Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWissen · Menschen · Zukunft
Seite · S. 12Originalseite ↗

Iren Rozdobudko: „Ludzie wszystko widzą”

Слово Просвіти, №41 за 2012 рік

Iren Rozdobudko to jedna z najskuteczniejszych ukraińskich pisarek. Urodziła się w Doniecku, jednak pisze książki w języku ukraińskim. Ukończyła Kijowski Uniwersytet Narodowy, obecnie jest redaktorem naczelnym czasopisma „Karawan historii. Ukraina”, wykłada na Uniwersytecie Teatralnym (kurs scenarzystów filmowych), jednak oprócz pracy w różnorodnych mediach pracowała jako kelnerka w restauracji, Śnieżynka w firmie „Święto”, konferansjer w cyrku, metodyk w kinie, kinooperator w salonie wideo, spikerka radiowęzła w hucie… Zapewne to doświadczenie życiowe pozwoliło pani Iren Rozdobudko napisać 25 książek, jednak nie uważa się ona za profesjonalną literatkę. Ma w sobie niemałą twardość charakteru, pryncypialność, jednak pani Iren zadziwia filozoficzną tolerancją, kiedy czasami rozmawia z bezceremonialnymi i bezwstydnymi czytelnikami… O niektórych kluczowych momentach twórczej natury Iren Rozdobudko — w naszej rozmowie, w której ocenia ona wyzwania rzeczywistości. — Pani Iren, często identyfikują Panią z pisarką typu „lekkiego”, która pisze pop, czyli miks thrillera-kryminału i prozy kobiecej. Do tego skłaniają też tytuły Pani utworów: „Nieboszczycy”, „Eskorta do śmierci”, „Ostatni diament milady”, „Zwiędłe kwiaty wyrzucają”… A jak Pani definiuje siebie jako pisarkę? Czy jest Pani nastawiona na wieczność, czy postrzega Pani pisanie książek jako czysto komercyjne projekty? Co skłania Panią do pisania powieści — pragnienie samorealizacji, sławy, dążenie do choćby niewielkiego ulepszenia, podleczenia świata? — Odpowiadając na to pytanie, skorzystam z trafnej niedawnej opinii jednego ze swoich czytelników: „Złożone problemy społeczne i problemy jednostek ona ładnie zamalowuje lekką fabułą, nie zapominając o ich społecznym rezonansie. Często ta fabuła jest tak lekka, że nazywają ją kobiecą i przestają widzieć istotę…” To napisał chłopak z obwodu tarnopolskiego. Tak, staram się pisać „lekko i prosto”, zwłaszcza na początku utworu. A już ten, kto zagłębia się dalej i doczytuje do końca, zaczyna rozumieć „spryt”: pod lekkim stylem jest takie nawarstwienie różnych pytań i problemów, że fabuła schodzi na drugi plan. Przynajmniej tak staram się pisać i cenię tych czytelników, którzy rozumieją nie tekst, a „podtekst”. Nawiasem mówiąc, pierwszym nabywcą na Forum Wydawców we Lwowie nowego zbioru „Ostatnia eskorta w pułapkę”, który niedawno ukazał się w wersji prezentowej w wydawnictwie „Spadszczyna”, był… ksiądz, którego cała rodzina czyta moje utwory. Moim zdaniem przykład dość wymowny, żeby nie usprawiedliwiać się z „lekkości” moich utworów. No i, oczywiście, jestem daleka od „komercyjności”. Choć nie widzę nic złego w tym, że ludzie kupują i czytają moje książki, czekając na nowe. Ale ja „choruję” na zapisywanie myśli od… sześciu lat. Głosy i bohaterowie męczą i nie opuszczają mnie ani na chwilę. Cel twórczości takich nienormalnych, jak ja, jest bardzo ładnie sformułowany w wierszu Liny Kostenko: „Zdołać powiedzieć pobladłymi ustami choć kilka ludziom niezbędnych słów”. Sława, komercja, nakłady — dla mnie puste słowa. Jeśli to wszystko jest — to już nie moja zasługa. To zasługa czytelników, którzy kupują moje książki. I za to im niski ukłon! — W utworach jest Pani różna — detektywistyczna, psychologiczna, tragikomiczna, mistyczna, nawet satyryczna. A co jest Pani bliższe? W jakim gatunku czuje się Pani bardziej komfortowo? — Nie zastanawiam się nad gatunkami. Uważam, że praca w jednym gatunku to jakieś rzemiosło i ograniczenie. Teraz wali się na mnie „fantasy”, ale bardzo realistyczne, życiowe, „fantasy” jako metafora. A po tym — już wiem! — będzie coś historycznego. I nikt mi nie zabroni być taką wszystkożerną i zachłanną na nowe! — W „Guziku” czytamy: „Życie nie ma smaku, w czystej postaci jest ono jak woda destylowana. My sami dodajemy do niego soli, pieprzu czy cukru. Kiedy życie nabiera smaku — serce boli mocniej”. Czego w Pani naturze jest więcej? — Zapewne tragizmu i rozdarcia. Odbieram każdy dzień jak ostatni. Tak dla takich właśnie piszę. — Jaka problematyka najbardziej Panią dotyka? — Jest ona we wszystkich utworach, nawet w detektywistycznych! Poszukiwania siebie i swojego przeznaczenia w tym świecie, niechęć do „trawiastej” i bezmyślnej egzystencji większości „prostych” ludzi naszego społeczeństwa, prawdziwe uczucia i trudna droga do wszystkiego, co prawdziwe, która wiedzie przez walkę z sobą, śmiałość do podejmowania działań, a nie płynięcia z prądem. A mówiąc prościej, w każdym utworze w taki czy inny sposób mówię: „Życie jest jedno, jest ono krótkie, koniec jest jedyny dla wszystkich. A dlatego — żyjcie, a nie przystosowujcie się. I — myślcie, co i po co robicie”. Jest to i w „Gdyby”, i w „Porannym sprzątaczu”, i w „Zwiędłych kwiatach…” i wreszcie z 25 książek, które zostały napisane, i z tych, które jeszcze są pisane. Nawet w… dziecięcych! — Po raz pierwszy ukazało się wydanie prezentowe Pani utworów — trzy kryminały: „Ostatni diament milady”, „Pułapka na Żar-Ptaka”, „Eskorta do śmierci”. To morze krwi czy pajęczyna intelektualnych śledztw? Jaki jest Pani stosunek do gatunku kryminału? Moim zdaniem w słynnych dziełach wszystkich czasów zawarta jest intryga kryminalna… — Kryminał to podstawa każdego utworu, nawet bardzo lirycznego. Przecież ten gatunek, jak żaden inny, zakłada szczególną „szkołę”: dynamikę, interaktyw, kiedy czytelnik jest współautorem i współuczestnikiem akcji, przejrzystą strukturę i jasność myśli. Jednym słowem, żeby nauczyć się dobrze pisać „lirykę” czy nawet modny „strumień intelektualnej świadomości”, trzeba zdyscyplinować się w tym trudnym gatunku. Ale mimo wszystko dodam: „morze krwi”, moim zdaniem, to rzeczy wtórne. I kryminałem można powiedzieć to, o czym już mówiłam wyżej! — Co obecnie jest w pracy? Albo w drodze do czytelników? — Nie jestem przesądna, więc z przyjemnością o tym powiem. Otóż kończę pisać powieść „LSD (Liceum Posłusznych Żon)”, w pracy jest powieść „Ten, który nie strzelał”, której fragment został już wydrukowany w czasopiśmie „Suczasnist”, myślę i powoli składam (póki co w głowie) zbiór krótkich opowiadań „Zrób to delikatnie”. Gdy tylko to napiszę, zacznę… awanturniczo-historyczną powieść z czasów kozaczyzny, bo już od roku mam z tego mnóstwo ciekawego materiału. A w drodze do czytelników w najbliższym czasie (już w druku) — powieść dla młodzieży „Arsen” (Wydawnictwo Hrani-T) i dwie powieści pod jedną okładką: „Wszystko, co chciałam dzisiaj” (to wznowienie) i „Powieść szpitalna” (wydawnictwo KSD), coś zupełnie dla mnie nowego i w nowym gatunku, którego sama nie potrafię określić. Dałby Bóg czasu, żeby to wszystko zrealizować. Przecież nie jestem zawodową pisarką i mam dwa miejsca pracy, gdzie muszę wypełniać swoje obowiązki. — Czy ma Pani tak: to będę pisać dla czytelników, a to napiszę — dla duszy. Książka mimo wszystko musi być towarem. Na początkowym etapie pisarz zawsze ma z tym problem, z czasem nazwisko zaczyna pracować na niego. Otóż, kiedy była Pani bardziej wolna, rozluźniona — wcześniej czy teraz (a może odwrotnie)? — Zawsze piszę tylko „dla duszy”. Ale warto dodać — i dla duszy czytelników. Jak to wyjaśnić? Oczywiście, obecnie każdy wykształcony człowiek „na początkowym etapie” może napisać utwór „Jak spędziłem wakacje” — i napisać dość sprawnie. Tak, że wydrukują. I być może nikt nawet nie odróżni fałszywej rzeczy od napisanej duszą i krwią. Ale sekret w tym, że „zły pisarz pisze o sobie, a dobry — o innych”. I to od razu widać. Zawsze o tym pamiętam jak o aksjomacie: pisać o innych jak o sobie — i odwrotnie. Wcześniej po prostu się nad tym nie zastanawiałam, to jakoś samo mnie prowadziło. Wypisywanie siebie i swoich sytuacji nigdy nie było dla mnie interesujące. Teraz, widząc tylu czytelników, czuję większą odpowiedzialność i mniejszą swobodę wobec destrukcyjnych i brutalnych rzeczy. Przecież „słowem można zabić”. Wierzę w to i dlatego mam pewne tabu, ograniczam się w jakichś niebezpiecznych przewidywaniach, staram się dać wyjście i nadzieję. Przecież wszystko, o czym piszemy, co wypuszczamy na zewnątrz — urzeczywistnia się w rzeczywistości. Kiedy to poczułam — właśnie wtedy zaczęłam się ograniczać i unikać destruktywizmu w Słowie. Chociaż to modne… — Od czego Pani najbardziej zależy? Powiedzmy, wydaje Pani „Karawan historii”. Co ta praca daje (oprócz zarobku), co zabiera? — Zarobek! Ale! Dzięki tej pracy rozmawiałam prawie ze wszystkimi znaczącymi postaciami na Ukrainie, ludźmi, przed którymi chylę czoła. Powiedzmy, z panią Mariczką Mykołajczuk, z którą i płakałyśmy, i śmiałyśmy się podczas wywiadu, z Wołodymyrem Talaszkiem, którego teraz znam z ciekawej strony — górniczego chłopca, który pod kołdrą czytał książki w pełnej beznadziei, z zadziwiającym Anatolijem Chostikojewem… Wszystkich nie sposób wymienić przez dziesięć lat. I każda taka osoba zostawiała swój ślad i… swój wątek. Każda praca zabiera czas. Przecież oprócz „Karawanu” prowadzę jeszcze swój kurs scenarzystów filmowych na uniwersytecie teatralnym. Ale oprócz czasu — nic więcej. Wszystko zostaje przy mnie! — Państwo haniebnie traktuje swoich pisarzy — jak bezhonorowych galerników-entuzjastów. Pojęcie „ukraiński pisarz” różni się od analogicznego pojęcia w innych krajach (nawet kraje afrykańskie mają swoich noblistów). Co Pani o tym myśli (biorąc pod uwagę samą siebie, swoją drogę, skądinąd nietypowo szczęśliwą)? — Moja opinia w tej sprawie nie zmienia się od początku, kiedy mój pierwszy wiersz został wydrukowany w gazecie „Komsomolec Donbasu”. Jest taka. Nigdy nie będę niczego oczekiwać od państwa, które uosabiają ludzie u władzy, choćby jakiekolwiek by ono było: „moje” czy takie, jak teraz! Moje państwo — to moi czytelnicy. A od państwa, jako od struktury, nie potrzebuję absolutnie niczego! Szkoda, że wcześniej starsze pokolenie przyzwyczaiło się do różnych stypendiów, grantów, państwowych honorariów, domów wypoczynkowych, szpitali, stołówek i innego — tego, co rozleniwia i rozchładza. I, czasami, niestety, czyni zależnym. A co robić teraz, kiedy to wszystko zostało skasowane, a nawyk otrzymywania „od państwa”

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn