Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWissen · Menschen · Zukunft
← Archiv von «Slovo Prosvity»

Слово Просвіти, №41 за 2018 рік

16 S. · 33 Einträge · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · CC BY 4.0

Maschinelle Übersetzung aus dem Ukrainischen. Zitate, Namen und Zahlen mit der Originalseite abgleichen.

Der Text wurde aus dem PDF gewonnen und automatisch in Beiträge geteilt. Die Grenzen mancher Beiträge sind redaktionell nicht geprüft: Ein Eintrag kann mehrere Beiträge, nur einen Teil eines Beitrags oder einen Serviceblock (zum Beispiel einen Abo-Hinweis) enthalten. Primärquelle ist die Zeitungsseite im PDF.

Seite · S. 1Originalseite ↗

Trzy słowa Prawdy i Nadziei

Dla Ukraińców Pokrow Przenajświętszej Bogurodzicy to najbardziej szanowane czteroedyne święto. Bo to także Dzień Ukraińskiego Kozactwa, Dzień założenia Ukraińskiej Armii Powstańczej i Dzień Obrońców Ojczyzny. To jakby ogniwo łączności pokoleń, które łączy i jednoczy nasz naród w przestrzeni historycznej w jedną nierozdzielną całość. I w to święto, jak i na co dzień, nasi wojownicy na froncie wschodnim bronią niepodległości i integralności terytorialnej Ukrainy przed rosyjskim agresorem, dowodząc tego ciężką pracą wojenną. Żeby wrogie watahy Nie rzucały złym okiem, Żeby najeźdźca poczuł: Nas nie wolno tknąć, — Trzeba, żeby mieli w nas Niezłomne siły, Trzeba, żeby wszyscy wiedzieli — Jesteśmy niepokonani. A jeszcze — żeby nasze rodzime ukraińskie słowo Na ustach zakwitło Od zachodu do wschodu. Niech łączy dusze Rozciągłe solo słów. Bo — nie ma języka, To i narodu nie ma. Niech wreszcie zmartwychwstanie Wiara — Sprawa Boża, Pełnoprawnie rządzi W ukraińskiej Świątyni. Niech z pradawnych wieków Powróci prawda I pocieszy nas Zbawiciel W niebiańskiej ramie. Trzy prorocze słowa — Bez strachów i smutku. Niech ich nie przykrywa Szara beznadzieja. A one jak przysięga, Jak życie — kryształy. Pamiętajmy wyraźnie: Wojsko, Mowa i Wiara. Wadym KRYSZCZENKO S ł a w a b o h a t e r o m ! S ł a w a b o h a t e r o m ! 4 października 2018 roku

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 2Originalseite ↗

Mykoła HOŁOMSZA: „Ten, kto zapomina o przeszłości, jest skazany na jej powtórzenie”

— Mykoło Jarosławowyczu, Senat USA jednogłośnie uznał Hołodomor lat 1932—33 za ludobójstwo narodu ukraińskiego. To już nie pierwsze takie uznanie. Hołodomor uznało za ludobójstwo narodu ukraińskiego 16 krajów. Jeszcze 9 krajów w oficjalnych apelach potępiło Hołodomor jako zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnioną przez totalitarny reżim stalinowski, lub uczciło pamięć ofiar ukraińskiej ludności. Swego czasu Pan, jako pierwszy zastępca Prokuratora Generalnego, dołączył Pan do śledztwa i przekazał do sądu sprawę o uznanie Hołodomoru za ludobójstwo. — Oficjalnie kwestię ludobójstwa narodu ukraińskiego zacząłem podnosić jeszcze w 2003 roku. Ale wtedy nie znalazłem wsparcia u kierownictwa Prokuratury Generalnej Ukrainy. A kiedy zwyciężyła Pomarańczowa Rewolucja, postawiłem to pytanie przed Prokuratorem Generalnym Ukrainy, przed kolegium Prokuratury Generalnej, że tę zbrodnię jesteśmy zobowiązani zbadać. Mówiłem o Hołodomorach lat 1921—23, 1932—33, 1946—47. Ale skupiliśmy się właśnie na najstraszniejszej zbrodni: Hołodomorze lat 1932—1933. Skontaktowałem się z szefem SBU Wałentynem Naływajczenką. Chętnie odpowiedział na ten temat. Rozmawiałem także z Ihorem Juchnowskim, który wtedy kierował Instytutem Pamięci Narodowej i pracował nad tematem komunistycznego terroru. Prezydent Wiktor Juszczenko zatwierdził inicjatywę. Ale, niestety, w tej pracy brakowało systemowości. Nikt w Prokuraturze Generalnej nam nie pomagał. Oskarżano mnie o politykierstwo. Mówiono, że nie było żadnego ludobójstwa, a był zwykły głód. Kiedy wydałem postanowienie „O wszczęciu odpowiedzialności karnej”, to nawet go nie zarejestrowali. Ale W. Naływajczenko wraz ze swoimi podwładnymi zarejestrowali sprawę karną i rozpoczęli śledztwo. — I to w czasie, gdy temat Hołodomoru wśród ukraińskich patriotów, pisarzy, inteligencji poruszano znacznie wcześniej. Iwan Dracz na zjeździe pisarzy jeszcze w 1986 roku. Z tym tematem wystąpił na plenum KC KPU w 1987 roku Borys Olijnyk. W społeczeństwie istniał już ruch. Lida Kowalenko i Wołodymyr Maniak zbierali świadectwa, publikowali je w ruchowskich i innych demokratycznych wydawnictwach. Wyszła książka wspomnień, które zebrał pisarz Ołeksandr Miszczenko. Przyjechał na Ukrainę i kontynuował badanie tematu Hołodomoru w 1991 roku James Mace, zaczęli o nim szeroko mówić historycy. Czyli informację w społeczeństwie już omawiano. — Ale nie otrzymała ona uzasadnienia prawnego. Dlatego SBU zaczęła badać wszystkie straszne obrazy tej zbrodni. Co najbardziej rzuciło mi się w oczy? Było postanowienie CIK i RNC ZSRR „O ochronie mienia przedsiębiorstw państwowych, kołchozów, spółdzielczości oraz wzmocnieniu społecznej własności socjalistycznej” z 7 sierpnia 1932 roku. (Bardziej znane w ludzie jako „ustawa o pięciu kłosach”.) Postanowienie przewidywało rozstrzeliwania z konfiskatą całego mienia. W najlepszym wypadku — uwięzienie na 10 lat. Tego okazało się za mało. Pod kierownictwem Stalina i jego popleczników reżim wpisywał całe wsie w całym kraju na czarne tablice. A czarna tablica oznaczała śmierć nie tylko człowieka, ale całej miejscowości. Przeciwko społecznościom wpisanym na czarne tablice przeprowadzano operacje wojskowe i wsie znikały wraz z mieszkańcami. Tak zabijano ludzi — siłę ukraińskiej ziemi, która przez wieki była ostoją narodu ukraińskiego. Czytałem wspomnienia jednego z uczestników tamtych wydarzeń. W swoim dzienniku pisze: „Otoczyły nas wojska. Zabrali nam jedzenie, nawet odzież i nowe obuwie. Głodujemy, nie mamy co jeść… Pochowałem ojca, matkę, żonę, brata. A oto prowadzę za rękę trzyletniego syna, na rękach półtoraroczna córka. Wyobrażam sobie, jaką śmiercią będą umierać, jeśli ja zaraz umrę”. I niesie je do stawu i topi, żeby umarły przy nim. Ta rodzina — to ofiara reżimu. To po prostu nie mieści się w psychice współczesnego człowieka, ale musimy o tym wiedzieć i oceniać to zarówno według kryteriów moralnych, jak i litery prawa. Hołodomor — to jedna z największych zbrodni przeciwko ludzkości. Niemożliwe było tego nie zbadać. Ale u nas, niestety, za murami instytucji państwowych i struktur ochrony porządku prawnego niepodległej Ukrainy pozostawali kolaboranci, którzy wciąż żyli prawami radzieckiego imperium. Usprawiedliwiali zbrodnie przeciwko narodowi ukraińskiemu. Takie zbrodnie trzeba badać. A obecnie tymi samymi sposobami niszczenia narodu ukraińskiego posługuje się reżim putinowski. O tym, co działo się na naszej ziemi, wiedział świat — ambasadorzy, którzy byli na terytorium Ukrainy, przekazywali przywódcom swoich krajów, że u nas szaleje sztucznie wywołany głód i umierają od niego ludzie. A w tym samym czasie Związek Radziecki na czele ze Stalinem sprzedawał ukraińskie zboże. Byli też dość sumienni kierownicy rejonów, którzy zwracali się z odpowiednimi skargami, że na kolei stoją eszelony ze zbożem, a ludzie umierają. Ich niszczono… Podczas śledztwa organy śledcze Służby Bezpieczeństwa Ukrainy, a śledztwem kierował naczelnik zarządu śledczego generał SBU Wasyl Wowk, kuratorem był generał Mykoła Herasymenko, — geopolitycznie, kronikarsko i organizacyjnie udowodniły fakt zbrodni. Te zbrodnie dotyczyły całego ukraiństwa. — Dzisiaj wśród badaczy ludobójstwa trwają wielkie dyskusje, jaka jest prawdziwa liczba ofiar. A jakie dokumenty Pan wykorzystywał, jakie świadectwa? — Opracowano 216 tomów sprawy karnej. Informacja świadczyła, że ofiar jest ponad 10 milionów. A naukowcy podawali nam liczbę 3 mln 800 tysięcy. To było uderzające. Na te rozbieżności negatywnie zareagował Prezydent Wiktor Juszczenko. Nawiasem mówiąc, chociaż Prezydent u nas wtedy był naprawdę ukraiński i tą kwestią się przejmował, ale Prokuratura Generalna ciągle wywierała na mnie presję w tej sprawie. Nie mogłem tam nawet otwarcie mówić. Musiałem komunikować się z przedstawicielami SBU niemal w prywatnych rozmowach. I w ten sposób koordynowaliśmy działania. Śledczy przesłuchiwali ludzi, wyjaśniali wszystkie okoliczności na miejscach. Ale ludzie nie mieli oficjalnych liczb. Nie mieli dokumentów o tym, ilu zginęło dzieci, osób starszych. A w dostępnych zapisach ukrywano informację o liczebności chłopstwa, które zginęło od głodu. Starannie studiowaliśmy materiały. Opracowywaliśmy różne dokumenty. Wśród nich — dorobek Instytutu Pamięci Narodowej, który przekazał nam Ihor Juchnowski. Materiały te również stały się podstawą śledztwa. Ale oczywiście główną część stanowiły przesłuchania świadków, naocznych świadków, ich dzieci. — 28 listopada 2006 roku Rada Najwyższa przyjęła ustawę, w której Hołodomor uznano za ludobójstwo. Ale wraz z dojściem do władzy Wiktora Janukowycza zobaczyliśmy wyparcie się tematu ludobójstwa, oskarżeń władz kremlowskich o zbrodnię wobec Ukrainy. — Po tym, jak Janukowycz doszedł do władzy, oświadczył, że ludobójstwa nie było. Po tym natychmiast zaprosił mnie Prokurator Generalny i powiedział, że będę musiał opuścić stanowisko. Przychodzili do mnie odpowiedni pracownicy i mówili, że jest wyjście, jeśli zrezygnuję z postanowienia, które podpisałem. Jest to postanowienie o skierowaniu sprawy karnej dotyczącej Hołodomoru do sądu, które podpisałem pod koniec grudnia 2009 roku. Ponieważ Prokurator Generalny i jego zastępcy nie chcieli podpisywać. Sędzia Wiktor Skawronik przekazał tę sprawę do sądu. Na posiedzenie zaproszono młodych prokuratorów, straszono ich zwolnieniem, ale wytrzymali całą procedurę. Wiktor Skawronik uznał fakt ludobójstwa i zamknął sprawę w związku ze śmiercią Stalina, Kosiora i innych jego popleczników. W ten sposób otrzymaliśmy potwierdzenie tego, że na Ukrainie rzeczywiście było ludobójstwo. Stało się to historycznym punktem zwrotnym. Bo jedną rzeczą jest, gdy określa to organ ustawodawczy, a zupełnie inną — sąd. Za to, że skierowałem do sądu sprawę karną o uznanie Hołodomoru 1932—1933 lat za ludobójstwo narodu ukraińskiego, zbrodniczy reżim Janukowycza zdegradował mnie na stanowisku z zastępcy Prokuratora Generalnego do prokuratora wojskowego Centralnego Regionu Ukrainy. Oczywiście wtedy też Moskwa rozpoczęła przeciwko mnie brudną kampanię. Były publikacje o charakterze dyskredytującym. Znaleźli wnuka Stalina, który udał się do moskiewskiego sądu, aby zaskarżyć decyzję ukraińskiego sądu. Powiedziałem, że przeciwko takiej decyzji powstanie cała Ukraina. — 2018 rok — rok 85. rocznicy Hołodomoru. Czy Ukraina oddała należny hołd pamięci poległych ludzi? Jako prawnik, jak Pan widzi przyszłość tego tematu na Ukrainie i za granicą? — Temat Hołodomorów dla mnie miał i ma szczególne znaczenie — i jako dla zastępcy Prokuratora Generalnego, i jako dla polityka, działacza społecznego oraz obywatela. Proszę się tylko zastanowić — Ukraina przez lata władzy radzieckiej przeżyła trzy głody: 1921—1923, 1932—1933 oraz 1946—1947 lat, które znacząco odbiły się na puli genowej narodu ukraińskiego. Każde z tych strasznych zjawisk ma swoje specyficzne różnice, ale łączy je jedna wspólna cecha: państwowe przymusowe ściąganie zboża. Praca nad przywróceniem prawdy historycznej, czczeniem ofiar wynarodowienia na Ukrainie musi być stała, musi połączyć w jedną całość mężów stanu, historyków, edukatorów, kulturoznawców. Dzięki odpowiednim działaniom Wałerija Czałego, ambasadora Ukrainy w USA, Kongres tego kraju przyjął jednogłośną decyzję, którą Hołodomor 1932—33 lat uznano za ludobójstwo narodu ukraińskiego. 7 grudnia 2016 roku Rada Najwyższa przyjęła Postanowienie o apelu do krajów demokratycznych z wezwaniem do uznania Hołodomoru za ludobójstwo. Musieliśmy to zrobić jeszcze wcześniej i od razu zbudować model przekazywania informacji społeczności światowej. Zwrócić się do wszystkich Ukraińców, w tym także władz, aby pojawiła się świadomość, że takie zbrodnie przewidują nieuchronność kary i nie mają terminów przedawnienia. Ponieważ kiedy takie rzeczy są zapominane, to zawsze są chętni do kontynuowania podobnych zbrodni. A to, co robi Putin na wschodzie naszego kraju, to właśnie nieukarana zbrodnia Kremla. Reżim putinowski działa teraz w taki sam sposób, co stalińscy. Na Krymie i na okupowanych terytoriach obwodów donieckiego i ługańskiego kremlowscy terroryści zabijają pokojowych ludzi, aresztują i przetrzymują w katowniach niewinnych obywateli, urządzają sztuczny głód w poszczególnych rejonach, niszczą ostrzałami artyleryjskimi i moździerzowymi domy. Niszczą środowiska pokojowego życia Ukraińców i rozchwiewają spokój i pokój innych narodów. Neoimperium współczesnego barbarzyństwa do dziś „rysuje” swoje straszne, szalone wzory na czarnych tablicach — już dla Majdanowej Ukrainy. „Rysuje” czołgami i „Gradami”, moździerzami, aktami terrorystycznymi, zsyłaniem kolejnych oddziałów niszczenia pamięci historyczno-mentalnej Ukraińców. To — agonia rdzenia imperium, które budowało się i rozwijało na zasadach totalnej nienawiści do wszystkiego, co narodowe, ludzkie w naszym świecie. Ukraińcy znów giną, broniąc ojczystej ziemi, swojej wolności i pokoju na świecie. Przetrwaliśmy w hołodomorach. Nie poddaliśmy się pod okupacją bolszewicką, kiedy władza radziecka robiła wszystko, co możliwe, aby zniszczyć pamięć historyczną i samego ducha ukraińskości. Przetrwamy i teraz. I niechybnie — zwyciężymy! Senat USA jednogłośnie przyjął dwupartyjną rezolucję, która stała się pierwszym w historii aktem prawnym Kongresu USA, gdzie Hołodomor 1932—33 lat uznaje się za ludobójstwo narodu ukraińskiego. O tym poinformowała 4 października Ambasada Ukrainy w USA. „Tak, w szczególności do części rozstrzygającej dokumentu włączono uznanie przez Senat wniosków Komisji Rządowej USA ds. Głodu na Ukrainie (z 22 kwietnia 1988 r.) o tym, że „Stalin i jego otoczenie dokonali w 1932—1933 latach ludobójstwa przeciwko Ukraińcom”, — czytamy w komunikacie. Rezolucja potępia również systematyczne naruszenia praw człowieka, w szczególności prawa do samostanowienia i wolności słowa, dokonane przez rząd radziecki przeciwko narodowi ukraińskiemu. Wyrażane są najgłębsze współczucia ofiarom, tym, którzy przeżyli Hołodomor, oraz ich rodzinom, a także zawiera się apel o rozpowszechnianie informacji w celu podniesienia świadomości na świecie o sztucznej naturze tej tragedii, dodali w ambasadzie. „Szczerze wdzięczni Senatowi USA i głównym współautorom rezolucji — współprzewodniczącym Senackiego ukraińskiego kokusu, senatorom Robertowi Portmanowi i Richardowi Durbinowi za tę historycznej wagi decyzję. Rezolucja stała się rezultatem owocnej współpracy Ambasady Ukrainy w USA, społeczności ukraińskiej Ameryki i przyjaciół Ukrainy w Senacie USA”, — czytamy w komunikacie. Jak informowała agencja „Ukrinform”, pod koniec września Komitet ds. stosunków zagranicznych Senatu USA zatwierdził i zarekomendował do przyjęcia przez izbę wyższą amerykańskiego parlamentu rezolucję, w której Hołodomor 1932—1933 lat uznaje się za ludobójstwo narodu ukraińskiego. Wcześniej Prezydent Petro Poroszenko wysoko ocenił wysiłki społeczności ukraińskiej w USA w kwestii uznania Hołodomoru 1932—1933 lat za ludobójstwo narodu ukraińskiego. Od 1 września, na 85 dni przed Dniem pamięci ofiar Hołodomoru, Ukraina i świat zaczęły czcić poległych podczas ludobójstwa 1932—1933 lat Ukraińców. Redakcja „Słowa Proświty” zwróciła się do lidera partii „Patriota”, znanego prawnika Mykoły Jarosławowycza Hołomszy z prośbą o skomentowanie tego wydarzenia.

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 3Originalseite ↗

W tym roku zaniemówiły kukułki… Spojrzenie na 85-letni „jubileusz” Hołodomoru w rodzinnych stronach przez pryzmat publikacji gazety rejonowej z tamtych czasów oraz wspomnień świadków i naocznych obserwatorów ludobójstwa rodaków

Mykoła HRYŃ, członek Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy, laureat literacko-artystycznej nagrody im. P. Kulisza, rejon bobrowicki, obwód czernihowski. Każdego roku w powykanocny poniedziałek wielkanocny moja babcia Maria wraz z innymi krewnymi szła przede wszystkim na tak zwany stary cmentarz w Kozackim. Już wtedy, ponad pół wieku temu, był on gęsto zarośnięty krzewami bzu. Pomiędzy nimi widniały pagórki mogił. Z krzyżami i bez nich. Starannie uprzątnięte i gęsto zarośnięte trawą. Po tradycyjnym staczaniu pisanek na grobach, wypiciu kieliszka samogonu za spokój dusz ofiar głodu, szli na nowy cmentarz do grobów niedawno zmarłych krewnych. Tego dnia na starym cmentarzu niezrozumiałe dla uczniowskiego ucha słowo „hołodowka” często brzmiało z ust wielu moich współmieszkańców. Zaintrygowało ono moją dziecięcą ciekawość, gdyż o głodzie w mojej i okolicznych wsiach nie słyszałem ani na lekcjach historii, ani literatury. Wtedy właśnie zwróciłem się z prośbą o wyjaśnienie do babci. Tak dowiedziałem się o strasznej tragedii współmieszkańców i mojej rodziny. Wtedy, w 33-im, opowiadała babcia, w jej rodzinie, gdzie dorastało 12 rodzeństwa, dziesiątki siostrzeńców i kuzynów, zmarło z głodu wielu dorosłych i dzieci. Babcia Maria, dziadek Mykoła i ich troje małoletnich dzieci, wśród których była moja przyszła mama, a wtedy 12-letnia dziewczynka Hala, też mogli podzielić tragiczny los wielu krewnych. Ale prawdę mówią, że nie byłoby szczęścia, gdyby nieszczęście nie pomogło. Nieszczęście polegało na tym, że o głodzie dowiedzieli się na zesłaniu w obwodzie wołogodzkim Moskowii, dokąd bolszewicka władza w pierwszych latach masowej kolektywizacji aż na 15 lat zesłała młodą, rozkułaczoną rodzinę, która kategorycznie nie chciała uspołeczniać kilku dziesięcin ziemi, tuzina owiec, innego inwentarza domowego oraz maszyny do czesania wełny. O strasznej tragedii w rodzinnych stronach babcia i jej dzieci dowiedziały się niedługo przed okupacją Kozackiego przez nazistów. Wtedy też po raz pierwszy pokłonili się grobom zmarłych śmiercią głodową i tej tradycji nie zdradzili już nigdy. I słowo hołodowka na zawsze weszło do ich leksykonu. Muszę powiedzieć, że i dzisiaj, kiedy idzie się drogą pod starym cmentarzem w moim rodzinnym Kozackim, jeszcze bardziej zarośniętym krzewami bzu, i kiedy skręca się z niej i wędruje zarośniętymi ścieżkami pomiędzy ledwo widocznymi setkami pagórków mogił na terenie prawie 50 arów, mimowolnie słyszysz, jak w jednym porywie wznosi się z nich do niebios modlitwa-wołanie moich zabitych głodem współmieszkańców: „Chleba naszego powszedniego daj nam dzisiaj, Panie! Dzisiaj, Boże, bo jutro będzie za późno…”. Posiwiali od przeżytych lat współmieszkańcy, z którymi rozmawiałem na tragiczny temat głodu początku lat 30. w moich stronach, nie raz podkreślali, że wtedy ludzie nie czekali już zbawienia nawet od Boga. Niech wybaczy Najwyższy, ale tak właśnie było. Bo tragizm wszystkiego, co działo się wtedy, potęgował się jeszcze tym, że Ukraina nasza przyszła do swojej Golgoty z rozdeptaną prawosławną wiarą przodków, bez ich moralnych testamentów, ze zrujnowanymi świątyniami. I Kozackie nie jest tu wyjątkiem. Oto i mówili ludzie, że to sam diabeł sprawił, aby umierająca wieś sama zsuwała się w to miejsce. I tutaj rzeczywiście codziennie przywożono dziesiątki wycieńczonych trupów i bez trumien, bez żałobnych śpiewów o ostatnim pocałunku i wiecznej pamięci zrzucano je do dołów-mogił… Wielu współmieszkańców, którzy byli świadkami tego horroru i z którymi przyszło mi rozmawiać, twierdziło, że w wielu takich mogiłach znalazło ostatni spoczynek dziesięć, a nawet więcej osób. Oto tak żniwowała na mojej dawnej kozackiej ziemi czerwona horda. Straszne kładły się pokosy… Rozpoczęła się ta tragedia od dzikiego dla odwiecznych rolników słowa kolektywizacja. Tej, której sprzeciwiała się rodzina mojego dziadka i babci. I takich w Kozackim było wielu. Mało kto śpieszył się, by zostać kołchoźnikiem, gdzie wspólne stawało się diabelskim. W ślad za kolektywizacją rozpoczął się głód. Razem z nim do chłopskiej chaty ustawiały się w szeregu inne słowa-obce: ekspropriacja, agitacja, kontraktacja, konfiskata, egzekucja, mobilizacja, rekwizycja, a za nimi i likwidacja. I likwidowali: w dzień i w nocy, na ojczystej ziemi głodem i chłodem, w obozach dalekiej Północy i nie bliższego Wschodu… Hołodomor deptał po piętach ukraińskim chłopom i moim rodakom od początku lat 30. Wtedy rolnikom z dziada-pradziada, którzy karmili chlebem i słoniną nie tylko Ukrainę, ale i całe carskie, a potem radzieckie imperium, narzucono absolutnie nierealne plany skupu zboża. Bolszewicy wymyślili nawet hasło o wypełnieniu pierwszej powinności wobec państwa. Z kremlowskiej trybuny tak zwany wódz narodów wydał surowy nakaz: pierwszą waszą powinnością jest wypełnić skup zboża… i nie trzeba odwracać uwagi na wszelkie fundusze i rezerwy… Chłopi powstali. Wiosną 1930 roku w pięciu rejonach Czernihowszczyzny doszło do chłopskich buntów. Nie ominęły one i mojej Bobrowiczczyzny. Czekiści-enkawudziści utopili je w morzu krwi. Jeszcze i regularne wojsko wezwali na pomoc. Do skupu zboża bolszewicy stworzyli brygady szturmowe. Nie wszyscy współmieszkańcy zgadzali się z bagnetami przeszukiwać obejścia sąsiadów czy krewnych. Władza robi kolejny haniebny krok — brygady szturmowe jednej wsi pracują na terenie sąsiedniej. Brygady „bojowników o chleb” wymiatały „czerwoną miotłą” wszystko do ziarnka. Zabierali nie tylko chleb. Żona Fedora Juchymowycza Charsyki, Lykera z mojego Kozackiego, właśnie zagniatała ciasto w dzieży, gdy próg chaty przekroczyła banda komnezamiwców. Wokół niej biegało czworo gołopuzych dzieciaków, bawiła się z nimi też sąsiedzka dziewczyna. Tak więc przerażona Lykera posadziła ją gołą pupą na worek z mąką. Myślała, że nie ruszą dziecka, zawstydzą się. Gdzie tam! Zabrali i mąkę, i dzieżę z ciastem… Nie doczekały się dzieci świeżego chlebka, kupić go wtedy w sklepie było niemożliwe. Mężczyźni porzucali wieś i jechali w poszukiwaniu chleba powszedniego: do Kijowa, Nieżyna, Bobrowicy. Ale wszędzie puste półki, wszędzie głodują… Wszędzie zagradzające oddziały… Ludzi wysadzają z pociągów, zawracają z powrotem konne wozy… W tym strasznym, podłym i głodnym 1933 roku tak zwany bratni naród rosyjski nie tylko nie wyciągnął ręki ratunku i pomocy, a przeciwnie, robił wszystko, by zrujnować pulę genową mojego kraju, zwiększyć skalę katastrofy humanitarnej. Inaczej, mówili moi rozmówcy we wsi, jak wyjaśnić te fakty, kiedy Ukraińców zawracano od rosyjskiej i białoruskiej granicy, kiedy zawracano chlebne transporty z Zachodniej Ukrainy, kiedy nie pozwolono przywieźć pszenicy z Kanady, zebranej tam przez ukraińską diasporę. W Kozackim otwierają niesłychany dotąd patronat. Na terenie kołchozu „Pierwszego Maja” umieszczają go w chacie represjonowanego i zesłanego na Północ byłego kułaka Andrija Charlana. Jego małoletnie dzieci wyrzucają na ulicę — w śnieżną zaspę. Wypędzeni z innych chat tak zwani kułacy ryją ziemianki i żyją tam prawie do samej wojny. Ich los nie interesował ówczesnej władzy. W gazetach tamtego czasu — liczne doniesienia o zrywaniu przez tych „kułaków” i ich „popleczników” dostaw zboża. Za tym ukrywa się prawdziwa prawda o masowym głodzie, ale o nim w gazecie rejonowej Bobrowiczczyzny ani słowa. Szczytem cynizmu można nazwać słowa partyjnego wodza Czernihowszczyzny Markitana, który na obwodowym zjeździe kołchoźników-udarników 5 lipca 1932 roku oświadczył: „Głód, śmierć z głodu nie dlatego, że był nieurodzaj. Urodzaj lepszy. Nie zasiali ziemi — winni kułacy…” Tragedię Hołodomoru przed ludźmi ukrywają wszystkie gazety Związku. Zamiast tego roją się od doniesień o ściętych 5 kłosach na polu, o przewiewaniu plew, wykopanych na polu ziemniakach. A jeszcze — o pobłażaniu temu bogaczy, kułaków i podkułaczników przez przewodniczących kołchozów. Za tym propagandowym jazgotem przykryta jest prawda o katastrofie żywnościowej na Bobrowiczczyźnie. W Starej Basani, pisze gazeta rejonowa „Za całkowitą kolektywizację” w nr 24 z 1932 roku, zgraja kościelników-twardozdawców przy aktywnym udziale i pod kierownictwem popa Bydyła Iwana wykorzystali cerkiew jako schowek kułackiego chleba i mienia. 26 lutego znaleziono tam 11 worków chleba o wadze 60 pudów, 2 worki słoniny i mięsa, worek tytoniu i inne. Wszystko to należy do twardozdawców, członków rady cerkiewnej Zaporożca Opanasa, Nazarka Wasyla, Krasnoszczoka Jehrapa. W kołchozie „Czerwony Kobyszczaniec” kołchoźnicy i indywidualni rolnicy często zbierają kłosy do swoich toreb i kradną kłosy ze stogów (ta sama gazeta nr 68). W wepryckim kołchozie „Czerwona Hromada” wykryto przypadki ścinania kłosów ze snopów, które złożone są w stóg. Dni temu komisja znalazła te kłosy u obywatela Szyjana Jakowa, który swego czasu wystąpił z kołchozu. Tak sygnalizuje na cały rejon wyznaczony przez nową władzę kołchozkor Wydjuczyj (tamże nr 69). Trudno czytać notatkę w numerze z 3 kwietnia 1933 roku o tym, że w kołchozie „Nowe Życie” wsi Kobyszcza kradzieże mają charakter masowy. Strażnicy przy spichlerzach wytaczają ziarno na własne spożycie. Leniuch Hołota Andrij przetacza kołchoźne pszeniczne plewy, w których zostało niemało ziarna, a zarząd spokojnie obserwuje, wykazuje błogostan. Za przykładem Hołoty do plew chodzi cała zgraja złodziei, wytaczają ziarno, kradną plewy. Przypomnę, że plewy przetaczali w kwietniu 1933 roku. To był rozkwit masowego głodu, kiedy wokół, a w szczególności w Kobyszczy, puchli i umierali z głodu ludzie. Wtedy przy stacji kolejowej o tej samej nazwie pod gołym niebem gniły góry zwiezionego z całej okolicy wywłaszczonego od ludzi ziarna, które całodobowo ochraniali żołnierze z karabinami i którzy strzelali do ludzi bez ostrzeżenia. Plewy te całą zimę przeleżały na ulicy pod śniegiem i ludzie próbowali wydobyć z nich choć garść ratujących życie ziaren. Ale ich jeszcze leniuchami nazywają. Połóżmy rękę na sercu i zapytajmy uczciwie siebie: czy poszedłby leniuch i wtedy, i teraz przetaczać ręcznie sitem zgniłe plewy? Czy poszedłby leniuch brać do domu mokre i zgniłe plewy, aby upiec z nich jakąś zacierkę dla uśmierzenia głodu i nawet ratunku od śmierci? Jestem przekonany: leniuch by nie poszedł. To trzeba tak doprowadzić ludzi do ostateczności, że stali się „zgrają złodziei”, którzy poszli nie rabować, nie zabijać, a toczyć plewy. Komuno-bolszewicka władza zdołała tak zrobić. I takiej władzy nie może być przebaczenia nawet po upływie lat. Ale kontynuujmy czytanie gorzkich wierszy gazetowych publikacji tamtego okresu. Kołchoźnica markowieckiego kołchozu „1 sierpnia” Buriak Chrystia systematycznie kradnie w kołchozie ziemniaki. Na przykład, niedawno cięła ziemniaki na sadzonki i u niej przy przeszukaniu znaleziono za pazuchą oraz w kieszeniach pełno ziemniaków. Trzeba pociągnąć ją do surowej odpowiedzialności (ta sama gazeta nr 52). Inna notatka w numerze z 12 czerwca 1933 roku opowiada o podkułacznikach wsi Jarosławki Mahdyka Wasyla i Markowiec Holyka Tymosza, którzy kradli na polu markowieckiej filii buraczanego sowchozu sadzonki buraków, które już dały wschody. Notatki w następnych numerach gazety rejonowej donoszą o kułackim agencie Mykole Durniewie, który kradł ziemniaki, oraz magazynierze swydowieckiego kołchozu agentach kułaka Archypa Mytr. Płysku i polowym Korowaju Kuźmie, którzy przywłaszczyli grykę. „W ostatnim miesiącu w nowobikowskim kołchozie „Robotnik i chłop” niemało zarejestrowano faktów różnych kradzieży. W spichlerzu w podłodze wywiercili dziury i wytoczyli 24 pudy wyki. W drugim magazynie też nie stało kilku kilogramów ziarna. Oprócz tego, niemało ukradziono koni. To robią klasowi wrogowie (nr 63). „Kułak wsi Kobyszczy Nedilko Juchym, który niedawno wystąpił z BuPR-u, kieruje swoje dzieci kraść kołchozowy urodzaj… Sądowo-śledcze organy muszą bezlitośnie ukarać tego kułaka jako najbardziej zaciekłego wroga władzy radzieckiej (nr 64, 1933 r.). W Rudkiwce kułaccy poplecznicy Andrijasz Zacharko i Koniszewśkyj Jakym, którzy otwarcie działają przeciwko władzy radzieckiej, zajmują się kradzieżą. Niedawno ich złapali, kiedy ścinali kłosy w kołchozie „Czerwony Promień”. Ci klasowi wrogowie 5 lipca umyślnie niszczyli urodzaj. Za to sąd ludowy 15 lipca skazał ich obu na cztery lata do BuPR-u. Jeśli wymienieni rudkiwczanie byli tylko „kułackimi poplecznikami”, to w Bobrowicy kułak Juchym Kołos dniami złapał się na gorącym uczynku, kiedy ścinał kłosy na polu w bobrowickim sowchozie (tamże, nr 70). W noc na 19 lipca w nowobikowskim kołchozie „Robotnik i chłop” złapali Mrynśką Natalkę Hryhoriwnę, która ścinała na polu kłosy. Zebranie uchwaliło: Mrynśką jako kułackiego agenta z kołchozu wykluczyć oraz prosić organy prokuratury o pociągnięcie jej do odpowiedzialności (tamże, nr 72). Ciąg dalszy nastąpi.

