Zdjęcie Olesia Dmytrenki
Do sali sądu, niby łączniczka Z mojej sotni, schwytana w Luczy, Wchodzi Julia. A sędziemu brew Podskakuje, jak szczygieł na cierniu, I zapada cisza grobowa.
Wtem Julia wstała: „Sława Ukrainie!” I w sali wstała wojowników rota: „Bohaterom sława!”… Prokuratorów cienie Rozsypały się, i błyskawica sroga Rozbłysła w niebieskiej wyżynie, I stało się jasne: to nie sąd, a zemsta!
To zemsta za to, że ta żona gotowa Na prezydenckie wybory pójść I drugi raz wygrać! O bądź zdrowa, Odważna kobieto z sercem sieroty, I niech chachłów drażni twoja mowa, Państwowa i niepokonana, jak ty!
Krzyk na Chreszczatyku. W prawie złodzieje. Krzyczy państwa naszego hańba. Krzyczą offshore’y, bankowe kantory, Krzyczy chachoł paszczami trzema, Zamknięte oczy, nie, oczu nie ma, Są tylko gardła otwory u potwora.
Ten krzyk dudni w kasztanów gałęziach, Budynki głuchną, głuchną trotuary. Chachły i donieccy swoi moskale Ryczą: „Na prycze — Julię, na prycze!” Drżenie słychać w okiennym szkle, I słychać, jak drżą nad światem chmury, A pod ziemią — nieboszczycy zgniłe.
Krzyk na Chreszczatyku. Kolumna piąta Przekrzyczeć chce cały świat, Co rękę Julii podaje. Przeklęta Ameryka, Europa i chłopaki Kremlowskie niezadowoleni. Witajcie!
Znana kurwa cały rok krzyczała: „Zamknijcież panią w białym! Zamknijcie!” A dziś u Schustera przez płacz powiedziała: „Ja bym udusiła tego generała, Co Julię kazał zamknąć w klatkę”.
A prezydent swoje niewinne ręce, czyściutkie, obmywa, jak Piłat. A pan sędzia — Prawo z biczem przymusu! — Bezlicy, jak bez wskazówek cyferblat, Już pisze wyrok: „Zedrzeć biały płat Z podsądnej, niech ginie z rozpaczy, Niech wyrwą z niej serce czarne kruki Smutku, — niech nie wyjdzie zza krat”.
A przeciwnicy, intelektualiści, Co nazwali się narodu mieczem, I wszystkie swoje cierpienia wyśpiewali, I kobietę w białym ukamienowali, I oddali ją na sąd nikczemników. O, geniusze, naznaczeni złością Cudzego samolubnego umysłu, Nie biliście się z cholerą i dżumą, Bo wy sami — cholera i dżuma.
I ja wychodzę, niby z piekła, z sądu, Gdzie wypaliła się krew moja do cna, I nie idę do domu, tam stać będę, Przy więzieniu, niby ptak bez skrzydła; Będę czekał na zjawienie zbawienne, Będę stał na śmiertelnym chodniku, Dopóki Julia nie przejdzie obok mnie Na wolność w cierniowym wieńcu. 30.IX.2011. Kijów
Maschinelle Übersetzung
Ołeksij SZEWCZENKO, doktor nauk filozoficznych
O tempora, o moris! (O czasy, o obyczaje!) Cyceron
Do napisania tych notatek skłoniły mnie wydarzenia ostatnich miesięcy, które zapowiadają początek systematycznego „oczyszczania” opozycji i realne zagrożenie reanimacją najohydniejszych cech naszej stosunkowo niedawnej przeszłości. Moim głównym celem jest próba zrozumienia tego, co się z nami dzieje, przy czym nie chcę uciekać się do wyeksploatowanych określeń w rodzaju „autorytaryzm”, „totalitaryzm”, „dyktatura”. Chcę spróbować przeanalizować tę „przepaść”, ku której się teraz staczamy, z nieco nietypowej perspektywy — z punktu widzenia metafizyki moralności. Logika, na której opieram swój wybór, jest bardzo prosta. Za każdym ze zjawisk społeczno-politycznych stoją konkretni wykonawcy — ludzie o określonym typie psychicznym, systemie wartości (albo, w naszych warunkach, „pojęć”), horyzoncie intelektualnym i upodobaniach kulturowych. Jeśli mowa o otwarcie niedemokratycznych (choć to słowo jest już wyeksploatowane) reżimach, to do wspomnianych cech trzeba dodać opis charakterystycznych dewiacji tych ludzi. W tym punkcie w pełni zgadzam się z Erichem Frommem, że u początków takich reżimów zawsze są obecni zboczeńcy: patologiczni narcyzi, sadyści, nekrofile, maniacy i paranoicy władzy. Właśnie o tych zjawiskach chcę mówić, gdyż jestem przekonany, że anatomia tej ludzkiej destrukcyjności może wiele wyjaśnić w ogólnej, coraz to większej degradacji „moralności”, której jesteśmy świadkami. Skąd pochodzi sam termin „nieprzyzwoite rozkosze”, który, jak sądzę, jest kluczowy dla zrozumienia istoty tej destrukcyjności? Dla przypomnienia powiem, że ten termin trafnie wykorzystał bardzo popularny słoweński filozof i kulturoznawca-psychoanalityk S. Žižek, aby wyjaśnić osobliwości wspomnianych wyżej reżimów politycznych. Kontynuując linię E. Fromma (choć bez powoływania się na niego) w badaniach nad psychopatologią społeczną, włącza on w orbitę swoich badań wymiary Pragnienia i Rozkoszy, które w ten czy inny sposób są związane z Przemocą i nieuchronnie towarzyszą wszystkim „kierunkom władzy”. Krótko streszczając istotę idei S. Žižka dotyczących związku między rozkoszą a przemocą, można powiedzieć następująco. Jeśli taka przemoc jest sformalizowana i ściśle uregulowana przez instytucje i normy prawne (jak w państwach demokratycznych), to udział możliwych perwersyjnych przyjemności dla ludzi zostaje sprowadzony do kontrolowanego minimum. (Choć żaden ustrój polityczny sam nie może uchronić przed pojawianiem się takich dewiacji. Przypomnijmy tortury w więzieniu w Guantanamo.) Istnieje jednak typ społeczeństw, w których taka rozkosz jest faktycznie zalegalizowana. Takim, zdaniem S. Žižka, jest „totalitaryzm”, charakteryzujący się totalną psychopatologią, którą władza uczyniła niemal obowiązkiem zarówno dla katów, jak i ofiar. Cecha „nieprzyzwoitości”, która w tego rodzaju reżimach koniecznie towarzyszy wszystkim scenariuszom Pragnienia, wiąże się z niszczeniem zwyczajowych norm — instytucjonalnych, prawnych, moralnych, religijnych. Z kolei takie niszczenie prowokuje potężny wyrzut mrocznej energii i tworzy atmosferę świętowania wolności od wszystkich dawnych ograniczeń. W kontekście tego scenariusza Pragnienia niemiecki faszyzm i radziecki stalinizm są spokrewnione nie tylko skalą przemocy, ale też wybuchem nieprzyzwoitości, który tej przemocy towarzyszy. Aby nie męczyć czytelnika wykładem tej nieco nietypowej dla politologii teorii totalitaryzmu, chcę od razu utrwalić w świadomości tezę, że po 2010 roku zaczęliśmy żyć pod znakiem wspomnianej nieprzyzwoitości, a stalinowski „zapach”, który dosłownie unosi się w powietrzu i przenika znaczące wydarzenia polityczne (przede wszystkim chodzi o procesy Jurija Łucenki i Julii Tymoszenko), wprost wynika z legalizacji nieprzyzwoitości w skali ogólnopaństwowej, z totalnego wyśmiewania zniszczonych instytucji, norm i zasad człowieczeństwa. Tym „orgiastycznym” charakterem w umacnianiu Zła nowy reżim różni się od pełzającego, matowego, biurokratyczno-analnego autorytaryzmu Leonida Kuczmy. Pamiętam pierwsze wrażenie ze zderzenia z tą nieprzyzwoitością. Po zwycięstwie w wyborach w 2010 roku zwycięzcy urządzili niemal dwutygodniowy sabat na placu Łesi Ukrainki (przy KWW). Przez cały ten okres ubrani w ciemne, pijane donieckie lumpy chodzili po Peczerśku jak konkwistadorzy, którym miasto (którego większość mieszkańców, nota bene, odrzuciła ich kandydata) zostało oddane na łup. To było prawdziwe „święto czarnuchów”. Huczała ogłuszająca muzyka, z mikrofonów rozbrzmiewały te same histeryczne okrzyki o zwycięstwie Wiktora Janukowycza, które tak przypominały niemieckie „Heil!”. Mimowolnie porównywałem odczucia z tego sabatu z tymi, które ogarniały mnie podczas Pomarańczowej Rewolucji, kiedy ludzie mieli jasne twarze i kiedy wszyscy naiwnie wierzyli w nadejście utopijnej epoki „Królestwa
Zakończenie na str. 2
Maschinelle Übersetzung
Zakończenie. Początek na str. 1 NIEPRZYZWOITE ROZKOSZE WŁADZY
Dobra”. W 2010 roku wszystko było inaczej. Teraz z głębi dusz wydobywało się wszystko, co ciemne i wstrętne. Była to orgia agresywnego rewanżu, a przybysze całym swoim wyglądem i zachowaniem mówili: “My was “załatwiliśmy” i my was “będziemy mieć”. W odróżnieniu od mesjańskiej eschatologii Majdanu, tutaj unosił się duch Apokalipsy. I właśnie teraz rozkwitł on bujnym kwiatem. Pod koniec artykułu jeszcze wrócę do opisu tej atmosfery, wszystkich “ekscesów nieprzyzwoitości”, którymi jest nasycona. Teraz poruszę tylko te ich przejawy, które bezpośrednio wiążą się z procesami sądowymi nad J. Łucenką i J. Tymoszenko i które, z kolei, są skutkami niszczenia fundamentów niezależnego systemu sądowniczego. Często te procesy, ze względu na ich absurdalność i bezzasadność oskarżeń, nazywa się “kafkowskimi”, jednak to zestawienie jest powierzchowne. Przecież główny patos powieści “Proces” F. Kafki polega na utrwaleniu “nieprzyzwoitej podszewki Prawa” (S. Žižek), przy czym Prawa jako takiego, ponieważ zawsze zawiera ono w sobie domniemanie winy każdego z nas i możliwość niesprawiedliwej Przemocy wobec każdego z nas. Dzisiejsze zaś ukraińskie sądownictwo w osobie Sądu Peczerskiego po prostu podmienia Prawo (ze wszystkimi jego “podszewkami”) Nieprzyzwoitą Sadystyczną Orgią. W tym wyeksponowaniu nieprzyzwoitości zwykła prawnicza kazuistyka nie odgrywa już żadnej roli. Co więcej, w ramach widowisk w rodzaju “Wołk-show”, “Kiriejew-show” czy “Frołowa-show” znęcają się nad nią tak samo, jak nad osobami oskarżonych. Dlaczego w tych warunkach tak natrętnie przypominają się stalinowskie procesy? Bo te ostatnie również były triumfem nieprzyzwoitości w czystej postaci. Nieprzyzwoitość polegała na imitacji rozprawy sądowej, wtedy sąd przekształcano w spektakl, farsę, gdzie każdy grał przypisaną mu rolę — prokurator Wyszyński, świadkowie, sami oskarżeni, którzy biorą udział w fantasmagorycznym scenariuszu samooskarżenia. Wreszcie, Główny Widz — Józef Wissarionowicz, który lubił ze swojego osobistego fotela obserwować ten, specjalnie dla niego wystawiony, spektakl, czerpiąc przy tym wszelkie możliwe przyjemności, w tym estetyczną. (Jeśli już poruszyliśmy ten nieprzyzwoity rodzaj wodzowskiego “voyeuryzmu”, to porównanie obecnych politycznych figurantów z “Wodzem narodów” daje nam możliwość wykrycia ciekawego podobieństwa w propagandowej retoryce, która “uzasadnia” wszystkie te sadystyczne orgie. U Stalina — wspaniały program budowy socjalizmu poprzez “industrializację i kolektywizację”, u Janukowycza — “reformy” jako instrument wejścia w “świetlaną europejską przyszłość”. U Józefa Wissarionowicza — ideologema “zaostrzenia walki klasowej i poszukiwania “wrogów ludu”, którzy przeszkadzają w tym “ruchu naprzód”, u Wiktora Fiodorowicza — “bezwzględna walka z korupcją” oraz straszliwa przysięga ukarania wszystkich, którzy stawiają opór temu “oczyszczeniu władzy i społeczeństwa”. W stalinowskiej propagandzie — teza “Las rąbią — wióry lecą” albo “Lepiej niech ucierpi stu niewinnych, niż przepuścić jednego wroga”, a w propagandowych perłach rodzimej władzy — “Nie może przecież sprawa jakiejś tam J. Tymoszenko przeszkodzić naszemu wejściu do wspólnoty europejskiej?!”. Czyż nie jest pokrewny ten nowo upieczony ideologiczny chłam ze współczesną propagandową maszyną ukraińskiej władzy z “wysokimi” klasycznymi wzorcami epoki stalinizmu? I czyż nie to podobieństwo stylów politycznych skłania szczególnie wrażliwych na tę “pokrewieństwo nieprzyzwoitości” do stawiania pomników Stalinowi? Ale o tym nieco później.) Powtarzam, bardzo podobna sytuacja jest również w głośnych sprawach Jurija Łucenki i Julii Tymoszenko. Jedna różnica — poziom głównych aktorów tego widowiska. Na przykład, prawnik starej szkoły Wyszyński był po prostu Cyceronem w porównaniu z prokuratorskimi kadrami rodzimego “chowu” z ich zdumiewającą mieszanką nieporadności i prawniczego nieuctwa. Ale jeśli od tych różnic abstrahować, to podobieństwo do procesów z 1937 roku jest po prostu uderzające. Całkowita pogarda dla wyjaśnienia Prawdy w procesie rozprawy sądowej i prawnej istoty sprawy, napisany z góry a priori wyrok i nieprzyzwoity posmak triumfu sadystycznych impulsów — oto co łączy tamte odległe stalinowskie procesy z głośnymi sprawami J. Łucenki i J. Tymoszenko. Przecież w rzeczywistości sąd nad przeciwnikami politycznymi to typowy przypadek “poniżenia” w strefie, a wszystkie niuanse tych procesów — nieskończone mnożenie takich rytualnych upokorzeń przeciwników politycznych. Na przykład, bezsensownie jest szukać w płaszczyźnie prawnej odpowiedzi na pytanie, dlaczego Jurija Łucenkę trzymają w areszcie bez wydania wyroku już osiem miesięcy. Ale tę odpowiedź można łatwo uzyskać z analityki ogólnej nieprzyzwoitości, zrozumienia istoty “nieprzyzwoitych przyjemności”, wśród których “pani Zemsta” zajmuje uprzywilejowane miejsce i w których sadystyczne powtórzenia odgrywają pierwszorzędną rolę. (Nawiasem mówiąc, w utworach markiza de Sade ofiary męczy się poprzez nakręcanie powtarzalnego monotonnego mechanizmu tortur. Właśnie taki monoton możemy obserwować w sprawie J. Łucenki. Słowo klucz tych tortur — mechanizm odmowy na każdą prośbę oskarżonego, przy czym odmowy bez żadnego merytorycznego rozpatrzenia. Odmowy zmiany środka zapobiegawczego, odmowy wyłączenia sędziów i prokuratorów, odmowy udzielenia normalnego leczenia itd. Nawiasem mówiąc, głodówka i choroby Łucenki nadzwyczaj zwiększyły możliwość tych sadystycznych znęcań się.) Sytuacja z Tymoszenko jest jeszcze bardziej wymowna. W jej przypadku mamy ten sam zestaw chwytów. To samo bezsensowne aresztowanie. Ta sama seria odmów (wraz z odmową zmiany środka zapobiegawczego) bez żadnych ku temu podstaw prawnych. Sytuacja z nagłą chorobą Julii Tymoszenko i wszystkie sadystyczne gry sądu wokół tego wydarzenia (odmowa dopuszczenia osobistego lekarza, kolejna odmowa zmiany środka zapobiegawczego) przekształcają ten proces w “klon” procesu nad J. Łucenką. Tutaj wszystko powtarza się, jak w złym śnie. Jednak sprawa Juli daje organizatorom całego procesu dodatkowe możliwości również dlatego, że jest ona kobietą. Przy czym kobietą wyrazistą i nawet, jak powiedziała jej “profesjonalna” prześladowczyni I. Bohosłowska, “charyzmatyczną”. W ogóle “genderowy” aspekt “tymoszenkofobii” i u mężczyzn, i u kobiet — to bardzo ciekawy temat dla socjopsychologa. (Ja go poważnie nie będę poruszał, chociaż już powierzchownie jest oczywiste, że sprawa tkwi w połączeniu elementarnej zazdrości i prymitywnego męskiego seksizmu.) Ale teraz chcę zwrócić uwagę na to, jakie dodatkowe możliwości dla sadystycznych igraszek daje fakt przynależności oskarżonej do płci żeńskiej. Przecież dla całej armii “tymoszenkofobów” tak wspaniale jest zobaczyć tę kobietę, uznaną za jedną z najbardziej atrakcyjnych i seksownych polityczek na obszarze poradzieckim, w kolejce po więzienną zupę. Kiedy słyszę skandowanie opłaconych przedstawicieli plebsu, kierowanych przez przewodniczącego Związku Wojskowego pana O. Kałasznikowa (czyj duch wojskowy jest szczególnie silny, kiedy trzeba pobić młodą dziennikarkę), “Julę na pryczę! Julę na pryczę!”, — rozumiem tajne pragnienie tego plebsu. To pragnienie całkowicie pokrywa się z pragnieniem władzy — czerpać przyjemność z upokorzenia pięknej, pewnej siebie i “glamour” kobiety, zobaczyć ją zdeptaną i dosłownie rozmazaną “po ścianie”. Tutaj nieprzyzwoita przyjemność jest analogiczna do tej, którą odczuwał tłum podczas publicznych egzekucji ludzi, niegdyś zbliżonych do władzy czy to w czasach średniowiecza, czy to w czasach dyktatury jakobińskiej, czy podczas stalinowskich “czystek”. Mechanizm tej przyjemności jest zawsze ten sam: widowisko obalenia niegdyś wszechwładnego władcy w Nicość, w kupę śmieci. Podobne obalenie pieści “Ego” człowieka z tłumu, czyni go ważniejszym. Nieprzyzwoita, “wstrętna” radość wynika z tej samej mieszanki zazdrości i zemsty na odnoszących sukcesy, na tych, którzy wyróżniają się z tego tłumu. (Nawiasem mówiąc, ten mechanizm dokładnie ujawnił A. S. Puszkin w swoim znanym komentarzu, dlaczego tłum lubi czytać “demaskacje” wad wielkich. “On jest nikczemny — tak jak my, on jest obrzydliwością”}
— tak jak i my” — oto podstawa tej nieprzyzwoitej radości, wskazana przez poetę. Aby zobaczyć wyraz takiej rozkoszy, wystarczy przeczytać niektóre komentarze przedstawicieli jednokomórkowych społecznych zombie, które towarzyszą informacjom o przebiegu procesu Julii Tymoszenko. Wszystkie te powtarzające się, monotonne komunikaty o „Julce-złodziejce”, która z Paszą Łazarenką okradała Ukrainę i dla której wreszcie nadszedł czas, by pójść za swoim patronem na pryczę. W ogóle wszystkie podobne internetowe „graffiti” mają głęboko analny charakter. Internet jest tu jak sedes, do którego zrzucają umysłowe i słowne odpady. Charakterem nieprzyzwoitości niczym nie różni się od napisów na płotach ze znanymi wszystkim słowami. A jeśli chodzi o proces sądowy Julii, to ta nieprzyzwoitość nabiera cech infantylnego sadyzmu, który skłania dziecko do odrywania skrzydełek owadom. W tym sensie charakterystyczny jest passus jednego z użytkowników o tym, że „my z Julii zdejmiemy skórę jak z żaby i zobaczymy, jaka ona królewna”. Przytaczam całą tę ohydę tylko w jednym celu — by zademonstrować, że jest nią przepełnione całe nasze życie publiczne i polityczne, które wypełnili zboczeńcy wszystkich maści i którzy wciągają kraj w korkociąg swoich brudnych orgii. Dla scharakteryzowania atmosfery społecznej lat 90. często używano słowa „bezprawie”. Słowo to jest niemal synonimem pojęcia „ekscesu”, rzeczywiście, obecnie możemy obserwować pewne déjà vu tamtego czasu. Różnica polega jedynie na tym, że wspomniane bezprawie istniało w jakiejś „równoległej rzeczywistości”, jakby w cieniu sfery publiczno-politycznej. Teraz stało się normą życia politycznego, rodząc wszystkie rodzaje „ekscesów”, o których wspomniałem już na początku tego artykułu. Po zburzeniu wszystkich podstawowych zasad życia społecznego (Konstytucji, Sądu, Parlamentu) jakby dano „znak” do przyzwolenia na szydzenie ze wszystkich innych instytucji, zasad i wartości. I zaledwie w nieco ponad rok swoich rządów obecny reżim dostarczył wszelkich możliwych odmian „ekscesów” takiego znęcania się. Ekscesów, które wykraczają poza „szarikowską” nieoświeconość państwowych wysokich urzędników. Ekscesów azjatyckiego demonstracyjnego luksusu konsumpcji przez te same osoby na tle degradacji gospodarczej i zubożenia ludności (z Międzygórzami, helikopterami, złotymi sedesami). Ekscesów kłamstwa i politycznej demagogii, która niczym woalka otula tę wachanalię. (Wspominałem już propagandowy bełkot o demokratycznych „reformach” i „walce z korupcją” w sytuacji ustanawiania typowego państwa policyjnego.) Ekscesów bezkarności. (Przykładów z wszelkimi Łandykami i innymi mordercami-bananową młodzieżą, którzy demonstrują smakowanie procesu szydzenia z wartości ludzkiego życia, jest aż nadto.) Ekscesów lekceważenia norm prawnych i ludzkiej godności w naszych sądach, o których właśnie mówiliśmy. Ekscesów całkowitego rozkładu moralnego tak zwanej elity (przykład — sytuacja w ukraińskim parlamencie, w większości przekształconym w zbiorowisko niemoralnych degradatów). Ekscesów zniewagi wobec ojczystej historii. (W tym kontekście mianowanie ukrainofoba D. Tabacznyka ministrem oświaty — to typowy wzorzec takiego szydzenia, jakiś „zbiorowy orgazm” ludzi pewnego sortu z powodu takiego narodowego upokorzenia. A czyż inaczej można interpretować stawianie pomników Stalinowi i legalizację radzieckich czerwonych sztandarów, czyż to nie plwociny „w twarz” patriotom tego kraju?) Ekscesów otwartej politycznej czarnuchy (pani Bohosłowska jest tu poza konkurencją). Ekscesów zastraszania i demonstrowania siły (cały proces etapowania Julii Tymoszenko do aresztu śledczego z setkami „berkutowców” i „dyżurowaniem” dziesiątek autobusów z nimi pod namiotami opozycji na Chreszczatyku pozostaną wzorcem tego orwellowskiego „buta depczącego czyjąś twarz”). Paradę tych ekscesów można mnożyć w nieskończoność, wszystkie one należą do jednego stylu myślenia i praktyk politycznych, za którymi kryją się nieprzyzwoite igraszki możnowładców. Te ekscesy kuszą swoją samowolą, redukcją całej złożoności bytu społecznego do zniewolenia i przemocy. Wciągają w swój szalony wir cały kraj i przybliżają go do strefy absolutnego zła. Jednak to zło pozbawione jest jakiegokolwiek aureoli romantycznej demonizacji. Natura tego Zła polega na absurdzie bezstrukturalności, a nie na nadmiernej koncentracji władzy w rękach Dyktatora. Dlatego dokładniejszym obrazem tego Zła mogą służyć nie tyle katownie z więźniami (choć one też), co obraz kloaki lub wysypiska śmieci. Mój ulubiony filozof epoki radzieckiej Merab Mamardaszwili w swoim przejmującym prowidencjalizmie nazywał takie stany społeczne „katastrofą antropologiczną”. Używał tego terminu w odniesieniu do radzieckiej rzeczywistości. Jednak ta charakterystyka jest szczególnie trafna w odniesieniu do procesów, które zachodzą na naszych oczach. W tych warunkach zasadne pozostaje pytanie: „Czy jest wyjście z piekła tej antropologicznej katastrofy?” Ten filozof mawiał, że z piekła zawsze wraca się z pustymi rękami. A wielki Dante ostrzegał, że u wejścia do piekła trzeba zostawić wszelką Nadzieję. Jednak ja nadal mam nadzieję (może i głupio), że ten zbiorowy mrok jednak się rozwieje. Ta nadzieja opiera się na tym, że „systemowe” metafizyczne Zło nie zostawia ludziom ani najmniejszego „luzu”, gdzie można by się przed nim schować. Ale dzięki tej swojej natarczywości ono po prostu anihiluje, niszcząc samo siebie. Ołeksij SZEWCZENKO, doktor nauk filozoficznych, Kijów. Kadr z filmu Stanleya Kubricka „Oczy szeroko zamknięte”
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
nicy. Próba izolowania przez władzę swojego oponenta świadczy o niegotowości ekipy Janukowycza do uczciwej, konkurencyjnej walki o sympatię wyborców, o chęci oczyszczenia obozu opozycyjnego w przededniu wyborów parlamentarnych”. 15:17. Oświadczenie Ukraińskiej Partii Ludowej w sprawie wyroku dla Julii Tymoszenko Ukraińska Partia Ludowa uważa proces sądowy i wydany Julii Tymoszenko wyrok za przejaw politycznych prześladowań sił opozycyjnych, co jest sprzeczne z praktyką każdego demokratycznego kraju. Ukraińska Partia Ludowa podkreśla: wszystkie działania strony oskarżającej, a także liczne naruszenia praw strony broniącej podczas rozpatrywania sprawy, są niczym innym jak demonstracją pogardy obecnej władzy politycznej wobec zasad sprawiedliwego sądownictwa i prawa obywatela do ochrony sądowej. Swoimi działaniami obecna władza stwarza warunki do międzynarodowej izolacji kraju, wyrządza niepowetowaną szkodę wizerunkowi państwa i stawia pod znakiem zapytania zawarcie umowy stowarzyszeniowej z UE, a potencjalne straty ekonomiczne z takiej izolacji znacznie przewyższają szkodę, o której mowa w wyroku dla Tymoszenko. Oprócz tego Ukraińska Partia Ludowa podkreśla: obok Tymoszenko na ławie oskarżonych powinien zasiąść każdy, kto w różnych czasach zdradzał interesy narodowe Ukrainy: zawierał umowy charkowskie, oddawał broń jądrową, Flotę Czarnomorską, oszczędności wkładców Oszczadbanku ZSRR oraz aktywa Związku Radzieckiego. Jeśli manipulacje przy gałęzi władzy sądowniczej w interesie jednej siły politycznej będą trwały, doprowadzi to do utraty legitymacji ekipy rządzącej i, co nie jest wykluczone, do niepokojów społecznych. Odpowiedzialność za taki rozwój wydarzeń w kraju będzie w pełni ponosić obecna władza. 15:31. Ołeh Tiahnybok: Na pierwszy plan w przeciwstawianiu się reżimowi Janukowycza wychodzi społeczność „Wszyscy Ukraińcy rozumieją, że wyroku dla Tymoszenko nie wydał sąd, a reżim Janukowycza, który zmierza do totalnej uzurpacji wszystkich gałęzi władzy i ustanowienia na Ukrainie państwa policyjnego. Bo w rzeczywistości, oskarżając Tymoszenko o zdradę interesów narodowych w sferze gazowej, reżim Janukowycza stale demonstruje gotowość do handlowania narodowym systemem przesyłu gazu na rzecz oligarchów, którzy utrzymują ten reżim” — skomentował dzisiejszy wyrok dla Julii Tymoszenko przewodniczący Ogólnoukraińskiego Zjednoczenia „Swoboda” Ołeh Tiahnybok. Oświadczył on: „Po wyroku dla Tymoszenko na pierwszy plan w przeciwstawianiu się reżimowi Janukowycza wychodzi społeczność. Ukraińcy muszą zrozumieć: tylko wspólna strategia, skierowana na odsunięcie od władzy reżimu Janukowycza, samoorganizacja i bezkompromisowość w walce mogą zabezpieczyć społeczeństwo przed dyktaturą oligarchiczną”. 15:26. Prezydent Ukrainy Wiktor Janukowycz uważa, że dzisiejsza decyzja sądu w sprawie byłej premier Julii Tymoszenko nie jest ostateczna. Powiedział o tym na wspólnej konferencji prasowej z prezydentem Republiki Słowenii Danilem Türkiem w Kijowie. Według słów W. Janukowycza, wyrok sądu opierał się na obowiązującym Kodeksie postępowania karnego z 1962 roku. „Ale to nie jest ostateczna decyzja — przed nami Sąd Apelacyjny i bez wątpienia to, jaką podejmie decyzję i w ramach jakiego ustawodawstwa będzie ją podejmował, będzie miało wielkie znaczenie” — powiedział. W. Janukowycz zauważył, że sprawa J. Tymoszenko przypadła obecnej władzy w spadku po poprzedniej, ponieważ śledztwo zostało wszczęte po decyzji RBNiO w lutym 2009 roku: „Dlatego ona (sprawa) była badana przez organy ścigania i logicznie zakończyła się decyzją sądu. Bez wątpienia decyzja sądu była w ramach istniejącego Kodeksu postępowania karnego”. Kronikę wydarzeń sporządzono na podstawie doniesień UNIAN, RIA „Nowosti”, „Ukraińskiej prawdy”, centrów prasowych
Maschinelle Übersetzung
13:07. Tymoszenko: Do Ukrainy powrócił rok 37. Była premier Ukrainy Julia Tymoszenko uważa, że wyrok sądowy w sprawie karnej dotyczącej umów gazowych z 2009 roku świadczy o powrocie Ukrainy do czasów masowych represji, które dokonywały się w latach 30. XX wieku. O tym Julia Tymoszenko oświadczyła zaraz po tym, jak przewodniczący w sprawie sędzia Sądu Rejonowego Peczerskiego Rodion Kiriejew ogłosił jej wyrok. „Do Ukrainy wraz z tym wyrokiem, ze wszystkimi represjami wobec obywateli, powrócił rok 37. Wszyscy muszą dzisiaj być silni” — oświadczyła J. Tymoszenko. Była premier zwróciła się również przez obecnych na sali przedstawicieli mediów do wszystkich obywateli, „ludzi dobrej woli na Ukrainie” z apelem o ochronę kraju przed autorytarnym reżimem. 13:30. Sekretarz generalny Rady Europy Thorbjørn Jagland uważa, że decyzje polityczne powinien oceniać parlament, a nie sąd: „W demokracji osądy o decyzjach politycznych powinny być pozostawione parlamentowi i wyborcom, a nie sądom” — oświadczył sekretarz generalny Rady Europy. T. Jagland wyraził nadzieję, że zaproponowane niedawno zmiany do Kodeksu karnego Ukrainy uczynią niemożliwymi takie procesy sądowe w przyszłości. 14:33. Unia Europejska uważa wyrok Tymoszenko za politycznie motywowany. O tym oświadczyła przedstawicielka Komisji Europejskiej Maja Kocijančič, która odczytała wspólne oświadczenie krajów UE. „Sąd nie odpowiadał międzynarodowym standardom w tym, co dotyczy sprawiedliwego, transparentnego i niezależnego procesu prawnego, do czego wielokrotnie wzywaliśmy w poprzednich oświadczeniach” — powiedziała dziennikarzom w Brukseli. Według M. Kocijančič, Unia Europejska jest „głęboko zaniepokojona” wyrokiem J. Tymoszenko. 14:34. Bruksela ma nadzieję… Komisja Europejska liczy na to, że ostateczna decyzja w sprawie Julii Tymoszenko zapadnie po apelacji, a także procesie dekryminalizacji. O tym, komentując wyrok w sprawie byłej premier Ukrainy Julii Tymoszenko, oświadczył członek Komisji Europejskiej ds. rozszerzenia i polityki europejskiego sąsiedztwa Štefan Füle w Brukseli. „Nikt nie może trafić do więzienia na podstawie już przestarzałego ustawodawstwa. I rozwiązanie, bez wątpienia, musi zostać znalezione” — cytuje Š. Füle „Ukraińska Prawda”. 14:54. Ashton: UE głęboko rozczarowana… Unia Europejska oświadcza, że wyrok wobec byłej premier Julii Tymoszenko potwierdził wybiórczość stosowania sprawiedliwości na Ukrainie — o tym mowa w oświadczeniu Wysokiej Przedstawiciel UE ds. wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa Catherine Ashton w imieniu Unii Europejskiej. „UE jest głęboko rozczarowana wyrokiem Sądu Rejonowego Peczerskiego Ukrainy w sprawie Julii Tymoszenko. Wyrok wydano po procesie, który nie odpowiadał międzynarodowym standardom dotyczącym uczciwości, przejrzystości i niezależności procesu prawnego, do czego wielokrotnie wzywałam w moich poprzednich oświadczeniach” — zaznaczyła C. Ashton. Według niej, jest to szczególnie rozczarowujące na tle przewodnictwa Ukrainy w Komitecie Ministrów Rady Europy. C. Ashton w imieniu Unii Europejskiej wezwała kompetentne ukraińskie organy władzy do zapewnienia uczciwego, przejrzystego i bezstronnego procesu podczas apelacji w sprawie J. Tymoszenko oraz w sprawach innych członków byłego rządu. Przy tym prawo do apelacji nie powinno prowadzić do jakichkolwiek ograniczeń dotyczących udziału oskarżonych w kolejnych wyborach na Ukrainie, w szczególności w wyborach parlamentarnych w 2012 roku. C. Ashton podkreśliła, że Unia Europejska będzie uwzględniać to w swojej polityce wobec Ukrainy: „To, jak ukraińska władza ogólnie będzie szanować uniwersalne wartości i rządy prawa oraz, w szczególności, jak będzie postępować w tych sprawach, niesie ryzyko głębokiego wpływu na stosunki dwustronne UE—Ukraina, włącznie z zawarciem umowy stowarzyszeniowej, naszym dialogiem politycznym i naszą ściślejszą współpracą”. 14:51. W Moskwie postanowili wykorzystać stanowisko UE w sprawie Tymoszenko na swoją korzyść. Wyrok wobec byłej premier Ukrainy Julii Tymoszenko nie daje Kijowowi żadnych argumentów w dyskusjach z Rosją dotyczących gazu. O tym wiceprzewodniczący Dumy Państwowej FR, prezydent Rosyjskiego Towarzystwa Gazowego Walerij Jaziew powiedział dziennikarzom w Moskwie. Zaznaczył, że wydany wyrok jest „niespodziewanie surowy i niezwykły”. „Z drugiej strony, ta decyzja w żadnym stopniu nie może być argumentem w naszych dyskusjach dotyczących ceny gazu” — podkreślił W. Jaziew. Według niego, władze Ukrainy spróbują wykorzystać tę decyzję w negocjacjach z Moskwą. Wyraził opinię, że taka decyzja skomplikuje stosunki Ukrainy z UE: „Unia Europejska skłonna jest rozpatrywać to jako polityczną rozprawę, dlatego dla Ukrainy, która wstąpiła do wspólnoty energetycznej i bierze udział w procesach eurointegracyjnych, prawdopodobnie skomplikuje to pozycję negocjacyjną”. 15:13. MSZ Francji już sugeruje… Paryż uważa wyrok wobec byłej premier Ukrainy Julii Tymoszenko za dowód politycznej motywacji jej prześladowania i wzywa ukraińskie władze do przestrzegania Konwencji o prawach człowieka przy apelacji obrony. O tym oświadczył rzecznik Ministerstwa Spraw Zagranicznych Francji Bernard Valero na konferencji prasowej w Paryżu, przekazuje RIA „Nowosti”. 16:12. MSZ Niemiec: Wyrok Tymoszenko nie przejdzie bez echa dla Ukrainy. Jak podaje RIA „Nowosti”, minister spraw zagranicznych RFN Guido Westerwelle oświadczył: „Dzisiejszy wyrok wobec byłej premier Julii Tymoszenko dla Ukrainy jest powrotem wstecz. Rzuca on cień na system prawny w kraju. To nie przejdzie bez echa dla naszych (Niemiec) stosunków z Ukrainą i dla stosunków Ukrainy z Unią Europejską”. Według G. Westerwellego, Niemcy będą „bardzo uważnie” obserwować, jak w Kijowie będą postępować z innymi byłymi członkami Gabinetu J. Tymoszenko. 13:16. „Nasza Ukraina”: Wyrokiem ustanowiono autorytaryzm. Wyrokiem przeciwko byłej premier Julii Tymoszenko, który został wydany 11 października, reżim władzy na czele z Wiktorem Janukowyczem ostatecznie ustanowił na Ukrainie autorytaryzm. O tym mowa w oświadczeniu „Naszej Ukrainy”, opublikowanym przez służbę prasową partii: „Nasza Ukraina” kategorycznie potępia bezprawny wyrok przeciwko Julii Tymoszenko i rozpatruje go jako akt politycznych represji reżimu przeciwko jednemu z liderów opozycji. Dzisiaj doszło do rozprawy nie z konkretną osobą. Dokonano zamachu na ukraińską demokrację i każdego z nas… Dla tego reżimu punkt bez powrotu został przekroczony. Obecna władza przygotowała sobie taki los, jaki wyznaczyła J. Tymoszenko. Żadne autorytarne działania nie pozwolą władzy uniknąć odpowiedzialności za swoją działalność”. Również partia wyraża wsparcie dla partnerów politycznych z Bloku Julii Tymoszenko i innych sił opozycyjnych oraz wyraża swoją gotowość do wspólnych działań oporu w nowych okolicznościach politycznych. 14:25. Kliczko uważa, że Janukowycz popełnił „polityczne harakiri”. Lider partii „Udar” Witalij Kliczko oświadcza, że wyrok sądowy wobec byłej premier Julii Tymoszenko jest politycznym harakiri ukraińskiej władzy. W. Kliczko, który obecnie przebywa z wizytą roboczą w USA, oświadczył, że rozpatruje ten wyrok jako rozprawę z jednym z politycznych oponentów władzy. Będzie poruszał kwestię represji wobec opozycji na Ukrainie na wszystkich spotkaniach z amerykańskimi wysokimi urzędnikami. W. Kliczko zauważył, że „w każdym cywilizowanym kraju za swoje polityczne błędy i decyzje politycy ponoszą odpowiedzialność polityczną, a nie siedzą w więzieniu”.
Po tym, jak o godzinie 13:00 11 października 2011 roku sędzia Sądu Rejonowego Peczerskiego Rodion Kiriejew ogłosił wyrok dla byłej premier Julii TYMOSZENKO — 7 lat więzienia, 3 lata pozbawienia prawa do zajmowania stanowisk władzy plus odszkodowanie w wysokości 1 516 365 234,94 hrywien dla NAC „Naftohaz” oraz 4512 hrywien za przeprowadzenie ekspertyz sądowych, świat informacyjny dosłownie wybuchł komentarzami. Oczywiste jest, że temat ten na długo stanie się wiodącym w mediach oraz w światowej sieci: śledzą go najbardziej poważane instytucje. Przedstawiamy tutaj najbardziej znamienne materiały, które pojawiły się na stronach agencji informacyjnych w ciągu trzech godzin 11.10.2011 roku.
Maschinelle Übersetzung
Anatolij Szewczenko, pisarz
Zakończenie. Początek w nr 40 z 2011 r.
Pierwszą rzeczą, która obecnie oszałamia naszych obywateli i gości z zagranicy, jest prawdziwe dziwowisko w cywilizowanym świecie: w niepodległym państwie ukraińskim rząd prowadzi posiedzenia nie w państwowym języku ukraińskim, lecz w języku sąsiedniej Rosji, premier, dwóch (było trzech) wicepremierów i niektórzy ministrowie go ignorują. Tymczasem język, jak wiadomo, to nie tylko środek komunikacji, ale także istotny komponent świadomości człowieka, a ponadto odgrywa ważną rolę w budowaniu państwa. Wszystkiemu temu u nas na wszystkich szczeblach społeczeństwa nie nadaje się należytego znaczenia. Nierzadko jesteśmy narodowo upokarzani, a my niemal dziękujemy za łaskę i nie mówimy: „Bóg wam w pomoc”. W rosyjskich filmach, zwłaszcza w serialach, jeśli bohater jest Ukraińcem, to niechybnie językowy pokurcz lub po prostu łotr. Ale my sami często się poniżamy, kompromitując siebie. We wrześniu tego roku w Federacji Rosyjskiej szeroko obchodzono stulecie śmierci w wyniku aktu terrorystycznego w Kijowie premiera P. Stołypina. Obecnie w Rosji czci się najbardziej reakcyjnych działaczy przeszłości, byle tylko byli wielkomocarstwowcami i wyznawali hasło „wielkiej i niepodzielnej ojczyzny”. Złożył kwiaty na grobie Stołypina także premier Ukrainy M. Azarow. Za co taka cześć? Nie inaczej jak za to, że Stołypin, gorliwy spadkobierca owianego złą sławą P. Wałujewa („ukraińskiego języka nie było, nie ma i być nie może”), zakazał używania nawet w ograniczonej formie języka ukraińskiego w szkołach, zakazał działalności towarzystw ukraińskiej „Proświty”, zakazał obchodzenia 50-lecia śmierci wielkiego Kobziarza, był kategorycznie przeciwny nadaniu Ukrainie nawet ograniczonej autonomii. A do tego owiane złą sławą „stołypinowskie krawaty” (pętle na szubienicach), którymi karano bojowników z samowładztwem, wśród których było niemało Ukraińców, oraz „stołypinowskie wagony”, którymi Ukraińców wywożono z dala od rodzinnej ziemi. Zatem za takie „wyczyny” Ukraińcom grzech składać kwiaty na grobie uzurpatora. Nie trzeba mylić sprawiedliwego z grzesznym, a Kijowa z Kaługą. I w ogóle, dlaczego by gorliwi zwolennicy Stołypina nie przenieśli jego prochów, jak, powiedzmy, Denikina, na historyczną Ojczyznę? Oto deputowany z Partii Regionów, a zarazem przedstawiciel Prezydenta w Radzie Najwyższej J. Mirosznyczenko postanowił złożyć sąsiadom prezent bardziej znaczący niż kwiaty: przedłożył pod rozpatrzenie Rady Najwyższej projekt ustawy o odbudowie Cerkwi Dziesięcinnej (nie wiadomo według jakich obliczeń) oraz wzniesieniu całego kompleksu wokół świątyni i przekazaniu go we władanie Patriarchatowi Moskiewskiemu. Wszystko to za pieniądze ukraińskich podatników. A tymczasem ani Moskwy, ani jej patriarchatu w czasach budowy i początku funkcjonowania Cerkwi Dziesięcinnej nie było nawet na świecie. Jesteśmy hojni, bo bogaci? Ale czego nie zrobi się z gorącego pragnienia pocałowania „pantofla papieża”, a dokładniej „kremlowskiego łapcia”. Ale czego dziwić się inicjatywie deputowanego J. Mirosznyczenki — jego, najwyraźniej, inspiruje obecna władza, która niedawno — ni z tego, ni z owego — nadała tytuł Bohatera Ukrainy metropolicie Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej Patriarchatu Moskiewskiego Włodzimierzowi (Sabodanowi). Prawdziwie, jak śpiewano w znanej sowieckiej piosence: „U nas bohaterem staje się każdy”. Wkrótce i Cyryl Gundiajew, który aktywnie propaguje „Ruski mir”, otrzyma to odznaczenie... Przypomnijmy znaną dysydentkę i niby zwolenniczkę niepodległej Ukrainy Walerię Nowodworską, która, podobnie do swoich rodaków, zaczęła wychwalać Stołypina, żałując, że zniszczono mało przeciwników jego reform. Co to jest — polityczny daltonizm, czy to samo pragnienie cmoknięcia łapcia? A oto jaki prezent na 20-lecie niepodległości Ukrainy wymyślił mer Odessy gospodin Kostusew. Ten sam, który niedawno w Kijowie kierował Komitetem Antymonopolowym, a ponadto założył partię polityki Putina i miał ulubione hasło: „Z nami Bóg i”
Rosja”. Zarządził, aby dokumenty przedkładano mu wyłącznie w języku rosyjskim. I jeszcze jedna inicjatywa zrodziła się w Odessie: w ukraińskich szkołach będą otwierane rosyjskie klasy, mówią, że jest pomysł, aby uczynić wszystkie szkoły na Ukrainie dwujęzycznymi. Jakże ucieszyłby się I. K. Biłodid: jego skryte marzenie o totalnej dwujęzyczności Ukrainy zaczęło wcielać się w życie! A oto jacy zdolni są małorosyjscy ługańscy urzędnicy. Kilka lat temu wprowadzili oni w wybranym regionie język rosyjski jako państwowy. Sąd uchylił ich samowolę. Ale ługańscy urzędnicy nie poddają się. Niedawno ogłosili, że na ich terytorium wprowadza się język rosyjski jako regionalny, w rzeczywistości — państwowy. Obecna władza kwestiami ukraińskiego języka państwowego się nie przejmuje. I nie dziwi, że jak poinformowano niedawno na kongresie języka rosyjskiego za granicą, który po raz trzeci odbył się w Kijowie, ogólny jednorazowy nakład rosyjskojęzycznych wydawnictw na Ukrainie wynosi 35 milionów egzemplarzy… Nakład ukraińskich wydawnictw na tym tle jest po prostu żałosny. Przeważnie zrusyfikowana ukraińska telewizja, ledwo zipie ukraińska produkcja filmowa, całkowicie zrusyfikowany sport, codziennie, a w godzinach pracy nawet co godzinę naruszany jest reżim języka państwowego na wszystkich poziomach funkcjonowania ukraińskiego społeczeństwa — i nikt za to nie odpowiada? Obecnie w wielu krajach świata rosyjska władza wraz ze swoim kościołem prowadzi zakrojoną na szeroką skalę akcję „ruskij mir”. Jasna sprawa, na jakiś sukces tej akcji za granicą Kreml nie liczy — tam naiwnych jest mało. A oto u nas, na Ukrainie, „piąta kolumna” Małorosjan aktywnie wspiera wszelkie działania Moskwy przeciwko ukraińskiej tożsamości narodowej. Dlatego musimy przeciwstawić agresywnemu na naszej ziemi „ruskiemu mirowi” „Ukraiński świat” z jego wartościami duchowymi. W USA nie przyjmują do służby państwowej osoby, jeśli nie włada ona językiem państwowym. We Francji kara sądowa czeka na tego, kto bez potrzeby użył obcej terminologii… W USA podczas wyboru języka państwowego angielski przeważył nad niemieckim zaledwie jednym głosem, ale nikt nie składa w Kongresie projektów o nadaniu językowi niemieckiemu statusu drugiego państwowego. I kraj spokojnie żyje i pracuje. U nas zaś taki entuzjasta, jak deputowany W. Kołesniczenko, złożył do Rady Najwyższej około trzydziestu (a może już i więcej) projektów o nadaniu językowi rosyjskiemu na Ukrainie statusu państwowego. Przy tym nie może nie rozumieć, do czego to doprowadzi — do całkowitego upadku i z czasem zniknięcia języka ukraińskiego w ogóle. Przy okazji powiem, że deputowany W. Kołesniczenko w przededniu obchodów 20-lecia niepodległości Ukrainy oświadczył, że świętować, rzekomo, nie ma czego: przejedli wszystko, co było w ZSRR, a teraz jeszcze chcą coś świętować… Rzeczywiście, Dzień Niepodległości dla milionów Ukraińców to dzień znaczący i wyjątkowy w naszej historii, choć władza przez wszystkie lata troszczyła się o siebie, a nie o nas. A oto W. Kołesniczenko ma się czym chwalić. Kim był przed niepodległością? Zwykłym sowieckim obywatelem, a teraz występuje to z trybuny Rady Najwyższej, to w telewizji i poucza, jak trzeba żyć i co świętować. Straciliśmy godność narodową: nas obrażają, hańbią Ukrainę, jej historię, a my — przynajmniej wielu z nas — spokojnie tego słuchamy. Przypomnijmy, jak w 2008 roku na międzynarodowym szczycie w Bukareszcie ówczesny prezydent Rosji W. Putin dzielił się „mądrymi myślami” o Ukrainie ze swoim zagranicznym kolegą: „Oto Ukraina — czy to państwo? U nas wzięli trochę ziemi, od Polski, ogłosili się państwem…”. Ówczesne ukraińskie kierownictwo milcząco przełknęło zniewagę. Zamiast ogłosić Putina persona non grata na Ukrainie. Zdjęcie Ołesia Dmytrenki. W maju 2011 roku w przededniu Dnia Zwycięstwa premier Rosji W. Putin, zachęcony bezkarnością, na wielkim zgromadzeniu w Moskwie wydał kolejną porcję obelg pod adresem naszego narodu i naszego państwa: „My zwyciężylibyśmy i bez Ukrainy”. I niepodważalny argument: „Dlatego że my — naród zwycięzców”. I takie rzeczy mówi jeden z przywódców wielkiego państwa! I nie jest mu wstyd: cały świat wie, że „naród-zwycięzca” przegrał wojnę krymską w latach 1855—1856, wojnę rosyjsko-japońską w latach 1905—1906, poniósł klęskę w I wojnie światowej… Czyżby dla czekistów wymyślono inną historię? Ministerstwo Spraw Zagranicznych Ukrainy wydało ogólnikowe oświadczenie — i tyle. A premier Rosji ponownie zasługiwał na persona non grata. Bo zniewaga milionów poległych ukraińskich obywateli — na takie bluźnierstwo musiały zareagować ONZ i inne organizacje międzynarodowe… …I całkiem świeży fakt: Wyższy Sąd Apelacyjny Ukrainy zatwierdził decyzję Donieckiego Sądu Apelacyjnego w sprawie uchylenia dekretu Prezydenta W. Juszczenki o nadaniu bojownikom o niepodległość Ukrainy Stepanowi Banderze i Romanowi Szuchewyczowi tytułu Bohaterów Ukrainy. Podstawa śmieszna: rzekomo Bandera i Szuchewycz nie żyli na terytorium niepodległej Ukrainy. Wtedy takiego kraju nie było. Jednocześnie w stosunku do O. Beresta, który wraz z Jegorowem i Kantarią ustanawiał flagę zwycięstwa na Reichstagu, tytuł Bohatera, nadany przez Juszczenkę, nie jest kwestionowany. Więc co to za podwójne standardy, wokół których chcą zjednoczyć wschód i zachód Ukrainy, o czym tak głośno deklaruje władza?.. Wszystko to jest skutkiem tego, że Ukrainą przez wszystkie 20 lat niepodległości rządzą przeważnie Małorosjanie. Przez obojętność obecnej władzy na narodowe oblicze państwa i oczywisty prorosyjski wektor polityki zagranicznej wielu Ukraińców jest rozczarowanych i przygnębionych. Za to Małorosjanie zaktywizowali się. Jeden z nich oświadczył: „Ja — Ukrainiec, albo Małorosjanin”. A mówić trzeba tak: „Ja — nie Ukrainiec, a Małorosjanin”. Jeśli są Małorosjanie, to musi być i Małorosja, zdecydowali rusofile. I zabrali się do rozwijania kampanii agitacyjnej na rzecz reanimacji dawno zmarłego w Bogu słówka „Małorosja”. Odrażający minister Rządu Ukrainy D. Tabacznyk w rosyjskim czasopiśmie religijnym pisze: „Małorosja — czułość i szacunek do ojczyzny historycznej Rusi”. Choć dawno wiadomo, że wyrażenie „Mała Ruś”, a nie Małorosja, powstało w Konstantynopolu gdzieś w XIII wieku — używano go,
aby odróżnić Małą Ruś (państwo halicko-wołyńskie) od Wielkiej Rusi (kijowskiej). Z czasem to określenie używane było także u nas. I żadnej Małorosji. I po co tu czułość i szacunek? Ale czego się nie zrobi, kiedy chce się dogodzić wielkomocarstwowcom — w ich rękach małorosjanie byli i są potężną bronią przeciwko Ukrainie. Przypomnijmy, w czasach sowieckich symbioza małorosjanina i sowka dała w rezultacie zadziwiający typ człowieka-bezdomnego: bez rodowych korzeni, bez ojczystego języka, bez narodowej tożsamości — bez wszystkiego tego, co czyni człowieka niepowtarzalnym. Takie typy nierzadko nazywano internacjonalistami. I dlatego słowa Jewhena Małaniuka o tym, że „małorosyjskość to kapitulacja jeszcze przed walką” są zawsze aktualne. Nie zaszkodzi wspomnieć wypowiedź bohatera narodu włoskiego G. Garibaldiego: „Stworzyliśmy Włochy. Teraz trzeba stworzyć włoski naród”. My też niby stworzyliśmy niepodległą Ukrainę… Więc naszym obowiązkiem jest stworzyć, ściślej mówiąc, skonsolidować ukraiński naród — bez małorosjan-kolaborantów, bez wszystkich tych, którzy ciągną Ukrainę wstecz, w bagno Imperium Rosyjskiego. Oczywiście, państwu ukraińskiemu o wiele łatwiej wiodłoby się, gdyby w ciągu ostatnich 20 lat zachodnioeuropejska demokracja bez zwłoki (ma ona do nas zarówno całkowicie uzasadnione pretensje, jak i nie bardzo) przyjęła Ukrainę do UE i NATO. Wtedy Rosja traktowałaby nas nie jak byłego satelitę, a jak równoprawnego sąsiada, partnera. Ale wiodące kraje europejskie zachowały się w relacjach z Rosją jak nasi małorosjanie, klękając przed nią o dostawy gazu. Tymczasem rosyjskie polityczne jastrzębie rozwinęły szaloną kampanię na rzecz odrodzenia Imperium Rosyjskiego. Nieustannie wychwalają jeszcze do niedawna krwawych upiorów: carów i ich popleczników. Car Mikołaj II został już kanonizowany przez rosyjską cerkiew jako święty męczennik. Sławione są też inne koronowane głowy, i to nie tylko przez reakcjonistów. Tak, znana ze swojej walki z szumowinami rosyjskiego życia politycznego Walerija Nowodworska — ni z tego, ni z owego — zaczęła wychwalać mądrą carycę Katarzynę II. Wszystko wychodzi niby według parodii N. Korżawina na moskiewskiego księcia Iwana Kalitę: „Byłeś z wyglądu dość odrażający. // Sercem podły. Lecz nie w tym rzecz: // Historycznie progresywny // Okazał się twój życiowy szlak”. Myślało się, że Walerii Iljiniźnie wystarczy własnego cara w głowie. Aż tu nie — mało: zachciało się pójść wyjeżdżoną drogą rosyjskich carofili. Obecnie przed wyborami parlamentarnymi na Ukrainie dużo mówi się o jedności narodu, społeczeństwa. Bądźmy szczerzy wobec siebie i ludzi: jedności u nas nigdy nie było, nie ma i nie będzie, dopóki jedna część narodu — Ukraińcy — będzie dążyć do zbudowania prawdziwie ukraińskiego, silnego i niepodległego państwa, a druga — małorosjanie — będzie starała się dogodzić sąsiedniemu krajowi. Z małorosyjskością, tą naszą historyczną chorobą (J. Małaniuk), podkreślę, u nas nikt poważnie nie walczył. W klasycznej literaturze ukraińskiej lekko wyśmiewano przedstawicieli tego pomiotu głównie za niezdarność, językową ułomność, ale nie więcej. W literaturze sowieckiej (O. Kornijczuk) małorosjanie — Czasnyk i inni — byli nawet wynoszeni jako tacy, którzy ciągną do przodującej rosyjskiej kultury. A pisarzy, którzy bezlitośnie wyśmiewali małorosjan (M. Kulisz), po prostu zniszczono. Pytanie, postawione przez samo życie ponad 80 lat temu i sformułowane przez Mykołę Chwylowego: „Ukraina czy Małorosja?”, piecze i już wypala nam duszę: coraz głębiej zanurzamy się w ślepy zaułek małorosyjskości. Czy staniemy się wreszcie narodowo świadomi? Zatem sprawa wygląda tak: albo wreszcie zabijemy w sobie małorosjanina, albo on wykończy cały nasz naród.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
organizacyjny komitet Rady Najwyższej, przygotowano apel do narodu ukraińskiego, w którym zaznaczono, że był to właśnie ludobójstwo Ukraińców. Zapoczątkowaliśmy kampanię na rzecz upamiętnienia tej wielkiej tragedii narodu ukraińskiego. W katedrze świętego Patryka, największej katolickiej katedrze Nowego Jorku, dzięki ukraińskiej diasporze, raz w roku odprawiano nabożeństwo żałobne ku pamięci ofiar Hołodomoru. Chociaż w Galicji Hołodomoru nie było. Jednak władza radziecka odmówiła przyjęcia zboża zebranego przez Galicjan na pomoc Ukrainie — to fakt historyczny. Dopiero za prezydenta Juszczenki na Ukrainie doszło do memoriałowego uczczenia pamięci ofiar. Istnieją znane na cały świat muzea pamięci Holokaustu w Jerozolimie i Waszyngtonie. Ukraina nie powinna ograniczać się do skromnego pomnika, ponieważ, według różnych szacunków, zginęło 5—8 milionów ludzi. Najważniejsze, aby młode pokolenie w przyszłości nie dopuściło do niczego podobnego. Niedawno poruszyła mnie demonstracja ukraińskich rolników pod budynkiem rządu przeciwko zakazowi eksportu zboża. Rolnik jest zupełnie niechroniony, a to może doprowadzić do półgłodu. Potrzebne są przemyślane decyzje. Latyfundyści już nielegalnie skupują ziemię po 200 000 ha. Muszą zostać ustanowione ograniczenia na skup ziemi. Koniecznie trzeba zakazać sprzedaży ziemi obcokrajowcom. — Jak Pan ocenia międzynarodowe stanowisko w sprawie uznania Hołodomoru na Ukrainie za ludobójstwo? — Do czasu przyjścia obecnej władzy dyplomacja aktywnie pracowała w tej sferze. Jestem członkiem Rady Prezydentów Zgromadzenia Ogólnego ONZ. Corocznie zbieramy się w Nowym Jorku i stopniowo regulujemy tę kwestię. Dziś uzyskaliśmy uznanie od ponad 30 krajów. Praca będzie trwała, ale potrzeba, aby inicjatywa wychodziła od prezydenta. Za przykład należy brać Izrael, to, jak zabiega on o uznanie Holokaustu przez wszystkie kraje. Rosja dusi każdą inicjatywę Ukrainy. Nazywam to rosyjskim neoimperializmem, występuję przeciwko takiej polityce wschodniego sąsiada. Pokorna Ukraina jest potrzebna Rosji, ale nie nam. Jeszcze jako minister wielokrotnie mówiłem rosyjskim kolegom Czernomyrdinowi, Primakowowi i innym, że w naszym uznaniu Hołodomoru nie ma nic antyrosyjskiego. Zaplanował go reżim komunistyczny, a nie Rosja. Ale i to im nie odpowiada, ponieważ w Rosji wtedy też głodowali ludzie. Jednak niszczycielskich skal nie można nawet porównywać. Rosja zajmuje stanowisko szantażu, w szczególności ekonomicznego. Dziś trwa masowa ofensywa rosyjskiej popkultury. Ukraińskie audycje to rzadkość. Świadomie narzuca nam się antyukraińską ideologię. — Czy zgadza się Pan, że to właśnie rosyjskie lobby przeszkadza w światowym uznaniu Hołodomoru za ludobójstwo? — W znacznej mierze tak. Razem z prorosyjsko nastawionymi państwami Francją i Niemcami. Jednak historyczna szansa nie została jeszcze stracona, nie traćmy wiary, kontynuujmy tę pracę. * * * W swoim wystąpieniu Wałerij Franczuk mówił o tym, że potrzebna jest artystyczna i twórcza odwaga, aby wcielać złożone tematy historyczne i społeczne w sztuce, bo „jeśli nie będziemy pamiętać tych strasznych wydarzeń, nie będziemy mieli przyszłości”. Dziękuję mu za twórczą odwagę i postawę obywatelską.
Maschinelle Übersetzung
Iwan OLIJNYK To wybitne wydarzenie artystyczne 5 października zgromadziło wielu polityków publicznych, którzy, podkreślając ofiarny i artystyczny czyn Walerija Franczuka, wyrazili swoją wizję Ludobójstwa w kontekście teraźniejszości i przyszłości narodu. — Warto wspomnieć, że jeszcze 3—4 lata temu nie było tu niczego, a teraz jest to jeden z narodowych panteonów — mówi były prezydent Ukrainy W. A. Juszczenko. — Wiem, że jeszcze przez wiele lat na Ukrainie będzie trwała polemika dotycząca wielkiego głodu. Wiem, jak daleko był naród od jego uznania. Nie tylko muzeum brakuje miejsca. Milionom ludzi również brakuje miejsca w swoim sercu dla prawdziwego zrozumienia głodowego pomoru lat 1932—1933. Dopóki ukraiński człowiek nie zrozumie, że to ludobójstwo, zaplanowane morderstwo, wreszcie — jeden z najbardziej znaczących tematów społecznych, — trudno mówić o funduszach i przyszłych pomieszczeniach muzeum. A one będą! I muzeum będzie jednym z najlepszych na Ukrainie. Nie rozpatrujmy tematu lat 1932—1933 wyłącznie jako historycznego. W rzeczywistości jest to projekcja na teraźniejszość i przyszłość. Chcesz poznać swój los? Powiedz, jaka jest historia twojego narodu. Na nas nałożona jest wielka misja odrodzenia. Sztuka jest impulsem do samookreślenia. Współprzewodniczący Społecznego komitetu ds. upamiętnienia ofiar wielkiego głodu na Ukrainie Iwan Wasiunyk uważa, że memoriał opowiada prawdę o wielkim głodzie lepiej niż tysiące stron prac badawczych. Jego zdaniem, osiągnęliśmy rezultat — przekazaliśmy Ukraińcom informację o skali, przyczynach i skutkach jednej z największych katastrof humanitarnych. “Niektórzy mówią: dość mówić o tragicznym i płakać. Kłamią, bo prawdy nigdy za wiele. Społeczeństwo musi o tym pamiętać i wskazywać na bierność władzy. Komitet zaproponował plan działań z okazji upamiętnienia 80. rocznicy Wielkiego Głodu w 2013 roku. Trzeba mówić o zburzeniu symboli totalitaryzmu, o przygotowaniu międzynarodowego forum na 80. rocznicę smutnych wydarzeń, o zaangażowaniu młodzieży, żeby nić pamięci nie została przerwana, o światowym uznaniu Wielkiego Głodu za ludobójstwo narodu ukraińskiego! Projekt budowy Narodowego kompleksu memorialnego został dopiero rozpoczęty, dlatego trzeba stawiać przed władzą pytanie o jego kontynuację”. Akademik Mykoła Żulynski opowiedział o swojej niedawnej rozmowie z Romanem Serbynem, historykiem z Kanady. R. Serbyn podkreślił, że również za tamtymi wydarzeniami stał system represji głodem moskiewskiego kierownictwa. Zdaniem M. Żulynskiego, gdyby nie głód w Powołżu i zorganizowane w związku z tym działania, gdyby nie rozgłos na całym świecie, kto wie, czym skończyłyby się tamte ukraińskie wydarzenia, bo w ten sposób planowano zniszczyć narodowo-wyzwoleńczy ruch ukraińskiego chłopstwa przeciwko systemowi bolszewickiemu. Uważa on, że rozbudowując Memoriał, trzeba uwypuklić tragiczną kartę lat 1922—1923, jak i to, że głód panował również w latach 1946—1947 ubiegłego stulecia. On sam pamięta, jak przychodzili głodni ludzie z Centralnej Ukrainy i Białorusi. Nazywano ich “briańskimi”. Umierali, wykopując zgniłe buraki i ziemniaki. Ta karta bez wątpienia zasługuje na odzwierciedlenie. Przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa “Proświta” Pawło Mowczan podzielił się bolesnymi wspomnieniami z dzieciństwa: “Za każdym razem na słowo wielki głód mam pewne refleksje. Przypominam sobie, jak ze starszym bratem w 1947 roku chodziliśmy po młode liście lipy, żeby zrobić lipniaki. Dziecięcą pamięcią utrwaliłem rozmyte postacie, zjawy tych ludzi, którzy brali udział w wojnie. Moja pamięć była silnie poruszona. Mój ojciec stracił słuch w 1933 roku. Jego wraz z mieszkańcami wsi nie przepuszczono na granicy, kiedy wymienili już wszystko, co się dało: kolczyki, pierścionki, chusty — dla ratowania dzieci. Ojca uderzono kolbą w głowę, z uszu popłynęła krew… Głód zastał moich starszych braci. Ja należę już do nowej generacji. Nie ma fotografii, dlatego ci, którzy odeszli, stali się zjawami. Zostały tylko opowieści, smutek, przykładanie palca do ust. Nie można było dalej nieść tej informacji. Bardzo długo siedziała mi w gardle jak korek — to moja osobista tragedia. Wszędzie umierali mądrzy, silni, szlachetni ludzie. Nie mogli jeść kruków i psów. Lepiej było im umrzeć. Wszyscy jesteśmy naznaczeni tą biedą. Nasz naród jest niepełnowartościowy! I pozostanie taki, dopóki będzie chciał świętować czerwoną flagę, rocznice młodej gwardii i komsomołu. Warto wspomnieć, ilu na Ukrainę sprowadzono obcego elementu, który nigdy nie przyjmie niczego ukraińskiego. Dobrze rozumiemy, kto jest inicjatorem wypaczenia historii przez czerwoną pryzmat moskiewskiego widzenia. Nie można zapominać! I nie pozwolimy zapomnieć o naszej uniwersalnej krzywdzie. Musimy żądać prawdy historycznej i ogólnonarodowej pracy oświatowej, a nie demonstracji wizerunku Stalina w Dniu Zwycięstwa”. Wiktor Juszczenko słucha wystąpienia Walerija Franczuka. Po zakończeniu uroczystej ceremonii otwarcia nadarzyła się okazja do rozmowy z wybitnym ukraińskim dyplomatą, honorowym przewodniczącym Ogólnoukraińskiego stowarzyszenia wspierania ONZ Hryhorijem Udowenką, który od dłuższego czasu zajmuje się kwestią Wielkiego Głodu na poziomie międzynarodowym. — Co może Pan powiedzieć o wielkim głodzie z punktu widzenia człowieka, który wie o nim nie z książek? — Powiem co innego… Jestem z tego pokolenia, które naprawdę nie wiedziało, że na Ukrainie był wielki głód. W czasach radzieckich jakakolwiek informacja o tym uważana była za prowokację amerykańskich służb specjalnych. Komunistyczna władza surowo karała ludzi za próby uczczenia pamięci o wielkim głodzie. “Nie było” wielkiego głodu, “nie było” stalinowskich represji — niczego nie było! Dopiero w czasach pieriestrojki, kiedy na fali odrodzenia narodowego zaczął tworzyć się Ludowy Ruch Ukrainy, prawda zaczęła wychodzić na jaw. Początkowo nazwaliśmy Ruch “Za przebudowę”, żeby radzieckie służby specjalne nie zniszczyły go w samym zarodku. Przez komunistyczną propagandę na Ukrainie od tylu lat toczy się brutalna walka między patriotycznie nastawionymi ludźmi a tymi, którzy wciąż tęsknią za przeszłością (jest ich około 8%). Zmierzam do tego, że jeszcze w czasach Gorbaczowa zaczęto mówić o wielkim głodzie. Potężnym inicjatorem prawdy stała się ukraińska diaspora w USA i Kanadzie. W USA utworzono komisję Kongresu ds. zbadania Wielkiego Głodu. Byłem stałym przedstawicielem Ukraińskiej SRR przy ONZ i otrzymałem instrukcję z Kijowa, że wszystko to jest antyradziecką prowokacją, wielkiego głodu nie było. Nieszczęście tłumaczono nieurodzajem. Więc właśnie dla mojego pokolenia trzeba odkryć całą prawdę. Przez lata niepodległości zrobiono wiele. W Radzie Najwyższej kierowałem Komitetem ds. praw człowieka. W 2000 roku zainicjowaliśmy przygotowania do obchodów 70. rocznicy Wielkiego Głodu lat 1932—1933. Wystawa Walerija FRANCZUKA “Rozkołysane dzwony pamięci” jako powód do rozmowy o tym, czy naród pamięta jedną ze swoich największych katastrof humanitarnych.
W przededniu 78. rocznicy Hołodomoru lat 1931—1933 w Narodowym Muzeum „Memoriał pamięci ofiar hołodomorów na Ukrainie” otwarto wystawę prac laureata nagrody im. Szewczenki, Wałerija Franczuka. Swoje płótna wycierpiał on ze wspomnień-opowieści swojej matki Marii o trzech przeżytych przez nią hołodomorach: lat 1921—1922, 1932—1933 oraz 1946—1947. Wystawę artysta prezentował w dniu urodzin matki, która skończyła 92 lata. I przez 18 z nich była niestrudzoną konsultantką syna-artysty, przeżywając wraz z nim raz po raz tragedie swoich współmieszkańców wsi, którzy zmarli podczas Ludobójstwa. Symbole i obrazy obrazów Wałerija dojrzały z matczynej łzy, z jęku matki-ziemi, z pamięci matki-Ukrainy, która opłakuje utracone dzieci. Wałerij Franczuk postanowił podarować Memoriałowi 72 płótna ze swojego cyklu składającego się ze 126 obrazów, aby przekazały przyszłym pokoleniom płacz i ostrzeżenie „Rozkołysanych dzwonów pamięci”.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
— Przeciwko ówczesnej władzy szliśmy otwarcie i zrobiliśmy wszystko, co mogliśmy. Już wtedy rozumiałem: ani ci ludzie, którzy wrócili z więzienia, ani tak zwani pisarze, którzy byli wokół mnie, nie mają wystarczająco sił i możliwości, by zrobić więcej. Uświadamiałem sobie, że cały ciężar pracy spadnie na tych, o których jeszcze Iwan Bahrianyj pisał: jeśli ktoś w ogóle zrobi coś dla Ukrainy, to będą to ci, którzy teraz są w komsomole i partii. Wtedy, na początku i później, bez Krawczuka, Płuszcza i podobnych do nich nie zrobilibyśmy nic. — Czy obecność poety we władzy jest z korzyścią dla społeczeństwa, dla państwa? Bo jak świadczy historia, wszystko na tym świecie w większości zyskuje prawo do życia, gdy za sprawę biorą się profesjonaliści. Przypomnijmy epokę... — A co, czyż oni szli wtedy do władzy? To dzisiaj, kiedy patrzysz na billboardy z krzykliwymi hasłami „My was nie zdradziliśmy!”, w myślach pytasz siebie: czego i kogo nie zdradziłeś? Co oni dzisiaj wiedzą? Dlatego wszystko to jest bardzo śmieszne i mało strawne. — Mówicie: zdobyliśmy niepodległe państwo ukraińskie. Ale w nim z każdym dniem ubywa ukraińskiej treści: naród w wyniku cynicznej prywatyzacji został zamieniony w żebraków, wyprzedawane są strategiczne interesy gospodarcze, wszędzie wypierany jest ojczysty język ukraiński, a u władzy są jawni ukrainofobowie lub rezydenci rosyjskiego szowinizmu. Rozpoczynają się represje polityczne, chociaż sprawiedliwie byłoby, aby na ławie oskarżonych, jak uważa zdecydowana większość Ukraińców, zasiadł urzędnik, który był ministrem oświaty Ukrainy. Do mnie ta książka trafiła do wsi Telżyńce w rejonie tetijowskim obwodu kijowskiego. Nie do kogoś innego, a do ucznia, pewnie szóstej lub siódmej klasy. I uczyniła mnie tym, kim stałem się dzisiaj. — Czyli Iwan Dracz mimo wszystko nie jest Iwanem Hontą? — Trzeba mówić precyzyjnie: tak czy tak? Innego wyjścia nie ma? Gdybyż to w tym życiu wszystko było pionowe, proste... — Iwanie Fedorowyczu, powiedzcie szczerze: Słonecznik-Dracz wiele wziął dla siebie od Słońca-władzy? — Nigdy o tym nie myślałem. Choć wiem, że słonecznik to bardzo wyczerpująca kultura. Jest głęboko zakorzeniony w swojej ziemi, na której wyrósł. Oto Pawło Mowczan tyle zrobił i robi dla ukraińskiej Proświty: Towarzystwo wydaje tygodnik „Słowo Proświty”, co roku wychodzi wiele ciekawych książek. Swoją drogą, kilka lat temu wydał też moje „Przeciwne strofy”. Widzicie, on potrafi nawet za tej władzy, której oponuje, uzyskać od niej dla sprawy narodowej jakieś środki. — Duchową aurę narodu formują nie tylko organizacje kulturalne, społeczne i polityczne, poszczególne autorytety narodowe… — Wiecie, mnie nikt nie uczył patriotyzmu i pisałem początkowo w dwóch językach — rosyjskim i ukraińskim. Nawet po rosyjsku więcej. Dopiero później przyszło uświadomienie potrzeby bycia synem swojej ziemi. — Poeta zaczyna się od bólu… — Wielkiego bólu. Mnie nieustannie boli dusza o wszystko, co dzieje się z nami i wokół nas. A pomnika Honty w Humaniu my do tej pory nie możemy postawić. — Jak wpływa autorytet, moralność poety, ogólnie inteligencji na formowanie moralności społecznej, tejże duchowej aury, według słów Liny Kostenko? — W obecnych czasach jej formowanie stało się bardziej rozmyte, bardziej bezimienne. Nie tak jak wcześniej, kiedy chodziło o jakiegoś dobrego, sławnego nauczyciela czy lekarza na wsi. Dzisiaj to wszystko dzieje się inaczej. Teraz rodzina może być najwspanialsza, najszacowniejsza, najporządniejsza, i nagle dzieje się z nią coś niezrozumiałego, niesłychanego, w co trudno nawet uwierzyć. Telewizja, radio, prasa, polityka niosą nam wiele potwornych rzeczy, które ludzie bezmyślnie kopiują. To straszne. Wydaje mi się, że najtrudniejszym problemem, który przed nami stoi, jest to, że my, Ukraińcy, z wielu konkretno-historycznych przyczyn nie umieliśmy i nie chcieliśmy stać się samymi sobą. Wypchnięto nas w otwarty kosmos i musimy dawać sobie radę, uczyć się być zupełnie innymi w tym nieprostym świecie, nawet nie takimi, jakimi byliśmy jeszcze pięć lat temu. Świat niezwykle szybko i dynamicznie się zmienia. Musimy uświadomić sobie, jeśli chcemy przetrwać jako naród, — jesteśmy w innym świecie. Nam dzisiaj drukują ten sam magazyn „Focus”, gdzie pokazują nowych Ukraińców — jakiegoś Murzyna, Afrykańczyka. I zaraz Ukraińca. I wszystko to — Ukraińcy. I ci Ukraińcy, etniczni Ukraińcy, muszą wytrzymać napór zewnętrznego świata, zachować siebie, świat duchowy i być na tyle odpornymi, żeby dać sobie radę i zachować się jako naród i kultura. Dlatego w tym strasznym świecie musimy być mądrzejsi, bardziej wykształceni, sprytniejsi i zwinniejsi od nowoprzybyłych, żeby żyć na tej odwiecznej ziemi nie jako goście, a jako gospodarze. — Gdzież jest źródło tej siły? — Ono jest w nas samych. Kiedy porównywano Ukraińców, którzy wyemigrowali do USA, z innymi imigrantami, jak oni przeżywali, dawali sobie radę, to byli nie gorsi, a lepsi od innych etnosów. Naprawdę byli sprytniejsi, bardziej pracowici, bardziej wykształceni. Mieli i dawali wewnętrzną odporność na duchową agresję z zewnątrz. Dzięki zachowaniu swojego etnicznego korzenia, dzięki postrzeganiu piękna tego świata, którym na przykład jest to zdumiewające światło fontanny Berettiego. Rozmawiał Mykoła CYMBALUK
Maschinelle Übersetzung
— Nie, proszę spojrzeć na to cudo — mówi z zachwytem Iwan Fiodorowicz, kiwając w stronę fontanny. — Jaka oryginalna forma, jakie piękno, takiego już dawno nie widziałem… — Iwanie Fiodorowiczu, ale wróćmy do naszej rozmowy. Mimo wszystko: dlaczego pod koniec lat 90. to właśnie pisarze znaleźli się na grzbiecie politycznej fali walki o niepodległość Ukrainy? — Elementarnie proste. Ponieważ pisarze, artyści, filmowcy, częściowo dziennikarze w porównaniu z innymi warstwami społeczeństwa zawsze byli bardziej wolni niż inni, mieli większe możliwości intelektualno-duchowe. Na przykład nie wiem, czy czytał pan w jednym z czasopism wywiad ze mną, gdzie opowiedziałem o przypadku sprzed dwudziestu lat. W byłym Związku moje życie — osobiste i twórcze — było normalne. Co więcej: miałem wszystko, by być superzadowolonym. W tamtym czasie cała Europa Wschodnia ruszyła z miejsca. U nas właśnie zawrzała praca nad przygotowaniem utworzenia Ludowego Ruchu Ukrainy. W tym wirze znalazłem się i ja. Wtedy siedziałem na drugim piętrze budynku związkowego, kierowałem Kijowskim związkiem pisarzy. A na dole, na pierwszym, niemal codziennie zbierali się pisarze, inteligencja twórcza i inżynieryjno-techniczna, naukowcy, robotnicy „Arsenału”. Może pan dopytać Wiktora Terena czy Pawła Mowczana. Przychodzili do mnie i mówili: „Iwanie, co ty tu siedzisz? Przyłącz się do nas, trzeba sprawę robić. Bez ciebie się nie obejdzie!”. Tak znalazłem się w polityce, chociaż ona nigdy aż tak bardzo mnie nie interesowała jako coś szczególnego. Bardziej pociągała mnie sztuka, literatura, kino. Trzeba po prostu było komuś zajmować się tą sprawą. — Ale dlaczego los padł właśnie na poetę Dracza? — Dlaczego na mnie? Dlatego, zapewne, że byłem już dość znanym poetą: w 1976 roku otrzymałem Nagrodę Szewczenki, w 1983-im — związkową nagrodę z literatury. Stanowisko w Związku wtedy też coś znaczyło. Mogłem swobodnie wchodzić do Krawczuka czy Jelczenki, załatwiać jakieś nasze sprawy. Nogami ich drzwi, oczywiście, nie otwierałem — tego nigdy nie robiłem. Po prostu mogłem wejść i porozmawiać o tym czy owym. Pan myśli, że polityka była mi potrzebna? To była konieczność. Przypominam sobie, jak kiedyś wchodzi do mnie jeden partyjny funkcjonariusz z KC Łukjanenko z taką pretensją: „Wiecie, że z Waszymi portretami we Lwowie demonstranci biegali, nawet bójkę wszczęli?”. Co, niby ja ich wtedy organizowałem? — A jaka była reakcja na Ordżonikidze (dzisiejsza Bankowa. — Aut.), kiedy dowiedziano się o Pana udziale w Ruchu? — O tym od razu stało się wiadomo na górze. Pierwszy sekretarz KC Komunistycznej Partii Ukrainy Wołodymyr Szczerbycki pytał: czego mu jeszcze trzeba? Bo ówczesny instruktor KC (czy kim on tam był) Wołodymyr Łytwyn mu donosił, że mam wszystko: przyzwoitą pensję, mieszkanie, daczę, samochód. I wszyscy dziwili się nie mniej niż on, mówiąc, czego mi jeszcze trzeba? — A co wtedy jeszcze było potrzebne, co stało się najważniejsze dla poety? Większy majątek, sława, władza? — U nas temat „poeta i władza” jest bardzo specyficzny. Ukraiński naród, w odróżnieniu od wielu innych, przez długi czas był bezwładny. Bezwładny i bezsilny w tym sensie, by mieć swoją państwowość. To jest najważniejsza przyczyna. To w końcu to, co męczyło moje pokolenie, co przeżywaliśmy, do czego dążyliśmy — zbudować swoje, Ukraińskie państwo. Stąd wszystko wypływa. Dlatego do tej pory nie uważam, że poezja i władza muszą być wrogie wobec siebie. — Wielu dość krytycznie ocenia niektóre kroki Ruchu, gdzie Pan od razu znalazł się na pierwszych rolach… Zdjęcie Mykoły Zawhorodniego Ukraińskiej Republiki Ludowej początku XX wieku, kiedy na czele naszego państwa stanęli historyk Hruszewski, pisarz Wynnyczenko, dziennikarz Petlura… Czy nie w tym jedna z przyczyn porażki URL? — Ależ Lenin też pisał, że jest literatem… — Tak, ale był profesjonalnym działaczem partyjnym… — Partyjnym literatem, chce pan powiedzieć. A co do roli i miejsca Hruszewskiego, Wynnyczenki, Petlury w narodowej rewolucji 1917-go, to można to wyjaśnić tym, że byli na powierzchni życia społeczno-politycznego. — Dobrze, wróćmy na grzeszną ziemię. Nie kłammy: osiągnięcia naszej niepodległości zostały odrzucone. Przyszłość państwa w pewnej mierze jest we mgle na Bankowej. Czyż to nie przez nieprofesjonalizm, niedopracowanie sił demokratycznych? — To święta prawda. Kto temu zaprzecza? — To zgadza się Pan z tym, że obecność szlachetnie-emocjonalnych, wspaniałomyślnych, wielomównych pisarzy na władczym Olimpie to raczej minus niż plus dla narodowej sprawy? I lepiej byłoby, gdyby zajmowali się swoją sprawą — twórczością… — Wtedy odrodzeniem i budową państwa w ogóle nikt by się nie zajmował. Dlatego, może, dla nas mimo wszystko lepiej, że społeczno-polityczna fala pod koniec ubiegłego wieku wyniosła na górę właśnie ich. — A może dla nas byłoby lepiej, gdyby do władzy przyszli silni, zdecydowani, bezkompromisowi ludzie. Patriotyczni wojskowi, na przykład? Kijowskie przedwieczórze. Siedzimy z Iwanem DRACZEM w skwerku obok Teatru ukraińskiego dramatu. Wokół wszechwładna jesień zdejmuje żółto-purpurową pozłotę z kasztanów i lip. Niedaleko zatrzymał się Szwejk i przysiadł odpocząć Mykoła Jakowczenko — „zbrązowienie” obu dla przechodniów stało się już naturalne. W niespiesznej mowie rozmówcy, przytłumionej szumem fontanny Berettiego, która wymyślnie wyrzuca przezroczystą, przypominającą parasol błonę z wody, słychać ledwo uchwytne minorowe nuty, a jeszcze — trochę zmęczenia. Próby powrotu do tematu naszego wywiadu „Poeta i władza” za każdym razem przechodzą na inne… usiąść przede wszystkim Kuczma, za którego wszystko się zaczynało. — To ich wersja taka, a u Dmytra Pawłyczki inna. Czytał pan jego artykuły w obronie Kuczmy w sprawie zabójstwa Gongadzego, zdaje się, w „Lit. Ukrainie” i tygodniku „2000” (właściciel tego ostatniego — podpułkownik KGB Kiczigin. — Aut.). Możliwe, powie pan, że ja też mam ideę fixe — to idea ukraińskiej państwowości. Ale jestem szczęśliwy, kiedy na uroczystościach z okazji 20-lecia Niepodległości byli obecni Krawczuk, Kuczma, Janukowycz. Brakowało tylko Juszczenki. Dla mnie to symbolizowało nieprzerwalność Ukraińskiego państwa. O tym zawsze marzyłem, chociaż nie gorzej od kogokolwiek znam plusy i minusy tych prezydentów. Ale cieszę się z tego, że ono jeszcze jest — to państwo. Niedawno, gdzieś z miesiąc temu, byłem na otwarciu pomnika Borysa Hrinczenki obok uniwersytetu pedagogicznego jego imienia. Teraz zajmuję się rozwiązaniem szeregu problemów z „Artystycznym Arsenałem”, gdzie ukraińska kultura będzie przedstawiona jak najpełniej. Wczoraj brałem udział w posiedzeniu Małej akademii nauk, nagradzaliśmy uczniów, młodych naukowców, literatów, którzy zwyciężyli we Wszechukraińskim konkursie imienia Pawła Tyczyny. Czyli ja i teraz staram się robić jakieś konkretne rzeczy dla naszej przyszłości. — Przy okazji, o Tyczynie. Oto przykład niekompatybilności wielkiego talentu i władzy. — Czyż ja przeczę? Tak, władza niszczy talent. Tutaj powstaje dylemat. Można być Płużnykiem, ale wtedy pójdziesz i zginiesz. Czy pozostać żywym i mimo wszystko coś zrobić. Ja nie kiedykolwiek, a gdzieś w 1950 roku odkryłem dla siebie wczesnego genialnego Ty-
Maschinelle Übersetzung
Nadia KYRIAN Zdjęcia autorki Na stacji metra Teatralna w Kijowie było jakoś niespodziewanie jasno, nie tak jak zawsze. Zauważyłam — pojawiło się tu wiele dużych białych stojaków z wierszami. Choć tamtego dnia wracałam do domu późno, jednak przepuściłam nie jeden pociąg, dopóki nie przeczytałam wszystkiego. Było to niby “intermezzo”, chwilka odpoczynku, pociecha dla duszy i tak kontrastowało z otaczającym zgiełkiem naszego życia. Wszyscy dokądś biegli, spieszyli się, pociągi elektryczne raz po raz połykały tłumy ludzi, a ludzi na stacji nie ubywało. I prawie nikt nie zwracał uwagi na wiersze, które kontynuowały życie swoim życiem, zwróconym ku wieczności. Jedynie niektórzy zatrzymywali się w tej chwili i być może zastanawiali się nad jakimiś niecodziennymi sprawami. My jeszcze do takiego nie przywykliśmy — do poezji wokół nas. Wszakże podobne przedsięwzięcia nie są nowe. Jeszcze od 1986 roku w Londynie okresowo realizowany jest projekt Poems on the Underground, podobne organizowano w Dublinie, Paryżu, Nowym Jorku, Barcelonie, Sztokholmie, Stuttgarcie, Moskwie i in. Kampania “Wiersze w metrze” powstała z inicjatywy Instytutu Książki w Warszawie. Obecnie Kijów dołączył do Międzynarodowego projektu “Wiersze w metrze: poezja z Polski”, który realizowany jest w ramach programu kulturalnego z okazji przewodnictwa Polski w Radzie Unii Europejskiej. Z wierszami polskich poetów zapoznali się już pasażerowie paryskiego, madryckiego i londyńskiego metra. Z Kijowa projekt powędruje do Pekinu, Tokio, Brukseli, Luksemburga. W kijowskiej księgarni “Je” odbyło się otwarcie tego niecodziennego wydarzenia. Po wystąpieniu dyrektora Instytutu Polskiego w Kijowie Jarosława Goduna swoje poezje czytali Marzanna Kielar, Ryszard Krynicki i Wojciech Bonowicz, co było wspierane przekładami ukraińskiego poety i tłumacza Andrija Bondara. Oprócz Teatralnej, polska poezja jest prezentowana na stacji Posztowa płoszcza, w jednym z pociągów metra, a także w mieście, w szczególności na alei między czerwonym korpusem Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki a uniwersyteckim ogrodem botanicznym. Na stojakach można przeczytać wiersze Tadeusza Różewicza, Wisławy Szymborskiej, Jacka Dehnela, Julii Szychowiak, Jerzego Jarniewicza, Jacka Gutorowa, Ernesta Brylla, Czesława Miłosza, Ryszarda Krynickiego, Edwarda Pasewicza w przekładach Wiktora Dmytruka, Ostapa Slywynskiego, Andrija Bondara, Hałyny Kruk, Jaryny Senczyszyn i in. Mnie najbardziej w tym wyborze poruszyły następujące wiersze w przekładach Wiktora Dmytruka z zawartymi w nich paradoksami: TRZY NAJDZIWNIEJSZE SŁOWA Kiedy wymawiam słowo Przyszłość, pierwsza sylaba już odchodzi w przeszłość. Kiedy wymawiam słowo Cisza, niszczę ją. Kiedy wymawiam słowo Nic, tworzę coś, czego nie ma w żadnym niebycie. (Wisława Szymborska) * * * Pamięci Tadeusza Peipera Kto wybiera samotność — nigdy nie będzie sam. Kto wybiera bezdomność — będzie miał nad głową dach Świata. Kto wybiera śmierć — nie przestanie żyć. Po prostu. (Ryszard Krynicki) Nieco więcej niż w metrze, poezji poszczęściło się przy ogrodzie botanicznym, tam czytano ją aktywniej. W ciągu niedługiego czasu udało mi się porozmawiać z trzema osobami zainteresowanymi projektem: z panem Borysem, wykładowcą uczelni wyższej, który choć się spieszył, zatrzymywał się przed stojakami, panią Tetianą, pracownikiem Kijowskiego Pałacu Dzieci i Młodzieży, oraz Anią, sprzedawczynią, która lubi poczytać coś ciekawego, pomedytować nad sensem życia, zatrzymać się, uśmiechnąć, jak radzi swojemu bohaterowi Jacek Dehnel: Dokądże idziesz, chłopczyku, w czapeczce tej w kratkę, w garniturku z darów, w wyblakłych kolorkach minionych lat osiemdziesiątych? Wszędzie, dokądkolwiek byś nie poszedł, będzie gorzej, zatrzymaj się, uśmiechnij się. Zatrzymajmy się, spróbujmy odkryć Wszechświat w sobie. A poezja nam pomoże.
Maschinelle Übersetzung
Uliana WOŁIKOWSKA Zdjęcia autorki
W Narodowym Centrum Kultury Ludowej „Muzeum Iwana Honczara” odbyła się wystawa „Ukraińskie wesele”. W muzeum stało się to już dobrą tradycją. „Oprócz wystawy zazwyczaj prezentowane są różnorodne obrzędy związane z weselem. Tak więc u nas odbyło się „Wesele świecy”, ubieranie wieńca, ubieranie panny młodej, główne momenty weselnego dramatu” — opowiedziała starsza pracownica naukowa NCNK „Muzeum Iwana Honczara” Polina Humeniuk.
Na wystawie można zobaczyć liczne eksponaty związane z obrzędem weselnym. Przy wejściu z szacunkiem umieszczono dynię, która jakby mrugała do gości wystawy, przypominając: „Uważajcie, żeby wam dyni nie podano!” Zwracają uwagę weselne ręczniki, wyszywane czerwonymi i czarnymi nićmi. To tak zwane „czernickie ręczniki”, które pochodzą z klasztoru w Czyhyrynie na Czerkaszczyźnie. Przedstawiono na nich Drzewo Życia jako symbol kontynuacji rodu. Takiego ręcznika wyszywała dziewczyna przed wyjściem za mąż.
Można tu zobaczyć bogaty odświętny strój z różnych regionów Ukrainy, rytualne naczynia, stół, wyroby z ceramiki — wszystko to, co bezpośrednio dotyczy przygotowawczego etapu wesela. Moją uwagę zwracają różnorodne instrumenty muzyczne, zwłaszcza wiel-
...trombity, które były rozpowszechnione na Zakarpaciu. Nieopodal stoi skrzynia panny młodej, którą przenoszono z domu młodej do domu młodego. Interesujące są archiwalne fotografie z fragmentami obrzędu weselnego. To zdjęcia, które przedstawiają ważne obrzędy, odbywające się w życiu naszych przodków. Są to przeważnie fotografie z początku XX wieku, zebrane przez Iwana Honczara. Są tu także obrazy w stylu prymitywizmu. Malarstwo oddawało różne strony życia Ukraińców; na tych obrazach można zobaczyć orszak weselny, swaty, główne momenty obrzędu weselnego. Na wystawie zaprezentowano ludowe obrazy samego Iwana Honczara. Są tu ikony Jezusa Chrystusa i Bogurodzicy, którymi tradycyjnie błogosławiono młodych. Nie mogę pominąć uwagą jednego z centralnych atrybutów wesela — korowaju. Od razu przychodzi na myśl przysłowie: „Dobre korowajnice dobry korowaj fałdują”. Fałdowanie rytualnego chleba było ważnym wydarzeniem. Wypiekanie weselnego placka w kształcie słońca jest echem przedchrześcijańskiego zwyczaju — składania weselnej ofiary bogom. …Tak więc wystawa „Ukraińskie wesele” dotyka najbardziej sakralnego sekretu połączenia dwóch połówek. Wszystkie zaprezentowane rzeczy mają swoją historię i głęboką symbolikę, a każdy szczegół opowiada o weselu jako odnowieniu harmonii dwóch zasad świata — męskiej i żeńskiej.
Maschinelle Übersetzung
Uljana Wołikowska, zdjęcia autorki
W Muzeum Literatury Narodowej, w ramach Ogólnoukraińskiej kulturalno-artystycznej akcji „Sztuka jednej wsi”, odbyła się wystawa wsi Rachny-Leśne z rejonu Szarogrodzkiego obwodu winnickiego. Muzeum od 2005 roku co jesień przyjmuje artystów z Winnickiego. Wieś Rachny-Leśne słynie z wyrobów garncarskich. Znane miski, wykonane przez miejscowych mistrzów, rozpoznaje się nie tylko na Winnicczyźnie, ale i daleko poza granicami Ukrainy. Dlatego na wystawie można zobaczyć półkę z wyrobami garncarskimi: miski, sita, makitry, gładziki, kubeczki…. Wyroby wyróżniają się tym, że dominują w nich kolory brązowy, czarny, czerwony, biały i zielony. Na talerzach odbite są symbole słoneczne.
Interesujące są prace artystki Natalii Smahło-Hulajewej, która zajmuje się malarstwem, wycinankami, malowaniem na tkaninie, ilustracją książkową. Jej liczne wycinanki oddają przyrodę rodzinnej wsi, zimowe szaty rodzinnej ziemi, przylot ptaków i inne motywy. Nie można pominąć uwagą malarstwa ludowej twórczyni Marii Derkacz. Artystka, niczym ikonę, wymalowała obraz „Macierzyńskie szczęście”, na którym przedstawiona jest matka z dzieckiem. Obrazy „Moja chata”, „Krowy” odzwierciedlają drobne fragmenty życia wsi. Szczególnie poruszyły żywiołowe pejzaże i barwne martwe natury Fiodora Huliwatego. Tu bogactwo wiejskiego sadu, nadejście jesiennej pory, bujność traw i przemijanie czasu w strumieniu…
Na wystawie zaprezentowano bardzo piękne stroje z geometrycznymi i roślinnymi ornamentami, charakterystycznymi dla Podola. Rzucają się w oczy domowo tkane wyroby, zwłaszcza prace Haliny Kowtun, Eleny Kondel, Oleny Szapowalowej. Osobnej uwagi zasługuje kącik weselny. Tu obok odzieży weselnej — jaskrawy wieniec weselny w kwiatach i wielobarwnych wstążkach. A na stole w koszykach rumiane jabłka z bujnych sadów Winnicczyzny.
Maschinelle Übersetzung
Solomija DERKACZ, 16 lat, m. Kijów, gimnazjum „Obołoń”
Nie potrafię sobie przypomnieć, kiedy ostatni raz byłam w kinie na filmie produkcji ukraińskiej, a może w ogóle nigdy nie byłam? Oczywiście bardzo miło jest oglądać zagraniczne filmy w rodzimym tłumaczeniu, ale byłoby jeszcze lepiej, gdyby te filmy również były ukraińskie! Filmy amerykańskie i zachodnioeuropejskie są w dzisiejszych czasach najciekawsze i najdoskonalsze. Dzięki utalentowanym aktorom, nowoczesnym efektom specjalnym i doświadczonym pracownikom te filmy są popularne na świecie. Jako przedstawicielka młodzieży mogę powiedzieć, że ukraińska kinematografia bardzo zostaje w tyle za światową. Bo kiedy wspominam swoje ulubione obrazy, na myśl przychodzi pięć–dziesięć zagranicznych, ale ani jednego ukraińskiego. Obejrzałam wiele ukraińskich filmów, wszystkie są na swój sposób interesujące, ale nie wywarły należytego wrażenia. Wśród tych taśm — „Ogniem i mieczem” produkcji polskiej. Moim zdaniem ten film jest jednym z najlepszych o ukraińskim kozactwie. I choć zauważyłam tam kilka nieścisłości, to jednak taśma przypadła mi do serca. Dlaczego, mając tak dawną i ciekawą historię, Ukraina nie kręci filmów? Niedawno przyszło mi do głowy: a gdyby zachodnie firmy filmowe stworzyły film o historii Ukrainy. To byłaby taka sobie „nowinka”! Ale nie wszystko jest tak tragiczne, jak się wydaje na pierwszy rzut oka. Bo według słów analityków ukraińska kinematografia w najbliższej przyszłości przeżyje drugie narodziny. To pociesza, jeśli wziąć pod uwagę, że w latach niepodległości Ukrainy rodzima kinematografia przeżywała głęboki kryzys. I to dziwne, bo Ukraina to skarbnica utalentowanych aktorów, którzy ofiarnie pracują nawet za niewielkie honoraria. Szkoda, że wielu artystów wyjeżdża do innych krajów, gdzie bardziej cenią i opłacają ich zawód. Dlatego właśnie rodzima kinematografia wymaga pilnej reanimacji. Naszym obowiązkiem jest skorzystać z szansy! To wspaniała okazja, by zapoznać świat z językiem ukraińskim, kulturą i utalentowanymi artystami. Cudzoziemcy dzięki filmom będą mogli dowiedzieć się jeszcze więcej o Ukrainie. Również sami Ukraińcy oglądali zbyt mało filmów rodzimej produkcji, można je łatwo policzyć na palcach. Nasza historia jest dawna, język melodyjny, a kultura głęboka. Może warto nam z tego skorzystać? Mimo wszystkich trudności i przeszkód jesteśmy zdolni odrodzić naszą kinematografię, tym samym wysławiając dawną ukraińską historię i kulturę.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
zycznego i sztuki filmowej Ukrainy. Festiwal jest dedykowany wybitnej dacie kultury ukraińskiej lub światowej. W 2008 roku Festiwal „Maria” poświęcono twórczości laureata Nagrody Nobla Gabriela Garcíi Márqueza. W 2009 roku świat obchodził 200. rocznicę urodzin Mikołaja Gogola, którego artyzm — pogranicze, gra znaków i gra z rzeczywistością, połączenie w prozie rzeczywistości i fantazmatów (co typologicznie jest pokrewne z realizmem magicznym Márqueza). W foyer Narodowego Teatru im. Iwana Franki zaprezentowano wystawy Serhija Jakutowycza, Kosta Ławry, „Frankowcy i Gogol”, „Ukraińscy koryfeusze i Gogol”. VII Festiwal „Maria”, który odbył się w ubiegłym roku, był poświęcony 150. rocznicy urodzin Antona Czechowa. VIII tegoroczny Festiwal odbywał się pod hasłem „Przewracając strony kultury europejskiej” i był poświęcony kilku przedstawicielom kultury światowej. W 2011 roku świat obchodzi kilka ważnych dat. Tak więc, mówiąc o kamieniach milowych kultury europejskiej, można wspomnieć 200. rocznicę urodzin wybitnego węgierskiego kompozytora i dyrygenta Ferenca Liszta; 100. rocznicę urodzin laureata Nagrody Nobla w dziedzinie literatury Czesława Miłosza; 165 lat od dnia urodzin Henryka Sienkiewicza; 90. rocznicę urodzin Tadeusza Różewicza. Monospektakl „Stara kobieta wysiaduje” (w roli głównej Łarysa Kadyrowa)
Maschinelle Übersetzung
Ponad sto lat temu Łesia Ukrainka w artykule „Bezpartyjny” patriotyzm” pisała: „…może to nasza własna niedojrzałość myśli jest temu winna, że nijak nie możemy zrozumieć, co ma znaczyć: „swoja rodzima, ludowa oświata”, bez której cały nasz rodzinny kraj musi nieuchronnie zginąć. A przecież tak poważną rzecz należałoby nam wyjaśnić dokładniej, żebyśmy i my wiedzieli, jak ratować nasze dusze”. Ten passus jest aktualny dla Ukrainy i dzisiaj, ponieważ oznacza nierozwiązany problem, który można by określić pojęciem „niedojrzałość myśli” wskutek braku wewnętrznego wychowania kulturalnego i wykształcenia. Chodzi o to, że ukraińskiej kulturze brakuje zewnętrznego impulsu, aby odejść od zaściankowości i plebejskiego naśladownictwa. Ukraińska kultura, przekonywała Łesia Ukrainka, musi stać się kulturą intelektualną, a do tego wszyscy intelektualiści muszą się porozumieć. Już pod koniec XIX wieku palącym problemem była rozbicie ukraińskich sił intelektualnych i „walka wszystkich przeciw wszystkim”, natomiast często wobec prawdziwego zagrożenia ukraińska kultura okazywała się bezbronna. W innym artykule o wymownym tytule „Nie tak ci wrogowie, jak dobrzy ludzie” pisarka stawia ostre pytanie: „…jak uczynić Ukrainę już teraz siłą polityczną? Sam „wstyd”, oczywiście, tutaj niewiele pomoże, bo czują go Ukraińcy jeszcze od czasów Szewczenki, a zbawienia duszy dotąd nie zapewnili”. Jako wyjście z tej sytuacji — „pomoc z zewnątrz”, czyli włączenie w ukraińską przestrzeń humanistyczną dorobku kulturowego innych krajów, przede wszystkim europejskich. Właśnie to dla Łesi Ukrainki daje nadzieję na organiczny rozwój ukraińskiej kultury jako kultury odpowiedzialnej i estetycznie nasyconej, w której nie ma pustej retoryki i rozpaczy z powodu własnej narodowej nieudolności. Zdjęcie Jewhena Buketa Dmytro DROZDOWSKI, Instytut Literatury im. T. Szewczenki, sekretarz konferencji „Magia kultur”, specjalnie dla „Słowa Proświty” Te kwestie były w centrum uwagi uczestników IV Międzynarodowej konferencji naukowo-praktycznej, która odbyła się w Narodowym Teatrze Dramatycznym im. I. Franki w ramach Międzynarodowego festiwalu monodramów kobiecych „Maria” (festiwal nazwano na cześć Zańkoweckiej; ma on swoją stronę w sieci: http://www.mariafest.com). Jest on powołany, by wystąpić w roli „pomocy z zewnątrz” dla ukraińskiej kultury, ponieważ co roku gromadzi w Kijowie wybitnych reżyserów, aktorów, literaturoznawców, filmoznawców i pisarzy, aby zapoczątkować dialog kultur, posadzić przy jednym stole krytyków teatralnych i naukowców, reżyserów i literaturoznawców. Każdy pracuje z fenomenami artystycznymi i ma własne zdanie. Teatrologom ciekawie jest usłyszeć opinię naukowców i odwrotnie. Festiwal już ósmy rok prowadzi ludowa artystka Ukrainy, laureatka Narodowej Nagrody Ukrainy im. T. Szewczenki Łarysa Kadyrowa. Na tegorocznym Festiwalu zostały przedstawione spektakle: „Stara kobieta wysiaduje” (reżyser Zbigniew Chrzanowski, wykonawczyni Łarysa Kadyrowa), „Wyjście” (Azerbejdżan, wykonawczyni Nigar Tarlan kyzy Hasanzade), „Sahem” (Polska, według utworu H. Sienkiewicza, wykonawczyni Monika Bolly, reżyser Stanisław Melski), „Puszkinowi” (Rosja, wykonawczyni A. Tereszczenko-Ostrowska), „Łazarica” (Bułgaria, wykonawczyni Zornica Płamenowa), „Rosyjski reporter” (Rosja, wykonawczyni Olga Prichudajłowa), „Kartoteka” (reżyser, scenograf i bohater — Z. Chrzanowski), „Nie tylko modlitwy” (wykonawczyni Ołena Ohorodnijczuk, reżyser Serhij Archypczuk), spektakl muzyczny „Kocham kochać miłość” (wykonawcy Ż. Makaus, O. Szczur, I. Krasilina, Ł. Kadyrowa). Otworzył Festiwal błyskotliwy spektakl „Stara kobieta wysiaduje”, który dzisiaj wydaje się niezwykle aktualny: prawie pięćdziesiąt lat temu polski pisarz zdołał przewidzieć erę wojen informacyjnych i terrorystycznych, kolosalnej samotności człowieka, konstruowania nowych mitów społeczno-medialnych, które zastępują prawdziwą rzeczywistość; planetaryzm, który obrócił się w światową wojnę mężczyzn, krwią milionów kobiet i dzieci; niezdolność do kochania i rodzenia. Festiwal odbywa się przy wsparciu Ministerstwa Kultury Ukrainy, Narodowego Akademickiego Teatru Dramatycznego im. I. Franki, Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki NAN Ukrainy, międzynarodowej fundacji „Międzynarodowy Instytut Teatru”, Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. H. Szewczenki, Muzeum Marii Zańkoweckiej, działu Muzeum Teatralnego, Muzejewicza (którego spektakle pokazano na festiwalu). W 2011 roku przypada 120. rocznica urodzin Michaiła Bułhakowa. Po raz pierwszy od czasu założenia w centrum uwagi konferencji naukowo-artystycznej byli także wybitni działacze ukraińskiej kultury. Ukraina obchodzi 155. rocznicę urodzin Iwana Franki; 150. — od dnia śmierci Tarasa Szewczenki; 140. — od dnia urodzin Łesi Ukrainki. Naturalnie, że na konferencji została wyartykułowana problematyka przekładowa, ponieważ właśnie przekład jest organiczną formą łączenia dorobku kulturowego w czasie i przestrzeni, sposobem jednoczenia sił intelektualno-artystycznych w jednym globalnym locus rozumienia. Powiedzmy, że na język ukraiński utwory Cz. Miłosza przełożyli I. Kaczurowskyj, B. Czopyk, D. Pawłyczko, J. Senczyszyn i inni. A na konferencji został odczytany referat profesor Roksolany Petriwny Zoriwczak (która kieruje katedrą translatoryki i lingwistyki kontrastywnej im. H. Koczura na Lwowskim Uniwersytecie Narodowym im. I. Franki; niestety, znana teoretyk przekładu nie mogła przyjechać do Kijowa) o anglojęzycznych przekładach T. Szewczenki od XIX wieku (czyli od pierwszych przekładów Agapija Honczarenki). Znaczne zainteresowanie wywołały passusy z referatu o przekładach Szewczenki, których dokonały Ethel-Lilian Voynich i Vera Rich (wybitna brytyjska tłumaczka literatury ukraińskiej, która dwa lata temu była uczestniczką konferencji z okazji 200-lecia M. Gogola, a w tym roku znalazła swój ostatni spoczynek w Kaniowie, o czym pisało „Słowo Proświty”). Konferencja w ramach festiwalu teatralnego stawia sobie za cel zjednoczenie przedstawicieli teatru, literatury, literaturoznawstwa, muzyki, aby w ten sposób spróbować poprzez dialog (lub nawet polilog) kultur uformować nowe spojrzenie na naturę twórczości wybitnych mistrzów słowa artystycznego, dramaturgii i muzyki w kluczu synestezyjnym (co jest zgodne z naturą fenomenu artystycznego). Wśród uczestników konferencji byli światowej sławy reżyser Robert Sturua, akademik Mykoła Żułynskyj (przewodniczący komitetu organizacyjnego konferencji), prof. Zofia Zarembianka (Uniwersytet Jagielloński), tłumacz, teoretyk przekładu, kierownik katedry Kijowskiego Instytutu Miejskiego im. B. Hrinczenki Maksym Striha, obrońca praw człowieka i kulturoznawca Jewhen Swerstiuk, prof. Stanisław Stabro (Jagielloński). Zdjęcie Serhija Marczenki
Mykoła Żułynski, uniwersytet londyński), reżyser Ian Hamish MacDonald (Szkocja), historyk sztuki Ołeksandr Szczur (Węgry), reżyser Zbigniew Chrzanowski (Polska) oraz inni historycy sztuki, pisarze i kulturoznawcy. Mykoła Żułynski, otwierając konferencję, odniósł się do konceptu „przełamywania granic”, szeroko reprezentowanego we współczesnych zachodnich pracach naukowych dotyczących rozwoju kultury w XXI wieku. Dyrektor Instytutu Literatury im. T. Szewczenki wspomniał również o ważnych „punktach przecięcia”, które istniały między ukraińskim a europejskim wymiarem nawet wtedy, gdy ukraińska kultura była częścią imperiów (rosyjskiego czy austro-węgierskiego). W swoim czasie sztuki W. Wynnyczenki odnosiły znaczny sukces na paryskiej scenie, czasopismo „Suczasnist” (które narodziło się na emigracji) stało się oknem na przestrzeń ukraińskiej humanistyki w Europie. Sztuka zawsze dąży do przełamywania granic i tworzenia wspólnej przestrzeni artystycznej solidaryzacji. Wystąpienia na konferencji miały wysoki poziom fachowy, przedstawiciele literaturoznawstwa i teatru starali się znaleźć porozumienie, choć momentami rozpoczynali burzliwe dyskusje. Ołeksandr Szczur przygotował wystąpienie na temat: „Paganini fortepianu” o wybitnym działaczu społecznym, dyrygencie i kompozytorze Ferencu Liszcie. Doktor Ian Hamish MacDonald nakreślił filozoficzną naturę języka artystycznego teatru. Maksym Stricha mówił o języku ukraińskim w klasycznych operach, stawiając aktualne pytanie: czy możliwy jest powrót w obecnej sytuacji. Proponujemy najważniejsze fragmenty wystąpień uczestników. Profesor Zofia Zarębianka otworzyła konferencję referatem „Na łące — światło promieniste” jako odczytanie duchowej drogi zapisanej w ostatnich wierszach Czesława Miłosza”, zwracając uwagę na metafizyczną stronę wewnętrznej ścieżki artysty w poe-
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
tycznym uniwersum: „Rozdarty kontrowersyjnymi dążeniami — między pożądliwą miłością do tego świata a pragnieniem wymiaru duchowego, rozdarty różnorodnymi wątpliwościami „dzisiaj wierzę, jutro — wątpię”, bohater twórczości poetyckiej Miłosza w swoich ostatnich wierszach osiąga nieosiągalną dla siebie wcześniej wewnętrzną harmonię, spokój i mądrość, których jednym z najważniejszych przejawów staje się świadome i wyważone skierowanie jego życia ku Bogu: „Władco zbawienia, przyczyno przypadku // w moich błąkaniach żyłeś Ty od początku”, wyrażone na tym etapie twórczości w poetyckich modlitwach, bezpośrednich i niezwykle intymnych zwrotach do Stwórcy, które porażają siłą ekspresji i autentycznością przeżycia… …Nawet w późnych wierszach raz po raz pojawiają się porywy i powroty do zakazanych, i już, zdawałoby się, pokonanych pragnień: „Moje uszy coraz częściej słyszą coraz mniej z rozmów, // moje oczy słabną, // ale one wciąż są pożądliwe”… Jedną z oznak wspomnianej transformacji… można nazwać odkrycie przez bohatera w sobie wewnętrznego dziecka i twórczą zgodę na powrót do tego dziecka w sobie, przyjęcie, opiekowanie się nim i, pomimo włączenia do swoich wewnętrznych struktur psychicznych i duchowych, wykorzystanie na drodze do mądrości: „Świadomość dziecka w sobie. // To znaczy tworzenie naiwnie emocjonalnego, któremu nieustannie zagraża kumkanie dorosłych ludzi”. Wydaje się, że proces duchowej metamorfozy, który kulminuje się w jednoczesnym, lecz tak samo ponownym przeżywaniu dziecięcego duchowego odkrycia siebie oraz Zdjęcie Jewhena Buketa Hamish MacDonald wszystkiego, co jest w Bogu: „Wszędzie, między pniami drzew, po słonecznej stronie trawnika, na ścieżce wzdłuż ogrodu // przebywała Obecność”, ma u bohatera Miłosza kilka zasadniczych momentów. Na wewnętrzną dynamikę tego rodzaju wskazuje powtarzanie w wielu wierszach elementów, które są ważne dla duchowego konstytuowania jaźni. Należą do nich bezgłośny zachwyt, potrzeba milczenia, zgoda na wzięcie w cudzysłów swoich wad i przyjęcie całego swojego życia, utrata poczucia czasu i rozróżnienia na było i będzie, trwanie i teraz, pozbycie się intelektualnych spekulacji: „zmęczyło się jakiekolwiek widzenie”, uczucie wszechogarniającego szczęścia i radości: „Nagle poczułem, że znikam, i płaczę ze szczęścia”. Wiele z nakreślonych projekcji interpretacyjnych dotyczy także sztuki teatralnej, w szczególności wytworzenia „w sobie dziecka”, które może nieustannie dziwić się światu, wykorzystania poetyki milczenia jako formy pozajęzykowego wpływu na odbiorcę. Aktor i reżyser Hamish MacDonald opowiedział o swoim odkryciu ukraińskiej tradycji teatralnej: „Mam nadzieję, że wszyscy, którzy zebrali się dzisiaj w teatrze Iwana Franki, wybaczą mi, jeśli przyznam, że aż do momentu podróży w listopadzie 2007 roku miałem ograniczoną wiedzę o Ukrainie. W końcu byliśmy dwoma narodami, które przeżyły 70 lat politycznej i społecznej separacji. Chociaż właśnie wtedy dowiedziałem się nieco o nowoczesnej historii Ukrainy od mojego kolegi Matthew Zajaca — autora i wykonawcy sztuki „Krawiec z miasteczka Inverness” (wydrukowanej w czasopiśmie „Wseswit” w 2010 roku), która właśnie wtedy powstawała i której wszystkie szczegóły nie były szeroko upublicznione. Kiedy przechodzisz obok pomnika Franki do Teatru Dramatycznego im. Tarasa Szewczenki, na ścianach którego rozwieszono fotografie energicznych młodych dramaturgów i członków trupy, przypominające o erze legendarnych Nocy teatru pod kierownictwem Łesia Kurbasa, Tarnopol wydaje się dobrym miejscem na to, by zacząć dowiadywać się czegoś o Ukrainie, o jej poetyckich i teatralnych tradycjach. Latynoamerykański filozof i poeta George Santayana napisał kiedyś: „Teatr, pomimo wszystkich swoich sztuczności, sensorycznie obrazuje życie realniej niż historia”. Teatr jest realniejszy od historii. Analizując historię, włoski scenarzysta i laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury Dario Fo powiedział: „Zanim Europa została zjednoczona na poziomie ekonomicznym lub została pomyślana na poziomie interesów gospodarczych i handlu, istniała kultura, która łączyła wszystkie kraje europejskie. Sztuka, literatura, muzyka — to spoiwa Europy”. Teraz rozmyślam nad tym, że w słowach Dario Fo jest pewna prawda, a także nad tym, że prawdopodobnie istnieje nie tylko uniwersalny język teatru, jak można wyciągnąć szeroki wniosek ze słów George'a Santayany. Może istnieć uniwersalny język sztuki. Aby to zrobić, chciałbym nieco zagłębić się w kulturę Szkocji i Ukrainy, zauważając, że jesteśmy dwoma krajami — zresztą, jak wiele innych krajów — z potężnymi tradycjami opowiadania i muzycznymi. Tak samo jak inne kraje Europy, nasze tradycje teatralne są zakorzenione w tradycji średniowiecznego dramatu wędrownego o tematyce religijnej. W średniowiecznej poezji dzielimy temat epickich zmagań bitewnych o niepodległość i na przestrzeni wieków odnajdujemy naszą tożsamość kulturową, wspieraną przez poezję i pieśni wędrownych bardów i mu-
Larysa Kadyrowa, Stanisław Stabro i Zofia Zarembianka. Dzielimy spuściznę poetów narodowych, którzy byli nie tylko zwolennikami demokratyzacji represyjnych systemów politycznych, ale i sztuki. Drogi życiowe szkockiego poety Roberta Burnsa i ukraińskiego poety Tarasa Szewczenki mają wiele wspólnego. W swoich wierszach pisali o sile natury, komentowali okrucieństwo systemów politycznych i gospodarczych, satyrycznie przedstawiali życie tyranów. Burns nie był malarzem, i podczas gdy Szewczenko tworzył obrazy stanowiące dziedzictwo narodowe Ukraińców, on układał dla potomnych kodeks szkockiej muzyki i pieśni. Pisząc o miłości, naturze, polityce, mieli niezłomną wiarę w siłę słowa swojego kraju. Ktoś zauważył wpływy szkockiego powieściopisarza Waltera Scotta na wczesne utwory Mikołaja Gogola. Być może warto odszukać podobne cechy w „Dzienniku szaleńca” Gogola oraz „Prywatnych pamiętnikach i wyznaniach usprawiedliwionego grzesznika” Jamesa Hogga, w których nasi literaci zaczynają badać ciemne strony ludzkich ambicji i żądzy władzy”. Reżyser Zbigniew Chrzanowski zauważył w odniesieniu do twórczości znanego polskiego pisarza T. Różewicza: „Poeta i dramaturg, mocno wszedł w świadomość świata literackiego, a jedna z pierwszych propozycji teatralnych — „Kartoteka” z 1960 roku — jest w repertuarze nie tylko polskich teatrów. W sztukach Różewicza realny świat przeplata się z absurdalnymi sytuacjami, wyczuwalny jest ironiczny stosunek bohaterów do otoczenia, jednocześnie obecna jest ironia autora wobec swoich bohaterów, w głębi dusz których kipi ból i samotność. Taką jest bohaterka sztuki „Stara kobieta wysiaduje”, którą autor opublikował w zbiorze „Teatr niekonsekwentny” w 1970 roku. Swoją pierwszą inscenizację tej sztuki zrealizowałem we Lwowie w 1979 roku i miałem szczęście tworzyć spektakl razem z wybitnym scenografem Ukrainy Jewhenem Łysykiem. Już wtedy pomyślałem, że rola jest jakby przeznaczona dla Larysy Kadyrowej, ale z powodu braku ukraińskiego przekładu odłożyłem ten projekt na przyszłość. I kiedy teraz pojawiła się możliwość powrotu do tego pomysłu — zainspirowała mnie wersja stworzenia na podstawie materiałów sztuki Różewicza monodramu, który jeszcze bardziej podkreślałby samotność bohaterki w świecie — kosmicznym śmietniku i pustce”. Tegorocznym uczestnikiem konferencji był znany charkowski latynoamerykanista Ihor Orżycki, który w referacie „Trylogia” Henryka Sienkiewicza jako tekst proukraiński” udowodnił obiektywny stosunek H. Sienkiewicza do Ukraińców w swojej „Trylogii” wbrew opinii rozpowszechnionej wśród ukraińskiej społeczności. Pan Ihor zauważył, że białoruskie pochodzenie Sienkiewicza sprzyjało jego spojrzeniu na integralną istotę Rzeczypospolitej, a patos zaprzeczenia dotyczy tych, którzy, bez względu na swoje pochodzenie etniczne czy religijne, niszczyli wyidealizowane przez niego państwo. Profesor Stanisław Stabro w referacie „Na skraju drogi”: „Wiersze ostatnie” Czesława Miłosza” zwrócił się do analizy ostatniego okresu w twórczości Czesława Miłosza. Na 2 lata przed śmiercią w 2004 roku ujrzały światło dzienne dwa tomy poetyckie Miłosza: „To” oraz „Drugi przestrzeń”, a także niewielki poemat „Orfeusz i Eurydyka”, napisany ku czci drugiej żony poety Carol Thigpen (która odeszła w 2002 roku). W ostatnim okresie swojej twórczości Miłosz, zdaniem profesora Stabry, staje się przykładem dążeń bohatera lirycznego do duchowej przemiany. Jego późna poezja to głębokie utwory filozoficzno-teologiczne, mistyczne, które jednak nie są pozbawione związku z konkretnym ludzkim życiem i niepodrobnymi przeżyciami. I właśnie z nich wyłania się obraz bohatera lirycznego Miłosza w ostatnich utworach: archetypowa nowoczesna postać Mędrca, starego Poety i Artysty, który podsumowuje swoją drogę życiową i twórczą. W 1980 roku Czesława Miłosza uhonorowano Nagrodą Nobla w dziedzinie literatury „za bezkompromisową przenikliwość w świecie narażonym na silne konflikty… za dzieła, które wzbogacają ludzkość nieznanym wcześniej doświadczeniem życiowym”. Jak słusznie zauważył w jednej z przedmów do wydania Miłosza po ukraińsku Dmytro Pawłyczko: „Postać Miłosza wyłania się na tle najwybitniejszych polskich pisarzy XX wieku jako obraz twórcy i myśliciela, który połączył sztukę poezji ze sztuką filozofii”. Wydaje się, że ta teza w nieco przekształconej formie może być zastosowana także do tegorocznej konferencji, która bez wątpienia wzbogaciła przestrzeń intelektualno-kulturową na Ukrainie. Podsumowując konferencję, do końca roku zostanie wydany zbiór naukowy — tradycyjne drukowane podsumowanie wszystkich dyskusji na festiwalu. Ostatnimi słowami testamentu Marii Zańkowieckiej były następujące: „Ślę swoje ostatnie „wybaczcie i żegnajcie!”. Chcę wszystkim twórcom powiedzieć: „Wybaczcie i witajcie! Spotykajmy się energetycznie, duchowo, intelektualnie, choć tworzymy po różnych stronach Ziemi nowatorskie, współczesne, prawdziwe, ale reformujące myśl, widzenie, postrzeganie świata Człowieka”. A Czesław Miłosz w wierszu „Ucieczka” nakreślił metafizyczną przestrzeń odchodzenia i zmartwychwstania w nowym czasie: Jak my odchodzili z płonącego miasta, Jak oglądali się na nie z oddali, Ja rzekłem: „Niech nasz ślad trawa porasta, Niech zamilkną w płomieniach prorocy-krzykacze, Niech martwi nieżywym powiedzą, co nastało, Zrobić plemię nam przeznaczono — od zła I szczęścia uwolnione, to plemię, co drzemało. Chodźmy!” Ziemia ogniem otwarta nam była. (Z polskiego przełożył D. Pawłyczko)
Maschinelle Übersetzung
— Petrze Mychajłowyczu, zdaje się, że w literaturze ukraińskiej nie ma pełnowymiarowego utworu, w którym mowa byłaby o przywódcy OUN. — Tak jak, w końcu, nie ma takiego utworu o historii Ewangelii Peresopnickiej. — Swoją drogą, dlaczego zwrócił Pan uwagę na te tematy? Z Ewangelią Peresopnicką, zdaje się, wszystko jasne: Pana zainteresowania naukowe związane są z XVI wiekiem, kiedy pojawiła się Pierwsza Księga. A Stepan Bandera?.. — Proszę uważać, że to koniunktura (śmieje się). Obecny rok jest jubileuszowym dla Pierwszej Księgi. Minęło 450 lat od czasu jej napisania. Jeśli chodzi o Banderę, to skrajnie nieprzyjemną wydała mi się sytuacja z przyznaniem mu tytułu Bohatera Ukrainy z późniejszym jego anulowaniem. „Silni i samotni” to w pewnym sensie odpowiedź na te, delikatnie mówiąc, dziwactwa. — Powiedział Pan „w pewnym sensie…” — Rzecz, oczywiście, nie w koniunkturze. Ściślej mówiąc, nie tylko w niej. Podoba się to komuś czy nie, ale Ewangelia Peresopnicka i Stepan Bandera to symbole Ukrainy. Symbole działające, mistyczne. Chciałem je przemyśleć. I nie tylko w sensie naukowym, ale także artystycznym. — Ale Ewangelia Peresopnicka to przede wszystkim świętość religijna, a Stepan Bandera to działacz polityczny. — Formalnie tak. Ale kiedy zagłębimy się w istotę problemu, okaże się, że Ewangelia Peresopnicka miała związek z polityką, tak jak, w końcu, Bandera z religią. Tak, Ewangelię Peresopnicką swego czasu Iwan Mazepa podarował Soborowi Katedralnemu w Perejasławiu. Był to akt polityki kościelnej. Hetman chciał odnowić w Perejasławiu starą katedrę biskupią, założoną jeszcze za czasów Rusi Kijowskiej. Z Ewangelią Peresopnicką Taras Szewczenko zapoznał się jesienią 1845 roku, kiedy pisał swoje znane utwory polityczne — „Heretyk”, „I martwym, i żywym, i nienarodzonym…”, „Testament” i inne. I obecnie prezydenci Ukrainy przysięgają na Ewangelii Peresopnickiej. To również moment polityczny. Jeśli chodzi o Banderę, to nie zapominajmy, że urodził się w rodzinie księdza. Ogólnie odnosi się wrażenie, że często przykładem służyli mu święci męczennicy. W końcu życie Bandery to świadome poświęcenie i męczeństwo. — Mówił Pan o mistyczności Ewangelii Peresopnickiej oraz Stepana Bandery. Co ma Pan na myśli? — Jeśli chodzi o Pierwszą Księgę, myślę, że nie trzeba szczególnie mówić. W bibliotece imienia Wołodymyra Wernadskiego, gdzie jest przechowywana, mogą Państwu wiele opowiedzieć o jej mistycznej cudowności. Ewangelia mogła zginąć, przepaść. Jewhen CYMBALUK, obwód rówieński. Idea uczczenia 1160-lecia państwa ukraińskiego należy do studentów Narodowego Uniwersytetu „Akademia Ostrogska”. Swoją narodowo-patriotyczną postawę wyrazili w specjalnym apelu, który rozesłali po całej Ukrainie oraz za granicę. W szczególności studenci ostrogscy zaznaczają, że długotrwały okres ukraińskiej bezpaństwowości doprowadził do amnezji pamięci historycznej ludności naszego kraju. Swego czasu pierwszy Prezydent Ukraińskiej Republiki Ludowej. Księgę wywożono poza granice Ukrainy, ale ona znów wracała na swoją Ojczyznę. I czyż nie jest mistyką, że Ewangelia Peresopnicka, o której do 1991 roku wiedzieli chyba tylko specjaliści, stała się narodową świętością? A teraz porozmawiajmy o Stepanie Banderze. Słabowity, chory, ogólnie niepozorny z wyglądu, niskorosły człowiek staje się przywódcą OUN. Do tego takim przywódcą, o którym mówią na Ukrainie, na świecie, którego boi się Związek Radziecki, na którego poluje wszechobecne KGB. Rozważmy jego zabójstwo. Bandera wiedział, że przygotowują na niego zamach, jednak odprawił ochroniarza. Być może czuł, że czeka go śmierć, i chciał sam umrzeć, nie stwarzając nikomu zbędnych problemów. Albo takie coś. Zabójca Bandery, agent KGB Bohdan Staszynski, dosłownie w przeddzień budowy Muru Berlińskiego ucieka na Zachód, dobrowolnie się oddaje, opowiada o zabójstwie Bandery, pokazując hipokryzję „humanitarnego” radzieckiego kierownictwa. Ktoś powie: zbieg okoliczności. Ale czy nie za dużo takich zbiegów? — Możliwe. Lecz wróćmy do Pana utworów. „Dobra nowina od księżnej Żesławskiej” składa się z pięciu części. Każda z nich to swoista spowiedź. Początkowo spowiada się księżna Anastazja Żesławska, która zamówiła napisanie Ewangelii Peresopnickiej, dalej archimandryta Hryhorij, który kierował
zajmował się stworzeniem zabytku, po nim pisarz Mychajło Wasyłewycz, hetman Iwan Mazepa i wreszcie Taras Szewczenko. Przynajmniej o pierwszych trzech postaciach, które miały związek ze stworzeniem Pierwszej Księgi, wiadomo bardzo niewiele. Dlatego nasuwa się pytanie, na ile opisane w powieści wydarzenia odpowiadają realiom historycznym. — Ma Pan rację. O księżnej Żesławskiej, archimandrycie Hryhoriju i Mychajle Wasyłewyczu zachowały się jedynie fragmentaryczne dane. Ale one istnieją! To jak fragmenty mozaiki. Ja zaś postawiłem przed sobą zadanie zrekonstruowania tego mozaikowego obrazu, wpisując tam zarówno miłosno-romantyczną historię Iwana Mazepy, która w moim ujęciu nabiera nowego znaczenia, jak i Tarasa Szewczenkę w czasie jego dramatycznych poszukiwań duchowych. Co z tego wyszło, niech osądzi czytelnik. Przynajmniej starałem się maksymalnie wykorzystać fakty historyczne. — Tak samo, jak w powieści „Silni i samotni”? — Z „Silnymi i samotnymi” sytuacja jest bardziej skomplikowana. Przecież centralną postacią utworu jest Stepan Bandera. A o tym działaczu tyle mitów powymyślano! I wciąż wymyślają. Dlatego powieść posiada nie tylko dodatki naukowe, ale i liczne odsyłacze, gdzie wskazano, skąd wzięto ten czy inny fakt. — Jednak i w „Dobrej nowinie od księżnej Żesławskiej”, i w „Silnych i samotnych” jest niemało fikcji literackiej. — A jakże bez tego! To przecież utwory literackie, a nie naukowe. Na przykład nie wiem, czy Jelena Zahorowska, kochanka Mazepy, podarowała mu Ewangelię Peresopnicką. Ale o tym, że rodzina Zahorowskich mogła mieć związek (niechby nawet pośredni) z Pierwszą Księgą, świadectw jest aż nadto. Tak samo nie wiem, czy polski śledczy Waligórski prowadził z Banderą nieoficjalne rozmowy podczas przesłuchań, a jeśli prowadził, to o czym. Albo czy przychodził do Bandery duch Jaremy Wiśniowieckiego, kiedy „spotkali się” w więzieniu na Świętym Krzyżu. — A co to za „spotkanie”, skoro bohaterowie żyli w różnych epokach? — Rzecz w tym, że Jarema Wiśniowiecki został pochowany w krypcie Oleśnickich w podziemiach klasztoru na Świętym Krzyżu na Łysej Górze, która znajduje się na terenie województwa kieleckiego w Polsce. Jeśli ktoś z czytelników zaryzykuje wizytę tam, niech zejdzie do krypty Jaremy — przeżyje niezapomniane (mistyczne!) wrażenia. Tutaj, w tych podziemiach klasztoru, przebywał w więzieniu Bandera. Przecież w okresie międzywojennym dawny klasztor służył jako więzienie — do tego najokrutniejsze w ówczesnej Polsce. — „Spotkanie” Stepana Bandery i Jaremy Wiśniowieckiego, największego bohatera i największego zdrajcy Ukrainy, jest centralne w „Silnych i samotnych”. Ale czytając utwór, rozumiesz, że nie zamierza Pan ani usprawiedliwiać, ani potępiać tych bohaterów. Zresztą, podobnie jak innych postaci. Nawet przedstawiani przez Pana agent KGB Bohdan Staszynski czy syn „ojca Stalina” Jakow Dżugaszwili budzą współczucie. Zresztą w innych Pana utworach nie ma czysto pozytywnych czy negatywnych postaci. Każda z nich, właściwie, niesie i negatyw, i pozytyw. — Powiedziałbym tak: każdy niesie swój krzyż. A jaki on będzie — zależy od gry okoliczności i woli człowieka. — Zatem dwa utwory, w których analizuje Pan największe symbole Ukrainy, trafiły do czytelnika. Mychajło Słaboszpycki scharakteryzował powieść „Silni i samotni” jako prawdziwy szczyt literacki. Być może na nim Pan poprzestanie? Przecież dla Pana literatura — jak sam Pan deklaruje — to tylko hobby? — Nie wiem, jak z tymi szczytami i nizinami… A literatura to rzeczywiście hobby. Dlatego pewnie będę coś pisał. — A co konkretnie? — Mniej więcej rok temu publicznie zapowiedziałem, że napiszę powieść, nawet trylogię o Andym Warholu (Andriju Warhole) — amerykańskim artyście ukraińskiego (łemkowskiego) pochodzenia. Jednak… napisałem o Ewangelii Peresopnickiej i Stepanie Banderze. Jednak kiedyś ręce dojdą i do króla pop-artu. A teraz trzeba zajmować się bardziej prozaicznymi i, wybaczcie za patos, bardziej patriotycznymi rzeczami. Niedawno byłem jednym z tych, którzy zaproponowali, aby w przyszłym roku uczcić 1160-lecie ukraińskiej państwowości. Co z tego będzie — zobaczymy. Ale w Radzie Najwyższej Lilija Hryhorowycz już zarejestrowała projekt ustawy o obchodach tej daty. I temat zaczynają powoli omawiać. Być może napiszę coś literackiego i jednocześnie historyczno-dokumentalnego o początkach Ukrainy-Rusi. Jednak nie będę się zarzekał ani obiecywał. Rozmawiała Ołena SZULHA. Doktor filozofii, pierwszy prorektor Narodowego Uniwersytetu „Akademia Ostrogska”, profesor Petro KRALUK jest znany czytelnikowi-intelektualiście jako autor wyrazistych powieści historycznych o postaciach mało zgłębionych w literaturze ukraińskiej — Melecjuszu Smotryckim, książętach Ostrogskich i innych. Błyskotliwy znawca historii książęcego Wołynia, rzetelny badacz ukraińskiej tradycji intelektualnej w tym roku ukazał światu dwie książki: powieść poświęconą Peresopnickiej Pierwszej Księdze, „Ewangelia od księżnej Żesławskiej” — w wydawnictwie Drukarni Wołyńskiej oraz powieść o Stepanie Banderze „Silni i samotni” — w kijowskim wydawnictwie „Jarosławiw Wał”. Mychajło Słaboszpycki tak zareagował na pojawienie się nowej powieści: „Petro Kraluk napisał wyrazistą, artystycznie oryginalną powieść o Stepanie Banderze. I — nie tylko o nim. O ukraińskim paradoksie w historii. O losie ukraińskiego człowieka w infernalnym XX wieku. O miejscu Ukrainy w świecie. Wreszcie (takie wrażenie bywa tylko po lekturze utalentowanych utworów), prawie o wszystkim. Ta powieść stawia Petra Kraluka w pierwszym rzędzie współczesnych pisarzy ukraińskich. To — prawdziwy szczyt literacki”. Rozmawiamy więc z Petrem Mychajłowyczem o jego najnowszych utworach, które tradycyjnie dla autora odkrywają mało znane karty naszej historii.
Maschinelle Übersetzung
Republiki Mychajło Hruszewski udowodnił, że Dawna Ruś była państwem ukraińskim, a termin „Ruś” — politycznym i etnicznym identyfikatorem dla Ukraińców epoki średniowiecza. Nie na darmo ten wielki naukowiec i polityk nazwał swoją fundamentalną pracę „Historia Ukrainy-Rusi”. Dopiero teraz, prawie sto lat po jej publikacji, na Ukrainie zaczyna szeroko utwierdzać się sformułowana przez patriarchę ukraińskiej historiografii ta naukowa prawda. Zatem od jakiego czasu istniało państwo staroruskie? Na to daje jasną odpowiedź „Powieść minionych lat”. Pod rokiem 852 od Narodzenia Chrystusa (lub pod rokiem 6360 od stworzenia świata) kronika odnotowuje, że właśnie wtedy ziemia nasza zaczęła nazywać się Ruską, i w tym roku Ruś, czyli państwowe i wojskowo-polityczne zjednoczenie, którego centrum była Kijowszczyzna (bo przecież Kijów — matka miast ruskich), dokonała wyprawy na stolicę Bizancjum. Od tego czasu zaczęto prowadzić zapisy kronikarskie według lat i, odpowiednio, na dworze książęcym w Kijowie rejestrowano wydarzenia naszej dawnej historii. Zatem rok 852 mamy wszelkie podstawy uważać za rok ukraińskiej państwowości. Odpowiednio w przyszłym, 2012 roku, kiedy na Ukrainie odbywać się będą europejskie mistrzostwa w piłce nożnej i odwiedzą ją liczni goście z krajów Europy, minie 1160 lat od czasu założenia państwa ukraińskiego. W związku z tym należy jak najszerzej uczcić tę poważną datę, angażując nie tylko struktury państwowe, ale i społeczne. Pozwoli to po raz kolejny przypomnieć o tym, że państwo ukraińskie, jak i większość państw Europy Zachodniej i Środkowej, tworzyło się od dawna i jest częścią wielkiego europejskiego domu.
Maschinelle Übersetzung
Aktywizacja moskiewskiej propagandy ideologicznej wokół problemów historii rosyjskiej, która także w XXI wieku skierowana jest na odrodzenie nieogarnionego Imperium Moskiewskiego i pochłonięcie niepodległych państw, zrealizowała się w ukazie prezydenta Federacji Rosyjskiej D. Miedwiediewa o obchodach 1150-lecia powstania rosyjskiej państwowości. Stworzenie nowego podręcznika historii Rosji, w którym Ukraina przedstawiona jest jako nienaturalny twór państwowy, niemający prawa do istnienia i skazany na zagładę, zmusiły naszych historyków wreszcie odpowiedzieć na odwieczne pytanie: kim jesteśmy, skąd jesteśmy, czyimi jesteśmy dziećmi? Wołodymyr PRIADKA, akademik Akademii Sztuk Ukrainy, laureat Nagrody Szewczenkowskiej. W 2000 roku zwracałem się do Prezydenta Ukrainy L. Kuczmy z propozycją uczczenia ówczesnej daty 1140-lecia Rusi-Ukrainy. Odpowiedział, że na Ukrainie nie ma z kim tego robić. W 2010 roku w gazecie „Słowo Proświty” opublikowano mój wywiad „1150-lecie — jako historyczne minimum”. Ideę usłyszano, ale nie na Ukrainie, a w Moskwie, gdzie prezydent D. Miedwiediew skorzystał z okazji, by jeszcze raz przywłaszczyć nie tylko historię Rusi Kijowskiej, ale i uczcić historyczną datę wezwania przez słoweńców ilmeńskich Waregów w 862 roku. Cóż, mają prawo obchodzić swoje jubileusze. Ale jak wtedy być ze świadectwem Nestora Kronikarza o dokładnym określeniu czasu ogłoszenia państwa Rusi — 852 rok? Porównajmy: nowogrodzkie wezwanie Waregów — 862 rok, podbój Rusi Kijowskiej przez warega Olega — 882 rok. Różnica 30 lat. W tym czasie w historii Rusi Kijowskiej wydarzyły się najważniejsze wydarzenia IX wieku. Nestor Kronikarz w „Powieści minionych lat” pytał: „Skąd wzięła się Ruska ziemia”? I sam odpowiedział: „W roku 852 zaczęto nazywać Ruską ziemię”, czyli na długo przed pojawieniem się Waregów na Rusi. Hipotetycznie „Waregowie” — to nie jakieś szwedzkie plemię (o którym Szwedzi nawet nie słyszeli), a po prostu — „wrogowie”, ktokolwiek z obcych przybłędów. A przybłędami-wrogami mogli być i Słowianie połabscy (według W. Cziwilichina), i Szwedzi, i Duńczycy. Ale na tablicach „Księgi Welesa” stwierdza się: „Takie było państwo to ruskie od Rusi”, „bo Ruska Ziemia to ruska krew, którą jest przesiąknięta”. „Kto chce ziemi naszej — włóżcie mu pełno do ust, niech zadławi się nią i zamilknie!” — zaiste wycierpiane słowa o tragicznej epoce w historii naszej ziemi, która przez długi czas przeżyła okresy narodzin państwowości, wielkiego uniesienia, rozkwitu, ruiny i znów odrodzenia państwowości. W 860 roku odbył się zwycięski pochód Askolda-cara (kagana) Kijowskiego na Konstantynopol, w wyniku którego zawarł on z Grekami układ „miłości i pokoju”. Główny polityczny sens pochodu Askolda — osiągnięcie dyplomatycznego uznania Rusi, utwierdzenie międzynarodowego autorytetu (według opinii A. Sacharowa) jako suwerennego organizmu politycznego. Następstwem tego pochodu stało się wprowadzenie państwowej religii chrześcijaństwa w Rusi Kijowskiej. Chrzest Askolda miał charakter ogólnopaństwowy, a nie był prywatną sprawą kagana Rusi. Konstantynopolitański Patriarcha Focjusz — Pierwszy Hierarcha Rusi w liście okólnym (Encyklice), napisanym w 867 roku, opowiedział o nawróceniu Rusi do Chrystusa. „I w nich (Rusi — Aut.) zapłonęło takie pragnienie wiary, że przyjęli pasterza w randze arcybiskupa i z wielką gorliwością wykonują chrześcijańskie obrzędy”. W Kijowie została wprowadzona chrześcijańska eparchia, zależna od Konstantynopola. W „Bazylikach” — dokumentach kościelnych (spisach prawosławnych katedr) Metropolia Ruska figuruje pod numerem 61, a w drugim spisie pod numerem 60. Pierwszy hierarcha nazywał się Michał, według innego świadectwa — Leon, najwyraźniej następca Michała. Na korzyść chrztu Rusi w 860 roku świadczy fakt, opisany przez Cyryla Filozofa o tym, że czytał on Ewangelię i psałterz, „Ruskimi pismami pisane”. Epoka Askolda stała się początkiem staroruskiego kronikarstwa i budowy świątyń (cerkiew św. Eliasza na Podolu, cerkiew na mogile księcia Dira, cerkiew św. Mikołaja na Askoldowej Mogile, zbudowana w 882 r.). Wczytajmy się w wersy pracy M. Brajczewskiego „Askold — car Kijowski”: Askold wprowadził w Rusi Erę Ruską — nowy system rachuby lat, w którym odliczanie lat zaczynało się od 860-go. Czy to przypadek? Coś musiało wstrząsnąć społeczeństwem bardziej niż wojskowy pochód na Carogród. To wprowadzenie chrześcijaństwa, które przewróciło światopogląd Rusi. Nowe idee zawładnęły Rusią, przyłączając ją do ówczesnej cywilizacji europejskiej. Najważniejszym osiągnięciem Rusi było rozpowszechnienie pisma i umiejętności czytania wśród ludności, co stało się decydującym czynnikiem rozwoju kulturalnego. Szeroką rzeką popłynęły księgi tłumaczone z greckiego na język słowiański, dokonane przez oświecicieli Cyryla i Metodego, Klemensa Ochrydzkiego, Angelariusza, Nauma i in. Moskowscy skrybowie XVI wieku w Nikonowskim spisie kroniki natrafili na oznaki bardziej dawnej kroniki epoki Askolda, która weszła całym blokiem do „Powieści minionych lat”. Wersję tę wspierał historyk B. Rybakow, a wyodrębnił „Kronikę Askolda” M. Brajczewski. Dało to podstawy uważać za początek kronikarstwa epokę Askolda. Wiarołomne zabójstwo kagana (cara) Kijowskiego Askolda przez warega Olega doprowadziło do pogańskiej reakcji. Chrystianizacja Rusi-Ukrainy wstrzymała się, odrzucając ją o ponad 100 lat od przyłączenia do cywilizacji europejskiej. Zatem Askold Błogosławiony — Car Kijowski — pierwszy ruski męczennik za wiarę chrześcijańską. Przypomnijmy: kiedy w IX wieku Węgrzy przeszli przez naszą ziemię, dawne ukraińskie państwo Ruś już istniało. A Węgrzy dawno świętowali swoje 1100-lecie. Moskowici zaś w XII wieku dopiero co zaczęli się poruszać. W wyniku szeregu konkretno-historycznych okoliczności, w szczególności agresywności północnych plemion (moskowitów), z naszej lekkomyślności przywłaszczyli sobie naszą nazwę, historię, naszych bohaterów, literaturę i sztukę. Czy Moskwa-Rosja ma prawo do historii Rusi Kijowskiej tylko przez to, że kijowscy książęta brali z kraju Moksel (nazwa znana od XIII wieku) daninę, za co ci przezwali się russkije (poddani), czyli płatnicy daniny Rusi? Państwami często kierowali książęta, królowie, książęta obcego pochodzenia, jednak nie daje to podstaw Rusinom — Ukraińcom przywłaszczać historii Moskwy. Potomkowie kijowskich książąt w XII—XIII wieku dopiero zaczęli chrystianizować i slawizować chińskie (ugro-fińskie) plemiona kraju Moksel, a Złota Orda, która zasiedliła ją mongolo-tatarami, przez 300 lat uformowała ich w państwo. Jednak brakowało głębokich autorytatywnych korzeni. Z polecenia Piotra I, a później Katarzyny II ośmiu niemieckich historyków na czele z Millerem razem z Tatarzynem Karamzinem historię Rusi-Ukrainy przypisali z przodu do historii Moskwy-Rosji („wielkiemu imperium — wielka przeszłość”), która ogłaszana była jedyną spadkobierczynią Rusi Kijowskiej, a Ukraina-Ruś — tylko historycznym nieporozumieniem, które rzekomo uformowało się w XVII wieku. Tak oto potomkowie fińsko-ugryjskich plemion, bezpośrednio z udziałem Tatarów, stali się „wielkorusami”, narodem-„bogonoścą”, starszym „bratem” Słowian-Ukraińców, którzy rzekomo marzyli tylko o tym, aby „zjednoczyć się” i narzucić na siebie „braterskie jarzmo”. Mamy różne historie. Świadczą one: Moskiewski ułus Złotej Ordy nie ma nic wspólnego z Rusią Kijowską. Trzeba powiedzieć, że przyjście litewskich książąt pozytywnie odbiło się na rozwoju sa-
Zdjęcie Olesia Dmytrenki ukraińskiej państwowości. Pod względem znaczenia epoka litewska w historii rusko-ukraińskiej w niczym nie ustępowała epoce zdobywców rurykowiczowskich. Zarówno Rurykowicze, jak i Giedyminowicze bronili i rozbudowywali Ruś-Ukrainę, rozwijali kulturę, architekturę, sztukę, kronikarstwo. Zatem Ruś-Ukraina jest historycznym etnonimem naszego państwa, założonego w 852 roku przez kagana kijowskiego — Askolda (niezależnie od jego pochodzenia, czy był z dynastii Kijewiczów, czy z Waregów). Według definicji M. Brajczewskiego głównymi ogniwami procesu państwowotwórczego były: państwo antowskie — polityczne zjednoczenie plemion VI—VIII w., Ruś Kijowska IX—XIII w., państwo halicko-wołyńskie od XII w. do 1360 roku, Wielkie Księstwo Litewsko-Ruskie 1319—1569 lat, Republika Kozacka — Sicz Zaporoska — XV—XVIII w., Ukraina jako państwo związkowe Imperium Rosyjskiego 1654—1917 lat, Ukraińska Republika Ludowa 1917—1920 lat, Ukraińska Socjalistyczna Republika Radziecka jako państwo związkowe w składzie ZSRR 1920—1991 lat. Ukraina nigdy nie przestała istnieć, pomimo tymczasowej zależności wasalnej od Złotej Ordy, Litwy, Polski, Moskwy. Na Ukrainie zawsze istniała administracja państwowa, która z większym lub mniejszym powodzeniem organizowała polityczne, wojskowe, gospodarcze, kulturalne życie społeczeństwa, tak czy inaczej pomagając przetrwać Ukraińcom. Przez stulecia nasz naród pamiętał o swoich korzeniach. Rodowy korzeń Rusi-Ukrainy jest niezniszczalny. Pisali o tym Innocenty Giizel, Teofan Prokopowicz, autor „Historii Rusów” Mykoła Arkas, Mychajło Hruszewski oraz Mychajło Brajczewski. Pomimo faktycznej utraty w czasach polskich i moskiewskich narodowej elity arystokratycznej, która poddała się asymilacji, sam naród, przezwyciężając wojny, chłód, głód, zachował ojczysty język, śpiewał pieśni o zdumiewającym pięknie, stworzył swój, niespotykany na świecie typ świątyni z rozwojem przestrzeni wewnętrznej ku górze, czym okazał natchniony poryw do Najwyższego, malował dzieła ikonopisania, rzeźbił wspaniałe ikonostasy i objawił się w portretach baroku kozackiego. Szczytem duchowego wzlotu kultury stał się śpiew chóralny partesowy wybitnych kompozytorów Dileckiego, Bortniańskiego, Berezowskiego, Wedela. Bolszewiccy barbarzyńcy zadali niepowetowany cios kulturze Ukraińców, niszcząc dzieła ich geniuszy. Chyba nie ma na świecie narodu, który w walce o wolność poniósłby tak ogromne straty. Musimy pamiętać poległych bojowników o Ukrainę, trzeba szanować miejsca naszych zwycięstw i naszych bohaterów. Zwycięstwo i triumf — nasz sztandar! Taka ideologia dokona istotnej korekty w mentalności Ukraińca, który stanie się pewny siebie, dumny i niezależny. Dlatego proponuję wprowadzić formułę konsolidacji narodowej, która musi być włożona od dziecięcych lat w świadomość każdego obywatela: Dniepr był i będzie krwionośną tętnicą narodu ukraińskiego, Lewobrzeże i Prawobrzeże — to płuca Ukrainy, a Kijów — serce dla Ukraińców na całym świecie istniejących. Przeciwko Ukrainie dawno zostały uruchomione i są wykorzystywane nie bez sukcesu ogromne polityczne, wojskowe, gospodarcze dźwignie, naukowe i kulturalno-medialne technologie Moskwy. Dlatego warto wymienić niektóre najważniejsze zasady, na których ma bazować ukraińska polityka: — Ukraina musi ogłosić się bezpośrednią spadkobierczynią Rusi Kijowskiej. Uświadamiamy sobie, że jesteśmy dawnym narodem z głęboką historią i kulturą, która sięga kilku tysięcy lat. Wszystkie wartości kulturalno-materialne, stworzone na naszej ziemi, ukryte lub wykopane z niej, niezależnie od miejsca tymczasowego przebywania, należą do narodu ukraińskiego i jego historii. W naszych żyłach płynie krew trypolijczyków, Scytów, Sarmatów, Antów, Rusiczów, Rusinów, którzy są jednym łańcuchem zmiany pokoleń naszych przodków. — Państwo ukraińskie nie ma 20 lat i nie jest małym dzieckiem, jak uważają niektórzy krótkowzroczni politycy, którzy wypraszają sobie przebaczenie za swoją nieudolną działalność. W ciągu IX—XVIII w. nazwy „Ruś”, „naród ruski”, „kozacko-ruski”, „kozacko-ukraiński” lub „ukraińsko-ruski naród” dotyczyły wyłącznie narodu zamieszkującego terytorium Ukrainy. — Państwo Ruś Kijowska zostało założone przez kagana (cara) kijowskiego Oskołda — Askolda — Askoldyra w 852 r. jako zwieńczenie długiej historii w rozwoju ukraińskiej państwowości. — Rusini, Ukraińcy — to historyczne etnonimy jednego narodu, a ich język — to język ukraiński (według twierdzenia akademika Szachmatowa, znany jeszcze od VII w.). — Ruś-Ukraina nigdy nie była w jednej kolebce z chińską (fińsko-tatarską państwem o nazwie Moskiewszczyzna). U nas wszystko jest inne: przodkowie, pochodzenie, historia, bohaterowie, język, kultura. — Moskiewszczyzna (teraz — FR) jako spadkobierczyni Złotej Ordy nie może występować jako spadkobierczyni naszego prapaństwa — Rusi Kijowskiej. — Złotordyński tak zwany ruski mir, czyli świat euroazjatycki kończy się na Chutorze Mychajliwskim. Dalej na zachód — Europa. — Niepodległa Ukraina — to jedynie najnowszy etap w nieprzerwanym rozwoju ukraińskiej państwowości. Ukrainie jako bezpośredniej spadkobierczyni Rusi-Ukrainy — 1160 lat, jubileusz będziemy obchodzić w sierpniu 2012 roku. — Wspólny podręcznik do historii Ukrainy i Rosji nie może istnieć z powodu różnego pochodzenia narodów, przeciwstawnych ocen wydarzeń historycznych i roli postaci historycznych, co naocznie potwierdził podręcznik do historii Rosji, wprowadzony przez Ministerstwo Oświaty Federacji Rosyjskiej. W tym podręczniku zawarte są antyukraińskie założenia, które poniżają godność Ukraińców i wychowują Rosjan w duchu nietolerancji wobec Ukrainy. — Działalność rosyjskich carów Piotra I i Katarzyny II dla Ukrainy była straszna w skutkach, za ich panowania Ukraińcy pozbyli się demokratycznej władzy hetmańskiej, zniszczono oświatę, niezależne drukarstwo, zakazano języka ukraińskiego, poddano chłopstwo poddaństwu, zburzono ostatnią przystań wolności — Sicz Zaporoską. — Hołodomory 1921 r., 1932—1933 lat, 1947 r. były sztucznie zorganizowane w celu złamania oporu Ukraińców wobec bolszewickiej okupacji Ukrainy. To ludobójstwo narodu ukraińskiego. — Ukraińska Powstańcza Armia — to obronna reakcja narodu na bolszewickie „wyzwolenie” Zachodniej Ukrainy, w wyniku którego przez wojska NKWD w 1939—1941 latach zostało represjonowanych 1,5 mln cywilnych mieszkańców. Żołnierze UPA bronili swojej ziemi przed brunatną i czerwoną zarazą. — Niepodległa Ukraina — to nie przejaw separatyzmu, a odrodzenie własnej państwowości, opór wobec gwałtownej asymilacji. Dlatego Ukraińcom jako cywilizowanemu narodowi warto zaprosić prezydenta FR na obchody 1160-lecia państwa Rusi-Ukrainy.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
talent nie był analitykiem, profesjonalnym uczonym literaturoznawcą. Jest nadzwyczajnym znawcą gatunków poetyckich, w szczególności sonetu, a mianowicie tej jego specyfiki, która dotyczy ukraińskiego więziennego czy też łagrowego gatunkowego „oblicza” sonetu, którego genealogia przebiega przez materię sonetów I. Franki, W. Janiwa, B. Krawciwa, M. Oresta, W. Czapłenki. Prześledziwszy sonetową ewolucję i swoistą poetykę jego strof, którą odziedziczył I. Switłyczny, bazując ją na naszej narodowej poetyckiej podstawie — P. Kulisz, I. Franko, Łesia Ukrainka, Je. Małaniuk, ale naród nadal nie przejrzywa, pozostaje ślepy od urodzenia: Sami sobie budujemy więzienia, Sami w nich potem żyjemy, Sami siebie pilnujemy. Już więzień — mrowie, a w więzieniach — tłumy. A my — nic. Gonimy Za murem mur, za murem mur… . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już i my — nie my… „Motywy więzienne” poeta kończy „Sonetem wdzięczności”. Doskonały sonet, jak wyraził się jego badacz i praktyk Dmytro Pawłyczko, „doskonałością formy nęci, niczym samolot, mobilizuje duszę niebezpieczeństwem lotu, skłania do myślenia o ważnych niecodziennych rzeczach, pozostawia w świadomości ślady zdziwienia tym, że w krótkim czasie tak wiele przestrzeni można pokonać”. Oczywiście, takiej doskonałości formy i takiej jego wypełnioności niecodzienną treścią pragnął także Iwan Switłyczny. Jak mu się to udawało, możemy zobaczyć na jego „odowych” sonetach. Prawie wszystkie one są komuś dedykowane: W. Symonence, N. Switłycznej, S. Mamczurowi, P. Załywasze, Je. Swerstiukowi, W. Stusowi, W. Petrowśkiemu, M. Brajczewśkiemu, H. Sewruk, Ł. Switłycznej. Jego sonety, jak i niemal cała jego poezja, mają konkretnych adresatów. Na przykład „Przypadkowy sonet” poeta wysyła samemu gatunkowi sonetu, a „Wiersz wolny” — nierymowanej formie poezji, „Wiersz klasyczny” — klasycznym normom wersyfikacji. Ma on sonety, które „zaadresował” spersonifikowanym obrazom, co nie odbywało się według motywów „zasad dobrego wychowania”: to znaczy, „ty napisałeś do mnie list, a ja powinienem odpisać”, — nie z obowiązku uprzejmości, a z zewu dusz, z potrzeby duchowego porozumienia, z braterskiej wierności i obywatelskiej solidarności. Jeśli, powiedzmy, Wasyl Stus pisze list do Iwana Switłycznego, to dyktuje go wewnętrzna potrzeba, nie wstydzi się otwarcie „sentymentalnej” leksyki, a nawet „czułego” tonu rozmowy, bo to raczej nie list, a spowiedź, rozmowa serc: „Dobrowusie moje słoneczko, servus noworoczny Tobie! Często wspominam Ciebie po tym feerycznym spotkaniu1, które niby się przyśniło — i tyle. Został uśmiech, ciepło jego, które do dziś pływa — bez ciała, ale tym bardziej wykończone. Wпрочем, przyznam się, że od samotności i długiego czekania ja już, zdaje się, niedługo zacznę świecić. Ale ratuje od samozapłonu — myśl, że tam — Ojczyzna. Za granicą. Tam, bardziej na lewo od serca. Z żalu młodego sosna sterczy w niebo, niby maszt. A Bóg szepcze spragniony: az wozdam. Chciałbym, przyjacielu, oczytać Ciebie dookoła — elegiami, wierszami, ale jeszcze czekaj-poczekaj. Więc — nie wołaj mnie, nie wzywaj mnie. To nie po uczciwemu, błagam. Ciebie — w radości witam ja. Ciebie — i w smutku ja witam”. „Kratowane sonety” Iwana Switłycznego swoją tematyką nie są „zakleszczone” na więzienno-niewolniczych motywach, one często, można by rzec, są poza granicami krat, na wolności. I to naturalne, bo uwięziony człowiek żyje i innymi uczuciami — medytacyjno-intymnymi, nostalgią za bezpośrednim kontaktem z przyrodą itp. Oto jak brzmi intymny wątek u Iwana Switłycznego: „Ty wszystkim, czym tylko mogłaś, byłaś mi: Byłaś Wielkanocą i dniem powszednim, Gwarantem „będziemy-przetrwamy”, Byłaś rosą na kamieniu I kamieniem — twardym korundem. A ręce, tęsknotą załamane, — Niby mewie dwa skrzydła mi Nad tłumem wieloludnym. Byłaś kukułką i Ładą, Żywicą na ranę, władzą — Jedyną na wszystko i wszędzie. I kim Tobie — nie wiem — być jeszcze, Kiedy kręty życiowy wir Nas czartoriami niesie”. Nie odkrycie… Intymny, miłosny, erotyczny (mówcie, jak chcecie) temat dla gatunku sonetu jest stary jak jego forma. Niby nie ma potrzeby wspominać teraz książki Dantego Alighieri „Vita nova” czy Francesca Petrarki, który poświęcił Laurze ponad trzysta sonetów, albo mówić o sonetach Lope de Vegi, W. Szekspira, J. Miltona czy innych światowych mistrzów gatunku. Ale w kontekście rozważań o sonecie Iwana Switłycznego taka wzmianka się nasuwa, po pierwsze, dlatego, że dla niego klasyczne, światowe doświadczenie twórczości artystycznej było jego biblią, a po drugie, dobrze znając to światowe doświadczenie, pragnął wyjść poza jego granice i powiedzieć coś własnego już w warunkach innej społeczno-duchowej konkretności. Tak samo tradycyjnym, z zasięgami dawno minionych wieków, jest w sonecie temat przyrody. Oto jego sonet z motywem pejzażu: „Armada wiatru doszczętnie z rozpędu // Zasięg śniegu rozmiotła, // Basowy grzmot trąbi ze złości // Nieocenzurowane rezony. // Zielona orgia ziela! // Powstałe trawy rwą gudrony. // Nadciąga, zmiatając granice, // Ordyńska armia źdźbła. // Ruinowy- 1 Oczywiście, Wasyl Stus ma na myśli chwilę spotkania podczas sądu.
Maschinelle Übersetzung
Taras SAŁYHA, profesor, Lwów. Zakończenie. Początek w nr 40 z 2011 r. Iwan Switłyczny, jak widzimy, inaczej oceniał M. Rylskiego, mniej więcej w tym samym kluczu, w jakim w „Fenomenie epoki” Wasyl Stus traktował P. Tychynę. Zarówno Stus, jak i Switłyczny heroicznie, nie dla „honorowego popisu”, nie demonstrując, zademonstrowali jasne lekcje swoich jasnych żywotów, więc najwyraźniej zdobyli moralne prawo do własnego oceniającego maksymalizmu. Maksymalistyczne wymagania wobec siebie, rzecz jasna, dyktują takie wymagania także wobec innych — wobec postawy obywatelskiej i twórczej. W jego „Zmartwychwstaniu Bojana” żyje zbiorowy obraz poety, który, jak wyraził się Jar Sławutycz, nie odchodzi „ani na mikron od państwowego kompasu”, który nigdy nie ma (bo nie śmie mieć!) „sprzeczności z rzeczywistością”, wlewając wiadrami „syropy dozowane” do swojej twórczości. Rozgniewany na takich Bojanów, którzy „podnoszą się z popiołów jak Feniks”, poeta sarkastycznie zwraca się właśnie do nich, nowożytnych ukraińskich Hamletów”. „Dopóki jeszcze mamy Ojczyznę i Dniepr // I męstwo rymuje się z prawomyślnością, // A skalpel ognisty — z piórem atramentowym — // Nie będzie nigdy Parnas wam Golgotą, // Daremnie się pocicie i drżycie. // Otwarcie i mężnie całujcie pantofel, // Na lirę macie wieczny patent. // Do diabła wszelkie oszczerstwa i opinie! — // Twardy jak bagnet i prosty jak dekret, // Zastały gudron linii generalnej. // Naprzód więc, Bojanie! Bojanie, naprzód!”. Do „zmartwychwstałego” radzieckiego Bojana (może nim być ktokolwiek z przekupionych radzieckich pisarzy) przychodzi Szewczenko jako Sumienie, jako uosobienie twórczej Rzetelności, Honoru narodu. Przychodzi i sądzi. Przychodzi jako sędzia, przychodzi jako Apostoł I biada! — Bojana za kark bierze. — Ty co, niedowiarku, ty, mieszańców płodzie! Medalowej sławy, jak manny, zapragnąłeś? Niebieskiego łakomstwa — państwa wielkiego? Czy ostry język nie na twoje zęby? Gwałcicielu muzy! Hańbo mojego rodu! Po co ty dla uciechy dostojnych goryli Orle skrzydła obciąłeś o kłodę I żujesz sieczkę z porąbanych skrzydeł? Szczególne miejsce w poetyckich interpretacjach literatury zajmują wariacje na temat Hamleta. To te dzieła artystyczne, którymi poeta utwierdził się „na stanowisku” satyryka-intelektualisty, z którego nikt i nigdy go nie zdejmie, bo tutaj może być tylko Iwan Switłyczny. On, na przykład, „rozłożył” obraz Mefistofelesa Goethego na poszczególne składniki-charakterystyki, które uosabiają typy führerowskie oraz typy radzieckich wodzów i wodziątek, tworząc w ten sposób unikalny cykl „Mefisto-Faust”. I tego cyklu, i wszystkich innych literackich parodii, a nawet pewnych gatunkowych (i nie tylko gatunkowych) mistyfikacji w twórczej praktyce I. Switłycznego, zapewne by nie było, gdyby on za składniowe, Ihor Kaczurowskyj twierdzi, że ukraiński sonet więzienny (nie bez „zasług” Switłycznego) stał się dorobkiem światowego doświadczenia sonetowego. Oto, na przykład, jego sonet „Więzienie”: W więzieniu, za kratami, w niewoli Przyśniło mi się… więzienie. Ale nie to. Ani krat nie ma, Ani straży. I wszystkiego dosyć. I świat — idylla sama. I ludzie — zbiegowisko mongołów Z kokardami, a sercem gołe: Krzyczą, a mowa w nich niema. Obrazowy anturaż: „więzienie”, „kraty”, „niewola”, „straż”, „kokardy”, „zbiegowisko mongołów” itd. — to niemal ustalony język zniewolonego ukraińskiego człowieka i, bez wątpienia, całego narodu, który pragnie wolności. Autorami takich „światopoglądowych”, „politycznych”, „więziennych” czy „kratowanych” sonetów pisane było być poetom z „zamkniętych” czy „niezamkniętych” więzień, czyli Ukraińcom, bo taka jest ich więzienna dola, ich historia oraz ich odwieczne pragnienie wolności, swobody: „I nagle ani ścian, ani krat, ani sufitu. // Ktoś niewidzialny obudził // Świat wizji Kałyncia, // Draczowe klekoty i chmiele, // Rój inwektyw Winhranowskiego, // Czarodziejstwo Liny, niewesołe // Pastele Hołoborodki // I Stusa basowy recytatyw. // Parnas! I co te rewizje i przesłuchania? // Nie wierzę w powszedniość, byt, kłopot — // W mizerię, drobniejszą niż plewy. // Ucicha próżna trwoga. // I w niebiosach ja widzę Boga, // I boże słowo na ziemi”. Bezkompromisowość, samokrytyka, wyrzuty wobec samego siebie, wobec swojego zachowania i swoich win, czyli smutna kontynuacja satyry, którą próbowali wyleczyć naród T. Szewczenko, Żadne więzienia nie złamią kozackiego ducha oraz szewczenkowskiej wiary. Choćby nie wiem jak mielił ukraiński naród kremlowski żarnowiec, on mimo wszystko zmobilizuje się do czynu o wolność: „Co będzie z tego? Krzemień woli? // Czy ślina i kwilenie słabe? // …Będzie coś. A — będzie! // Ani łez, ani narzekań, ani zniewagi, // Ani rozdrażnienia, ani zła… // I chwała Bogu, że raczył // Mnie do hartu i do próby, // Na zgięcie, na opór i na złamanie”. Mowa, wolność słowa, demokracja zachowania dla Switłycznego to tlen życia. Kiedy zaś mowa o języku, on nie męczy się ironizowaniem, karaniem swoich przeciwników aforystycznymi „uderzeniami”: „Potrzebny Kijów bezjęzycznym! // Jak językatym — Sołowki!”. I. Switłyczny — wolnościowiec. Jest nieugięty w wyborze swoich czynów. On niesie „wolność do sądu za kraty”, jej od niego „nie zabrać i zdechnę, a ona — moja”. On stoi na swoim: „Sądźcie mnie. Sądźcie bez zniżki, // Sądźcie — ja winien — choć do „czapy” // Mnie, a przy okazji i siebie”. Ołeksij Neżywy dzisiaj słusznie podkreśla, że Iwan Switłyczny, „stawszy się niedoścignionym autorytetem literackim, mentorem utalentowanej twórczej młodzieży, stał się także ogniwem łączącym między Wschodnią a Zachodnią Ukrainą, między działaczami kulturalnymi historycznej ojczyzny i ukraińskiej diaspory”. Ci, którym przed uwięzieniem był mentorem, w przytoczonym sonecie „Parnas” już są nazywani duchowymi pobratymcami, uosabiają młode silne siły, które strzegą „zwyczajów ojczystych”, nie wypraszają wolności, a stanęli do walki o nią. za pojęciami — Rozpaczy, Litości, Wolności, Samotności, Winy, Milczenia, Wdzięczności, Duszy itd. Jewhenowi Swerstiukowi poeta dedykuje sonet-posłanie, w którym intymność rozmowy jest świadectwem wielkiej między nimi duchowej przyjaźni, pobratymstwa: „Jewhenie! Gdzie ty tam, Jewhenie? // Ahoj, sąsiedzie! Odezwij się! // Jeśli nie drzwiami, to — jak myśl — // Po drzewie, przez okno, i do mnie. // Co warta? Pluj i odwróć się. // Znieważ ją. Toż to ścierwo, hieny, // To nie dla ciebie i nie dla mnie. // Ona — mara. Więc nie zwlekaj”. Dedykację dla W. Stusa napisano w podobnej kluczowej intonacji, gdzie słowo z prymatem w nim emocji szacunku i miłości do konkretnej osoby przechodzi w gniew wobec jej przeciwników: „Kiedy twój wycierpiany występek — Twoja ukradziona miłość, Wtedy niech w czadzie oszczerstw Hańbią cię hańbą zboczeń, Odstępstwa, i zdrad, i spisków, — Ten czarny sąd tobie niegroźny. I ty w puste i zimne oczy, Jak w otchłań, spojrzysz znowu i znowu. I będą drwiny, szyderstwo, pogarda — Tobie najwyższa nagroda, — I ty, na próby i hart gotów, Przez wszystkie mordowie i sybiry Będziesz niósł dumnie światło wiary W swoją niezradzoną miłość”. Radziecka więzienna katorga rozłączała politycznych współmyślicieli, ale rozłączała ich tylko geograficznie, rozdzielała ich drutami kolczastymi. Odbywając sfabrykowane wyroki sądowe w różnych miejscach „nieogarnionej ojczyzny”, dysydentyzm jeszcze bardziej jednoczył się, hartował i między sobą grupował, duchowo krzepł i bratał się często dzięki unikalnym pomysłowo-chytrym formom epistolarnym, wierszowanym dedykacjom itd. Korespondencja między ni-
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
jeszcze śniegów i lodu // Nagle zmieniło się w wodę — // I chodu, chodu do Dniepru. // A słońce stanęło pośrodku nieba, // Bezlitośnie pali. Tak i trzeba. // Pora odnowy… Pora!” “Bez krytycznego dziedzictwa Iwana Switłycznego — twierdzi Iwan Dziuba — niemożliwe jest stworzenie pełnego wyobrażenia o życiu literackim lat 50.—60., tak jak niemożliwe jest naukowe badanie procesu literackiego tego okresu”. Jakże, powiedzmy, odważna była dyskusja na temat socrealizmu, prowadzona właśnie wtedy, gdy I. Switłyczny zaczął deklarować swoje antysocrealistyczne poglądy. A prace L. Chinkułowa, M. Rawluka, L. Sanowa, M. Szamoty i im podobnych autorów z ich otwartą ortodoksją rodziły wobec nich fachowy opór. “Nowymi odważnymi” stawali się W. Iwanysenko, I. Switłyczny, I. Dziuba, Mychajłyna Kociubynśka, J. Swerstiuk. Właśnie w tym czasie pojawiła się książka I. Dziuby “Zwyczajny człowiek czy „mieszczanin”, która stała się otwartym wyzwaniem dla dogmatycznych obrońców socliteratury i lekcją krytycznego myślenia dla innych. Iwan Switłyczny jako literaturoznawca i krytyk miał swoje pole do uprawy. Pielił chwasty, które wyrosły w literaturze lat 50.—60. XX w. Z autorów z odznakami oficjalnego autorytetu, których utwory trafiały pod jego krytyczne pióro, Switłyczny zdejmował ustalone tabu, lekceważył gwiazdki narzuconej socrealistycznej “sławy”, często przesuwając tych autorów do rangi szeregowych uczestników procesu literackiego, a nawet na stopnie pisarskiego amatorstwa. Jednak jego miażdżące oceny nigdy nie były nieszczere, choć pełne ironii i groteski. To była jego pozycja. Wszystko odbywało się na poziomie adekwatnym do ideowo-estetycznej wartości utworu. Iwan Switłyczny — unikalny mistrz ironicznych wypowiedzi. U niego ironia obecna jest zarówno w tekstach literaturoznawczych i językoznawczych, jak i w poezji. Jego wyrafinowany sarkazm i drwina, ukryte za obrazami przenośni, zawsze trafiają w cel. Często jego wyśmiewczo-ironiczne antyfrazy przechodzą w satyrę: “…jak nędzarza świniopasa Ukoronują na tron I bydło stanie się panem. Masa Naje się chleba, słoniny, mięsa, Więc będzie prawda i prawo”. Atmosfera renesansu lat sześćdziesiątych wymagała różnoaspektowej stylistyki w podejściu do faktów i zjawisk, które w tym czasie dominowały. W polu jego widzenia były utwory młodych twórczych adeptów, którzy odnawiali proces literacki. Ideowo-estetyczną modernizację tego procesu uważał za podstawę postępu, za napędową pragmatykę społeczno-duchowego uzdrowienia. Takie było jego rozumienie żywego ruchu procesu artystycznego, samoodnowy literatury, jej rozwoju. Umiał rozpoznawać jakąś, jakby ukrytą, wewnętrzną materię poszczególnego utworu czy utworów stylistycznie zjednoczonych, ale na tej podstawie potrafił przewidzieć dalszy twórczy ruch autora. Dowodem takiej estetycznej przenikliwości i spostrzegawczości, powtórzę za Iwanem Dziubą, może być rozpatrzenie wierszy młodego Ihora Kałyncia. Analizując jego zbiór “Otwarcie szopki” (początkowo nosił tytuł “Kraina kolęd”) Iwan Switłyczny w 1968 r. w artykule-recenzji “Na kalinie klinem świat się zszedł” wyraził się: “Wznosić samotnie świątynię na duchowym zgliszczu; wierzyć, że ta świątynia „jeszcze będzie pełna”, w czasie, gdy z dymem Dziesięcinną, i dziesiątkę innych — niech się wznoszą do Boga, niech kuleją do diabła! — tworzyć dobro i piękno, kiedy w odpowiedzi, zamiast wyrazu wdzięczności i wsparcia, na licznych sądach potępienie z pysków pryska, jak żar, — do tego trzeba nie po prostu mieć nie lada siłę woli i pewności, do tego trzeba być oddanym swojej świątyni, swojemu światu tak, jak tylko prawdziwy patriota bywa oddany swojej Ojczyźnie — nie tylko wtedy, gdy jest ona w chwale i rozkwicie, ale i wtedy, gdy ginie: bez Ojczyzny dla patrioty nie ma życia. Niech poeta wybaczy nam nieco zbyt wysokie porównania, nieco zbyt głośne — jak na poezję Kałyncia — słowa, ale to naprawdę tak: I. Kałyniec może przestać z tych czy innych przyczyn pisać w ogóle, ale nie można czekać, żeby wyrzekł się swojego świata, zdradził go; bo on sam — cząstka tego świata, syn Krainy Kolęd, a odstępstwo dla niego równałoby się duchowemu samobójstwu”. Chyba jak nikt inny, I. Switłyczny podał rękę wsparcia tak zwanym bezdomnym autorom, czyli poetom wtedy tworzącej się Kijowskiej szkoły — W. Hołoborodce, W. Kordunowi, M. Worobijowi, M. Mamajsurowi, M. Hryhoriwi i in. Ich wiersze uosabiały nową falę ukraińskiej poezji, dlatego cenzorzy zamrażali je “w zarodku”. Do ogólnego czytelnika zaczęły docierać od drugiej połowy lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku, a do tego czasu można było je czytać w rękopisach, które rozpowszechniano wśród sympatyków takiej poezji. Dziś to osobna warstwa ukraińskiej poezji, która estetycznie ją wzmacnia. Iwan Switłyczny, podkreślają niemal wszyscy badacze jego twórczości, w warunkach sowieckiej dogmatyki i ideologicznego obłędu jako filolog-literaturoznawca zawsze akcentował swoją uwagę na dyskusyjnej problematyce, niszcząc narzucone stereotypy i oczyszczając konkretne fakty czy zjawiska z fałszywej apologetyki. Takimi są, w szczególności, jego szewczenkoznawcze badania, w których “ratował” T. Szewczenkę od oszczerstw zwolenników “hajdamacko-narodowej rzezi”, “trybuna” walki klasowej i rewolucyjnego demokratyzmu. Poemat Tarasa Szewczenki “Wielki loch” spośród innych utworów Kobziarza, chyba najbardziej został splugawiony przez szewczenkoznawców “socrealistycznego” sznytu. Zrozumiałe, że właśnie z tego powodu I. Switłyczny napisał artykuł “Artystyczne skarby „Wielkiego lochu”, w którym, znowuż w warunkach ówczesnej rzeczywistości, stara się uniknąć prolinijno-socjologicznego i wulgarno-ideologicznego traktowania obrazów-alegorii, przybliżając je do tych realistycznych kontekstów, które w te obrazy wkładał T. Szewczenko. Ale literaturoznawczy i krytyczny aspekty twórczej biografii Iwana Switłycznego, jak i językoznawczy oraz translatorski — to temat osobnej rozmowy. Bohdan ZAŁIZNIAK POLITYCZNE RUBAI Widzę, jak Taras budzi wersami Swój ukraiński step z rodzimymi wujami… Widzę, że ziarno nijak nie wykiełkuje, Zmęczone swoimi ostami. z Był Ukrainie na początku Tatą. Ale kiedy wybrali deputatem Od tych, co okradli Ukrainę, Nasz Tata stał się ich pierwszym adwokatem. z “Ukraiński język wstrętny Bogu”, — Moskiewski pop wysnuwa wymóg. To szczyt cynizmu: ukraść nam święte I wziąć Boga jako pomoc. z Tak już “złożyło się historycznie”, Że sąsiedzi nas wiecznie Mają niszczyć i giąć… I dla Europy to logiczne! z Życie cudowne: wszędzie banki i “-stary”, Nocą “na ogień” zapraszają bary… Pustoszeją wsie, marnieją miasta — Jakby przetoczyli się Tatarzy. z Rozsiedli się panowie po kanałach — Narastają mięskiem na żółtych sadłach. Jakie odrodzenie? Chyba — wyrodzenie. Kultura ukr. panom tym po cymbałach. z “Zbierają ziemie” jeszcze od Sartaka — Moskwy specbiografia taka. Ludzi im z bliska widzieć nie trzeba — Zbierać cło można i z samolotu. Serhij CUSZKO POKUTA Sześćdziesiątnikom Świat staje się obcy. Jeszcze ja w nim, ale drogi się rozeszły. On w dal leci, a ja przez zmęczenie już wracam do domu, choć też śpieszyłem za nim kiedyś. Dokądś leciał — byle lecieć. Śpiewałem coś — czyj to był śpiew? Nie słuchałem — nie ma co ukrywać — tych niepowtarzalnych głosów, które nie rozanielonym belcantem
z To miasto wspomnę jeszcze nie raz: Tu po raz drugi narodził się nasz Taras. “Nie ma twierdz, które by się nie poddały Słowu!” — odezwie się w Petersburgu Czas. z Tworzył “Kolegium” car stolarzy Piotr: “Niosę narodowi ukr. tylko dobro!”. Do dziś nie wyjdziemy z więzienia, jak zaplanował diabła szwagier. z Narodowym deputowanym został bandyta, z Prezydentem razem tam siedzi. A powinien w innym siedzieć miejscu — czekamy: kiedy już zagrzmi? z Niczym podziemni działacze, we własnym domu boimy się wrogom wskazać na ich miejsce. Że w świętym domostwie nie będą rządzić ręce włochate. z “Orlętom” — pamięć, nawet — Panteon, UPA — zwój z “bratnich” zakazów. Na co czekała Matka-Ukraina? Co jej pomoże letni ONZ? z Idziemy do rynku. Drzwi otworzyli. Przepychamy się, ile mamy sił. Dziwimy się: jak różne eurofundusze jeszcze Ukrainy całkiem nie dobiły? z Wy od stołów pobiegliście do “koryta” — droga już wydeptana, wybita… Jaki — naród? Jaka tam rozbudowa? U was pulsuje żwawo myśl syta. z Zamierzył zjednoczyć Leonid kraj, gdzie zostawił różny ślad. Wypadałoby go zapytać: kto zamawiał mu jedną z robót? z Kiedy u pisarza wnętrze zgniłe, do niego wszelkie czartostwo płynie… Finty w literaturze wyczynia… Wydaje mu się, niby on — Pele…
zdumiewały wykwintny świat, a w szarej szacie aresztanta chrypiały przez drut kolczasty. Nie przyginały się w pokucie i nadrywały głosy w żywotnym wyczekiwaniu, że ty kiedyś odpowiesz…
— Czego przyszedłeś? Co tu zapomniałeś? — ktoś obok szeptem zapytał. — Ty nie zaistniałeś. Nie zaistniałeś! Najlepsze lata przespałeś i z nimi w szereg jeden nie stanąłeś. Za późno zjada cię sumienie i skurcz winy, jak w gardle ość, bo wśród tego pokolenia ty — nieobowiązkowy gość…
z Szewczenko uświadomił szczery lud, który nie widział, że ze wszystkich stron na niego nadciąga lawina… Czy wreszcie na Ukrainie będzie sąd? z My — kozacy. Wszystko skarżymy się na dolę: że nam zabrali i domy, i wolę… A jak znajdzie się nagle Hołowatyj, — uderzymy, żeby skręcał się z bólu. z We wsi — trzy cerkwie, trzech przewodników. Zdawałoby się, w każdym domu miłość buja, radość, cześć i szczerość… Najwyższy płacze z żalu w górze. z To patriota kieszeni i zabawy, kąpie się w świecie pseudosławy. Jak cukier, topnieje, miele językiem — “boczny” syn wielkiego państwa. z Jemu by partię maleńką sklecić, żeby mógł “biedak” z niej brać, brać! Państwo on do nitki obierze i pobiegnie pod Sztandarem Hymn śpiewać. z Jest lider dla współczesnej doby. Wstawaj, narodzie! Nie pielęgnuj żalu! Ale nie widzi lidera naród… Dopiero po latach powie: “O, gdyby!”. z Na każdego jest swój trujący grzyb. On nawet w Azji cię znajdzie. Gdyby Jego, przeklętego, na ciebie nie znalazło się, — na lądzie stworzenie stałoby się królestwem ryb. z Sumienie — to nie większość głosów i nie ornament z oficjalnych słów. Ludzka dusza wznosi się do Boga, bo słyszy śpiew anielskich głosów. z My przywracamy zapomniane imiona — sczerniały śniegi, nadchodzi wiosna… A ja dziwię się ludzkiej naturze, która po raz kolejny pragnie ukrzyżować Chrystusa.
I ja stary już. Przymierzam na metr sześćdziesiąt pięć trumnę. Całe życie siebie karcę za to, że nie doganiam tej generacji smutnej i, widać, nie dogonię…
MONOLOG WASYLA STUSA
Wy straszycie mnie śmiercią. Wy nakazujecie mi zamilknąć. Lecz ja — instrument, na którym gra Bóg. I jeśli wy mnie zabijecie, On weźmie inny instrument, a muzyka nie umilknie. Ni-g-dy!
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
śledząc ich technikę walki, aż w końcu sam odważył się na pojedynek. Cyrk ryczał i zrywał się z miejsc, próbując śledzić „wszystko, do końca”, gdy raz za razem, bez większego wysiłku zwyciężał nikomu jeszcze nieznany śmiałek. Chyba że poza jednym razem — poza walką zakończoną remisem z rosyjskim mistrzem, pochodzącym z Wołynia, Petrem Jankowym. W dalszej kolejności, od czasu, gdy ruszył razem z cyrkiem, ani razu nie pozwolił się pokonać, zasługując staraniami gazeciarzy na cały szereg przerażających epitetów. A on, „ten bezlitosny olbrzym”, i rzeczywiście, jak „dziki zwierz” ryczał z bólu, rwał swoje serce na strzępy, trzymając na rękach najdroższy skarb swojego życia — maleńką gimnastyczkę powietrzną Maszę Dozmarową, która spadła prosto na jego oczach z samego cyrkowego kopuły. Wydaje się, że nikt na świecie nie widział tak niewyobrażalnej rozpaczy, jak rozpacz tego potężnego mężczyzny, który budził grozę wśród licznych rywali, na widok bezwładnego ciała swojej dziewczynki-motyla. Nikt nawet nie domyślał się, w jakim otępieniu duszy przebywał po tej stracie — skurczony, zmięty nieznośnym bólem, leżał przez długie dni, podciągnąwszy pod siebie nogi, i ślepym
Maschinelle Übersetzung
Mało piśmienny wieśniak, który ze znaków przestankowych znał jedynie kropki, a co dopiero mówić o znajomości etykiety — arystokratom jak równym podawał na powitanie dwa palce do uścisku, doprowadzając ich do szaleństwa tym niesłychanym zuchwalstwem. Niedźwiedź, który kruszył w szczerych objęciach kości i pozbawiał zębów — kiedy surowa, bezmyślna siła zaczynała bulgotać w nim jak roztopiona lawa… nieokiełznana, niekierowana, piekielna. Nieustępliwy uparciuch, którego nikomu i nigdy nie udało się skusić pieniędzmi, choćby całym złotem świata — za samą tylko propozycję sowicie opłaconej porażki mógł w ślepej furii skręcić antreprenera w barani róg albo w mniej wyrafinowany sposób wytrzepać duszę. Takim na zawsze wszedł on, Iwan Piddubny, człowiek z dumnym tytułem „mistrz mistrzów”, do światowej pamięci historycznej. I ten stereotypowy obraz mocno tkwi w niej, niczym gwóźdź dwusetka, który „w warkoczyk” czule „zaplatał” ukraiński siłacz. Jednak, co ważniejsze, nawet w tym stereotypie nie przestaje bić kochające, czułe serce. To właśnie ono nieznośną słodką męką przepełniało całą jego istotę, kiedy widział cieniutką, wzruszającą dziewczynkę-gimnastyczkę, która trzepotała jak motyl pod kopułą cyrku. To właśnie ono nierozważnie zmusiło niezwyciężonego Wernyduba do wyrzeczenia się zapewnionego życia w Ameryce, bo tam, widzicie, wszystko nie tak, „nawet bez nie pachnie”, i powrotu do głodnej Ukrainy. To właśnie ono rozświetliło genetyczną pamięcią gorącą kozacką krew, kiedy zobaczył zapis „rosyjski” w swoim paszporcie nowego wzoru, to właśnie ono nerwowo prowadziło jego rękę, kiedy poprawiał w „czerwonoskórej książeczce” ową „historyczną pomyłkę” — nie mógł przecież nie wiedzieć, że za takie prawo pozostania Ukraińcem może przypłacić życiem nawet on, człowiek, któremu swego czasu w egzaltowanym zachwycie świat rzucał pod nogi kwiaty. Oczywiście, wiedział. Ale nic nie mógł poradzić na to — nierozważne, ufne i wrażliwe…
Fotoreprodukcja Olesia Dmytrenki
Marija KUCZERENKO
„Ojciec na ciebie się gniewają, mówili, żeś głupi, i grozili połamać dyszlem wszystkie żebra” — pisał z domu, z Kraseniwki, brat. Każdemu, kto choć raz widział te stukilogramowe kozackie pięści, zrobiłoby się gorąco na samą wzmiankę, jednak Iwan nawet brwią nie poruszył — zbyt wiele było postawione na kartę, żeby ktoś mógł zbić go z tej drogi, nawet ojciec. W tamtym czasie przerzucał worki w porcie Teodozji i marzył o wędrownym cyrku. Jak święta czekał na jego pojawienie się. Wiedział — może nie gorzej niż umięśnieni cyrkowi siłacze przygnieść pod sobą przeciwnika, bo był z potężnego kozackiego rodu, w którym chodzili przeciwko Turkom i polskiej szlachcie, w którym wyginali bykom rogi i podkowy jak żytnie źdźbło (dziadek-siłacz przeżył 120 lat, ojciec do starości bez wysiłku rzucał pięciopudowe worki na wóz). Jednak rozumiał, jak mu brakuje choćby podstaw techniki zapaśniczej. Pierwsze lekcje przyswoił od kursantów szkoły morskiej, z którymi poznał się w karczmie, tymczasem nie przepuszczając żadnego występu objazdowego cyrku z jego „mistrzostwami” zapaśników. Wkrótce podczas jednego z takich tournée wybije gwiazdorska godzina opętanego sławą wieśniaka (prawda, w tamtym czasie Iwan Piddubny już zrealizował swoją niewielką karierę subiekta w biurze przewozowym). 1896 rok. Pierwsze Igrzyska Olimpijskie w Atenach. A w Teodozji — występy objazdowego cyrku Beskorowajnego. Całe miasto podniecone oczekiwaniem. Całe miasto wylewa się na ulice, witając radosno-jarmarczny pochód cyrkowych artystów, a wśród nich — zapaśników, potężnych, zdecydowanych, pełnych animuszu, których sam widok wywoływał u wesołego tłumu okrzyki zachwytu. To byli prawdziwi profesjonaliści, jednak ich występy, oczywiście, żeby przyciągnąć jak najwięcej mieszczan, miały charakter show. To było święto życia, czy raczej jego triumf, gdzie mógł zmierzyć się siłą każdy chętny do bójki osiłek. Codziennie Iwan chodził na występy zapaśników, uważnie
Parada na Placu Czerwonym wzrokiem obmacywał ściany. Nie jadł, nie pił, jedynie cicho jęczał przez zaciśnięte zęby, jak ranny zwierz w legowisku. Półpusty pokój hotelowy stał się dla niego kamiennym workiem rozpaczy, z którego, wydawało się, nie ma ratunku, jednak nikt nie mógł zdobyć się na odwagę, by zajrzeć do niego, aż dopóki on sam nie przyszedł do siebie i nie oświadczył o swoim zamiarze powrotu do domu, do ziemi, do pługa. I tutaj, w ostatniej chwili, los zrobił karkołomny piruet: Towarzystwo Atletyczne arystokratów Petersburga zaproponowało obronić honor imperium w Paryżu. A wkrótce nadeszło i oficjalne zaproszenie zarozumiałej od ostatnich sportowych zwycięstw Francji na światowe mistrzostwa we francuskich zapasach — ono też stało się tak terminowym ratunkiem. Iwan Piddubny był jednym ze 130 najlepszych zapaśników świata, zaproszonych do Paryża. Jednym z najlepszych, jednak, wygląda na to, najbardziej wściekłym od jeszcze całkiem świeżej straty. Zasady mistrzostw były bardzo surowe: jedna porażka nie dawała możliwości kontynuowania dalszych zmagań na zapaśniczym dywanie. Oprócz siły fizycznej, potrzebne było nie lada, po prostu wirtuozowskie opanowanie techniki walki. Do tego miał wspaniałego trenera Eugene'a de Paris. Iwan kilka miesięcy trenował do siódmych potów, przyswajając tajniki francuskich zapasów. I los wynagrodził go za pracę — 11 zwycięstw nad najpotężniejszymi przeciwnikami świata. Paryż gorącymi owacjami witał „dumę Imperium Rosyjskiego”. Uwaga Europy była przykuta do jego licznych zwycięstw. Jednak na szali stała Francja — inicjator mistrzostw. Nie mogła wyjść pokonana w tej zaciętej walce, której niespodziewanie dla wszystkich przewodził Iwan Piddubny, musiała za wszelką cenę zachować pierwszeństwo. Dlatego nawet wszystkim oczywiste oszustwo byłego rzeźnika, kryminalnego autorytetu Raoula Bouchera, kiedy ten przed występem natarł ciało oliwą z oliwek, nie zatrzymało francuskich sędziów — ogłosili zwycięstwo Francji. Wszystkie apelacje Piddubnego do sędziowania były bezskuteczne. Śliski Francuz wężowo wyślizgiwał się z rąk, a sędziowie nie wstydzili się nazwać oszustwa „pięknym i umiejętnym unikaniem siłowych chwytów przeciwnika”. Jednak Raoulowi Boucherowi mimo wszystko nie udało się wyślizgnąć z rąk kozackiego syna — już po roku Iwan Piddubny ukarał oszusta. I to bezlitośnie, okrutnie. Zmęczywszy się od wirtuozowskich chwytów „rosyjskiego” zapaśnika, Raoul modlił się do Boga, aby sędziowie w porę zatrzymali jego przeciwnika. I zapewne wąchałaby jego francuska dusza siarkę, gdyby nie sędziowska wola. Widzowie z przednich rzędów pomogli sędziom odciągnąć oślepionego furią Piddubnego od półżywego Francuza, jednak ostatniemu przyszło postać na czworakach przed całym światem pod 130-kilogramowym zwycięzcą. Od tego czasu Raoula Bouchera opanowała obsesyjna idea za wszelką cenę pozbyć się swojego przeciwnika. Jemu, kryminalnemu autorytetowi, nie było problemem zorganizować zabójstwo. Na paryskich mistrzostwach 1905 roku, jeszcze na długo przed ich zakończeniem, na Iwana Piddubnego już czekali płatni zabójcy. Organizatorzy mistrzostw, wyliczywszy, że „rosyjski” zapaśnik wychodzi w zmaganiach na trzecie miejsce, postanowili dać nagrodę pieniężną tylko zdobywcy pierwszeństwa, w ten sposób zwiększając jedyną premię do 5 tysięcy franków. Jednak nie spodziewali się, że Piddubny wywalczy pierwszeństwo i zabierze całą nagrodę. Wydawało się, że sama opatrzność wtedy szepnęła mu do ucha: „Ratuj się!” I on nie poszedł po zwycięstwie za kulisy, gdzie już na niego czekali, a zmusił do wyniesienia pieniędzy i płaszcza prosto
Klaskał mu cały Paryż...
na arenę. Bushe tak i nie udało się zrealizować swojego planu: kiedy odmówił zapłacenia zabójcom za niewykonaną pracę, po prostu rozbili mu głowę. Konkurencja była niewiarygodnie okrutna i brudna. Słowem, walki bez zasad. Piddubnego próbowali udusić za gardło, złamać kręgosłup, wydłubać oczy… jednak chwycenie za kozackie wąsy było zbyt ryzykowne dla przeciwnika. O, wtedy wstępowało w niego sto diabłów, wtedy krew w jego żyłach zaczynała wrzeć! Wszyscy wiedzieli — Piddubny przed nikim się nie ugina. Mówił: “Położę się pod tym, kto mnie położy”. Wszyscy wciąż pamiętali lekcję honoru, którą nieustępliwy zapaśnik dał dyrektorowi cyrku za kontrakt zawarty za jego plecami — wtedy z całego serca sprał oszusta, zmuszając go do zjedzenia nieszczęsnej umowy o porażce. Jego brutalna siła budziła grozę. Im dalej, tym mniej znajdowało się chętnych do zmierzenia się z “mistrzem mistrzów”. Wyzwanie przyjmowali wyjątkowi desperaci. Imperium Rosyjskie triumfowało. Tysięczne tłumy w dzikim zachwycie witały Iwana Piddubnego, dumę Imperium Rosyjskiego. Francja, Brytania, Niemcy, Włochy, Algieria, Tunezja… Publiczność uwielbiała swojego idola nie
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
nie tylko za samą walkę, ale i za odwagę, zdumiewającą artystyczność oraz bezpośredniość. Te miasta, w których bywał uznany przez wszystkich światowy mistrz, były obklejone jego portretami. Jednak w 1910 roku Iwan Piddubny opuszcza zapaśniczy dywan i wraca do rodzinnej wsi. Wypełnił po brzegi ojcowską skrzynię złotymi medalami — rezultatem swoich licznych zwycięstw. Lecz najdroższym jego skarbem była lutecja — jedwabna wstążka zwycięzcy mistrzostw świata z 1905 roku (już u schyłku lat, cierpiąc z powodu nieznośnego głodu, sprzedał medale, ale wstążkę zachował). Iwanowi Piddubnemu mijał 39. rok życia. Właśnie rozkwit jego fenomenalnej siły. Iwan Maksymowycz kupił za zarobione pieniądze 120 dziesięcin ziemi, zbudował dwa młyny, hojnie obdarował ziemią krewnych. A potem się ożenił, ponieważ od dawna marzył o rodzinie, dzieciach. Żona była dla niego odpowiednią partią — potężna, do stu kilogramów wagi. Jednak Piddubny okazał się niezdolny do prowadzenia tak dużego gospodarstwa, po jakimś czasie całkowicie zbankrutowawszy, znów powraca na cyrkową arenę. Był rok 1920. Ukraina była pogrążona w krwawej bratobójczej wojnie. Gastrole stały się skrajnie niebezpieczne. W jednej ze swoich cyrkowych podróży Piddubny omyłkowo trafi za tak zwany antysemityzm, a konkretniej — za podejrzenie o żydowskie pogromy, do piwnicy dla skazańców odeskiej czeki. Cały tydzień zapaśnik ze światowym imieniem będzie stał po pas w lodowatej wodzie, czekając na rozstrzelanie. Kiedy czekiści uznali swój błąd i wypuścili go do domu, nie zastał żony — uciekła z innym, zabierając wszystkie jego medale. Był to zbyt okrutny cios dla niezwyciężonego zapaśnika, cios „pod żebra”. A potem — długotrwała depresja, od której o mało nie zamknęli go w domu wariatów. Kiedy doszedł do siebie, nowa władza zaprosiła go do Mosgoscirku. Przyjął zaproszenie, jednak w Moskwie czuł się nieswojo. Wkrótce podczas gastroli, poznawszy dziewczynę, która tak przypominała mu pierwszą tragiczną miłość, Piddubny porzuci hałaśliwą stolicę i, ożeniwszy się, osiedli się w Jejsku na brzegu Morza Azowskiego. Tutaj, w małym prowincjonalnym miasteczku, spotka starość. Jednak starość to względne pojęcie dla zapaśnika światowej wielkości. Jego organizm, według medycznych wniosków, był o 15 lat młodszy od wieku realnego. Będąc już dawno po 60-tce, Iwan Maksymowycz mógł samodzielnie przyciągnąć barkę do brzegu, zahaczywszy ją o łańcuch, podczas gdy nie mogło sobie z nią poradzić z dziesięciu rybaków. Wciąż dużo jeździ po kraju z tak zwanymi honorowymi występami, demonstrując swoją fenomenalną siłę, bierze udział w paradach na Placu Czerwonym. Kiedy pewnego razu Piddubny, nie mając jak się przebrać, bo zapomniał kluczy w pokoju hotelowym, wyszedł na moskiewską ulicę w samym cyrkowym trykocie, milicja nie tylko go nie ruszyła, ale stale oddawała honory. Darzył go szacunkiem także „ojciec narodów”, nawet zarządził nagrodzenie go w 1938 roku Orderem Czerwonego Sztandaru Pracy. Nawet podczas niemieckiej okupacji Iwan Maksymowycz nie pozostał bez opieki: niemiecki pułkownik, były zapaśnik, z wielkiego szacunku dla starego mistrza osobiście odwiedził go i zaproponował dostatnie życie w Niemczech, a kiedy zapaśnik odmówił, to zapewnił mu dobry przydział żywności, zatrudniając jako kierownika sali bilardowej. Mówiono, że Piddubny pozwalał sobie na niebezpieczne jak na okupację dziwactwa — lubił spacery po mieście w wypastowanych na błysk butach ze skrzypieniem, w nowym garniturze z Orderem Czerwonego Sztandaru Pracy w klapie, a władze okupacyjne patrzyły przez palce na te wybryki. Jednak po wojnie, po wszystkich „wyjaśnieniach” ze Smierszem, widziano go już jako zaniedbanego, zrzędliwego marudę, w łatanej-przełatanej marynarce i zdeptanych butach. Mając wciąż dość silny jak na swoje lata organizm, były zapaśnik, któremu kiedyś klaskał świat, niewyobrażalnie cierpiał z powodu niedożywienia. Niejednokrotnie siadał, by napisać list z prośbą do Woroszyłowa, aby zarządził dodatkowy przydział chleba, ale tak go nie dokończył… Żona, sama cierpiąc z powodu głodu, próbowała podłożyć mężowi swoją porcję — a nuż nie zauważy. Po śmierci Marii Semeniwny całkiem opadł z sił, cieszył się ze starych butów, a jeszcze bardziej z miski postnej zupy od sąsiadów. Iwan Maksymowycz zmarł w 78. roku życia. Przeżył całkiem krótkie jak na jego potężny kozacki ród życie. Kiedy chowano go w całym mieście, nie było skąd wziąć garnituru. Dopiero po wzmiance BBC
Ten kozacki portret obszedł pół świata
Na tle dawnej sławy o niezwyciężonym zapaśniku przypomniano sobie, wspomniano o grobie. Ledwo znaleźli go w trawie, skosili, postawili granitowy pomnik i napisali: „Zdieś russkij bogatyr leżit”. Nawet po śmierci odmawiając mężczyźnie tego, co najświętsze — pragnienia bycia samym sobą… bycia Ukraińcem. A przecież za to prawo niemal nie zgnił w piwnicach NKWD, kiedy miał zuchwałość własną ręką poprawić w paszporcie narodowość „rosyjska” na „ukraińska”, a potem jeszcze domagał się — rzadki przykład zuchwałości! — wymiany paszportu „na właściwy”. Kiedy zajęło się nim, „ogoltiełym nacjonalistą”, NKWD, nawet światowa sława nie uratowała go od tortur — wciąż żądali oddania złota i dolarów. Ale skąd miał to wziąć? Wrócił z Ameryki z jednym żelaznym czajnikiem i licznymi zwycięstwami, ponieważ przed nim, aby został, postawiono wybór: jeśli zostanie — sława i zapewnione życie, jeśli wyjedzie — ani centa nie otrzyma. Tak i został półmilionowy majątek w amerykańskim banku. Być może niejednokrotnie Iwan Maksymowycz wspominał o tym fatalnym wyborze… I kiedy nie zastał „rozkułaczonych” krewnych — wszystkich wywieźli do głodnego Kazachstanu, wcześniej zabrawszy wszystko, co sam zarobił; i kiedy jego potężne ciało gorączkowało od ciężkich oparzeń, otrzymanych w katowniach NKWD; i kiedy ostatnie lata leżał całkiem wycieńczony z głodu… Nie, nie o nim stara jak świat sentencja o szansie, która puka do drzwi cicho — w przeciwieństwie do pokusy — i tylko raz. Zignorował wszystkie pokusy świata — wszystkie, oprócz Zwycięstwa, a kiedy szansa waliła pięściami w drzwi — po prostu nie otworzył. Uparty do diabła był to człowiek, o chmielnej kozackiej zaczynie. Jeśli nawet „rosyjski niedźwiedź”, jak nam bezzapelacyjnie dowodzą prawem „starszego brata” — to z ukraińskimi wąsami — nie daj Boże wrogowi szarpnąć! — i ukraińskim sercem. Zatem całkiem oczywiste: gdyby wtedy otworzył drzwi szansie — byłaby całkiem inna historia… i nie o nim…
Maschinelle Übersetzung
Petro ANTONENKO
Właśnie na czernihowskiej ziemi, we wsi Olesznia w rejonie ripkyńskim, urodziła się i wychowała Sofia Rusowa. Na wiodącej uczelni obwodu pielęgnuje się i wdraża w życie jej spuściznę pedagogiczną. A w obwodzie już od kilku lat działa Fundacja Charytatywna im. S. Rusowej, która odradza rodzinne gniazdo rodziców pedagożki, Lindforsów, w Oleszni, tworzy tam muzeum, opracowała trasę turystyczną, prowadzi działania naukowo-oświatowe. Jeden z kierowników fundacji, znany krajan, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy im. T. Szewczenki, ludowy artysta Ukrainy, kobziarz-lirnik Wasyl Neczepa, został inicjatorem i sponsorem ustanowienia tablicy pamiątkowej ku czci S. Rusowej. Praca nad projektem połączyła dwie odległe części jedynej Ukrainy — Siewierszczyznę i Zakarpacie. Autorem tablicy jest Mychajło Bełeń, znany rzeźbiarz z Użhorodu, doktor nauk o sztuce, zasłużony artysta Ukrainy. W uroczystej atmosferze tablica została odsłonięta w foyer głównego gmachu uniwersytetu. Przedstawiono na niej pedagożkę-proświtankę w pełnej postaci, podano lata jej życia (1856—1940). Odtworzono również cytaty S. Rusowej: „Na Ukrainie należy stworzyć samodzielny narodowy system edukacji przedszkolnej”; „Na Ukrainie — język ukraiński. Niech na ścianie naszej rodzinnej szkoły wisi na ręcznikach portret wielkiego apostoła prawdy i nauki Tarasa Szewczenki”. Krótkiego wywiadu naszej gazecie udzielił Mychajło BEŁEŃ, który osobiście montował tablicę i był na jej otwarciu: — Wykładałem na uniwersytecie, w akademii teologicznej, ale zabierało to bardzo dużo czasu. Dlatego skoncentrowałem się na pracy twórczej. Stworzyłem 17 pomników, ponad 60 tablic pamiątkowych, ponad 500 medali, które znajdują się w Galerii Trietiakowskiej, Ermitażu, muzeach Watykanu. W swoim czasie ukończyłem Akademię Sztuki w Kijowie, aspiranturę Akademii Sztuk w Moskwie. Miałem elitarnych nauczycieli, tak zaczynała się i trwa moja biografia twórcza. — Jakich działaczy uwieczniłeś w pomnikach, tablicach pamiątkowych? — To działacze polityczni, w szczególności przywódcy Ukrainy Karpackiej, działacze społeczni, artyści. Historia naszego karpackiego arealu jest bardzo ciekawa i fascynuje mnie jako artystę. W szczególności na tablicach i w medalach uwieczniłem klasyków malarstwa zakarpackiego: Bokszaia, Erdelyiego, Szoltesa. — Najwyraźniej nieprzypadkowo w swojej twórczości dotarłeś do postaci S. Rusowej? — Jestem szczęśliwy, że w twórczości dotarłem do tej wybitnej proświtanki i pedagożki. W swoim czasie zdawałem egzaminy na minimum kandydackie z historii pedagogiki i studiowałem, w szczególności, twórczość, spuściznę pedagogiczną Rusowej. Więc wróciłem do swoich notatek, poszedłem do bibliotek, znalazłem portrety, słynne wypowiedzi S. Rusowej o Ukrainie, wychowaniu dzieci. Wszystko to pomagało w pracy. Jestem wdzięczny Wasylowi Neczepie za wsparcie. Znamy się nie od dziś. Na zaproszenie Wasyla w zeszłym roku przyjechałem już do Czernihowa, odwiedziłem słynne świątynie, muzea. Jest tu tak bogata historia, że po prostu grzechem byłoby jej nie znać, nie odradzać. Duchowość musi stać na pierwszym miejscu.
* * * Po uroczystościach z okazji odsłonięcia tablicy pamiątkowej na uniwersytecie odbyła się konferencja naukowa „Odczyty Rusowskie”, zorganizowana przez Instytut Historii, Etnologii i Prawoznawstwa uniwersytetu wspólnie z fundacją charytatywną im. Sofii Rusowej. Z referatami wystąpili: dyrektor Narodowego Naukowo-Badawczego Instytutu Ukrainoznawstwa i Historii Powszechnej P. Kononenko, kierownik katedry pedagogiki i mistrzostwa pedagogicznego Nieżyńskiego Państwowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. M. Gogola profesor Je. Kowalenko, docenci Uniwersytetu Pedagogicznego w Czernihowie, kandydaci nauk historycznych T. Demczenko, O. Rachno, kandydatka nauk pedagogicznych T. Juda.
Maschinelle Übersetzung
Original auf Ukrainisch · Übersetzung wird aktualisiert
На руїнах Богородицької фортеці відбувся Всеукраїнський фольклорно-етнічний патріотичний фестиваль “Самарська Покрова—2011”.
Справжній козак Анатолій Ламза (Петриківський район на Дніпропетровщині) з козаком майбутнім
Сергій ДОВГАЛЬ, голова Дніпропетровського обласного об’єднання ВУТ “Просвіта” імені Т. Г. Шевченка Фото автора би з різних країн Європи, найдавніша з яких датується 1524 роком, особисті, адміністративні та військові печатки, натільні хрести, численні керамічні колекції, предмети, пов’язані з військовою справою. Вражає й нумізматична колекція, в якій понад 400 предметів із різних країн — Польщі, Швеції, Німеччини, Росії та більшості держав Центральної Європи. Цікаво, що серед безлічі поль-
ЗВІДСИ ПОЧИНАВСЯ ДНІПРОПЕТРОВСЬК Це й справді дивовижно, але про колишню Богородицьку фортецю, а з нею й про старовинне запорозьке місто Самарь ми почали по-справжньому згадувати лише з 2001 року. Саме тоді науковці й студенти Дніпропетровського національного університету під проводом професора Ірини Ковальової загорілися ідеєю ліквідувати ще одну “білу пляму” в історії Війська Запорозького низового. Характерно, що цей об’єкт розташований у межах нинішнього Дніпропетровська — на околиці селища Шевченка. Археологічні роботи тривали тут упродовж чотирьох років. Їхні результати вражають. Адже вперше визначено “столицю” одного з паланкових центрів Запорозької Січі — старовинне місто Самарь. Більше того, отримано матеріальне підтвердження життя на цій території вже з кінця ХIV століття. Це засвідчують численні знахідки — торговельні плом-
Козацька забава “лава на лаву”
ських монет третина фальшиві. З цього приводу науковці дійшли висновку, що в містечку Самарь існував невеликий завод з виготовлення підроблених монет — політичні події тих часів змушували таким чином підривати економічну могутність нашого противника. Надзвичайно важливо, що вдалося встановити точне місце розташування знаменних пам’яток нашої історії. Щодо знаходження, зокрема, Самарі науковці сперечалися цілих 150 років. Сьогодні можна стверджувати достеменно, що це — гирло Самари, де був давній перевіз через річку. На переконання Ірини Ковальової,
заселення сучасного Дніпропетровська починалося саме звідси ще у ХVI столітті. Отож пов’язувати появу сучасного обласного центру з рішенням російської імператриці Катерини II тільки у ХVIII столітті, як на цьому вперто наголошує міська влада, не переобтяжуючи себе висновками фахівців-істориків, немає підстав.
Знахідки з Богородицької фортеці
Повністю підтверджено, що саме на цьому місці була і Богородицька фортеця. А її вали на високому березі Самари збереглися дотепер. Походивши ними, ніскільки не сумніваєшся у їхньому рукотворному походженні. Численні знахідки підтверджують серйозність цього укріплення: знайдено багато холодної та вогнепальної зброї, навіть запалювальні бомби, а також предмети, які свідчать, що тут служили іноземці.
У гарнізоні було створено перший у регіоні лазарет, діяла велика церква, розвивалися ремесла й торгівля — усе це свідчить, що тут колись існувало поселення зовсім не сільського типу.
“ЛЮБОВ К ОТЧИЗНІ ДЕ ГЕРОЇТЬ …” Донині на теренах Дніпропетровщини, безперечно, найвагомішою пам’яткою часів козаччини вважалася могила легендарного кошового отамана Запорозької Січі Івана Сірка з пам’ятником у сучасному Нікопольському районі. Тепер не доводиться сумніватися, серйозну конкуренцію (якщо так можна висловитися) їй складуть колишні містечко Самарь і Богородицька фортеця. Саме тут уже вдруге пройшов Всеукраїнський фольклорно-етнічний патріотичний фестиваль “Самарська Покрова— 2011”, у якому найактивнішу участь взяли й просвітяни, а також дитячо-юнацькі козацькі осередки, козацькі організації з різних областей України, творчі колективи, майстри народних ремесел. Численні присутні змогли ознайомитися з експонатами археологічних знахідок із Богородицької фортеці. Протягом двох днів тут вирувало захопливе дійство. Отож немає сумніву, що територія колишнього містечка Самарь та Богородицької фортеці чимдалі ставатимуть місцем, яке символізує героїку наших славних предків, поряд з іншими визначними пам’ятками.
П П ЕЕ Р Р ЕЕ Д Д П П Л Л А А ТТ А А — — 22 00 11 22 ВВааррттііссттьь ппееррееддппллааттии ((зз ддооссттааввккооюю іі ппоошшттооввииммии ввииттррааттааммии))::
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracyjne KV nr 4066 z 02.03.2000 r.
Kod pocztowy – 30617, strona 68 w „Katalogu”. Na 1 miesiąc – 9 hrywien 37 kopiejek. Na 3 miesiące – 27 hrywien 51 kopiejek. Na półrocze – 53 hrywny 37 kopiejek. Na rok – 105 hrywien 54 kopiejki.
Maschinelle Übersetzung
Text bei der Erkennung beschädigt — lesen Sie die Originalseite
Redaktor naczelny: Liubow HOŁOTA
Kolegium redakcyjne: Liubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK
Zastępcy redaktora naczelnego:
Petro ANTONENKO 279-49-47, Jewhen BUKET 279-39-55
Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji: Natalia SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks)
Sekretarz odpowiedzialny: Iryna SZEWCZUK
Maschinelle Übersetzung
Dział pracy proświtańskiej Nadija KYRIAN Dział kultury Mykoła CYMBALIUK 279)49)47 Dział literatury Marija KUCZERENKO 270)55)57 Dział korekty Tetiana SZCZERBAK Iryna STELMACH 278)63)69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK, Ołeh BESSKYJ 278)63)69 Korespondenci Natalija ANTONIUK, Ulana WOLYKOWSKA Dyżurny redaktor Marija KUCZERENKO Księgowość 279)41)46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 1 1 0 4 1 Wydrukowano z gotowych fotoform w kombinacie „Presa Ukrajiny” w środę. Zam. nr 3301241 Nakład w październiku — 18 400 Szef-redaktor Pawło MOWCZAN 4 820095 780016
Maschinelle Übersetzung