Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWissen · Menschen · Zukunft
Seite · S. 10Originalseite ↗

Czysty sercem Pamięci Bohdana Stupki

Слово Просвіти, №41 за 2012 рік

Wołodymyr MELNYCZENKO, dyrektor generalny Narodowego Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy im. T. G. Szewczenki. Zakończenie. Początek w nr 35, 36, 37, 38, 39, 40 za 2012 r. 2012: laska i skrzydła. 28 czerwca przyjechałem do Kijowa i od razu udałem się do Stupki, który już od kilku dni leżał na oddziale urologicznym w Feofanii. Była przy nim Łarysa, a potem podjechali Ostap z Iryną, małym Bohdanem i Dmytrem. W obecności Łarysy uzgodniliśmy z nim okładkę książki (przywiozłem dwa warianty). Potem Bohdan Sylwestrowycz zasnął i wszyscy się rozjechali, a ja czekałem, aż się obudzi. Kiedy Stupka otworzył oczy, powiedział: „O, Wołodiu!.. Teraz będziemy oglądać fotografie!”. Chodziło o prawie sto czterdzieści zdjęć, zebranych w cztery zeszyty, tak jak zostały one umieszczone w książce-biografii. Szczerze mówiąc, myślałem, że Stupka, który tego dnia czuł się źle, nie będzie wnikał w chronologię i porządek rozmieszczenia ilustracji, właściwie w tym planie niczego nie zamierzał zmieniać, gdyż wszystko zostało już omówione wcześniej. Ale Bohdan Sylwestrowycz krótko i uważnie przyjrzał się każdej stronie i każdej fotografii! W rezultacie wprowadził około dziesięciu poprawek i uściśleń. Kończąc przeglądanie każdego zeszytu z ilustracjami, Stupka podnosił kciuk prawej ręki do góry, jakby mówiąc: „super!”. Bohdanowi Sylwestrowyczowi jednak spodobały się ilustracje do książki. W jego obolałych oczach w tamtych chwilach żarzyły się radość i zadowolenie… Zatem tego dnia — 28 czerwca — nasza wspólna praca nad opracowaniem książki została faktycznie zakończona! Bohdan Sylwestrowycz zapytał o moją nową książkę „Bohdan Stupka: twarzą do historii”. Krótko opowiedziałem o jej planie. Na początku — rozdział „Tajemnice i lekcje wielkich władców”, gdzie będzie mowa o rolach Czyngis-chana i Borysa Godunowa, a także króla Leara i króla Edypa. Dalej rozdział „Oblicza hetmanów” (Iwan Mazepa, Bohdan Chmielnicki, Iwan Brzuchowiecki), gdzie będzie powiedziane także o Tarasie Bulbie. Jeszcze jeden rozdział — „W imieniu narodowych geniuszy” (Hryhorij Skoworoda, Iwan Kotlarewski, Taras Szewczenko, Lew Tołstoj). Wreszcie — „Postacie radzieckiej historii” — role Mykoły Łeontowycza, Ostapa Wyszni, Trochima Łysenki, Wołodymyra Semyczasnego, Łeonida Breżniewa. Powiedziałem Stupce, że jedynie Zygmunt Freud nie wpisuje się w tę koncepcję. Odpowiedział: „No i co z tego, że nie wpisuje się Freud? On jest sam dla siebie!”. Umówiliśmy się na spotkanie następnego dnia w południe… Lecz kiedy przyjechałem do Feofanii i podszedłem do sali, była zamknięta. Okazało się, że wczoraj wieczorem Stupkę przeniesiono na reanimację. 30 czerwca Bohdan Sylwestrowycz wyglądał lepiej i czuł się pewniej i swobodniej. Pokazywał rękę, która jeszcze dzień wcześniej słabo go słuchała. Teraz opisywał nią, prawda, że powoli, plastyczne i płynne ruchy i mówił: „Byłbym niezłym dyrygentem… Jeszcze nie jest za późno zmienić zawód…”. Jeśli przedwczoraj Stupka nic nie jadł, to teraz apetyt powracał… Weszła pielęgniarka, w rozmowie z nią Bohdan Sylwestrowycz z jakiegoś powodu starannie i ładnie zaśpiewał: Do domu jadę, wiozę podarki dla mamy — chustkę, dla chaty — błękit. Jeszcze dopytał mnie, czy wiem, jak ważny był błękit dla schludności dawnej ukraińskiej chaty… Czy trzeba jeszcze przypominać, że wszystko to działo się na reanimacji?! Widziałem, jak wielki i niepowtarzalny miłośnik życia cierpi z powodu codziennego, bezlitosnego, nieuchronnego zmniejszania się życiowych radości, utraty zwykłych i codziennych ludzkich możliwości, jaki smutek zagościł w jego cudownie szczerych i otwartych oczach, jak czasami napełniają się gorzkimi łzami, zdaje się, ukrytymi przed otoczeniem… Następnego dnia — 1 lipca — byłem już w Kulikowie. Ze Stupką udało się porozmawiać dopiero wieczorem 3 lipca. Wreszcie wyrzuciłem z siebie swoje wrażenia z wyjazdu do Kulikowa. „No, jesteś taki zuch, że zajrzałeś!” — jakoś szczególnie ciepło powiedział Bohdan Sylwestrowycz. I te słowa były dla mnie najwyższą pochwałą. Na zakończenie rozmowy Stupka jak zawsze życzył: „Daj Boże zdrowia!”. Następnego dnia z reanimacji od Bohdana Stupki zadzwonił Andrij Serdiuk i mieliśmy okazję porozmawiać. Potem, w rozmowie z Andrijem Mychajłowyczem, znów zachwycałem się niezwiędłym humorem i intelektem Stupki, a doświadczony medyk, zgadzając się w tym ze mną, z ogromną goryczą skonstatował skrajnie zły stan zdrowia naszego przyjaciela. Od początku lipca coraz mniej niepokoiłem Bohdana Sylwestrowycza swoimi pytaniami dotyczącymi tej książki, a do głowy coraz częściej przychodziły myśli o niektórych jego scenicznych i filmowych bohaterach — realnych i wymyślonych — ostatnich lat z niełatwymi, tragicznymi losami: król Edyp, pułkownik Taras Bulba, hetman Iwan Mazepa, pisarz Lew Tołstoj, generał Sierow, robotnik Petro Polietajew, głowa rodziny Hryhorij Szamanow… Co więcej, w nowym stuleciu i tysiącleciu Mistrz zagrał kilka ról w kinie i w teatrze, które z historycznej perspektywy kilku lat zaczęły niepokojąco przypominać o sobie w czasach strasznej choroby Stupki. Najpierw była rola Czyngis-chana w filmie „Tajemnica Czyngis-chana” (2002) — artysta genialnie zagrał umieranie wielkiego Mongoła przez cały film. W 2004 roku odbyła się premiera spektaklu „Histeria”, w którym Stupka artystycznie odtworzył odejście w Wieczność wybitnego naukowca Zygmunta Freuda. Wreszcie, pamiętacie finałowy monolog Fausta-Mefistofelesa, ostatniej roli Mistrza na frankowskiej scenie? To przecież wtedy, jeszcze jesienią 2008 roku, wszczął alarm intuicyjnie wrażliwy Ołeh Werhelis: „…Tragiczne tyrady o śmierci, o odejściu trzeba zabraniać! W teatrze z takimi rzeczami (obok Mefistofelesa szczególnie) — nie żartuje się…”. Ale dany przez Boga artysta wybierał role, jak i los, przeznaczone mu przez Pana, i nie nam sądzić ten wybór… Jesteśmy zdolni jedynie zebrać do kupy swoją wiedzę i wrażenia o genialnej, fantastycznej, niewiarygodnej pracy twórczej Bohdana Stupki w teatrze i w kinie oraz oświadczyć, że wszystko to zostało zrobione przez Mistrza, mówiąc słowami Tarasa Szewczenki, „na chwałę naszej przesławnej Ukrainy”. Bohdan Stupka może powiedzieć o sobie słowami Borysa Pasternaka: Cały świat zmusiłem do płaczu nad pięknem ziemi mojej. 6 lipca w Feofanii odbyło się konsylium najlepszych specjalistów, na którym byli obecni Ostap i Iryna. 8 lipca rano rozmawiałem przez telefon z Borysem Olijnykiem i Łesiem Taniukiem (miał urodziny), obaj wielcy Ukraińcy z niepokojem zaczęli mówić o zdrowiu Bohdana Stupki. Dzwoniła Ludmyła Żohol, wypytywała, gorzko wzdychała… Przekazałem Bohdanowi Sylwestrowyczowi pozdrowienia. W porze obiadowej 9 lipca telefon na reanimacji odebrała pielęgniarka Ola: „Jak było, tak jest”. Bohdan Sylwestrowycz spał. Kilka godzin później ta sama Ola powiedziała, że przyjmuje kroplówkę i dalej śpi… Wreszcie pod wieczór Ola przekazała telefon Stupce: — Ma Pan taką miłą pielęgniarkę… — Tak… — Nie obudziłem? — Zasypiałem, Wołodiu… 10 lipca telefon komórkowy Bohdana Sylwestrowycza odbierała Łarysa Semeniwna, a później — Ostap. Stupka spał… 12 lipca rano rozmawiałem z nim samym: — Dzień dobry! — Dzień dobry, Wołodiu! — Pod kroplówką? — Tak! — Słyszałem, że ma być lekarz z Izraela. — Wiem, czekamy… — Teraz pracuję nad rozszerzeniem i pogłębieniem wątku o filmie „Modlitwa za hetmana Mazepę”. — Ciągle pracujesz i pracujesz… „Spokój nam tylko się śni…” — Nie będę męczyć, zadzwonię po obiedzie. — O’kej. Tego dnia udało mi się porozmawiać ze Stupką jeszcze wieczorem. Odpowiedział niespodziewanie żwawym głosem: — O, cześć! — Chyba masz dobrych gości? — Niewielka kompania, ale bardzo inteligentna! Pamiętasz Rohowego? U ministra gospodarki Anatolija Rohowego byliśmy wiosną 2001 roku, kiedy minister kultury i sztuki Bohdan Stupka na wszelkie sposoby pomagał Centrum Kulturalnemu Ukrainy w Moskwie. W czasie choroby u Bohdana Sylwestrowycza bywało wielu przyjaciół, artystów, twórców i po prostu znajomych ludzi. Niestety, nie wszyscy, którzy mogli i powinni byli być, ale wielu… Witał gości ciepło, nie skarżył się, przeciwnie, tłumiąc ból, żartował, rozweselał… I wydawało się — chciało się, żeby z Bożą pomocą wszystko u niego będzie w porządku… Ten dzień — 12 lipca — był jakimś szczególnym, obiecującym. Lecz już następnego ranka okazało się, jak bardzo Stupce jest ciężko: — Daj Boże zdrowia! — I tobie też, daj Boże! — Jak się czujecie? — Całe ciało boli. — Wybaczcie, że Was niepokoiłem. — Nic nie szkodzi, nic nie szkodzi… 14 lipca Bohdan Sylwestrowycz, według jego słów, czuł się trochę lepiej i od razu zażartował, kiedy zapytałem, czy ktoś jest przy nim: „Sam… Sam, sam, całkiem sam!” A 15 lipca telefon wzięła siostrzyczka i przekazała Stupce. „Macie taką dobrą siostrzyczkę dzisiaj”. — „One wszystkie są dobre…” Mówić mu było niezwykle ciężko… Znając każdy alikwot głosu Stupki, jakoś szczególnie boleśnie odczułem, że jego stan zdrowia jest katastrofalny. Po raz pierwszy od dziewięciu miesięcy odważyłem się przelać na papier straszną wieść, którą dowiedziałem się wieczorem 14 października 2011 roku na Święte Pokrowy Przeczystej Bogurodzicy około dziewiątej godziny wieczorem (według czasu moskiewskiego) od Jurija Kofnera, który opiekował się Stupką w Monachium. Powiedział, że Bohdanowi Sylwestrowyczowi lekarze prognozują rok życia… Panie, wybacz, że zapisuję to wszystko… Wieczorem 14 lipca ta sama siostrzyczka potwierdziła, że Bohdan Sylwestrowycz mówić nie może… Rano 16 lipca nowa dyżurna na reanimacji odpowiedziała: „Kroplóweczka kapie, a on drzemie…” Tego dnia na kanale NTN leciał film „Swoi”. Już któryś raz poraziła zdumiewająca organiczność bohatera Stupki! Ile wewnętrznej godności w Starym, który nie ugiął się ani przed władzą radziecką, ani przed Niemcami… Wszystko to nie było grane — było przeżywane, wydobywane z głębi własnej duszy. Zaraz po filmie, który oglądał i Stupka, zadzwoniłem do niego i usłyszałem od lat znane, najcenniejsze słowa: „Tak, kumie!” Wyraziłem swój zachwyt, mówiłem o niepowtarzalności roli, o konkretnych epizodach, bo oglądałem film szczególnie uważnie, a Stupka zgadzał się dwa lub trzy razy: „Tak, Wołodieńko, tak”. W rezultacie powiedział: „Klasyczna rola!” Byłem szczęśliwy! 17 lipca dzwoniłem do artysty dwukrotnie i za każdym razem nie był sam — rano z Iryną, a po obiedzie — z Łarysą Semeniwną. Rano 18 lipca u ojca znów byli Ostap z Iryną. W nocy poczuł się gorzej… Wieczorem — Łarysa Semeniwna. Porozmawiać z Bohdanem Sylwestrowyczem nie udało się… 20 lipca około jedenastej godziny telefon wzięła dyżurna siostrzyczka. „Bohdan Sylwestrowycz śpi?” — „Śpi, i kroplóweczka u niego…” — „Nie jest mu gorzej?” — „Cóż ja wam powiem…”, — westchnęła kobieta. Bohdana Sylwestrowycza odwiedził Andrij Serdiuk. Razem z lekarzami wspominali Mykołę Jakowczenkę, opowiadali anegdoty o nim. Stupka drzemał, ale w ciekawym momencie otworzył oczy i od razu przyłączył się do rozmowy… Znowu dzwoniłem, była z nim Iryna: „Bodia jeszcze śpi…” Następnego dnia — 21 lipca — około jedenastej telefon znów wzięła pielęgniarka: „Bohdan Sylwestrowycz odpoczywa…” — „Nie jest mu gorzej?” Zamilkła… Po dwóch godzinach pielęgniarka powtórzyła: „Odpoczywa…” O trzeciej odpowiedziała Iryna: „Śpi”. Około szóstej rozmawiałem z Ostapem. Sytuacja nie zmieniła się, obok Bohdana Sylwestrowycza była cała rodzina. …Nad ranem 22 lipca przyśnił się (po raz pierwszy w życiu!) Bohdan Sylwestrowycz. Jakoby poczuł się lepiej i od razu nierozważnie poszedł do teatru albo na zdjęcia. Od tego we śnie zrobiło się niepokojąco, od razu się obudziłem… W tym czasie o 06.30 Bohdan Stupka odszedł w Wieczność…

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn