Seite · S. 10Originalseite ↗
PETRO KRALUK: „EWANGELIA PERESOPNICKA I STEPAN BANDERA TO SYMBOLE PAŃSTWA”
Слово Просвіти, №41 за 2011 рік
— Petrze Mychajłowyczu, zdaje się, że w literaturze ukraińskiej nie ma pełnowymiarowego utworu, w którym mowa byłaby o przywódcy OUN. — Tak jak, w końcu, nie ma takiego utworu o historii Ewangelii Peresopnickiej. — Swoją drogą, dlaczego zwrócił Pan uwagę na te tematy? Z Ewangelią Peresopnicką, zdaje się, wszystko jasne: Pana zainteresowania naukowe związane są z XVI wiekiem, kiedy pojawiła się Pierwsza Księga. A Stepan Bandera?.. — Proszę uważać, że to koniunktura (śmieje się). Obecny rok jest jubileuszowym dla Pierwszej Księgi. Minęło 450 lat od czasu jej napisania. Jeśli chodzi o Banderę, to skrajnie nieprzyjemną wydała mi się sytuacja z przyznaniem mu tytułu Bohatera Ukrainy z późniejszym jego anulowaniem. „Silni i samotni” to w pewnym sensie odpowiedź na te, delikatnie mówiąc, dziwactwa. — Powiedział Pan „w pewnym sensie…” — Rzecz, oczywiście, nie w koniunkturze. Ściślej mówiąc, nie tylko w niej. Podoba się to komuś czy nie, ale Ewangelia Peresopnicka i Stepan Bandera to symbole Ukrainy. Symbole działające, mistyczne. Chciałem je przemyśleć. I nie tylko w sensie naukowym, ale także artystycznym. — Ale Ewangelia Peresopnicka to przede wszystkim świętość religijna, a Stepan Bandera to działacz polityczny. — Formalnie tak. Ale kiedy zagłębimy się w istotę problemu, okaże się, że Ewangelia Peresopnicka miała związek z polityką, tak jak, w końcu, Bandera z religią. Tak, Ewangelię Peresopnicką swego czasu Iwan Mazepa podarował Soborowi Katedralnemu w Perejasławiu. Był to akt polityki kościelnej. Hetman chciał odnowić w Perejasławiu starą katedrę biskupią, założoną jeszcze za czasów Rusi Kijowskiej. Z Ewangelią Peresopnicką Taras Szewczenko zapoznał się jesienią 1845 roku, kiedy pisał swoje znane utwory polityczne — „Heretyk”, „I martwym, i żywym, i nienarodzonym…”, „Testament” i inne. I obecnie prezydenci Ukrainy przysięgają na Ewangelii Peresopnickiej. To również moment polityczny. Jeśli chodzi o Banderę, to nie zapominajmy, że urodził się w rodzinie księdza. Ogólnie odnosi się wrażenie, że często przykładem służyli mu święci męczennicy. W końcu życie Bandery to świadome poświęcenie i męczeństwo. — Mówił Pan o mistyczności Ewangelii Peresopnickiej oraz Stepana Bandery. Co ma Pan na myśli? — Jeśli chodzi o Pierwszą Księgę, myślę, że nie trzeba szczególnie mówić. W bibliotece imienia Wołodymyra Wernadskiego, gdzie jest przechowywana, mogą Państwu wiele opowiedzieć o jej mistycznej cudowności. Ewangelia mogła zginąć, przepaść. Jewhen CYMBALUK, obwód rówieński. Idea uczczenia 1160-lecia państwa ukraińskiego należy do studentów Narodowego Uniwersytetu „Akademia Ostrogska”. Swoją narodowo-patriotyczną postawę wyrazili w specjalnym apelu, który rozesłali po całej Ukrainie oraz za granicę. W szczególności studenci ostrogscy zaznaczają, że długotrwały okres ukraińskiej bezpaństwowości doprowadził do amnezji pamięci historycznej ludności naszego kraju. Swego czasu pierwszy Prezydent Ukraińskiej Republiki Ludowej. Księgę wywożono poza granice Ukrainy, ale ona znów wracała na swoją Ojczyznę. I czyż nie jest mistyką, że Ewangelia Peresopnicka, o której do 1991 roku wiedzieli chyba tylko specjaliści, stała się narodową świętością? A teraz porozmawiajmy o Stepanie Banderze. Słabowity, chory, ogólnie niepozorny z wyglądu, niskorosły człowiek staje się przywódcą OUN. Do tego takim przywódcą, o którym mówią na Ukrainie, na świecie, którego boi się Związek Radziecki, na którego poluje wszechobecne KGB. Rozważmy jego zabójstwo. Bandera wiedział, że przygotowują na niego zamach, jednak odprawił ochroniarza. Być może czuł, że czeka go śmierć, i chciał sam umrzeć, nie stwarzając nikomu zbędnych problemów. Albo takie coś. Zabójca Bandery, agent KGB Bohdan Staszynski, dosłownie w przeddzień budowy Muru Berlińskiego ucieka na Zachód, dobrowolnie się oddaje, opowiada o zabójstwie Bandery, pokazując hipokryzję „humanitarnego” radzieckiego kierownictwa. Ktoś powie: zbieg okoliczności. Ale czy nie za dużo takich zbiegów? — Możliwe. Lecz wróćmy do Pana utworów. „Dobra nowina od księżnej Żesławskiej” składa się z pięciu części. Każda z nich to swoista spowiedź. Początkowo spowiada się księżna Anastazja Żesławska, która zamówiła napisanie Ewangelii Peresopnickiej, dalej archimandryta Hryhorij, który kierował
zajmował się stworzeniem zabytku, po nim pisarz Mychajło Wasyłewycz, hetman Iwan Mazepa i wreszcie Taras Szewczenko. Przynajmniej o pierwszych trzech postaciach, które miały związek ze stworzeniem Pierwszej Księgi, wiadomo bardzo niewiele. Dlatego nasuwa się pytanie, na ile opisane w powieści wydarzenia odpowiadają realiom historycznym. — Ma Pan rację. O księżnej Żesławskiej, archimandrycie Hryhoriju i Mychajle Wasyłewyczu zachowały się jedynie fragmentaryczne dane. Ale one istnieją! To jak fragmenty mozaiki. Ja zaś postawiłem przed sobą zadanie zrekonstruowania tego mozaikowego obrazu, wpisując tam zarówno miłosno-romantyczną historię Iwana Mazepy, która w moim ujęciu nabiera nowego znaczenia, jak i Tarasa Szewczenkę w czasie jego dramatycznych poszukiwań duchowych. Co z tego wyszło, niech osądzi czytelnik. Przynajmniej starałem się maksymalnie wykorzystać fakty historyczne. — Tak samo, jak w powieści „Silni i samotni”? — Z „Silnymi i samotnymi” sytuacja jest bardziej skomplikowana. Przecież centralną postacią utworu jest Stepan Bandera. A o tym działaczu tyle mitów powymyślano! I wciąż wymyślają. Dlatego powieść posiada nie tylko dodatki naukowe, ale i liczne odsyłacze, gdzie wskazano, skąd wzięto ten czy inny fakt. — Jednak i w „Dobrej nowinie od księżnej Żesławskiej”, i w „Silnych i samotnych” jest niemało fikcji literackiej. — A jakże bez tego! To przecież utwory literackie, a nie naukowe. Na przykład nie wiem, czy Jelena Zahorowska, kochanka Mazepy, podarowała mu Ewangelię Peresopnicką. Ale o tym, że rodzina Zahorowskich mogła mieć związek (niechby nawet pośredni) z Pierwszą Księgą, świadectw jest aż nadto. Tak samo nie wiem, czy polski śledczy Waligórski prowadził z Banderą nieoficjalne rozmowy podczas przesłuchań, a jeśli prowadził, to o czym. Albo czy przychodził do Bandery duch Jaremy Wiśniowieckiego, kiedy „spotkali się” w więzieniu na Świętym Krzyżu. — A co to za „spotkanie”, skoro bohaterowie żyli w różnych epokach? — Rzecz w tym, że Jarema Wiśniowiecki został pochowany w krypcie Oleśnickich w podziemiach klasztoru na Świętym Krzyżu na Łysej Górze, która znajduje się na terenie województwa kieleckiego w Polsce. Jeśli ktoś z czytelników zaryzykuje wizytę tam, niech zejdzie do krypty Jaremy — przeżyje niezapomniane (mistyczne!) wrażenia. Tutaj, w tych podziemiach klasztoru, przebywał w więzieniu Bandera. Przecież w okresie międzywojennym dawny klasztor służył jako więzienie — do tego najokrutniejsze w ówczesnej Polsce. — „Spotkanie” Stepana Bandery i Jaremy Wiśniowieckiego, największego bohatera i największego zdrajcy Ukrainy, jest centralne w „Silnych i samotnych”. Ale czytając utwór, rozumiesz, że nie zamierza Pan ani usprawiedliwiać, ani potępiać tych bohaterów. Zresztą, podobnie jak innych postaci. Nawet przedstawiani przez Pana agent KGB Bohdan Staszynski czy syn „ojca Stalina” Jakow Dżugaszwili budzą współczucie. Zresztą w innych Pana utworach nie ma czysto pozytywnych czy negatywnych postaci. Każda z nich, właściwie, niesie i negatyw, i pozytyw. — Powiedziałbym tak: każdy niesie swój krzyż. A jaki on będzie — zależy od gry okoliczności i woli człowieka. — Zatem dwa utwory, w których analizuje Pan największe symbole Ukrainy, trafiły do czytelnika. Mychajło Słaboszpycki scharakteryzował powieść „Silni i samotni” jako prawdziwy szczyt literacki. Być może na nim Pan poprzestanie? Przecież dla Pana literatura — jak sam Pan deklaruje — to tylko hobby? — Nie wiem, jak z tymi szczytami i nizinami… A literatura to rzeczywiście hobby. Dlatego pewnie będę coś pisał. — A co konkretnie? — Mniej więcej rok temu publicznie zapowiedziałem, że napiszę powieść, nawet trylogię o Andym Warholu (Andriju Warhole) — amerykańskim artyście ukraińskiego (łemkowskiego) pochodzenia. Jednak… napisałem o Ewangelii Peresopnickiej i Stepanie Banderze. Jednak kiedyś ręce dojdą i do króla pop-artu. A teraz trzeba zajmować się bardziej prozaicznymi i, wybaczcie za patos, bardziej patriotycznymi rzeczami. Niedawno byłem jednym z tych, którzy zaproponowali, aby w przyszłym roku uczcić 1160-lecie ukraińskiej państwowości. Co z tego będzie — zobaczymy. Ale w Radzie Najwyższej Lilija Hryhorowycz już zarejestrowała projekt ustawy o obchodach tej daty. I temat zaczynają powoli omawiać. Być może napiszę coś literackiego i jednocześnie historyczno-dokumentalnego o początkach Ukrainy-Rusi. Jednak nie będę się zarzekał ani obiecywał. Rozmawiała Ołena SZULHA. Doktor filozofii, pierwszy prorektor Narodowego Uniwersytetu „Akademia Ostrogska”, profesor Petro KRALUK jest znany czytelnikowi-intelektualiście jako autor wyrazistych powieści historycznych o postaciach mało zgłębionych w literaturze ukraińskiej — Melecjuszu Smotryckim, książętach Ostrogskich i innych. Błyskotliwy znawca historii książęcego Wołynia, rzetelny badacz ukraińskiej tradycji intelektualnej w tym roku ukazał światu dwie książki: powieść poświęconą Peresopnickiej Pierwszej Księdze, „Ewangelia od księżnej Żesławskiej” — w wydawnictwie Drukarni Wołyńskiej oraz powieść o Stepanie Banderze „Silni i samotni” — w kijowskim wydawnictwie „Jarosławiw Wał”. Mychajło Słaboszpycki tak zareagował na pojawienie się nowej powieści: „Petro Kraluk napisał wyrazistą, artystycznie oryginalną powieść o Stepanie Banderze. I — nie tylko o nim. O ukraińskim paradoksie w historii. O losie ukraińskiego człowieka w infernalnym XX wieku. O miejscu Ukrainy w świecie. Wreszcie (takie wrażenie bywa tylko po lekturze utalentowanych utworów), prawie o wszystkim. Ta powieść stawia Petra Kraluka w pierwszym rzędzie współczesnych pisarzy ukraińskich. To — prawdziwy szczyt literacki”. Rozmawiamy więc z Petrem Mychajłowyczem o jego najnowszych utworach, które tradycyjnie dla autora odkrywają mało znane karty naszej historii.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung
