Seite · S. 12Originalseite ↗
DOPÓKI JESZCZE MAMY OJCZYZNĘ I DNIEPR (Iwan Switłyczny bez granic czasowych)
Слово Просвіти, №41 за 2011 рік
Taras SAŁYHA, profesor, Lwów. Zakończenie. Początek w nr 40 z 2011 r. Iwan Switłyczny, jak widzimy, inaczej oceniał M. Rylskiego, mniej więcej w tym samym kluczu, w jakim w „Fenomenie epoki” Wasyl Stus traktował P. Tychynę. Zarówno Stus, jak i Switłyczny heroicznie, nie dla „honorowego popisu”, nie demonstrując, zademonstrowali jasne lekcje swoich jasnych żywotów, więc najwyraźniej zdobyli moralne prawo do własnego oceniającego maksymalizmu. Maksymalistyczne wymagania wobec siebie, rzecz jasna, dyktują takie wymagania także wobec innych — wobec postawy obywatelskiej i twórczej. W jego „Zmartwychwstaniu Bojana” żyje zbiorowy obraz poety, który, jak wyraził się Jar Sławutycz, nie odchodzi „ani na mikron od państwowego kompasu”, który nigdy nie ma (bo nie śmie mieć!) „sprzeczności z rzeczywistością”, wlewając wiadrami „syropy dozowane” do swojej twórczości. Rozgniewany na takich Bojanów, którzy „podnoszą się z popiołów jak Feniks”, poeta sarkastycznie zwraca się właśnie do nich, nowożytnych ukraińskich Hamletów”. „Dopóki jeszcze mamy Ojczyznę i Dniepr // I męstwo rymuje się z prawomyślnością, // A skalpel ognisty — z piórem atramentowym — // Nie będzie nigdy Parnas wam Golgotą, // Daremnie się pocicie i drżycie. // Otwarcie i mężnie całujcie pantofel, // Na lirę macie wieczny patent. // Do diabła wszelkie oszczerstwa i opinie! — // Twardy jak bagnet i prosty jak dekret, // Zastały gudron linii generalnej. // Naprzód więc, Bojanie! Bojanie, naprzód!”. Do „zmartwychwstałego” radzieckiego Bojana (może nim być ktokolwiek z przekupionych radzieckich pisarzy) przychodzi Szewczenko jako Sumienie, jako uosobienie twórczej Rzetelności, Honoru narodu. Przychodzi i sądzi. Przychodzi jako sędzia, przychodzi jako Apostoł I biada! — Bojana za kark bierze. — Ty co, niedowiarku, ty, mieszańców płodzie! Medalowej sławy, jak manny, zapragnąłeś? Niebieskiego łakomstwa — państwa wielkiego? Czy ostry język nie na twoje zęby? Gwałcicielu muzy! Hańbo mojego rodu! Po co ty dla uciechy dostojnych goryli Orle skrzydła obciąłeś o kłodę I żujesz sieczkę z porąbanych skrzydeł? Szczególne miejsce w poetyckich interpretacjach literatury zajmują wariacje na temat Hamleta. To te dzieła artystyczne, którymi poeta utwierdził się „na stanowisku” satyryka-intelektualisty, z którego nikt i nigdy go nie zdejmie, bo tutaj może być tylko Iwan Switłyczny. On, na przykład, „rozłożył” obraz Mefistofelesa Goethego na poszczególne składniki-charakterystyki, które uosabiają typy führerowskie oraz typy radzieckich wodzów i wodziątek, tworząc w ten sposób unikalny cykl „Mefisto-Faust”. I tego cyklu, i wszystkich innych literackich parodii, a nawet pewnych gatunkowych (i nie tylko gatunkowych) mistyfikacji w twórczej praktyce I. Switłycznego, zapewne by nie było, gdyby on za składniowe, Ihor Kaczurowskyj twierdzi, że ukraiński sonet więzienny (nie bez „zasług” Switłycznego) stał się dorobkiem światowego doświadczenia sonetowego. Oto, na przykład, jego sonet „Więzienie”: W więzieniu, za kratami, w niewoli Przyśniło mi się… więzienie. Ale nie to. Ani krat nie ma, Ani straży. I wszystkiego dosyć. I świat — idylla sama. I ludzie — zbiegowisko mongołów Z kokardami, a sercem gołe: Krzyczą, a mowa w nich niema. Obrazowy anturaż: „więzienie”, „kraty”, „niewola”, „straż”, „kokardy”, „zbiegowisko mongołów” itd. — to niemal ustalony język zniewolonego ukraińskiego człowieka i, bez wątpienia, całego narodu, który pragnie wolności. Autorami takich „światopoglądowych”, „politycznych”, „więziennych” czy „kratowanych” sonetów pisane było być poetom z „zamkniętych” czy „niezamkniętych” więzień, czyli Ukraińcom, bo taka jest ich więzienna dola, ich historia oraz ich odwieczne pragnienie wolności, swobody: „I nagle ani ścian, ani krat, ani sufitu. // Ktoś niewidzialny obudził // Świat wizji Kałyncia, // Draczowe klekoty i chmiele, // Rój inwektyw Winhranowskiego, // Czarodziejstwo Liny, niewesołe // Pastele Hołoborodki // I Stusa basowy recytatyw. // Parnas! I co te rewizje i przesłuchania? // Nie wierzę w powszedniość, byt, kłopot — // W mizerię, drobniejszą niż plewy. // Ucicha próżna trwoga. // I w niebiosach ja widzę Boga, // I boże słowo na ziemi”. Bezkompromisowość, samokrytyka, wyrzuty wobec samego siebie, wobec swojego zachowania i swoich win, czyli smutna kontynuacja satyry, którą próbowali wyleczyć naród T. Szewczenko, Żadne więzienia nie złamią kozackiego ducha oraz szewczenkowskiej wiary. Choćby nie wiem jak mielił ukraiński naród kremlowski żarnowiec, on mimo wszystko zmobilizuje się do czynu o wolność: „Co będzie z tego? Krzemień woli? // Czy ślina i kwilenie słabe? // …Będzie coś. A — będzie! // Ani łez, ani narzekań, ani zniewagi, // Ani rozdrażnienia, ani zła… // I chwała Bogu, że raczył // Mnie do hartu i do próby, // Na zgięcie, na opór i na złamanie”. Mowa, wolność słowa, demokracja zachowania dla Switłycznego to tlen życia. Kiedy zaś mowa o języku, on nie męczy się ironizowaniem, karaniem swoich przeciwników aforystycznymi „uderzeniami”: „Potrzebny Kijów bezjęzycznym! // Jak językatym — Sołowki!”. I. Switłyczny — wolnościowiec. Jest nieugięty w wyborze swoich czynów. On niesie „wolność do sądu za kraty”, jej od niego „nie zabrać i zdechnę, a ona — moja”. On stoi na swoim: „Sądźcie mnie. Sądźcie bez zniżki, // Sądźcie — ja winien — choć do „czapy” // Mnie, a przy okazji i siebie”. Ołeksij Neżywy dzisiaj słusznie podkreśla, że Iwan Switłyczny, „stawszy się niedoścignionym autorytetem literackim, mentorem utalentowanej twórczej młodzieży, stał się także ogniwem łączącym między Wschodnią a Zachodnią Ukrainą, między działaczami kulturalnymi historycznej ojczyzny i ukraińskiej diaspory”. Ci, którym przed uwięzieniem był mentorem, w przytoczonym sonecie „Parnas” już są nazywani duchowymi pobratymcami, uosabiają młode silne siły, które strzegą „zwyczajów ojczystych”, nie wypraszają wolności, a stanęli do walki o nią. za pojęciami — Rozpaczy, Litości, Wolności, Samotności, Winy, Milczenia, Wdzięczności, Duszy itd. Jewhenowi Swerstiukowi poeta dedykuje sonet-posłanie, w którym intymność rozmowy jest świadectwem wielkiej między nimi duchowej przyjaźni, pobratymstwa: „Jewhenie! Gdzie ty tam, Jewhenie? // Ahoj, sąsiedzie! Odezwij się! // Jeśli nie drzwiami, to — jak myśl — // Po drzewie, przez okno, i do mnie. // Co warta? Pluj i odwróć się. // Znieważ ją. Toż to ścierwo, hieny, // To nie dla ciebie i nie dla mnie. // Ona — mara. Więc nie zwlekaj”. Dedykację dla W. Stusa napisano w podobnej kluczowej intonacji, gdzie słowo z prymatem w nim emocji szacunku i miłości do konkretnej osoby przechodzi w gniew wobec jej przeciwników: „Kiedy twój wycierpiany występek — Twoja ukradziona miłość, Wtedy niech w czadzie oszczerstw Hańbią cię hańbą zboczeń, Odstępstwa, i zdrad, i spisków, — Ten czarny sąd tobie niegroźny. I ty w puste i zimne oczy, Jak w otchłań, spojrzysz znowu i znowu. I będą drwiny, szyderstwo, pogarda — Tobie najwyższa nagroda, — I ty, na próby i hart gotów, Przez wszystkie mordowie i sybiry Będziesz niósł dumnie światło wiary W swoją niezradzoną miłość”. Radziecka więzienna katorga rozłączała politycznych współmyślicieli, ale rozłączała ich tylko geograficznie, rozdzielała ich drutami kolczastymi. Odbywając sfabrykowane wyroki sądowe w różnych miejscach „nieogarnionej ojczyzny”, dysydentyzm jeszcze bardziej jednoczył się, hartował i między sobą grupował, duchowo krzepł i bratał się często dzięki unikalnym pomysłowo-chytrym formom epistolarnym, wierszowanym dedykacjom itd. Korespondencja między ni-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung
