Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWissen · Menschen · Zukunft
Seite · S. 4Originalseite ↗

KŁOS DOJRZAŁEGO ŻYTA

Слово Просвіти, №36 за 2011 рік

Ołeksandr ASTAFJEW Gdyby raj nie był usytuowany gdzieś w międzyrzeczu Tybru i Eufratu, to mógłby w całości rozciągać się tutaj, niedaleko Nieżyna, w Werkijiwce, w rodzinnych stronach pisarza Jurija Muszhetyka. Nad głową szeleszczą drzewa, spod długich, zwisających gałęzi brzóz widać panoramę osady: kopuły cerkwi Trójcy Świętej i św. Mikołaja, zabudowania dawnego sowchozu, hotelu, szkoły średniej, szpitala, kombinatu szkolno-produkcyjnego, muzeum radzieckiego działacza wojskowego Mykoły Kropywianskiego. Oto słynna osada, która niegdyś, jeszcze w XVI wieku, należała do szlachcica Werkija Ostikowskiego i od niego odziedziczyła swoją nazwę, chociaż w czasach radzieckich przekręcono ją na Wertiijiwkę i tak teraz nazywa się we wszystkich encyklopediach i informatorach. Za tymi zielonymi dekoracjami przyrody, w upajającym, rozlanym zapachu lata, mogą kryć się ludzkie tragedie, wypływać w pamięci wydarzenia historyczne, ożywać niespodziewane wrażenia, od których wyobraźnia szybuje między gałęziami brzóz, a serce nagle drży i bije. O jednym z takich wydarzeń dowiedziałem się kiedyś przypadkiem, pracując w archiwum SBU i zbierając materiały do tomu „Obwód czernihowski. Represjonowani przez historię”. W jednej z karnych spraw archiwalnych informowano, że w Werkijiwce istniała niegdyś „Proświta”, która w latach 20.—30. XX wieku składała się głównie z nauczycieli, później ją rozbito, a nieco później, w latach 40., jej członków rozstrzelano. Kręci się w głowie, czy to od tych ciężkich wspomnień, czy to od nadmiaru piękna. Wracałem już kiedyś tą drogą z osady do Nieżyna w marcu 1999 roku, kiedy do Werkijiwki przyjechał świętować swój siedemdziesiąty jubileusz Jurij Muszhetyk, a ja trafiłem do kręgu pisarzy, którzy byli obecni na jego spotkaniach z rodakami. Pamiętam wystąpienia w szkole, w Domu Kultury i zmieszane twarze rodaków, którzy cieszyli się z przyjazdu wysokiego gościa. — Czy słyszał Pan o tej narodowej tragedii i jej uczestnikach? — zapytałem wtedy Jurija Mychajłowycza, powołując się na odpowiednie dokumenty archiwalne. — Tak, ludzie we wsi ich pamiętają, jednak mówią o tym bardzo ostrożnie, z wielką obawą. Nawet trudno odróżnić, gdzie prawda, a gdzie mit. — Czy we wsi jakoś czczą ich pamięć? — A nie, nie czczą nijak. Toż to byli, że tak powiem, wrogowie ludu, a o nich mówić nie kazano. Ze wszystkich pomników burzliwych wydarzeń rewolucyjnych tamtego czasu zachowało się jedynie muzeum Mykoły Kropywianskiego. Nic nowego nie wniosła do usłyszanego ani rozmowa z dyrektorem szkoły, ani odpowiedź przewodniczącego rady osiedlowej. „Toż to trzeba — pomyślałem sobie — jednym stawiają muzea pamięci, a o innych nawet nie wspominają”. Na pamięć przyszły poetyckie wersy: Lecz pokażcie choć znak o bezimiennych, których świadomie obrócili w proch, zgnoili w więzieniach lub obozach, zgładzili w torturach w wielodniowych. Prześladowało mnie jakieś przygnębione uczucie i postanowiłem za wszelką cenę jeszcze raz wrócić do tej sprawy karnej-archiwalnej. „Może to przestraszył mnie własny głos?” — pomyślałem, przeglądając pożółkłe strony sprawy karnej-archiwalnej nr 1865, założonej na werkijiwskich nauczycieli w kwietniu 1938 roku. Przez otwarte okno na gałęzi jabłoni zatrzepotał ptak. Może to ja obudziłem kogoś ze świadków tej sprawy? Zresztą, i zeznania w takich sprawach nie są dobrowolne, a siłą zdobyte, wybite z człowieka podczas tortur, dlatego one i wieją chłodem, od nich cięższa staje się głowa, krew głośno uderza do gardła i uszu. Oto przesłuchanie 11 kwietnia 1938 roku Dudczenki Petra Kuzmowycza: „Przyjechawszy do wsi Werkijiwka, zastałem już organizację „Proświty”, nią kierowała przewodnicząca Wira Ołeksijiwna Hryszczenko. Wstąpiłem do „Proświty”, w niej pracowali werkijiwscy nauczyciele. Praca nasza przejawiała się w tym, że urządzaliśmy próby, na których uczyliśmy się pieśni, wystawialiśmy sztuki w teatrze, jak „Natalka Połtawka”, „Moskal-czarodziej” Hawryleja. Szczegółowiej o nim opowiada historyk Wiktor Jemieljanow w artykule „Tragedia ukraińskiego esera: Juchym Hawrylej” („Niżyńska starowina”, 2009, wyd. 8, s. 150—155). Buntownik pochodził z prostych chłopów i uczył się w Kijowie, gdzie zdobył zawód nauczyciela. Na początku XX wieku znalazł się w wirze ruchu narodowowyzwoleńczego. W wyborze życiowej drogi nie pomylił się, umyślnie nie oszukiwał samego siebie, nie mącił w głowie. Świadomie dojrzała w nim decyzja o podziemnej walce przeciwko carowi. Jego duchowymi nauczycielami byli kompozytor Mykoła Łysenko, historycy Wołodymyr Antonowycz i Mychajło Hruszewski, utrzymywał z nimi kontakty. Zostaje członkiem Ukraińskiej Partii Rewolucyjnej (RUP), bierze udział w rewolucyjnej propagandzie na wsi. Juchym Hawrylej był prawdziwym patriotą, jego istotą i czynami kierowało przekonanie, że naród ukraiński musi być wolny i powinien zrzucić z siebie imperialne jarzmo. Bierze aktywny udział w wydarzeniach rewolucyjnych 1905—1907 lat, przekształca swój dom w Werkijiwce w rewolucyjny sztab, tutaj obraduje komitet RUP, pracuje drukarnia. Zostaje uwięziony w niżyńskim więzieniu, później wypuszczony na wolność, podczas pogromów żydowskich ledwo nie ginie z rąk czarnosecińców, rabują jego dom, po czym przygotowuje powstanie chłopskie na Niżyńszczyźnie. Tak, występując na zebraniu gminnym w Werkijiwce 25 maja 1906 roku, wzywa chłopów do walki o ojczystą ziemię, o ukraińską cerkiew, do nauczania dzieci w języku ojczystym, a służbę wojskową odbywać jedynie na Ukrainie. Żandarmi urządzają na niego prawdziwe polowanie, wpada w ich ręce, później ucieka, emigruje. Powraca do Werkijiwki po 10 latach, wiosną 1918 roku. Ma już 50 lat, jest zmęczony życiem, całkowicie nie przyjmuje bolszewickiej teorii i praktyki, której trzyma się jego ziomek, później wybitny działacz wojskowy Mykoła Kropywianski, zostawiając po sobie trupy niewinnych ludzi, obrabowane i zniszczone świątynie, rozgromione placówki „Proświty” i chaty-czytelnie. Jedna z byłych mniszek monasteru Wiedeńskiego w Niżynie w przerażających barwach nakreśliła straszny obraz tego, co robił Mykoła Kropywianski i jego bojownicy z mniszkami (zob. szkic „Wassa” w niżyńskiej gazecie „Proświta”, 1994, numer 2—3). Juchym Hawrylej mówi swojemu ziomkowi: „Sam w ciemności błądzisz i innych prowadzisz”. Przez pewien czas J. Hawrylej kierował Niżyńskim komitetem powstańczym, który popierał program Dyrektoriatu i miał ustanowić ukraińską władzę na miejscach, walcząc zarówno przeciwko denikinowcom, jak i przeciwko bolszewikom. Po ustanowieniu władzy radzieckiej został przewodniczącym Niżyńskiej spółdzielni – przez całe życie walczył o sprawiedliwość. Radziecki dowódca wojskowy i jego ziomek skłamał, nie chciał dzielić się z nim rewolucyjną sławą i wysunął na kult uwielbienia jedynie swoją postać. Czekiści, uciekając się do podstępów, aresztowali syna Hawryleja — Mykołę, rozkradli majątek domowy, wyrzucili z domu troje jego dzieci — Oksanę, Wasyla i Serhija (żona zmarła wcześniej), które uratowali współmieszkańcy wsi. Juchym Hawrylej później wrócił do domu, ale 2 września 1930 roku ponownie go aresztowano — tym razem za udział w działalności „Ukraińskiego Centrum Narodowego”, którym rzekomo kierował Mychajło Hruszewski — i skazano na 6 lat łagrów. Później inkryminowano mu jeszcze stworzenie w Werkijiwce organizacji wojskowej „Obrona Narodowa”, którą rzekomo kierował. Starego ukraińskiego rewolucjonistę rozstrzelano w Kijowie 30 grudnia 1931 roku, miejsce jego pochówku jest nieznane. Teraz zrozumiałe, dlaczego na przesłuchaniu Petra Kuźmowycza Dudczenki, 10 kwietnia 1938 roku, czekistów interesowała postać Hawryleja. Lecz powróćmy znów do zeznań podsądnego: „Wkrótce po tym (czyli po 1917 roku. — Aut.) do Werkijiwki przyjechał biskup Orłyk” (P-4476, s. 520). Stepan Orłyk, ostatni przedstawiciel sławnego rodu ukraińskiego hetmana Pyłypa Orłyka, urodził się 9 stycznia 1891 roku w osadzie Lubar na Żytomierszczyźnie, ukończył Akademię Duchowną w Paryżu. W 1916 r. wyświęcony na księdza, pracował na Wołyniu, w Gruzji (m. Tbilisi). W 1917 roku zorganizował kilka ukraińskich parafii na Kaukazie, a w maju 1921 roku powrócił na Ukrainę, oddawał całą siłę i energię odrodzeniu Ukraińskiej cerkwi. 30 października 1921 roku, na I Wszechukraińskim Prawosławnym Soborze Cerkiewnym wyświęcono go na biskupa Niżyńskiego, później był biskupem Wołyńskim i Żytomierskim. W Żytomierzu, w byłej cerkwi Arcykapłańskiej, założył ukraińską parafię, na księdza dla niej wyświęcił Mykołę Chomyczewskiego, później znanego tłumacza i pisarza (pseudonim Borys Ten). Na Wołyniu Stepan Orłyk zorganizował około 50 parafii Ukraińskiej Autokefalicznej Cerkwi Prawosławnej. W latach 1925—1927 był arcybiskupem Wołyńskim i Żytomierskim, brał udział w dyskusjach z moskiewskim duchowieństwem i przedstawicielami władzy radzieckiej, w 1926 roku w Żytomierskim Pałacu Październikowym polemizował z ludowym komisarzem oświaty RFSRR Anatolijem Łunaczarskim. Bolszewicy, zaniepokojeni ciągłym wzrostem wspólnot UCP, wzmogli prześladowania tej cerkwi i rozpoczęli bezpośrednie nękanie jej hierarchów. 18 lipca 1927 r. arcybiskupa Stepana Orłyka aresztowano, pełną nadziei młodość, i służbę Ukraińskiej cerkwi, i cały tragizm czasu. W swoim zeznaniu na przesłuchaniu Petro Dudczenko powiedział o Stepanie Orłyku między innymi: „Zebrał wszystkich nauczycieli w pierwszej Werkijiwskiej szkole. Na tym zebraniu byli obecni: 1. Połtoracki Iwan Dawydowycz; 2. Demenko Mykoła Andrijowycz; 3. Danylewski Wasyl Fedorowycz; 4. Kuntysz Mykoła Fomycz; 5. Nosacz Mykyta Mychajłowycz; 6. Sydoreć Mykoła Pawłowycz; 7. Sujarko Iwan Wasylowycz; 8. Hrycenko Fedir Ołeksijowycz; 9. Chochłowa Jefrosynija Prokopiwna; 10. Smał Illa Jewdokymowycz; 11. Turczyna Jewhenija; 12. Sydoreć Jewdokija Pawliwna; 13. Zocenko Iwan Pawłowycz; 14. Dudczenko Petro Kuźmycz; 15. Dudczenko Hanna Hryhoriwna; 16. Dudczenko Paraskowija Iwaniwna; 17. Krutko Petro Feodosijowycz; 18. Zocenko Iwan Andrijowycz; 19. Sernoweć Iwan Stepanowycz; 20. Zocenko Stepan Antonowycz. Na tym zebraniu z agitacyjnym przemówieniem wystąpili Orłyk, Turczyn Mykoła Hnatowycz i Połtoracki Iwan Dawydowycz, którzy nakazywali wstępować do nacjonalistycznej organizacji i prowadzić agitację za ukrainizacją cerkwi. Za ukrainizacją cerkwi występowali również Demenko, Kuntysz, Sernoweć, Krutko, Sujarko i Połtoracki. Nacjonalistami byli Demenko Mykoła Andrijowycz, Połtoracki Iwan Dawydowycz, Sudbyn Hryhorij Henuarowycz, Łukianczenko Hurij Serhijowycz. Nacjonalizm w szkole szerzyli Demenko i Łukianczenko, wykładając język, a także Sudbyn” (P-4476, s. 520). Na przesłuchaniu 11 kwietnia 1938 roku Petro Dudczenko potwierdził swoje zeznania, które wyłożył w oświadczeniu z 10 kwietnia 1938 roku, i dodatkowo wymienił jako uczestników „Proświty” takie osoby: „1. Kostenieckiego Wasyla Omelianowycza; 2. Mochnatka Andrija Iwanowycza; 3. Mochnatko-Bobro Ołeksandrę Andrijiwnę; 4. Mochnatko-Nosacz Juliję Andrijiwnę; 5. Iwanenkę Andrija Afanasijowycza; 6. Iwanenkę Warwarę Iwaniwnę; 7. Iwanenkę Iwana Mychajłowycza” (P-4476, s. 521). Jeszcze jednym świadkiem w „Werkijiwskiej sprawie” występował Fedir Stepanowycz Kluzko. Na przesłuchaniu 14 kwietnia 1938 roku powiedział (i zostało to sformułowane odpowiednim protokołem): „W 1921 roku do wsi Werkijiwka przyjechał Orłyk, który zatrzymał się na kwaterze Kosińskiego Feodosija Nykyforowycza. Przez pewien czas Orłyk był u mnie na kwaterze i zbierał aktyw, na którym byli obecni: Turczyn Mykoła, Demenko Mykoła, Sernoweć Stepan Iwanowycz, Zocenko Stepan, gdzie rozstrzygano kwestię cerkwi” (P-4476, s. 521). Jako świadek wystąpił również Pawło Iwanowycz Dereza. Na przesłuchaniu 13 kwietnia 1938 roku przyznał: „Rzeczywiście, w 1919 roku wstąpiłem do partii eserów, którą kierował członek KC UASO” W Werkiwce, rodzinnej wsi Jurija Muszhetyka, władza radziecka zamknęła „Proświtę”, a wszystkich jej członków, nauczycieli, rozstrzelała.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn