Seite · S. 10Originalseite ↗
MAŁE MIASTA UKRAINY
Слово Просвіти, №41 за 2007 рік
Wiktor TERŁECKIJ, pisarz, przewodniczący Szostkińskiej organizacji miejskiej Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” W niedalekiej przeszłości ukraińskie i niektóre rosyjskie informatory encyklopedyczne donosiły: już od XII wieku na Ukrainie znane jest miasto Woroniż (obecnie osiedle typu miejskiego w rejonie szostkińskim obwodu sumskiego). Pierwsza wzmianka o nim datowana jest na 1177 rok. Lecz oto w 1977 roku wydawnictwo uniwersyteckie w rosyjskim Woroneżu, założonym w 1586 roku, wydało książkę W. P. Zagorowskiego „O driewniem Woronieże i słowie Woronież”. W niej autor wysunął hipotezę o istnieniu na Rusi trzech Woroniżów. I kiedy mowa o 1177 roku, to według Zagorowskiego chodzi o osadę w granicach Księstwa Riazańskiego. Historyk nawet kategorycznie twierdził: „Umieszczenie tego kronikarskiego Woroniża w rejonie obecnego osiedla Woroniż w obwodzie sumskim Ukraińskiej SRR nie pozwala ani geografia, ani logika. …Doszliśmy do wniosku lub przynajmniej do wysoce prawdopodobnego przypuszczenia, że nazwa Woroniż została przeniesiona w dorzecze Donu spod Czernihowa. Pod Czernihowem znajdowało się w epoce Rusi Kijowskiej i zachowało się do dziś miasteczko Woroniż”. Zatem istniał Woroniż na ukraińskiej ziemi w głębokiej starożytności jeszcze przed kronikarską wzmianką z 1177 roku. A co myślą o tym ukraińscy badacze? Otwórzmy „Kronikę ruską” (Kijów, „Dnipro”, 1990), którą według spisu ipatijewskiego przetłumaczył Łeonid Machnoweć. Na 323 stronie czytamy: „W roku 6685 (1177). Riazanie wtedy.., pojechawszy do (grodu?) Woroniża, …pochwycili go (Jaropełka Rościsławowicza — W. T.) sami i przywiedli go, Jaropełka, do Włodzimierza. I wsadzili go tamże do więzienia”. A w indeksie geograficzno-archeologiczno-etnograficznym tego wydania (s. 545) znajdujemy wyjaśnienie, że „Woroniż” to „miejscowość w górnym biegu Woroneża (lewy dopływ Donu); obecnie — płn.-wsch. część obwodu lipieckiego i płn.-zach. część obwodu tambowskiego RFSRR”. Czyli komentatorzy „Kroniki ruskiej” w istocie zgodzili się z twierdzeniem wspomnianego W. P. Zagorowskiego. Mimo wszystko w 1977 roku mieszkańcy Woroniża na Sumszczyźnie obchodzili jego 800-lecie, a we wrześniu tego roku — 830-lecie. Pewną podstawą do tego stała się praca miejscowego woroniżskiego historyka, krajoznawcy, archeologa i literaturoznawcy I. S. Abramowa (1874—1960) „Kronikarski Woroniż na Czernihowszczyźnie”, wydrukowana w „Zbiorze jubileuszowym ku czci akademika D. I. Bahalija” (Kijów, 1927). O istnieniu Woroniża jeszcze za czasów najazdu tatarskiego twierdził pisarz z tego samego osiedla Wasyl Iwaszczenko (1887—1974). „Zasieki, częstokoły, zwały, tajne głębokie doły zewsząd blokowały podejścia do Woroniża, aby napastnicy nie mieli możliwości niezauważenie napaść na osiedle. Miejscami do zwałów tuliły się wieże strażnicze, a na wierzchołkach potężnych drzew były urządzone gniazda dla strażników” — czytam w jego powieści „Za rzeką, za Desną” (Kijów, „Mołodź”, 1974). Szczególnie zagłębiał się w historię starożytnego Woroniża jego rodak Pantełejmon Kulisz. W powieści „Michaił Czarnyszienko, ili Małorosija wosiemdiesiat liet nazad” pisał, że „Woroniż był położony nieco bardziej na południe, ku Królewcowi, i otoczony ze wszystkich stron gęstymi lasami, które jednak nie obroniły go przed najazdem różnych partii… Doświadczywszy kilku zniszczeń, woroniżanie, których wtedy było nie tak jeszcze wielu jak obecnie, postanowili przenieść swoje domostwa na półwysep leżący od nich na północ i, umocniwszy się na nim, odparli nie raz najazdy drapieżników”. Twierdzenia P. Kulisza i W. Iwaszczenki o starodawności bliskiej im osady miały swoje podstawy. Badania archeologiczne przeprowadzone tutaj potwierdziły to. W pobliżu Woroniża znaleziono krzemienne narzędzia pracy z epoki późnego paleolitu (15 tys. lat temu), odkryto osady z epoki brązu, czasów scytyjskich oraz słowiańskie z VII—VIII w., a także staroruski kurhanowy cmentarz. Na początku XVII w. na miejscu starożytnego Woroniża powstało nowe osiedle, zachowując starą nazwę. Przez nie z Putywla, Głuchowa na Nowogród Siewierski, Starodub i w odwrotnym kierunku przebiegały szlaki handlowe. Miasteczkiem sotennym, które wchodziło w skład pułku nieżyńskiego, Woroniż stał się w 1654 roku. Historię tej sotni, która zajmowała przestrzeń między Desną a jej dopływami — Szostką i Osmianią (Esmanią), podaje znany historyk Lewobrzeża O. M. Łazarewski w pracy „Opisanie Staroj Małorosii (Nieżinskij połk)”, która ukazała się drukiem w Kijowie w 1893 roku. Ciekawostką jest, że w 1876 roku brał on ślub w woroniżskiej cerkwi św. Michała z córką miejscowego emerytowanego porucznika Mykoły Szramczenki, Hanną. Ród Szramczenków jest starodawny, kozacki. Ziomek P. O. Kulisza, literat-emigrant z Kanady Hryćko Syryk w pamiętnikach „Pod słońcem wyzutych z praw” uważa, że „w bohaterach utworu „Czarna rada” — w starym Szramie i jego synu Piotrze pisarz opisał swoich woroniżców — Szramczenków”. Dodam, że pierwotna nazwa powieści Kulisza to „Sotnik Szramko i jego synowie”. Niektórzy członkowie tego rodu pozostawili wyraźny ślad w naszej historii. Brat Hanny, Ołeksandr (1859—1925), wyróżnił się jako etnograf, zbieracz i badacz ukraińskiego folkloru. Był redaktorem „Ukraińskiego zbioru etnograficznego”, redaktorem odpowiedzialnym czasopisma „Ukraina”, pracował jako uczony sekretarz biblioteki Wszechukraińskiej Akademii Nauk. Inny brat żony O. M. Łazarewskiego, Ołeksij, który zmarł w 33. roku życia, był redaktorem nieoficjalnej części „Czernigowskich gubernskich wiedomostiej”. Należy wspomnieć córkę małżeństwa Łazarewskich, Katerynę, niestrudzoną utalentowaną badaczkę, zwolnioną w 1933 roku z Wszechukraińskiej Akademii Nauk. „Ciężko sobie wyobrazić — pisała historyk Natalia Połońska-Wasylenko — tę zniewagę, którą okazała komisja do spraw „czystki” w stosunku do tej przez wszystkich szanowanej kobiety”. Warto również wspomnieć, że kozaczki z Woroniża zostawały żonami wielu znanych osób. Wasyl Wasylowycz Koczubej (1829—1878) ożenił się z Marią z rodu woroniżskich Drahnewyczów. Drugą żoną nakaznego hetmana Ukrainy Pawła Połubotka została Hanna — córka woroniżskiego Cerkiew św. Michała
Cerkiew św. Michała w osiedlu typu miejskiego Woroneż. Panorama z brzegu rzeki Osoty sotnika Romana Łazarewicza (Łazarenki). Ten ostatni opuścił z rodziną miasteczko na początku listopada 1708 roku, nie witając Piotra I, gdy car zmierzał przez Woroneż do Głuchowa. Działania karne Piotra I dotknęły także mieszkańców Woroneża wraz z Pawłem Połubotkiem w 1723 roku. Car wezwał do Petersburga sędziego generalnego Iwana Czarnysza oraz pisarza generalnego Semena Sawycza, którzy skonali na obczyźnie, tak jak ich hetman. Semen Sawycz był synem woroneskiego sotnika Sawy Prokopowicza (od imienia ojca otrzymał nazwisko). A Iwan Czarnysz miał w Woroneżu majątek. Historyk sztuki M. Capenko w książce “Po rawninam Diesny i Sejma” pisze: “Z literatury wiadomo, że mieszkający w tej wsi na przełomie XVII i XVIII wieku pułkownik Czarnysz tak bardzo czcił pamięć Bohdana Chmielnickiego, że zbudował swoją posiadłość — dom mieszkalny i inne budynki — dokładnie tak, jak było to w majątku Chmielnickiego we wsi Subotów (na prawym brzegu Dniepru). Jak było naprawdę — sprawdzić nie sposób, gdyż ani ta, ani druga posiadłość się nie zachowały”. Nie zachowała się ani posiadłość Iwana Czarnysza, ani wiele innych rzeczy. Dlatego Pantelejmon Kulisz we wspomnianej powieści “Michaiło Czarnyszienko, ili Małorossija wosiemdiesiat liet nazad” z głębokim smutkiem wyrzucał swoim współmieszkańcom, wiedząc o zniszczeniu twierdzy Woroneż: “Lecz gdzie teraz te bramy i ta interesująca pod względem formy wieża?.. Was, szanowni rodacy moi, muszę upomnieć za zniszczenie tej zaszczytnej starożytności… Rozbierając te kamienie, wyrywaliście najbardziej wymowne karty z historii swoich przodków”. Do niedawna stał w samym centrum Woroneża dom Szramczenków, żarliwych ukraińskich patriotów. Przekazuje się, że drzwi budynku, bramy posiadłości zdobił ukraiński ornament oraz wizerunek sławnego kozaka Mamaja. Tutaj mieścił się miejscowy dom kultury. Dobrze pamiętam, jak 9 września 1989 roku odbywało się w nim uczczenie pamięci P. O. Kulisza z okazji 170. rocznicy urodzin. Teraz i tego domu, świadka sławnej przeszłości, nie ma… Nie zgrzeszyłem przeciwko prawdzie, nazywając dom Szramczenków “świadkiem sławnej przeszłości”. Wspomniany już Hryćko Siryk w innej książce “Woronizh ta joho okolyci” (Toronto, 1989) twierdził: “Posiadłość Szramów-Szramczenków sięgała szerokości około 50 metrów… W jednym z budynków mieściła się woroneska Proświta i miasteczkowa bib- Budynek (według podań) czy to Liszczyńskich, czy to Zaruckich. Z czasem — szkoła parafialna
S. 11 · Originalseite ↗
Petro ANTONENKO Zdjęcie autora
Kiedy Czernihów dopiero co obchodził 1100-lecie pierwszej wzmianki kronikarskiej o mieście, książęcy Lubecz obchodził taką samą datę, ale dokładnie o 25 lat wcześniejszą. Oczywiście te dawne miasta mają o wiele głębszą, bogatszą historię, ale mimo wszystko pierwsza wzmianka pisemna jest ważna. Obie wzmianki są związane z kijowskim księciem Olegiem, założycielem dynastii Rurykowiczów. Czernihów wspomniano w traktacie Olega z Bizancjum w 907 roku, kiedy po zwycięskiej wyprawie na stolicę imperium książę zobowiązał Bizantyńczyków do płacenia daniny „na Kijów, Czernihów, Perejasław, Lubecz i inne miasta”. Jak widzimy, Lubecz był już w pierwszej czwórce staroruskich
Góra Zamkowa. Pomnik ku czci 900-lecia pierwszego zjazdu książąt miast. Ale jeszcze pod rokiem 882 kronika donosi, że kiedy Oleg ze swoją wareską drużyną szedł władać Kijowem, to po drodze „zajął Smoleńsk i Lubecz oraz posadził tam swoich książąt”. W kohorcie wybitnych postaci historycznych lubeczan szczególnie wyróżniają się dwie. Po śmierci wielkiego księcia kijowskiego Igora na tron wstąpił syn jego i księżnej Olgi Światosław. Ten wojowniczy książę, który całe życie spędził na wyprawach, ożenił się z lubeczanką Małuszą. Młoda księżna była szlachetnego rodu, według niektórych źródeł jej ojciec był lubeckim księciem. Z małżeństwa Światosława i Małuszy urodził się przyszły Włodzimierz Wielki, Chrzciciel Rusi. Jeszcze jedna wybitna postać historyczna z Lubecza — święty Antoni Pieczerski (983—1073), założyciel Ławry Pieczerskiej w Kijowie, monasteru św. Eliasza w Czernihowie z jego słynnymi pieczarami Antoniego oraz założyciel mnichostwa na Rusi.
W Lubeczu władał, zanim zasiadł na kijowskim tronie, Włodzimierz Monomach, prawnuk Włodzimierza Wielkiego i wnuk Jarosława Mądrego. Na wysokiej Górze Zamkowej stał jego pałac, był usytuowany książęcy gród. Badania ustaliły, że działał w nim system wodociągowy. Góra Zamkowa zachowała się do dziś. I obecnie zachwyca rozmiarami, a była, według twierdzeń uczonych, jeszcze o 8 metrów wyższa. Z Góry Zamkowej otwiera się zdumiewający widok na Dniepr, bezkresne łęgi i zagajniki, sąsiednią Białoruś, która jest całkiem blisko, za rzeką. Na Górze Zamkowej 10 lat temu ustawiono pomnik ku czci 900-lecia pierwszego ogólnoruskiego zjazdu książąt. Ze sławnej epoki książęcej w dzisiejszym Lubeczu pozostało niewiele. Oprócz Góry Zamkowej są to pieczary Antoniego. Są one mniejsze niż w Czernihowie. Są jeszcze zabytki epoki kozackiej, wśród nich — pozostałości kamienicy hetmana Połubotka. Inny zabytek — cerkiew Przemienienia Pańskiego z początku XIX wieku, która znajduje się w samym centrum miasta. Została niedawno odrestaurowana, obecnie jest to czynna świątynia. Najnowsza historia miasta nie jest mniej dramatyczna. Właśnie tutaj, pod Lubeczem, na Dnieprze, we wrześniu 1943 roku trwały krwawe walki. Zaledwie wyzwolono od faszystów Czernihów i sam Lubecz, radzieckie kierownictwo, lekceważąc prawa wojny i zdrowy rozsądek, postawiło zadanie natychmiastowego forsowania Dniepru, aby w ciągu kilku tygodni, a dokładniej — do rocznicy Rewolucji Październikowej, zdobyć Kijów. Na Dniepr rzucono setki tysięcy żołnierzy, głównie rekrutów ze świeżo wyzwolonych obwodów Ukrainy, niewyszkolonych, nieostrzelanych, przy braku broni, a nawet umundurowania. Tysiące młodziutkich żołnierzy poległo tutaj, na Dnieprze, większość — w swojej pierwszej bitwie. Mówią,
Cerkiew Przemienienia Pańskiego
Jest co wspominać, patrząc na siwy Dniepr, weteranowi wojny lubeczaninowi Hryhorijowi Mekszunowi rzeka była czarna od trupów i czerwona od krwi. …Dzisiaj Lubecz to osiedle typu miejskiego w rejonie riptyńskim obwodu czernihowskiego, 30 kilometrów od centrum obwodowego. Żyje i przetrwa, jak cała wiejska Ukraina — ciężko, z licznymi problemami społecznymi. Swoją sławną historię lubeczanie znają i szanują. Oto teraz przeprowadza się do bardziej przestronnego pomieszczenia miejscowe muzeum krajoznawcze. Prawda, jest ono dość ubogie pod względem wystroju, właściwie to nie profesjonalna placówka państwowa, a społeczna. Są problemy z restauracją i zachowaniem zabytków historii. Wszystko to jest bardzo przykre na tle przebogatej historii książęcego miasta. Lubeczanie marzą o otwarciu w mieście filii Narodowego Rezerwatu Historyczno-Kulturalnego „Czernihów starożytny”, aby postawić wszystko na naukowej, państwowej podstawie. Całkiem rozsądny pomysł, który z jakiegoś powodu nie znajduje wsparcia w gabinetach władzy. To znaczy, można by połączyć turystykę historyczną z wypoczynkiem, uzdrowiskiem. Inwestorzy też tylko się przyglądają. A Lubecz czeka i zaprasza do dotknięcia naszej przebogatej historii.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung
