręką człowieka. Wały Trojana. One jakby odsyłają nas w legendarne czasy trojańskie, o których opowiada „Słowo o wyprawie Igora”. Ta epoka naznaczona jest w historii wielką wędrówką ludów. Słowianom, u których wtedy odbywała się międzyplemienna konsolidacja i modelowana była własna przestrzeń kulturowa, najwyższy czas było zadbać o demarkację i ochronę swoich granic. Ale nie można zaprzeczyć i temu, że te dość potężne budowle ziemne zostały wzniesione jeszcze przez Rzymian jako bariera przeciwko Słowianom na podejściach do opanowanych przez imperium obszarów. Mogło to stać się na początku II w. po Chr., kiedy żelazne kohorty złamały opór plemion dackich. W Rzymie wtedy rządził cesarz Marek Trojan (98—117 r.).
Przypuszcza się, że właśnie jego imieniem nazwano wały. A jednak jedna wersja nie przeczy drugiej, i Słowianie w okresie przejścia od pasjonarnego rozszerzenia własnej ekumeny do jej utrwalenia za sobą w pełni mogli skorzystać z inżynierskiego dzieła przebiegłych Latynów. Zaprawdę, to były czasy tytanów i bohaterów. Stworzonego przez następne pokolenia nie można porównać ze skalą i genialną prostotą starożytnych budowli.
CUKREM PO PAMIĘCI
Za średniowiecza na lewym stromym brzegu Zbrucza powstała ponura i nieco niezdarna budowla zamku satanowskiego. Mury z szarego kamienia ze stalowym połyskiem, o wysokości 11 metrów i długości od 105 do 65 metrów, łączyły się pod ostrym kątem, tworząc pięciokąt nieregularnego kształtu. Na rogu murów — baszty o konfiguracji rombowej. Uproszczone kontury budynków z płaskimi zwieńczeniami, brak elementów dekoracyjnych, mury wzniesione pod niewielkim nachyleniem względem gruntu, masywny nieobrobiony kamień — nadają twierdzy kształt pancernika, którego nie wiadomo jak wciągnięto na ciasny skrawek urwiska nad giętką linią rzeki. Do naszych dni dotarła tylko część budowli, wyciągnięta wzdłuż zbocza góry nad doliną Zbrucza. Resztę terytorium niegdyś groźnej twierdzy (jej powierzchnia to około 1,5 ha) w ciągu drugiej połowy XX wieku „zjadła” cukrownia. Zamek-twierdzę zbudowali (być może i odbudowali, jak nierzadko zdarzało się na Podolu) w połowie XV wieku litewscy szlachcice Odrowążowie kosztem miejscowej ludności, ale siłami polskich budowniczych. Kraj był pograniczny, czasy niespokojne, dlatego ceniono upartą siłę i maksymalną praktyczność. W takim stylu wzniesiono też inne budynki miasta. Odpowiadały one charakterowi jego mieszkańców, w większości
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
sześciu z których było rzemieślnikami. Pod koniec XVI wieku szewcy, kowale, garncarze, kuśnierze, tkacze, jubilerzy mieli swoje stowarzyszenia cechowe. Zatem byli oni pełnoprawnymi podmiotami życia miejskiego. Satanów od 1444 roku posiadał prawo magdeburskie. Swoją drogą, w tamtym czasie główne miasto regionu — Kamieniec Podolski liczył nie więcej niż sześć cechów. Mniej więcej od końca XVI wieku w Satanowie działa bractwo cerkiewne na wzór lwowskiego stawropigialnego. Z czasem otwiera się szkoła bracka. W mieście mieszkało także niemało kupców. Przez Satanów przebiegał kołomyjski szlak handlowy, który łączył Kijów z Galicją i prowadził dalej — do Moskwii. Nie mniej ważną arterią transportową był Zbrucz. Jeszcze za czasów słowiańskiej starożytności drogą wodną prowadzono ożywiony handel z portami morskimi w ujściu Dniestru. SATANOWSCY KULTURTRÄGERZY Ci, którym nie odpowiadało pragmatyczne życie miejskie, mogli szukać schronienia w murach monasteru Świętej Trójcy. Najbardziej gorliwi, co prawda, nie znajdowali spokoju nawet za grubymi murami klasztornymi. Wtedy na ich los przypadały uczone wędrówki. Do takiej kategorii osób, zapewne, należał także Arsenij Satanowski-Korecki. Zdobywszy początkowe wykształcenie w satanowskiej szkole brackiej, Arsenij wstępuje do Kolegium Kijowsko-Mohylańskiego. Z czasem jego, już znanego w tamtym czasie literata, zaprasza do służby w Moskwie rosyjski samowładca Aleksiej Michajłowicz. Arsenij Satanowski wyrusza nie sam, a na czele całej delegacji edukacyjnej, która liczyła około trzydziestu osób. W rosyjskiej stolicy ukraińscy intelektualiści (wśród których było niemało urodzonych w Satanowie) na czele z Arsenijem pracują nad przekładami i uporządkowaniem słowników łacińsko-greckiego i grecko-łacińskiego. Po pewnym czasie Arsenij Satanowski popada w niełaskę u władzy, więc wkrótce w ogóle opuszcza Rosję. Zakończył swoje życie starzec Arsenij w monasterze Świętej Trójcy nad Zbruczem. Skromny, ale ze smakiem skomponowany na wierzchołku góry zespół satanowskiego monasteru (wzniesiony w XVI w.), usytuował się na południe od samego miasta. Przestrzeń, wespół z elegancją proporcji budowli klasztornych (przy zachowanej surowej lakoniczności i celowości form), wyróżniała je na tle miejskiej zabudowy. Zauważmy, że w średniowieczu świątynie i przybytki imienia Świętej Trójcy, z reguły, znajdowały się w pobliżu wielkich centrów kulturalnych. Miejscem skupienia wielkiego międzyplemiennego kultu w epoce staroruskiej była terytorium między górami Zwenyhora i Bohyt, które znajdują się nieco niżej z biegiem Zbrucza, na jego prawym brzegu. Właśnie tutaj znaleziono czworokątną kamienną stelę, ozdobioną reliefami i szeroko znaną obecnie jako “Idol Zbruczański”. Repliki tej słynnej steli figurują w ekspozycji od razu kilku muzeów Ukrainy (w tym Narodowego Muzeum Historii), a oryginał przechowywany jest w Krakowie. Tutaj przekazał go w 1851 roku krajoznawca M. Potocki. Pewnego suchego lata żołnierze, którzy ochraniali granicę między Austro-Węgrami a Polską, zauważyli na wodzie… kamienny kapelusz, który z jakiegoś powodu nie tonął. Kapelusz okazał się wierzchołkiem trzymetrowego kamiennego słupa. Słup ugrzązł w rzecznym mule i potrzeba było trzech par wołów, aby wyciągnąć go ze Zbrucza. W wodzie słup znalazł się podczas aktywnego natarcia na “pogaństwo”. Przykuwa uwagę to, z jaką dbałością słup tutaj dostarczono (rzeźba prawie nie ma zadrapań) i opuszczono do wody prostopadle, jakby mając nadzieję wkrótce wydobyć na świat Boży. Dzięki takiemu stosunkowi do rzeźby i materiału, z którego ją wykonano (zazwyczaj idoli ciosano z drewna), mamy autentyczny ułamek kultury pogańskiej czasów Rusi Kijowskiej: wspomniany kapelusz pokrywa czterolicą głowę dawnego bóstwa, które badacze utożsamiają ze Światowidem. Obok sąsiadującego z górą Bohyt urwiska — Zwenyhorą ekspedycja B. Tymoszuka i I. Rusanowej też znalazła niemało ciekawego. Tutaj odkryto resztki mieszkań sług kultu i ślady trzech kapisz z jamami ofiarnymi wokół nich. W jamach wykryto resztki najróżniejszych ofiarowań: srebrne pierścionki, szklane bransolety, groty strzał, klucze, zamki, nożyce, siekiery. Badacze natrafili nawet na srebrną ikonkę Bogurodzicy i krzyż biskupi. Oba przedmioty datowane są na XII wiek. Dary dawnym bogom rozkładano na kamiennych piedestałach, na których potem wybuchały ogniska. Osiedle wołchwów oddzielono od wierzchołka góry rowem i wałem. Usytuowanie tej, jawnie rytualnej konstrukcji jest takie, jakby ludzie u podnóża góry pragnęli zabezpieczyć się przed czymś, co pochodziło z wierzchołka. Obok Zwenyhory, na brzegu Zbrucza, położona jest wieś Kryncylów. Tradycja folklorystyczna doniosła do naszych dni legendę o tym, że na urwiskach obok obecnej wsi w dawnych czasach było wielkie miasto, które poszło pod ziemię. Wątek wystarczająco rozpowszechniony nie tylko na Podolu, ale i na całym obszarze eurazjatyckim. I, z reguły, takie wątki powiązane są z toponimem Zamczysko. Uroczysko Zamczysko jest też na zboczach Zwenyhory. Tołtry wywołują szczególne — w pewnej mierze mitotwórcze — nastroje. Na przykład, stożek Zwenyhory, która stromo wznosi się nad okolicą, przypomina zarysy ogromnego dzwonu, obrośniętego, niczym mchem, gęstym lasem. Uwieńcza górę skalny występ, który pod działaniem naturalnych żywiołów przekształcił się w kolosalny goreljef z prawie rzeźbiarskimi profilami, obliczami, dłońmi. Miejsca, gdzie Ręką Nieuczynione przechodzi w wytwór rąk ludzkich, nabierają szczególnego sensu. Na początku lat 90. w Kryncylowie jeszcze można było spotkać się ze starcami, którzy pamiętali zagadkowego mnicha-pustelnika Mateusza, który wybrał na siedzibę skalny wierzchołek Zwenyhory. Do naszych dni zachowały się kaplica i cela, wydrążone przez niego w skale wapiennej. Swoją świątynię Mateusz własnoręcznie ozdobił płaskorzeźbami i rzeźbami. Mateusz nie tylko ratował na Zwenyhorze swoją duszę, — ziołami i wodą leczył choroby oczu. Przyjeżdżali do niego nawet z Krakowa. Miał pomocników wśród miejscowej ludności, z którymi prowadził rozmowy na tematy duchowe. Świątynia skupiła wokół siebie tradycję uroczystych nabożeństw cerkiewnych na Zielone Świątki — Trójcę (wpływ satanowskiego monasteru). Tradycję procesji do kaplicy Mateusza na Zielone Świątki odnowiono na początku lat 90. W ciągu kilku poradzieckich dziesięcioleci miejscowy lud potajemnie chodził w Zamczysko. Mykoła SKYBA Na zdjęciu Hanny OBORSKIEJ: pozostałości bramy miejskiej.
Maschinelle Übersetzung
TERYTORIUM SPOTKANIA W tym roku miłośnicy muzyki etnicznej z całego świata znów niestrudzenie podążali ku brzegom rzeki Pistyńki, nad którymi rozłożyła się malownicza huculska wieś Szezory. Właśnie żartobliwa odpowiedź „Szcze szuruj” (jeszcze szoruj/idź), którą miejscowi mieszkańcy wyjaśniali przyjezdnym wędrowcom, że droga do wsi jest jeszcze daleka, według podań starych Hucułów, legła u podstaw oficjalnej nazwy miejscowości, która już trzeci rok z rzędu jest ośrodkiem niezwykle pasjonującego i niezapomnianie pięknego wydarzenia — festiwalu muzyki różnych krajów, stylów i gatunków, zjednoczonej etnicznymi korzeniami. Ten, kto przebywał w Karpatach, pragnie powrócić tam ponownie. Tak samo jest ze Szezorami: każdy uczestnik czy gość festiwalu, który choć kątem oka miał okazję obserwować jego przebieg, marzy, by przyjechać tu w przyszłym roku. Dlatego liczba uczestników festiwalu stale rośnie. W tym roku gości, którzy przybyli do Szezorów z różnych obwodów Ukrainy oraz krajów europejskich, organizatorzy naliczyli około pięciu tysięcy, co jest prawie dwukrotnie większą liczbą niż w roku ubiegłym. Lecz mimo ogromnego skupiska ludzi — święto udało się znakomicie. Od tegorocznego festiwalu wszyscy oczekiwali czegoś szczególnego, niezwykłego. Pierwszy festiwal odbywał się w ramach ogólnoeuropejskiego obozu młodzieżowego „Ekotopia”. Drugi — już samodzielnie, do muzycznych i ekologicznych składników dołączył plastyczny — land-art. A w tym roku ludzie, zwłaszcza można to było zauważyć, patrząc na obcokrajowców, jechali do odnowionej, nieznanej im dotąd Ukrainy, aby pooddychać rewolucyjnym duchem odrodzenia nie tylko zasad demokracji, ale i podstaw kulturowej oraz etnicznej tożsamości. Szezory, jak zawsze, przywitały nas czarującym szumem górskich wodospadów, po karpacku przybranymi różnymi ziołami polanami i majestatycznymi świerkowymi lasami. Większość uczestników, którzy przybyli na Iwano-Frankowszczyznę z różnych zakątków Ukrainy, zamieszkała w całej wsi. Część „osiadła” w specjalnie przygotowanym miasteczku namiotowym, inna — w namiotach na podwórkach Hucułów, a niektórzy wynajmowali całe domki. Pod wieczór na pole, gdzie miały występować zespoły, zaczęli zbierać się widzowie, wśród których było wielu miejscowych mieszkańców — z przyjemnością brali udział w święcie, które trwało trzy dni i trzy noce. Wydarzenia festiwalowe można tematycznie podzielić na trzy grupy: nową scenę, scenę jazzową i scenę folkową. Nową scenę, która otwierała festiwal, reprezentowały ukraińskie zespoły, które po raz pierwszy grały na „Szezorach”, chociaż, jeśli być do końca szczerym, wśród nowych było niemało dobrze znanych ukraińskiej publiczności wykonawców. Scenę jazzową reprezentowały zespoły etnojazzowe z Mołdawii, Bułgarii i Ukrainy, a folkową — zespoły ludowe ze Wschodniej, Centralnej i Zachodniej Ukrainy, Górnego Ałtaju itp., które grały autentyczną muzykę. Wśród rodzimych zespołów najbardziej zapadły widzom w pamięć występy „Drewa”, „Hajdamaków” oraz „Perkałaby”, która prezentowała program „Święto grzybów i pstrągów”. Głęboko poruszyła obecnych misteria, którą stworzyli aktorzy Centrum Sztuki Współczesnej „Dach” i muzycy z „Dachabrakhy”. Na tle niezwykłego piękna Karpat widzowie obserwowali historię szekspirowskiego Makbeta, przedstawioną na ukraińską modłę. Harmonijne połączenie tradycji Irlandii i Ukrainy zademonstrował tandem „Yo-Gurtu” oraz Grega Dolana. Nie mniej ciekawymi okazały się „rosyjska ludowa samba” od zespołu „Yoki” oraz polska „Orkiestra św. Mikołaja”, która, nawiasem mówiąc, zaczynała swoją twórczą drogę od wykonywania pieśni Łemków. Z entuzjazmem witano czeskich muzyków z „Čankišou”, którzy śpiewali w „języku Słońca”. Bardzo często granica między wykonawcami a publicznością festiwalu była na tyle umowna, że wydawało się, iż wszyscy, którzy w te lipcowe dni byli w Szezorach, stali się uczestnikami wspólnego procesu twórczego. Szczególnie zaznaczyło się to w land-artowej części święta. Artyści tworzyli obiekty artystyczne, współpracując z naturą — jej linie, formy, faktury, stany odbiły się w elementach dzieł. Wszyscy chętni mieli możliwość wzięcia udziału w warsztatach tańców różnych narodów świata, wytwarzania tradycyjnych instrumentów muzycznych i zabawek, poznawania karpackich ziół itp. W dniach festiwalu działało kilka ośrodków artystycznych. Wyplataniem ze słomy kierował członek Związku Twórców Ludowych Ukrainy Mychajło Kowal, warsztatem huculskich instrumentów muzycznych opiekował się ekspert z Kołomyjskiego Kolegium Pedagogicznego Mychajło Tymofiwiw, a wytwarzaniem węzłowej lalki-motanki oraz tradycyjnym malarstwem na szkle zajmowała się przewodnicząca warsztatu Narodowego Związku Artystów Ukrainy Ludmyła Tesłenko-Ponomarenko. Rzeczywiście, podczas festiwalu okolice Szezorów zamieniły się w swoistą otwartą galerię dzieł land-artu. Elementami dzieł artystów stawały się drzewa, stogi siana, gałęzie drzew, kamienie i rzeka itp. I chociaż żyły te dzieła sztuki czasem niedługo, artyści wkładali w nie całą duszę. Opuszczać ukraiński folkowy Woodstock było smutno. I nie tylko z powodu rozłąki z niezwiędłym pięknem Karpat, ale także z powodu wysoce intelektualnego, nie boję się tego słowa, ducha święta, którym Szezory wyraźnie różnią się od innych współczesnych festiwali, gdzie jest dużo alkoholu, czasem wulgarności, a nawet agresji. Jednak przeleciały trzy festiwalowe dni i trzeba było wracać do rzeczywistości. Wielu gości święta zostawało, aby pomóc uporządkować obóz i tym samym przysłużyć się szlachetnej sprawie oczyszczenia Karpat. Oprócz tego wszyscy bez wyjątku goście festiwalu chętnie przystali na propozycję organizatorów, ustaloną podczas rejestracji — wnieść symboliczną sumę pieniędzy, z których część trafi do budżetu wsi, a reszta zostanie przeznaczona na przeprowadzenie kolejnych festiwali. Przecież każdy z nas w duszy ma nadzieję, że już w najbliższym czasie Szezory staną się strategicznym punktem na muzycznej mapie Europy. Iwan JUSYPJUK, obwód iwanofrankiwski.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo "Proświta" im. Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z dnia 02.03.2000 r. Szef redaktor Pawło Mowczan Redaktor naczelny Lubow Hołota Kolegium redakcyjne Lubow Hołota Jarema Hojan Pawło Mowczan Anatolij Pohribnyj Ołeksandr Ponomariw Iwan Juszczuk P.o. redaktora naczelnego, zastępca redaktora naczelnego, dział tematyki społecznej Mykoła Skyba 279 49 47 Pierwszy zastępca redaktora naczelnego, dział polityki Ołeksandr Sołoneć 279 49 47 Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Natalia Skrynnyk 278 01 30 (tel/faks) Sekretarz odpowiedzialny Iryna Szewczuk 278 63 69 Redaktor literacki Anatolij Wenckowśkyj 279 49 47 Dział języka Ołeksandra Tkacz 270 55 57 Dział literatury Maria Krysztopa 270 55 57 Korespondent specjalny Radmiła Korż 279 39 55 Dział korekty Tetiana Mychajłenko Iryna Stelmach 278 63 69 Skład komputerowy Iryna Szewczuk 278 63 69 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http:// slovo.prosvita.com.ua Indeks gazety "Słowo Proświty" — 30617 Wydrukowano z gotowych form fotograficznych w kombinacie "Presa Ukrajiny" w środę. Zam. nr 3301231 Nakład ogólny — 40000 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na "Słowo Proświty" jest obowiązkowe. Cena prenumeraty, uwzględniając usługi pocztowe: na miesiąc — 3,29 hrywny. na 3 miesiące — 9,59 hrywny. na pół roku — 19,18 hrywny.
Maschinelle Übersetzung
ZAPISKI REZYDENTKI
Z krzaków, które rosły nad brzegiem, słychać było tylko: kici-kici-kici, gu-lu-lu, cu-cu-cu, puc-puc, cipa-cipa… To oszołomieni niedzielnym odprężeniem działkowicze zafascynowani przynęcali do siebie łabędzia. Mówili, że pływa tu już od kilku dni — kusi pięknem. Rzucali mu „najdroższe” rzeczy: chleb, suchary i wyschnięte jeszcze od Wielkanocy babki. Najdroższe — bo żadnego sklepu w całej działkowej okolicy z jakiegoś powodu nie było, a zagryźć czymś przecież „trza”. Ale Piękno to straszna siła! Ludzie przychodzili popatrzeć na łabędzia, odłożywszy nieskończoną pracę na działce, rodzinne kłótnie na świeżym powietrzu, przycinanie suchych gałęzi w ogrodzie i mieszanie betonu, saunę i książkę, „dupi-dupi” i nie tylko… przychodzili pojedynczo i całymi rodzinami, trzeźwi i nie bardzo, starzy czy młodzi, bogaci i jeszcze zamożniejsi, włóczędzy i akademicy, cwaniacy i działkowi przyżywalcy, ale wszyscy z chlebkiem… przyjeżdżali samochodami, rowerami i bicyklami (nie, „rowerów” pod Kijowem nie ma), przychodzili pieszo i przypływali zza łozowisk, medytowali w milczeniu lub zbijali się w przypadkowe grupki i gwarzyli… Wszystkich połączyło Piękno.
— Ciekawe, a gdzie jest partner tego łabędzia? — Mówią, że one bez pary nie żyją. — A może to — ona, łabędzica? Gdyby były we dwoje, to można by jakoś odróżnić, rozmiarami czy zachowaniem, a tak… — A jaka ci różnica, przecież to piękne! — Patrz, jakie gracyjne — myślała Sofa, przykucnąwszy nad wodą… Szyja łabędzia, tfu, czyjaż, jak nie łabędzia, ale jest w niej coś wężowego, drapieżnego. Ktoś jej opowiadał, jak w Anglii parkowy łabędź zwariował i pokąsał zwiedzających… Taki może, uff, jak skrzydłami bije… siła… patrz,
ARTYSTYCZNA ODYSEJA
Okazję, by zanurzyć się w świat dzieciństwa podczas letnich wakacji, darują Kijowskie Muzeum Sztuki Rosyjskiej oraz Kijowskie Literacko-Memoriałowe Muzeum-Dom T. H. Szewczenki. Oczywiście, na różne sposoby. Jednak różnorodność i możliwość wyboru właśnie cieszą. W Kijowskim Muzeum Sztuki Rosyjskiej — wystawa dzieł światowej sławy artysty Jurija Gorbaczowa (USA), która była eksponowana w wielu muzeach świata. Urodzony w pobliżu Nowogrodu (gdzie ukończył technikum ceramiczne), artysta przez dwadzieścia lat mieszkał na Ukrainie, w Odessie, doskonaląc kunszt na wydziale artystyczno-graficznym instytutu pedagogicznego. Zdobyte doświadczenie i umiejętności stały się podstawą dalszych poszukiwań. Na pierwszy rzut oka prosty i zdumiewająco radosny obraz świata, który wyłania się przed widzem w dziełach J. Gorbaczowa, to wyważony i ustalony system filozoficzny. Daje o sobie znać wykształcenie filozofa, zdobyte na Uniwersytecie Leningradzkim. U podstaw systemu światopoglądowego J. Gorbaczowa leży witalność, umiejętność cieszenia się z tego, co daje życie. Właściwie nie chodzi o konsumpcyjny stosunek do świata, a o wzajemną wymianę radości jako energetyzującego pozytywu. Zauważmy obecność determinizmu w łańcuchu Wszechświat—artysta—widz—Wszechświat jako wysokiej odpowiedzialności i zaszczytu darowania radości. W dorobku artysty znane są serie „Ewolucja” (rozwój Człowieka i Ziemi), „Cztery elementy”, które potwierdziły światopoglądową pozycję artysty w postrzeganiu człowieka jako części Wszechświata, kosmosu, a stąd twórcze credo — harmonizować wszystko, co z jakichś przyczyn uległo rozchwianiu. Eksponowane dzieła odzwierciedlają dzieciństwo ludzkości. Paradiz. Raj, który wcale nie zniknął. Wygnanie z którego — to tylko obraz. Raj — to samo życie, kiedy ludzie nie pragną choćby gdzieś w kąciku urządzić piekła. Twórczość J. Gorbaczowa to zdumiewająca synteza szczerze naiwnego rosyjskiego łubka i ukraińskiej sztuki dekoracyjnej. Artysta demonstruje znajomość dwóch etnokultur, zdobytą poprzez opanowanie kunsztu ceramika, w szczególności znajomość takiej warstwy twórczości ludowej, jak tradycyjna zabawka. W dorobku artysty organicznie połączyły się żywotność typów Kustodijewa (bo przecież Rosjanin Kustodijew jest najbardziej mentalnie bliski J. Gorbaczowowi) z baśniowością postaci i obrazów folklorystycznych Marii Prymaczenko (najwyraźniej,
łabędź wypłynął na sam środek jeziora i zastygł w swojej „nieludzkiej” wyższości. Jaki! Zna swoją wartość. A jakie ruchy! Balet! Po prostu jezioro łabędzie… Sofa siedziała dalej. Już nie patrzyła na łabędzia, mimo woli zamknęła oczy, oczarował ją zapach — ten jeziorny duch, który unosił się nad wodą i mącił czymś do szaleństwa znajomym. Z głębin, spod rzęsy, od lustrzanego blasku wody wyłaniało się jakieś świecenie, łaskotało pamięć, wabiło, kołysało… Jeszcze kilka wdechów — i zakumkam słodko, jak żaba, albo zsunę się rozmarzoną zaskrońcową w samą rzęsę — zaszumiało w jej głowie. Poczuła, że traci równowagę i zaraz chlupnie do wody. Chwyciła ręką powietrze, otworzyła oczy i ledwo zdążyła tak wykręcić nogę, by upaść na pośladki tuż przed samym brzegiem wody. Uff! I nie w lilie by chlupnęła, a w puste plastikowe butelki i łabędzie niedojedzone resztki. Cóż to było? Jakaś halucynacja.
Tak właśnie, pewnie, rusałki zwabiają chrześcijański lud! Złapała się na myśli, że dopóki patrzyła na wodę, ustąpiła ta słowna gorączka w jej głowie, która po prostu wykończyła ją przez ostatni tydzień. A czy tydzień? Miesiąc? Rok? Prowadziła nieustanny wewnętrzny dialog ze sobą, z kimś jeszcze, z kolejnym arbitrem, aniołem, demonem… rozbierała na części, wyjaśniała, kłóciła się, skarżyła, groziła, modliła się, prosiła, pouczała, po prostu cicho rozmawiała… Hej, wy, ryby, łabędzie, kuropatwy… działkowicze i dresiarze… z tamy słychać było decybele dumca-dumca-dumca… z częstotliwością, która wywołuje zawał… ale po łabędziu wszystko nabrało jakiegoś innego wymiaru… dumca-dumca jakby dolatywało do niej z odległości dzieciństwa… Chata jej babci stała na chutorze. Chutorem ta część wsi nazywała się symbolicznie — była odgrodzona od reszty jeziorem. Do tego część ulicy się urywała i ostatnie trzy chaty stały po prostu w polu. Jedna z nich była babciną. Wracać po nocy na chutor zawsze było strasznie. I kiedy tak się zdarzało, że Sofa musiała sama iść w nocy przez tamę, zazwyczaj biegła albo starała się nie patrzeć na wodę. Bóg wie dlaczego. Ale przejście tamy to było pół biedy. Bo za mostem stała chata aptekarki, wiedźmy po nowoczesnemu. Podwórko było ukwiecone, ale z jakiegoś powodu wydawało się, że to chwasty. A płot ledwo nie osuwał się do wody, jak schody do podwodnego królestwa żab i pijawek. Dalej można było trochę odetchnąć — zwykła ulica. Ale już przed samą chatą otwierało się pole, ciemne, bezdenne, z czarną kępką lasu w oddali. Serce — bum-bum, wiatr — szu-u-u, szelest, szelest — nogami o chwasty, szybciej, szybciej, furtka — chrzęst. Uratowana-a-a-a! Czasami tak bardzo chce się pobyć przy swoim jeziorze…
patrz, dziobie sucharka, a ogonkiem merda z zadowolenia, jak pies… komedia… i ogon ma jaki… taki… cały biały, z pasmem czarnego puchu… gdzie on sobie zrobił, jak to się nazywa — pasemka… Z jakiegoś powodu chciała, żeby to był łabędź… Sofi wydawało się, że zachwycanie się chłopem byłoby dla niej jakoś bardziej naturalne. Przedtem czyściła ogród z pokrzyw i postanowiła zrobić time-out, trochę przejść się nad jeziorem. A tu taki cud! Najpierw się nawet przestraszyła. Tylko od pokrzyw i… łabędź. Ta bajka z dzieciństwa była jej najulubieńszą. Dzikie łabędzie. Czy ty jesteś najmłodszy, braciszku? Nie zdążyłam ci koszuli z pokrzyw upleść… i sucharka nie przyniosłam… ale ty, widzę, już nawet nie chcesz, przekarmili cię… Napęczniały w wodzie chleb już szarpały ryby… słońce zachodziło, ludzie powoli się rozchodzili, Natalia SZEWCZENKO
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
od zaobserwowanych archetypów, ujawnionych w jej twórczości). Raj — model świata. Estetyka J. Gorbaczowa opiera się na szczególnych zasadach komunikacji z otoczeniem w celu umożliwienia istnienia tego modelu. Komunikacja odbywa się poprzez rytm linii, koloryt, system obrazów. Przecież nie chodzi o urzeczowienie (materializację) dodatkowych dóbr, a o stworzenie i podtrzymanie pewnego stanu psychicznego, który sprzyja materializacji odpowiednich energofluidów, — chodzi o koncept radości. Powrót świata dobrej bajki, gdzie jest fioletowy słoń i czerwony tygrys, gdzie muzyka jedzie na pawiu. Absolutnie zgodny z nim pod względem oczyszczającej, oświecającej siły jest świat łaski, który tworzy artysta w cyklu ikonopisarskim. Na gruncie istniejących mitów J. Gorbaczow tworzy nowe wątki mitopoetyckie, nadając nowe znaczeniowe wypełnienie i emocjonalne, nieco ironiczne zabarwienie — „Kobieta i byk”, „Mężczyzna z flagą i kobietą”. Niezwykle ciekawie jest zanurzyć się w kreację jako proces, oglądając 32 szkice artysty. Twórca sam wynalazł sposób nakładania na płótno, na wierzch farby olejnej, specjalnej mieszanki lakierów. Ogólnie technika wykonania dzieł pracuje na ogólny zamysł z wyraźnym efektem: płótno, olej, złoto, brąz, miedź. Najczęściej właśnie w takim doborze. Efekt złotego wieku. Nowego czy wiecznie istniejącego? Któż to wie. Złotego, jak dobro i piękno. Wydaje się: złoto — to nie tło dla dzieł, a specjalny obraz z systemu obrazów artysty. Obraz, który jest ukrytą, głęboką metaforą, sposobem oznaczenia obecności Boga. A życie jest bajką, dlatego echo folklorystycznej podstawy — to również metafora dla ujawnienia rzeczywistości. W należytym artyście rozumieniu realnego (a nie tylko widzialnego) świata. Dlatego też rosną kwiaty wielkości drzewa, a martwe natury stają się żywą naturą — rajskimi krzewami. Powiecie, że są nieco monumentalne? Przecież to — oblicza przyrody, taki panteistyczny ikonopis, gdzie przebija się prastara istota Słowian. Artysta nie ma potrzeby wymyślać, on umie odczytywać ze światowego mitu, nieco go modernizując, wchłonąwszy, jako osobisty wyraz, echo mitów innych etnosów. Zatem pędzą czerwone konie — słowiański symbol słońca — przez jego dzieła, wyszukując takich jak one same, w historii światowej sztuki...
A Kijowski literacko-pamięciowy dom-muzeum T. H. Szewczenki zaprasza do przypomnienia sobie dzieciństwa i pierwszego spotkania z dziełami Kobziarza, poprzez obejrzenie niewielkiej ekspozycji „Postacie z dzieł Tarasa Szewczenki w ukraińskiej tradycyjnej zabawce”. Kijowianie, i nie tylko oni, z pewnością już zatęsknili za wielkimi wystawami ukraińskiej tradycyjnej zabawki i lalki, które corocznie (zimą) eksponowano w Narodowym Muzeum Tarasa Szewczenki jako rezultat współpracy z Państwowym Muzeum Architektury Ludowej i Życia Ukrainy, innymi placówkami kultury, poszczególnymi mistrzami. Przez remont muzeum powstała pauza. Zatem Narodowe Muzeum Tarasa Szewczenki, łącząc eksponaty kolekcji zbiorów z nabytkami zbiorów swojej filii, prezentuje w zaułku Szewczenki (budynek 8-A) specjalną, niewielką (z powodu braku sali wystawowej), ale poruszającą ekspozycję. Tutaj i złocisty blask wyplecionych z pałki wodnej dzieł J. i M. Remineckich, i lalki L. Kostenko, i... A zresztą, macie trochę czasu? 15—20 minut wpłynie na was jak promyk słońca. I rozjaśni się dusza wasza...
Tetiana Czuiko
Maschinelle Übersetzung