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 4Originalseite ↗

W 150. rocznicę utworzenia towarzystwa „Proświta” w Galicji

Julian Semenowycz Romanczuk — literaturoznawca, pedagog, dziennikarz, pisarz, współzałożyciel i przewodniczący Towarzystwa „Proświta” (1896—1906), jeden z założycieli i członek rzeczywisty Towarzystwa Naukowego im. Szewczenki, wybitny działacz polityczny i społeczny Galicji. J. S. Romanczuk urodził się 24.02.1842 r. we wsi Kryłos w pobliżu Halicza, obecnie w obwodzie iwanofrankiwskim, w rodzinie nauczycielskiej. Wykształcenie zdobył w gimnazjach w Stanisławowie i Lwowie, to drugie ukończył z wyróżnieniem. W 1860 r. wstąpił na Uniwersytet Lwowski na filologię klasyczną. W latach studenckich współpracował z czasopismem „Słowo”. Intelekt, błyskotliwa pamięć, zamiłowanie do nauki zwróciły na niego uwagę profesorów uniwersytetu, wróżono mu przyszłość wielkiego uczonego. Mając możliwość pozostania do pracy na uniwersytecie, Julian Romanczuk wybrał niełatwy los nauczyciela gimnazjalnego. W latach 1863—1900 J. Romanczuk wykładał w lwowskich gimnazjach (od 1868 r. w gimnazjum akademickim we Lwowie). Wkrótce znalazł się w pierwszych szeregach galicyjskiej inteligencji, która, opierając się na tradycjach „Ruskiej Trójcy”, prowadziła nieprzejednaną walkę z wrogimi wpływami. Należał do tych młodych inteligentów, którzy przeszli od teoretycznego ukrainofilstwa do ciężkiej codziennej pracy — wychowywania młodzieży w duchu narodowym, w miłości do własnego narodu. Julian Romanczuk, będąc wybranym do krajowej komisji szkolnej ds. wydawania podręczników szkolnych w języku ukraińskim, był jednym z jej najaktywniejszych członków. W tym samym 1868 r. J. Romanczuk wraz z profesorami ukraińskiego gimnazjum akademickiego i seminarium nauczycielskiego wszedł do komitetu organizacyjnego ds. utworzenia Towarzystwa „Proświta” i został wybrany do organu kierowniczego Towarzystwa — Wydziału Głównego. W 1896 r., jako niezmienny członek Wydziału Głównego, J. Romanczuk został wybrany przewodniczącym Towarzystwa. Swoją energię skierował na rozszerzenie sieci czytelni „Proświty” na podstawie Statutu z 1891 roku, otwieranie przy nich sklepów i kas oszczędnościowych. W stronę działalności gospodarczo-ekonomicznej zmienia się także tematyka książek i wydarzeń kulturalnych „Proświty”. Wiosną 1898 r. Towarzystwo inicjuje obchody 50-lecia zniesienia pańszczyzny w Galicji na szczeblu ogólnonarodowym. Inicjatywę poparły wszystkie bez wyjątku instytucje kulturalne i partie polityczne. W celu poinformowania ludu o wadze tego wydarzenia „Proświta” postanowiła wydać osobną książeczkę i bezpłatnie rozesłać ją do swoich czytelni. Za najlepszą pracę uznano gruntowną rozprawę I. Franki „Pańszczyzna i jej zniesienie w 1848 r. w Galicji” (1898, 135 s.), napisaną na podstawie materiałów z osobistego archiwum trzeciego przewodniczącego „Proświty” W. Fedorowycza. W 1898 roku we Lwowie ukraińska społeczność świętowała stuletni jubileusz wydania „Eneidy” I. Kotlarewskiego, odbyła się uroczysta akademia, koncert. „Literacko-Naukowy Biuletyn” wydrukował przemówienia trzech wybitnych uczonych — M. Hruszewskiego, O. Kołessy i S. Smal-Stockiego. Na pamiątkę jubileuszu we Lwowie założono „Ukraińsko-Ruską Spółkę Wydawniczą”, która wiele zrobiła dla rozwoju ukraińskiego drukarstwa książkowego. Znacznie skromniej świętowała ten jubileusz ukraińska społeczność Ukrainy podrosyjskiej. Ale w 1903 r. odbyło się uroczyste odsłonięcie pomnika I. Kotlarewskiego w Połtawie. Delegację gości z Galicji reprezentował J. Romanczuk. Na uroczystej akademii przewodniczący zgromadzenia Tregubow nie pozwolił obywatelom Rosji wygłaszać powitań w języku ukraińskim. Kiedy jednak J. Romanczuk w imieniu zagranicznych gości wypowiedział pierwsze słowa powitania po ukraińsku „Cześć tobie, sławne miasto...” — owacje wstrząsnęły salą. Następny mówca z Ukrainy podrosyjskiej również spróbował powitać obecnych po ukraińsku, lecz przewodniczący zabronił tego zrobić. Wszyscy pozostali mówcy w geście protestu przekazali przewodniczącemu tylko puste okładki bez tekstów przemówień (M. Michnowski, M. Kociubynski i in.), obecni w milczeniu opuścili salę. J. Romanczuk redagował miesięczne książeczki, kalendarze „Proświty”, był redaktorem wydanych przez „Proświtę” podręczników szkolnych dla szkół ludowych, do których wraz z O. Barwińskim wprowadził pisownię fonetyczną (1890 r.), a od 1898 r. także do popularnych wydawnictw „Proświty”. Jak i poprzedni prezesi „Proświty”, utrzymywał aktywne kontakty z ukraińskimi pisarzami i działaczami społecznymi w centrum oraz na wschodzie Ukrainy. Naddnieprzańscy mistrzowie słowa znajdowali w Galicji jedyną możliwość opublikowania swoich utworów, i to właśnie w wydawnictwie „Proświty”. Z inicjatywy J. Romanczuka w 1904 roku Towarzystwo zaczęło wydawać serię „Ruska piśmienność” (później „Ukraińskie piśmiennictwo”) w celu zapoznania Ukraińców-Galicjan z perłami ukraińskiej klasyki, gdzie również pracował jako redaktor i kompilator, w co wkładał także osobiste środki. W latach 1904—1920 ukazały się 23 tomy tej serii. Jako uczony-literaturoznawca, J. Romanczuk opublikował szereg rozpraw o twórczości takich ukraińskich pisarzy, jak T. Szewczenko, I. Kotlarewski, H. Kwitka-Osnowjanenko, A. Metłynski, M. Szaszkewycz, M. Wowczok, P. Kulisz, S. Worobkewycz, L. Hlibow, O. Storożenko, S. Rudanski, J. Fedkowycz i in., w licznych przedmowach do wydań. Wiele książek doczekało się dwóch lub trzech wznowień. Są to utwory T. Szewczenki, I. Kotlarewskiego, P. Hulaka-Artemowskiego, M. Kostomarowa, J. Fedkowycza, H. Kwitki-Osnowjanenki, sześciotomowe dzieła P. Kulisza (w nakładzie 5 tys. egz. każdy tom). Wielką popularnością cieszyły się utwory S. Rudanskiego. W 1921 r. podczas obchodów 60. rocznicy śmierci T. Szewczenki z inicjatywy J. Romanczuka przy „Proświcie” utworzono fundusz wydawniczy „Uczcie się, bracia moi...”, który wydawał popularne książki z różnych dziedzin wiedzy, nauki, porad gospodarczych itp. Łącznie pod tym hasłem ukazało się 9 książek o treści popularnonaukowej. Jako publicysta redagował czasopismo „Prawda” (1873—1878), był założycielem i wydawcą gazety „Batkiwszczyna” (1873—1887), współzałożycielem i współpracownikiem „Diła” (1880) oraz miesięcznika w Wiedniu „Ruthenische Revue” (Przegląd Ruski, 1903 r.). Jako działacz polityczny, w 1885 r. J. Romanczuk wystąpił jako jeden z założycieli towarzystwa politycznego „Rada Narodowa”, któremu przewodniczył do 1899 r. W 1899 r. została utworzona Ukraińska Partia Narodowo-Demokratyczna, w szeregach której zjednoczyli się zwolennicy skrzydła narodowo-radykalnego oraz narodowcy — członkowie „Rady Narodowej”. J. Romanczuk, I. Franko, M. Hruszewski, K. Łewycki i inni stali się czołowymi działaczami jednej siły politycznej, która bazowała na platformie narodowej i stała się pierwszą realną siłą, zdolną przeciwstawić się polskiemu naporowi w Galicji. Aktywnie pracował jako działacz parlamentarny: w latach 1883—1885 J. Romanczuk był posłem do Sejmu Krajowego Galicji, w latach 1889—1895 przewodniczył w nim „Kołu Ruskiemu”, w latach 1891—1897 oraz 1901—1918 był posłem do parlamentu austriackiego, gdzie przewodniczył Ukraińskiej Reprezentacji Parlamentarnej. W sejmie i parlamencie J. Romanczuk rozwinął aktywną działalność, często występował z przemówieniami w obronie praw narodowych, kulturalno-oświatowych i socjalnych ludności ukraińskiej Galicji. Autorytet jego w kręgach politycznych Galicji i Austrii był tak wielki, że w latach 1910—1918 J. Romanczuka wybrano wiceprezydentem parlamentu austriackiego, w budynku którego później ustawiono także jego popiersie wśród innych prezydentów i wiceprezydentów. Tam stoi ono do dziś. W latach I wojny światowej J. Romanczuk przewodniczył Ukraińskiemu Komitetowi Pomocy oraz Ukraińskiej Radzie Kulturalnej w Wiedniu, które opiekowały się ukraińskimi uchodźcami z Galicji oraz ukraińskim szkolnictwem na emigracji. 16 października 1918 r. cesarz Austro-Węgier Karol I wydał manifest, zgodnie z którym Austro-Węgry przekształcały się w państwo federacyjne. „Kraje koronne” otrzymały prawo do utworzenia własnych organów przedstawicielskich — rad narodowych. We Lwowie 18 października Ukraińska Reprezentacja Parlamentarna zwołała wiec, na którym utworzono Ukraińską Radę Narodową (UNRadę) jako organ przedstawicielstwa politycznego narodu ukraińskiego w monarchii Habsburgów, która 19 października ogłosiła zamiar zjednoczenia wszystkich zachodnioukraińskich ziem (Galicji Wschodniej, Północnej Bukowiny i Zakarpacia) w jedno państwo ukraińskie i zrobienia tego drogą pokojową. Na przewodniczącego Rady wybrano znanego polityka i działacza społecznego, prawnika, doktora prawa cywilnego i kościelnego Jewhena Petruszewycza. W skład UNRady wszedł także J. Romanczuk. 21 października na zebraniu przedstawicieli z całego kraju w Domu Narodowym (gdzie obecny był także metropolita A. Szeptycki) J. Petruszewycz ogłosił opracowany przez siebie statut UNRady oraz przedstawił plan legalnego i pokojowego przekazania władzy w ręce Ukraińców. Z tym wyjechał do Wiednia. Pod koniec października ogłosiły swoją niepodległość Węgry, Czechosłowacja, państwo Serbo-Chorwacko-Słoweńskie. Rozpoczął się całkowity rozpad państwa Austro-Węgierskiego. Ukraińcom-Galicjanom nie udało się przejąć władzy drogą pokojową. Polskie siły wojskowe i polityczne nie chciały pogodzić się z utratą Galicji Wschodniej i, zapewniwszy sobie wsparcie USA i Ententy, przygotowywały przywrócenie polskiej władzy. Specjalnie utworzona w Krakowie Polska Komisja Likwidacyjna drogą wystąpienia zbrojnego 2—3 listopada we Lwowie planowała ustanowić polską władzę, o czym powiadomiono namiestnika Galicji i rząd austriacki. Wieczorem 31 października w Domu Narodowym pilnie zwołani członkowie UNRady i Komitet Wojskowy postanowili uciec się do zbrojnego przejęcia władzy już 1 listopada. „Jeśli tej nocy nie zajmiemy Lwowa, to jutro zajmą go Polacy” — zwrócił się do obecnych przedstawiciel Centralnego Komitetu Wojskowego Dmytro Witowski. O godz. 4 rano we Lwowie pułki USS (Ukraińskich Strzelców Siczowych) rozpoczęły zbrojną walkę o swoje państwo. O 7 rano D. Witowski raportował K. Łewyckiemu o zajęciu Lwowa bez żadnych strat w ludziach. W ciągu dnia 1 listopada namiestnik władzy austriackiej w Galicji Huyn przekazał całą władzę UNRadzie, powołując się na manifest cesarza z 16 października 1918 roku. Przejmując najpierw we Lwowie, a potem w całej Galicji władzę w swoje ręce, UNRada 9 listopada ogłosiła na za- Julian Romanczuk (siedzi) z Lwem Łewyckim (po lewej) oraz Ołeksandrem Kolessą (po prawej) na zachodnioukraińskich ziemiach Zachodnioukraińską Republikę Ludową i utworzyła rząd ZURL — Sekretariat Państwowy. Rząd objął K. Łewycki — adwokat i publicysta, jeden z najwybitniejszych działaczy politycznych Galicji. A 10 listopada J. Romanczuk, jako najstarszy wiekiem poseł Ukraińskiej Rady Narodowej, przyjął przysięgę nowo utworzonego rządu ZURL. Już 13 listopada Ukraińska Rada Narodowa zatwierdziła „Tymczasową ustawę zasadniczą o państwowej samodzielności ukraińskich ziem byłej monarchii austro-węgierskiej”. Ustawa określała terytorium ZURL, zatwierdzono herb państwa — złoty lew na niebieskim tle, flagę — niebiesko-żółtą. 1 grudnia 1918 r. delegacja Ukraińskiej Rady Narodowej i przedstawiciele Dyrektoriatu URL podpisali w Fastowie wstępną umowę o zjednoczeniu ZURL i URL w jedno państwo ukraińskie. 22 stycznia 1919 r. odbyło się uroczyste ogłoszenie Aktu Zjednoczenia ZURL (Galicja) i URL (Ukraina Naddnieprzańska) w jedną soborną Ukraińską Republikę Ludową. Lecz proces budowy państwa ukraińskiego na zachodnioukraińskich ziemiach odbywał się w warunkach wojny polsko-ukraińskiej od pierwszych dni jej ogłoszenia. I choć polityka zagraniczna ZURL była skierowana na międzynarodowe uznanie młodego państwa ukraińskiego, kraje Ententy go nie uznały. Szczególnie wrogo do ZURL odnosiła się Francja, która była zainteresowana wzmocnieniem Polski. 15 maja 1919 r. na front ukraiński w Galicji i na Wołyniu rzucono sformowaną i uzbrojoną we Francji 80-tysięczną armię polską na czele z generałem Hallerem. 25 czerwca 1919 r. Najwyższa Rada Ententy, obawiając się natarcia bolszewików za rzekę Zbrucz, zgodziła się na tymczasową okupację przez wojska polskie Galicji Wschodniej, a 8 grudnia 1919 r. prawnie zatwierdziła polską okupację ukraińskich ziem: Chełmszczyzny, Łemkowszczyzny, Podlasia i Nadsania. Armia URL, walcząc w tym czasie na kilku frontach, nie mogła obronić terytorium ZURL przed wojskami polskimi. W ciągu lat 1920—1923 rząd ZURL i prezydent J. Petruszewycz stale stawiali przed Ligą Narodów i Radą Ambasadorów państw Ententy kwestię likwidacji polskiego reżimu okupacyjnego na terytorium republiki i przywrócenia niepodległości ZURL, lecz liderzy krajów Ententy byli zainteresowani istnieniem silnego państwa polskiego jako przeciwwagi dla sowieckiej Rosji. Na żądanie polskiego rządu 14 marca 1923 roku Rada Ambasadorów państw Ententy podjęła decyzję o przyłączeniu Galicji do Polski z warunkiem nadania ludności ukraińskiej autonomii, co nigdy nie było realizowane przez polski rząd. W geście protestu przeciwko haniebnej decyzji Rady Ambasadorów we Lwowie odbył się wielotysięczny wiec Ukraińców na pl. św. Jura, na którym po raz ostatni publicznie wystąpił 82-letni J. Romanczuk. Przyjął on

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 5Originalseite ↗

Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt

przysięgę 10 tysięcy Ukraińców, by nie uznawać tej decyzji za prawomocną i pozostać aż do śmierci wiernymi ideii odbudowy ukraińskiej państwowości: „My, naród ukraiński, przysięgamy, że nigdy nie uznamy panowania Polski nad nami i wykorzystamy każdą okazję, by zrzucić znienawidzone jarzmo polskiej niewoli i połączyć się z wielkim narodem ukraińskim w niezależnym państwie, obejmującym wszystkie ziemie ukraińskie!” W ostatnich latach swojego życia J. Romanczuk nadal pisał artykuły i komentarze polityczne do gazety „Dilo” oraz innych ukraińskich wydawnictw. J. Romanczuk zmarł 22 kwietnia 1932 roku w wieku 90 lat. Pochowano go we Lwowie na Cmentarzu Łyczakowskim, na polu 69, obok grobu syna-artysty Tyta Romanczuka. Podczas drugiej wojny światowej groby zostały zniszczone, lecz odnowione w 1994 r., a w 1996 r. na jego grobie wzniesiono pomnik. Szczery ukraiński patriota, żarliwy mówca, człowiek kryształowej uczciwości, wrodzonej inteligencji, całe życie wiernie i sumiennie służył narodowi ojczystemu bez żadnej korzyści materialnej ani zainteresowania karierą. J. Romanczuk w trudnym i odpowiedzialnym czasie budowy ukraińskiej państwowości stał w pierwszych szeregach jej twórców, przez długie lata trzymał w swoich rękach ster ukraińskiej polityki w Austro-Węgrzech i pozostawił głęboki ślad w wielu sferach życia społeczno-politycznego w Galicji. Materiał przygotowali Maria PAWLIUK, przewodnicząca zrzeszenia Okręgu Halickiego m. Lwowa Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki; Olha MANIUK, zastępczyni przewodniczącej zrzeszenia Okręgu Halickiego m. Lwowa Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki Literatura: B. Tyszczyk. Julian Romanczuk (w 165. rocznicę urodzin i 75. rocznicę śmierci znanego ukraińskiego działacza społecznego oraz polityczno-państwowego) // rad-nuk. info/home Юліан Романчук — Вікіпедія // uk.wikipedia.org/wiki Листопадовий чин — Вікіпедія // uk.wikipedia.org/wiki Західноукраїнська Народна Республіка — Вікіпедія // uk.wikipedia.org/wiki Нарис історії “Просвіти”, 1993. За матеріалами з фондів музею Михайла Грушевського у Львові.

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 5Originalseite ↗

Jeden z orędowników ukraińskiego oporu Notatki z jubileuszowego zebrania

Owerjan PETRENKO, Charków Mówią: chciało się jak najlepiej, a wyszło jak zawsze. Czy wiedzieli charkowscy proświcianie i spadszczany, zbierając się pod koniec września na swoje niecodzienne posiedzenie w lokalu ChOO NSPU, jak to będzie? Bo przecież zamierzano uczcić 150-lecie „Proświty”, 30-lecie towarzystwa kulturologicznego „Spadszczyna” i 25-lecie Humanitarno-Literackiego Stowarzyszenia im. H. Skoworody (GLAS). Jak to wszystko zmieścić w ramach jednego wieczoru? Ale nie obyło się bez opatrzności Bożej, żeby nie stało się jak zawsze: wszystkich połączyło imię Ihora Iwanowycza Krawciwa, 80-letniego jubilata, orędownika ruchu dysydenckiego, który stał u początków „Spadszczyny”, jako pierwszej organizacji w Charkowie „ery Gorbaczowa”, i był jednym z pierwszych założycieli-organizatorów ChOO WUT „Proświta” im. T. H. Szewczenki oraz jej drugim przewodniczącym. I chociaż sam jubilat z powodu niedyspozycji nie mógł przyjść, wszyscy ci, którzy blisko znali pana Ihora, zdołali w swoich wystąpieniach dość pełnie nakreślić ludzki portret ukraińskiego dysydenta, a jest to tym bardziej znamienne, że sam I. Krawciw to człowiek przede wszystkim czynu, działania, który choć zajmował różne kierownicze stanowiska, posiadał niezrozumiałą jak na szefa cnotę: bycia skromnym, czy powściągliwym, czy nieurzędowym w zachowaniu. Podczas gdy autorytet dysydenta wśród charkowskich aktywistów był niezmiennie wysoki, a szacunek do niego nieobłudny i stały. Uczciwy, porządny, pryncypialny, dobry, twardy, konfliktowy, cichy, niezauważalny, prawdziwy, łagodny, inteligentny, intelektualny, małomówny, polemiczny, delikatny, pomocny... — i to jeszcze nie wszystko, i to wszystko Ihor Krawciw! W różnych przygodach i różnych okolicznościach życia. Jak tu się nie dziwić, i temu dziwowisku w charakterze i zasadach — dziwili się, przemawiając, przewodniczący obwodowej „Proświty” Anatolij Serhijenko, przewodniczący „Spadszczyny” i szef GLASu Wałerij Diaczenko, pisarka, dziennikarka, działaczka społeczna Wałentyna Owod, wierna pomocnica i żona dysydenta Marija Łuhowenko, redaktorka naczelna gazety “Ruch — ce żyttia” Nina Bałasanian. Życie pana Ihora to doprawdy życie człowieka czynu, wyrazistej osobowości, która raz wystąpiła przeciwko znienawidzonemu sowieckiemu systemowi i tak też przeszła nieustępliwie i twardo swoją cierpiętniczą drogą, godnie ją pokonując i przybliżając swoją walką naszą Niepodległość. On, rdzenny charkowianin, urodził się w robotniczej rodzinie, przeszedł niełatwą, ale upartą drogę samoświadomości jako Ukrainiec, i w trzydziestym roku życia zrozumiał, że rodzicom komunistyczna władza zrusyfikowała nazwisko: oni z Krawciwiw stali się Krawcowami, więc dopiął swego, by przywrócić sobie ukraiński wariant w paszporcie; potem utwierdził się w przekonaniu, że Ukrainiec na swojej ziemi powinien mówić swoim językiem, i odtąd wszędzie i zawsze posługiwał się tylko nim (rosyjskim czy angielskim, które też dobrze znał, mówił tylko wtedy, gdy go nie rozumiano po ukraińsku), narażając się czasem na konfliktowe sytuacje aż do gróźb wyrzucenia z pracy; zrozumiał, czytając różne prawdziwe wydawnictwa i uważnie rozglądając się wokół, analizując rzeczywistość, że polityka językowa KPZR prowadzi Ukrainę do kulturowo-oświatowej degradacji, a ekonomiczna (był, można by rzec, ekonomistą z powołania) — do ruiny gospodarki. W rezultacie 21 czerwca 1972 roku został aresztowany (formalnie) za przedruk pracy I. Dziuby “Internacjonalizm czy rusyfikacja?” oraz innych “wywrotowych” tekstów i otrzymał na sądzie 13 października 1972 r. “za antyradziecką agitację i propagandę” pięć lat łagrów, które odbywał w 35. strefie na Uralu oraz w 19. — w Mordowii. I tam nie siedział z założonymi rękami: protestował przeciwko samowoli administracji obozowej, pisał listy do Rady Najwyższej ZSRR, żądając statusu więźnia politycznego, protestował przeciwko usuwaniu utworów genialnego poety W. Stusa oraz innych twórców, urządzał głodówki polityczne. Ponieważ “więzienia stały się swoistym rezerwatem wolności słowa”, bo “były bogate, zebrane przez pokolenia więźniów politycznych, księgozbiory” (W. Owsijenko), on dużo czytał (zapewne więcej niż wszyscy), zajmując się samokształceniem, w tym także tekstami po angielsku. Jako “filozof z natury umysłu”, mówiąc słowami jego współtowarzysza W. Owsijenki, I. Krawciw reprezentował ukraińską społeczność w negocjacjach z Żydami, Moskalami, Litwinami, Ormianami... Fizycznie zaś w obozie zmuszano go do szlifowania drewnianych korpusów zegarów stołowych, i robił to bezbłędnie, jego pracę przyjmowano bez sprawdzania. I w ogóle, za cokolwiek się brał, cokolwiek obiecał, słowa zawsze dotrzymywał, choćby ile energii by to nie kosztowało. Pewnego razu stary mało piśmienny więzień poprosił o napisanie skargi (Krawciw miał ładny charakter pisma, który specjalnie wyrabiał przez pewien czas w instytucie naukowo-badawczym, kiedy maszynistka poskarżyła się, że nie może rozczytać napisanego przez niego tekstu), i pan Ihor męczył się kilka wieczorów nad nią. Kiedy go odradzano: “Po co użerać się z tym policajem?” — wyjaśniał: “Złe dziecko, ale swoje”. Wierny i konsekwentny w przyjaźni. To docenił W. Owsijenko. Jemu marzła głowa w lekkiej czapce, pan Ihor to zauważył i uszył nową, jak prawdziwy szwalnik, równo, jak na maszynie. Kiedy współtowarzysz się zdziwił, wyjaśnił: “Mama nauczyła”. Kiedy obaj wyszli na tzw. “wolność” (w rzeczywistości pod nadzór bez prawa podróżowania po kraju), i W. Owsijence sfabrykowano “sprawę o dwa guziki” (on je oderwał rzekomo od płaszcza milicjanta), to I. Krawciw natychmiast przyjechał do niego na sąd, bardzo ryzykując, że też trafi pod represje. Te jednak nie kazały na siebie długo czekać. W grudniu 1977 r. ciągano go na przesłuchania w sprawie L. Łukjanenki, we wrześniu 1980 r. — A. Zinczenki; w mieszkaniu przeprowadzano rewizje; przez długi czas Ihora Krawciwa nigdzie nie przyjmowano do pracy. Panu Ihorowi tak i nie dano obronić dysertacji w zawodzie. Dopiero od końca lat 80., kiedy nastała tzw. “pieriestrojka”, Ihor Krawciw z głową zanurzył się w wir walki politycznej: brał aktywny udział w działalności Ukraińskiej Grupy Helsińskiej, tworzył z niej Ukraińską Partię Republikańską i kierował Charkowską organizacją obwodową UPR; został deputowanym rady obwodowej 1. kadencji, gdzie pracował jako sekretarz komisji ds. oświaty. Doprawdy pełna poświęcenia droga zwykłego człowieka, który stworzył siebie sam i przez całe życie był i jest Człowiekiem. My, jego młodsi potomkowie, możemy tylko z wdzięcznością schylić przed nim głowy, życzyć mu zdrowia i “stu lat!”, co wszyscy obecni na wieczorze ostatecznie zrobili. Zrobili też coś jeszcze, przede wszystkim przewodniczący obwodowej organizacji Proświty A. H. Serhijenko, który ogłosił, że kierownictwo Ogólnoukraińskiego Towarzystwa “Proświta” upoważniło go do przekazania naszemu sławnemu dysydentowi honorowego odznaczenia “Budowniczy Ukrainy”, którym Ihor Iwanowycz Krawciw został nagrodzony za wybitny wkład w budowę państwa. Następnie przychylnie przyjęli proświcianie i spadszczanie, twórcza inteligencja tryptyk pisarza Wałerija Diaczenki, który przeczytał on na cześć jubileuszu pana Ihora. ...Poezja — to stan duszy, a pieśń? Zapewne jej lot. Oto nasza utalentowana poetka i piosenkarka Lucyna Chworost wraz z gitarzystą-bardem W. Wołowykiem wzruszają-poruszają obecnych melodiami o wiecznym i przemijającym, o duchu i jego sile, o wojnie i pokoju, o miłości i uczuciach, o dobrym i wiecznym... Później przy stole rozbrzmiewają toasty dla jubilata Ihora Krawciwa, potężny głos szefa “Proświty” Anatolija Serhijenki zaczyna pieśń ludową, a podchwytuje ją zgrany chór prośwician i spadszczan. Jakże nam bez nieprzemijających czarów narodowej melodyki, bez naszego nieśmiertelnego ducha i niezwyciężonego pragnienia pokonania wszystkich prób, o których przypomniał nam niezłomny Ihor Krawciw! P. S. Napisano według “Ukraińskiej pisowni” z 1928 roku

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 6Originalseite ↗

Czy gwiazda lwowskiego forum gaśnie? Refleksje po wydarzeniu

Witalij ABLICOW Bracia Kapranowie agitują teraz za swoimi wydawnictwami w samym centrum pałacowej przestrzeni. Właśnie tak! W minionych latach ich zielony „Zaporożec” stał przy wejściu na świąteczną przestrzeń wokół Pałacu Potockich. A oto Sasza-lirnik (O. Własiuk) nie zmienił dyslokacji — jak wcześniej, usadowił się bliżej głównego wejścia do pałacu — architektonicznego arcydzieła galicyjskiej stolicy. Zrozumiałe, że w wyposażonych do handlu rzędach łatwiej jest porywać odwiedzających swoim towarem, ale niektórzy zadali sobie trud, by i tutaj zaproponować coś, w ich przekonaniu, oryginalnego. Lwowianie i tegoroczni goście zobaczyli i taką formę agitacji publiczności: młody mężczyzna w stroju kucharza podrzucał na dużej patelni pokaźnych rozmiarów książkę i głośno wykrzykiwał reklamowe akapity, afiszując wydawnictwa rozłożone na stoiskach za jego plecami. Ktoś zakpił z chłopaka, radząc samozwańczemu „artyście”, by lepiej żonglował albo smażonym naleśnikiem, albo plastikową butelką z winem czy mlekiem… Zrozumiałe, że decydujące wydarzenia odbywały się nie tutaj, a w odpowiednich audytoriach i salach, improwizowanych namiotach itp. (nawiasem mówiąc, wydarzenia forum opanowały całe centrum Lwowa). Ale te „miejsca spotkań” gromadziły zainteresowanych gospodarzy i gości święta książki dość często w niewielkich grupach uczestników. Jasne, że objąć wszystkich chętnych do usłyszenia bohaterów wydarzenia czy ulubionych autorów nie jest łatwo. Ale wydaje się, że już dawno pora wyznaczyć centrum forum, gdzie umieścić mapę głównych wydarzeń i spotkań, i tutaj przeprowadzać najciekawsze akcje (znalazło się przecież miejsce dla „Zaporożca” Kapranowych!). Niestety, z każdym rokiem rośnie presja na odwiedzających ze strony roty (czy batalionu?), która kontroluje przejście na święto książki. A czy nie lepiej wymyślić coś bardziej humanitarnego i zastosować coś bardziej demokratycznego zamiast srogiej czujności? Można nawet pomyśleć, że wolny dostęp zwiększyłby korzyści finansowe organizatorów forum. Zatem wniosek pierwszy: „dobrze zorganizowany” chaos bez wątpienia nie sprzyja odwiedzającym, by w ciągu pięciu dni zobaczyć choćby główną część akcji forum. Zauważmy, że zadeklarowano około 1000 wydarzeń: prezentacji, warsztatów, dyskusji i spotkań. Tutaj nawet mądra rada filozofa H. Skoworody „Dąż do szczytu, osiągniesz środek” nie jest w stanie pomóc odwiedzającym forum. I wychodzi na to, że najlepiej być neutralnym zainteresowanym poszukiwaczem i bez pośpiechu obchodzić piętra oraz wyposażone rzędy z książkami na świeżym powietrzu i cieszyć się, jeśli natrafi się na potrzebne wydawnictwo. Tym bardziej, że mimo niedociągnięć, lwowskie książkowe morze co roku oferuje najróżnorodniejszą produkcję: „Antonycz od A do Ja”, „Rozmowy (po)myślowe” A. Sodomory, serię wspaniałych wydawnictw poświęconych Francji, i nagle — „Hitler. Notatki do biografii” (?!). Ale natrafia się też na mało treściwe wydawnictwa, jak „Trzy rozmowy o Ukrainie” — solidny rozmiarami tom dziwi niekompatybilnością autorów tych rozmów: jeśli pisarz W. Szklar to swoisty prozaik, ciekawy zarówno dla czytelników, jak i opinii publicznej, to dziennikarz telewizyjny M. Weresień czy urzędnik W. Kyryłenko, jeśli nawet mają zwolenników w pewnych kręgach, to dla znacznej części krajowej elity są postaciami odrażającymi. Mimowolnie nasuwa się porównanie lwowskiego święta z kijowskim — w „Arsenale”. Stołeczne przegrywa właśnie dlatego, że i w nim panuje już wspomniany chaos. I w stolicy bardziej dbają o korzyść finansową wydarzenia (tutaj cena biletów wstępu zwiększa się na oczach odwiedzających — w zaproszeniu wskazano 50 hrywien, a w kasie żądają więcej (?!). Jest jeszcze jedna różnica między dwoma forami — arsenaliści jak wystartowali nieudanie, tak poruszają się niemrawo; lwowianie zaczynali z sukcesem, ale dzisiaj powoli tracą pozycje. Wspólnym dla obu forów książkowych jest póki co nieodnaleziony wariant równowagi między handlem książkami a komunikacją pisarzy z czytelnikami. Zarówno jedni, jak i drudzy egoistycznie nie ustępują sobie nawzajem. W rezultacie — oboje przegrywają. Lwów odwiedzają także laureaci Nagrody Nobla. Tyle że nie działacze kultury pochodzenia ukraińskiego, uhonorowani prestiżowymi nagrodami. Chemik R. Hoffmann — laureat Nagrody Nobla z 1981 roku (urodzony w 1937 roku w Złoczowie — obecnie obwód lwowski, mieszka w USA) nie tak dawno znów gościł w ojczyźnie, co stało się znaczącym wydarzeniem dla elity regionu. Niestety, w publikacjach lwowskich autorów mowa jest przede wszystkim o wybitnych rodakach z przeszłości. Najwyraźniej dlatego wciąż pomijany jest uwagą galicyjskich intelektualistów laureat Nagrody Nobla z 2007 roku w kategorii „Pokojowa Nagroda Nobla” Jewhen-Zenon Stachiw (wybitny ekolog z USA), urodzony we Lwowie w 1944 roku. Jednocześnie, jeśli któryś ze lwowskich autorów bierze się za zadziwienie czytelników, bywa, że prowadzi to do awanturniczych paradoksów. Solidne „Wydawnictwo Starego Lwa” w tym roku zadziwiło gości forum książką „Nasi na mapie świata. Historie o ludziach, którymi zachwyca się świat”. Wrażenie było negatywne. Autorka książki Ulana Skyćka „odkryła”, jak uważa, dotąd nieznane nazwiska wybitnych osobistości z Ukrainy. Swoją drogą, w danych wydawniczych książki znajduje się ostrzeżenie: „Wszelkie prawa zastrzeżone”, ale dlaczego sama autorka i szefowie „Starego Lwa” ignorują ustawodawstwo dotyczące prawa autorskiego? U. Skyćka udaje naiwną, przyznając, że „jej” projekt byłby niemożliwy bez tych, którzy jako pierwsi odnaleźli i rozpowszechnili zamieszczone w książce nazwiska (kompanem „autorki” występuje kanał telewizyjny „24”, gdzie stale wydają kolejne porcje „odkryć” U. Skyćkiej). Podobne wydania zazwyczaj kończą się spisem autorów wykorzystanej literatury, czego brakuje w tak zwanej nowości. Problem ochrony praw autorskich na Ukrainie przez lata niepodległości stał się jednym z najostrzejszych, ale władzy, ani obecnej, ani poprzednich, to zupełnie nie interesuje. Zrozumiałe, że chodzi o sądy i inne wpływy na zawziętych „pożyczkobiorców”, a o to, jak wyjść z tej kryzysowej sytuacji (a droga jest najwyraźniej najrozsądniejsza: omówić ten temat w mediach i wyciągnąć wnioski rekomendacyjne; jeśli to nie pomoże, wtedy podjąć odpowiednie działania zgodnie z obowiązującym prawem). Ale dlaczego obojętni na podobne, nabrzmiałe, społecznie ważne pytania są organizatorzy i realizatorzy pomysłów Lwowskiego Forum? Przecież na liście celów wydarzeń forumowych wymieniono mnóstwo kierunków, w szczególności dialogi poświęcone współczesnym tendencjom i kierunkom rozwoju światowego procesu literackiego, ale ani razu nie było wymiany opinii, na przykład o wspomnianym prawie autorskim i zagranicznej praktyce jego przestrzegania. Zagadki szczególnej tutaj nie ma — łatwiej rzucić głośne hasło w rodzaju „Dialog cywilizacji”, „Granice Europy” czy „Punkt tworzenia”, a oto jak wypełnić porywającą treścią podobne dyskusje — odpowiedzi na razie nie ma. Co prawda, jedna próba zwrócenia uwagi opinii publicznej na aktualny ukraiński problem — prawa autorskiego, w dniach forum była. Autorzy powieści graficznej „Bohater mimo woli” na motywach powieści pod tym samym tytułem I. Franki, M. Tymoszenko i K. Horisznyj, ogłosili plagiat i przedstawili publiczności przekonujące dowody. Ciekawe, że w te same dni wybuchł podobny skandal w rodzimej sferze wyższych uczelni, którego bohater bezczelnie oświadczył, że jego „dysertacja” to nowoczesny rodzaj pracy naukowej (?!), a rzekomo zazdrośni koledzy to zacofani prowincjusze i nie rozumieją jego „epokowego odkrycia”. Nie zapomniano też historii „lepienia” dysertacji z cudzych badań naukowych przez żony urzędników rządowych (a i samych wysokich rangą szefów). Tak więc, jak widzimy, moralna (ściślej mówiąc, niemoralna) atmosfera w wyższych warstwach rodzimego społeczeństwa to aktualny temat do dyskusji publicznej, czego uparcie się boimy. Ale przecież i tak: nadejdzie czas i kropki zostaną postawione. Te i inne wydarzenia współczesnego ukraińskiego życia (chciałem użyć określenia „intelektualnego”, ale zwątpiłem w celowość w tym przypadku podobnej interpretacji) przypomniały niedawny artykuł laureata Nagrody Nobla z 2010 roku w dziedzinie literatury, Peruwiańczyka M. Vargasa Llosy „Epoka kuglarzy” (13.07.2017, lwowski „Zbruc”). Autor publikacji twierdzi: „…aby mieć prawo do istnienia i rozkwitu, środki masowego przekazu teraz muszą nie podawać wiadomości, a pokazywać show, dawać informacje, które przez swoją tonację, humor, niezwykły, brutalnie realistyczny, wulgarny styl przypominają reality-show, gdzie prawda i kłamstwo są pomylone tak samo, jak i w beletrystyce”. Przykłady tego można łatwo zobaczyć, zainteresowawszy się obecnym dramatycznym stanem rodzimego radia i telewizji, innych mediów, które dawno straciły zaufanie słuchaczy i widzów, ponieważ stały się brudnymi źródłami dezinformacji i jaskrawym przykładem głębokiej nieudolności zarówno kierowników, jak i, niestety, znacznej liczby radiowych i telewizyjnych dziennikarzy. Jeśli chodzi o zjawiska zastoju, które mają miejsce we Lwowie, to przede wszystkim jest to już nudne powtarzanie od kilku ostatnich lat przez kogoś wymyślonej wiodącej trójki rodzimej literatury: Żadan, Andruchowycz, Zabużko (?!). Gdzie są przekonujące dowody przywództwa wymienionych autorów we współczesnej rodzimej literaturze? Coś kiedyś było: błysnęli i zgasli, wygłaskani wymarzoną „sławą”… Zatem wniosek drugi: zadeklarowany cel forum — podsumowanie roku literackiego na Ukrainie już nie pierwszy rok pozostaje obietnicą. I nie tylko dlatego, że przewodnicy lwowskiego forum wzięli się nie za swoje. Przyczyny są o wiele głębsze. Rodzima literatura obecnie przeżywa trudny okres: odchodzą w wieczność urodzeni w epoce poststalinowskiej utalentowani przedstawiciele kulturalno-społecznego ruchu szestdziesiątników, a przekazać sztafetę następnemu pokoleniu literackiemu możliwości u nich nie było — nie ma komu! Sztuczni (bo wymyśleni, nieprawdziwi) „siedemdziesiątnicy”, „osiemdziesiątnicy” itd. nie zdołali wznieść się na nieosiągalny dla nich poziom twórczy poprzedników. Przyczyn tego jest wiele. Przede wszystkim, zrozumiałe, w braku jasno określonej polityki państwowej w dziedzinie kultury. W niepodległej Ukrainie żaden z prezydentów czy szefów rządów nie zdobył się na to, by głęboko zainteresować się stanem literatury (jak i całej kultury). Jeśli zdarzało się rozmawiać z jednymi z pierwszych posiadaczy kijowskiego Olimpu władzy, to zawsze słyszało się jedno i to samo: rzekomo, czy wtedy można było coś zrobić? Najpierw trzeba było rozwiązywać problemy ekonomiczne. Czas mijał, ale ta teza przeważała i przeważa obecnie. Oto dlaczego, choć jak to paradoksalnie brzmi, krytykując bezmienną liderkę Lwowskiego Forum O. Kowal, należy rozumieć, że jej i jej współmyślicielom trzeba kłaniać się w pas, że oni od 25 lat utrzymują na powierzchni swój niezatapialny statek. Jesienna pogoda w bieżącym roku sprzyjała zachodnioukraińskiemu świętu książki — dopiero ostatniego dnia zrobiło się chłodniej, chociaż słońce świeciło, nie chowając się za chmury, a dziedziniec przy Pałacu Potockich można było postrzegać, patrząc z góry, niemal jak zapełniony stadion. Oczywiście, taki przebieg wydarzeń jest naturalny, wszak obchodzono jubileusz — 25-lecie BookForum. Honorowy gość uroczystości, prezydent P. Poroszenko, w przemówieniu powitalnym podkreślił, że rodzime drukarstwo stało się ważnym elementem branży informacyjnej naszego państwa w warunkach, gdy północny sąsiad pragnie przekształcić świadomość Ukraińców w arenę międzynarodowej konfrontacji. Ale meteorologiczne metamorfozy nasuwały też inne myśli. Na przykład, jeśli przewertować strony ćwierćwiecznej historii forum, to reakcja pogody była w znacznej mierze symboliczna: pierwsza połowa kroniki corocznego święta książki jawi się jako dość udana, a oto druga — zwłaszcza w ostatnich latach, naszym zdaniem, istotnie zbladła. Nieprzypadkowo pisarz A. Kurkow ogłosił swoje przewidywanie, że obecne forum było przełomowe, a następne będzie zupełnie inne. Jakie — prozaik nie doprecyzował. Pierwszą rzeczą, którą, jak to mówią, widać gołym okiem, jest wyraźna transformacja programu i realizacji działań przede wszystkim jako swoistej formy propagandy książki w stronę otwartej komercjalizacji. Innymi słowy, czuć, że książka staje się dla organizatorów forum przede wszystkim dochodowym towarem, a nie przedmiotem intelektualnego zainteresowania. Być może jest to pospieszne przypuszczenie i na razie nie chodzi o regionalny zmierzch „galaktyki Gutenberga” (określenie kanadyjskiego socjologa M. McLuhana, wspominając o którym, włoski teoretyk kultury U. Eco ostrzegł, że kultura książkowa w XXI wieku będzie rozwijać się na równi z kulturą komputerową). W wieloproblemowej Ukrainie do światowych nieszczęść, które przeżywamy, dochodzą jeszcze, jak to mówią, specyficznie domowe.

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 7Originalseite ↗

Społeczne niedomówienie. Namiętności wokół środków przekazu narastają

I na koniec: wszystko poznaje się w porównaniu. Kiedy 17 listopada 1992 roku Prezydent Ł. Krawczuk mianował akademika I. Dziubę ministrem kultury Ukrainy, nie jeden przedstawiciel narodowej elity odetchnął z ulgą: „Możliwe, że wreszcie coś zmieni się na lepsze w tym rządowym resorcie”. Inni od razu przypomnieli sobie francuskiego prezydenta Ch. de Gaulle’a, który w 1959 roku stworzył pierwsze w historii Francji ministerstwo do spraw kultury (inicjatywa należała do pisarza André Malraux, który też stanął na czele ministerstwa). Dzisiaj Francuzi poszli jeszcze dalej: w kraju działa Ministerstwo Kultury i Komunikacji (rozsądne połączenie dwóch bliskich pod względem treści sfer działalności państwowej; nawiasem mówiąc, ministerstwa informacji we Francji nie ma, za to na Ukrainie są aż trzy). Ale okazało się, że „jeden w polu to nie wojownik”. Prezydent Ł. Kuczma skierował wszystko na wyjeżdżony tor: ministerstwo kultury zostało sprowadzone do finansowania według zasady rezydualnej, a dokładniej — do bezpieniężności. Pierwsze ministerstwo kultury na Ukrainie (USRR) powstało wiosną 1953 roku (jak widzimy, choć tutaj wyprzedziliśmy Francję, ale nie zapominajmy, że jeszcze od XVI wieku we Francji wiodącą rolę w rozwoju kultury odgrywało państwo). Ciekawe, że w żadnym rządzie Ukraińskiej Republiki Ludowej czy Ukraińskiego Państwa hetmana P. Skoropadskiego stanowiska ministra kultury nie przewidywano. Do ogłoszenia niepodległości Ukrainy w fotelu ministra kultury zasiadało 7 osób, a od 1991 r. rolę szefów ministerstwa kultury odegrało 17 (J. Bohucki zajmował stanowisko aż trzykrotnie i obecnie zajmuje się tymi samymi kwestiami, ale teraz w Administracji Prezydenta (?!). Zauważmy, że Francja i Ukraina w rozwiązywaniu problemów rozwoju kultury i mediów mają wiele wspólnego. Najpierw to, że działają w warunkach ciągłej zagranicznej presji: Francja przeciwstawia się anglojęzycznej kulturze, a Ukraina znajduje się pod ciągłym wpływem sąsiedniej Rosji, która od kilku stuleci dąży do zrusyfikowania sąsiedniego narodu (w ostatnich dziesięcioleciach wreszcie otwarto prawdziwą nazwę tego cynicznego natarcia — podporządkować wszystko „ruskiemu mirowi”). Różnimy się od Francji także tym, że jej przywódcy stale wzmacniają pozycje i rozwój kultury narodowej, a kierownicy Ukrainy ograniczają się jedynie do deklarowania podobnych zamiarów. Dlatego A. Malraux wyszedł ze skomplikowanej sytuacji zwycięsko, a I. Dziuba nie. Niestety, nie ma możliwości szerzej otworzyć choćby głównych ścieżek, idąc którymi, Francja skutecznie rozwija swoją kulturę. I nie tylko kosztem środków budżetowych. W kraju działa szereg programów, które realizowane są kosztem sponsoringu i filantropii. W 2003 roku uchwalono ustawę o korzyściach podatkowych dla tych, którzy wspierają kulturę; w tym samym roku przyznano korzystne warunki podatkowe dla korporacyjnej filantropii; tworzone są kluby biznesowe i fundacje charytatywne, ustanawiane nagrody sponsorskie itp. A co najważniejsze — francuscy przywódcy rozumieją, że rodzimą kulturę należy zachowywać przede wszystkim dlatego, że jest to czynnik stabilnego rozwoju państwa. U nas zaś wszystko na odwrót: oligarchów (milionerów-miliarderów) jest wielu, a trosk o państwo mało. Petro ANTONENKO. O kanale w oświadczeniu powiedziano tak: „Społeczeństwo powinno mieć możliwość otrzymywania bezstronnej informacji, — a NSTU jest jedynym w kraju nadawcą, którego polityka informacyjna budowana jest na zasadach niezależności od państwa, od oligarchów, od prywatnych interesów”. Taka wysoka ocena wynika z tego, że kanał uważa się za pierworodnego nowego, absolutnie demokratycznego nadawania społecznego na Ukrainie. Zostało ono głośno zadeklarowane trzy lata temu przez władzę jako prawdziwie „głos ludu”, przynajmniej w dziedzinie mediów elektronicznych — radia i telewizji. A tutaj zbiegło się to jeszcze z początkiem długo oczekiwanego odpaństwowienia mediów drukowanych — gazet, czyli wyjściem z liczby ich założycieli (gospodarzy, właścicieli) organów władzy lokalnej. Nadchodził czas niespotykanej wolności słowa dla narodu, kiedy TO, a nie czyjeś „organy”, stawały się nawet nie czwartą władzą (po ustawodawczej, wykonawczej, sądowniczej), a pierwszą władzą, władzą opinii publicznej, kontroli narodu nad innymi, wybranymi przez niego gałęziami władzy. Jeśli chodzi o odpaństwowienie gazet, proces ruszył. Choć i „ze zgrzytem”, bo powinien był zakończyć się, zgodnie z uchwaloną przez parlament w grudniu 2015 roku ustawą, pod koniec tego 2018 roku, ale jest oczywiste, że się nie zakończy. Ale teraz porozmawiajmy o mediach elektronicznych — radiu i telewizji, których wpływ na ludzi jest ogromny. Jeszcze konkretniej — o kanale telewizyjnym „UA: Perszyj”. Jest to pierwszy i jedyny ogólnonarodowy ukraiński kanał społeczny, stworzony w ramach Narodowej Publicznej Kompanii Telewizyjnej i Radiowej Ukrainy. Z kolei NSTU to dawna struktura Państwowego Komitetu Telewizji i Radia. W tej strukturze przez 40 lat (1951—1991) działał pierwszy i jedyny kanał Telewizji Ukraińskiej — UT. Już w czasie niepodległości, do 1998 roku, kanał nazywał się UT-1, dalej, do 2015-go, — Perszyj Nacionalnyj. Była to absolutnie państwowa telewizja, kanał państwowy, na tle nowo narodzonych dziesiątek prywatnych kanałów, własności osobistej czy zbiorowej. I oto w 2015 roku (nieprzypadkowo, że po Majdanie, Eurorewolucji) w kraju zadeklarowano europejską i światową zasadę wolnego słowa w mediach. Petro ANTONENKO. Wchodzę pewnego dnia w Czernihowie do kompleksu poligraficzno-wydawniczego „Desna”, gdzie drukują prawie wszystkie obwodowe i większą połowę rejonowych gazet. Tutaj też od ponad 6 lat drukuję własną gazetę obwodową „Swit-info”. Idę zamawiać druk kolejnego numeru. A w biurze zamówień znowu „ucieszyli”: papier gazetowy po raz kolejny podrożał. Niby nieznacznie, o hrywnę, — był po 27 hrywien za kilogram, stał się po 28. Ale nieszczęście w tym, że drożeje on, zwłaszcza w tym roku, bez przerwy, co miesiąc, a nawet częściej. Jeszcze w kwietniu kosztował 17 hrywien, a teraz oto nowa cena, co, między innymi, — po 28 tysięcy za tonę. Przed dwoma laty W dziedzinie najbardziej masowych mediów — telewizji — wszystko i tak było już odpaństwowione. Przecież wszystkie te dziesiątki, a wraz z regionalnymi — setki kanałów telewizyjnych, tworzono jako prywatne, niepaństwowe. Począwszy od najpotężniejszych ogólnokrajowych kanałów: „1+1”, „Inter”, STB, ICTV i tak dalej. Komu one, a wraz z nimi całe holdingi medialne, należą, jakim grupom biznesowym czy konkretnie oligarchom — wszystkim wiadomo, bo to nie tajemnica. Wszystko zgodnie z prawem. Na tym odpaństwowionym, a często aż nadto „odpaństwowionym” od interesów państwa tle, stworzono nadawanie SPOŁECZNE jako głos ludu. Ale jak? Może na wzór takiego nadawania w demokratycznych krajach europejskich czy za oceanem, gdzie media są w istocie własnością samych widzów, radiosłuchaczy? A oto jak zrobiono to u nas. Narodowa Publiczna Telewizja i Radiofonia Ukrainy jest spółką akcyjną, której 100% akcji należy do państwa. Finansowanie NPTRU odbywa się z budżetu państwowego Ukrainy, a także z wpływów komercyjnych. Wpływy komercyjne są dość skromne, gdyż kanał nie nadużywa reklam. Czyli wszystko — z budżetu. Teraz powiedzcie: czy to odpaństwowienie, czy pełne upaństwowienie? Jeśli 100% akcjonariuszem, właścicielem jest państwo i praktycznie całkowicie wszystko to jest na utrzymaniu państwa. Kiedy 25 września wybuchł ten medialno-społeczny skandal, pojawiło się wiele informacji, w których przeciętny telewidz mógł utonąć. Ministerstwo Finansów oświadczyło, że w budżecie państwowym na wsparcie finansowe NPTRU przewidziano wydatki w kwocie 776,6 miliona hrywien. Według stanu na 25 września przekazano 582,4 miliona. Reszta środków zostanie przekazana zgodnie z miesięcznym harmonogramem budżetu. I jeśli Koncern Radiofonii, Radiokomunikacji i Telewizji wyłączył kanał telewizyjny za długi, niech NPTRU sama rozstrzyga, gdzie dokładnie są przydzielone pieniądze. NPTRU jest tutaj całkowicie samodzielna w podziale tych środków. A NPTRU oświadczyła, że nie jest zbyt samodzielna w kwestii tych środków, ponieważ z powodu corocznego, stałego niedofinansowania nie udało jej się nawet odnowić przestarzałego sprzętu i doprowadzić do należytego stanu pomieszczeń roboczych oraz kompleksów studyjnych, które nie były odnawiane jeszcze od lat 90. Prawda, w czerwcu ubiegłego roku nieco pomogła nam Japonia — przekazała 4 mln dolarów (400 mln jenów) na rozwój nadawania społecznego na Ukrainie. Ale czym jest te 110 milionów, jeśli w hrywnach? Medialne organizacje społeczne przypomniały, że zgodnie z Ustawą Ukrainy „O publicznej telewizji i radiofonii Ukrainy” temu nadawaniu powinno się przydzielać co roku nie po 776 i pół miliona hrywien, a dwukrotnie więcej. Chociaż mało co tam gwarantują nasze prawa. Jeśli zsumować, ile czego i komu one gwarantują, na przykład w ramach świadczeń socjalnych, to nie wystarczyłoby chyba trzech rocznych budżetów. Cała ta wrzawa wokół „wolnego, niezależnego, odpaństwowionego” nadawania niepotrzebnie pokazała, jak daleko jesteśmy jeszcze od prawdziwie demokratycznych mediów. I nieprzypadkowo „najazd” wykonano właśnie na kanał telewizyjny, na którym transmitują bardzo ostry program „Schematy. Korupcja w szczegółach”. Jest to program o korupcji wśród wysokich urzędników państwowych. Dlatego ci sprawujący władzę muszą być superdemokratyczni, aby finansować takie media w imieniu państwa. Tymczasem Ukraina wpadła w kolejny międzynarodowy skandal właśnie w związku z „najazdem” na program „Schematy”. Chodzi o to, gdy nasza Prokuratura Generalna zwróciła się do sądu z prośbą o udzielenie zezwolenia na uzyskanie informacji dotyczących rozmów telefonicznych redaktorki programu Natalii Sedleckiej. Ten atak na wolność słowa już zdecydowanie potępił Europejski Trybunał Praw Człowieka, do którego zwróciła się dziennikarka. Kanał telewizyjny „UA: Perszyj” stał się świeższy, ciekawszy. Do struktury NPTRU przeniesiono wszystkie dawne obwodowe firmy telewizyjno-radiowe. Są one „odpaństwowione” w tym sensie, że stały się niezależne od lokalnych elit władzy. Prawda, teraz lokalne nadawanie stało się do tego stopnia scentralizowane, że bardziej już nie można. Jeśli nie powiedzieć ostrzej — lokalne nadawanie jest deptane przez stolicę, gdzie uważają się za najmądrzejszych. Chociaż w Europie, przypomnijmy doświadczenie Polski, właśnie lokalne media są najpopularniejsze. Swoją drogą, jakże porównać taką centralizację lokalnego radia i telewizji z deklarowaną w kraju decentralizacją? A w ogóle — tutaj problem jest głębszy. Dawno czas budować na Ukrainie niezależne środki informacji, ściślej mówiąc, zależne tylko od samych redakcji, od dziennikarzy, czytelników, telewidzów i radiosłuchaczy. Jakie one są — dawno wszystkim wiadomo. Sprawa w rękach obywateli — dziennikarzy, aktywistów społecznych, organizacji społecznych, którym warto od poprawnych i głośnych oświadczeń przejść także do budowania wolnych mediów. Pod koniec września z ekranów telewizyjnych Ukrainy zniknął kanał „UA: Perszyj”. Pozwolono mu jeszcze we wrześniu transmitować się nie w cyfrowym, a w analogowym nadawaniu, chociaż na Ukrainie, oprócz kilku przygranicznych z Rosją obwodów, od 1 września nadawanie analogowe wyłączono, ponieważ przeszli na cyfrowe. Ale okazało się, że kanał nie ma środków ani na analogowe, ani na cyfrowe nadawanie. Na sytuację natychmiast zareagowali przedstawiciele społeczeństwa obywatelskiego: w szczególności Narodowy Związek Dziennikarzy Ukrainy, Centrum Demokracji i Rządów Prawa, organizacje społeczne „Instytut Masowej Informacji”, „Detektor mediów”, „Hromadske Radio”, inne organizacje pozarządowe związane z działalnością mediów. W przyjętym przez nie oświadczeniu znajduje się żądanie natychmiastowego włączenia nadawania kanału.

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 7Originalseite ↗

Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen

Ukraińskie gazety na rosyjskim papierze

kilogram kosztował 14 hrywien. W ciągu zaledwie dwóch lat — podwyżka dwukrotna, o 100 %! Pamiętam nie tak odległe czasy, kiedy cena wynosiła 5—6 hrywien. No, to było wtedy, gdy i dolar kosztował tyle samo, a jeśli dziś kosztuje 28 hrywien, taka też jest cena papieru. A dlaczego taka? Bo jest importowany, a więc kupuje się go za walutę. Oto korzeń zła! W naszym wydawnictwie od dawna drukuje się gazety wyłącznie na papierze importowanym. Skąd go przywożą? Kiedyś sprowadzano go z Polski i Finlandii. Teraz natomiast stoją rzędem ogromne rulony — z Rosji. Kombinat „Wołga” w mieście Bałachna w guberni niżnonowogrodzkiej. Czasem bywa z Kondopogi, także z Rosji. Okazuje się, że na Ukrainie nie ma ani grama własnego papieru gazetowego. Kiedyś próbował go produkować papiernia w Żydaczowie na Lwowszczyźnie. Nie wyszło: papier był jakiś szarawy, szybko się rwał. Może dałoby się wtedy poprawić jakość, ale najwyraźniej tę produkcję „zadusili” ci, którzy grzeją ręce na eksporcie — czy to papier z Rosji, czy ziemniaki z Egiptu albo Turcji. „Trzeba zerwać stosunki dyplomatyczne z agresorem — Rosją. Trzeba przerwać wszelkie związki gospodarcze i handlowe z Rosją”. Bardzo piękne hasła, słyszane zewsząd, i są one całkowicie słuszne. Ale niechże więc uruchomimy import tego, czego z jakiegoś powodu nie produkujemy, choćby z innych krajów, a nie z Rosji. I produkujmy więcej własnego. Choćby papier gazetowy. Nikt nie mówi, żeby budować po papierni w każdym obwodzie, ale czy nie można choćby kilku na tak ogromną Ukrainę? Choćby w obwodach leśnych, bo przecież jeszcze nie cały las wycięto do pnia i nie wywieziono za granicę. A tymczasem — najbardziej patriotyczne ukraińskie gazety, w tym także te, które drukują wyżej wymienione hasła, drukują je na rosyjskim papierze.

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 8Originalseite ↗

Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt

tylko litery, dała wnukowi tak solidną edukację Życia, na jaką trudno liczyć na najbardziej prestiżowym uniwersytecie świata. „Nasza z babcią lektura to Dowżenko — z przejęciem przewraca strony ciepłych wspomnień doktor nauk, profesor, rektor Mykoła Stepanenko, a jego twarz rozjaśnia bezpośredni dziecięcy uśmiech. — Czytałem babci na głos. Pomagała zrozumieć treść, skomplikowane relacje między ludźmi. Nawet zwalniano mnie z prac domowych, żebym czytał!”. Wielką dziecięcą pasją było też kino. Trzy razy w tygodniu Mykoła z przyjaciółmi chodził do wiejskiego klubu na seanse filmowe. A podczas wakacji brali karnet. Świat na nowo otwierał się w patriotycznych filmach „Wywiad idzie za linię frontu”, „Oni walczyli za Ojczyznę” i innych. Na dziecięce seanse — z przyjaciółmi, na dorosłe — z ciotką Lubą. Jeszcze jedną pasją młodzieńczych lat Mykoły Iwanowycza stała się nauka języka niemieckiego. Pierwsze nauczycielki — starsza siostra i sąsiadka, którą los rzucił na przymusowe roboty do Niemiec. A dalej nie było już przeszkód na tej drodze dla zdolnego we wszystkim ucznia. Rezultat nie kazał na siebie czekać: w kolegium pedagogicznym Mykoła Stepanenko najlepiej znał język niemiecki! Ze szczególnym zachwytem Mykoła Iwanowycz wspomina pierwszą nauczycielkę — Wałentynę Andrijiwnę Torską, która była wybitną przedstawicielką wiejskiej inteligencji. Wynajmowała mieszkanie, nie miała typowego dla innych nauczycieli gospodarstwa, całą siebie poświęcała nauczaniu i dzieciom, pielęgnowała w uczniach miłość do piękna, sztuki, literatury. Jej bliscy mieszkali w Kijowie, dlatego o pięknym i sławnym ze swojej historii mieście Wałentyna Andrijiwna dużo opowiadała, pokazywała pocztówki z zabytkami — Ławrą, Soborem Włodzimierskim. Marzyło się wtedy Mykole zobaczyć to wszystko i zaczerpnąć powietrza stołecznej duchowości. Wałentyna Andrijiwna dużo czytała, zachęcała do tego swoich wychowanków. Mykołowymi rozmówcami stali się wtedy „Hawryjił Kyryczenko — szkolniak” Iwana Mykytenki, „Syn Taraszczańskiego pułku” Petra Pancza. Nieprzypadkowe utwory trafiały do dziecięcego życia, a starannie dobrane. Tak, ci, którym poszczęściło się spotkać, na przykład, z Petrem Panczem, wspominali, jak odpowiedzialnie pisarz odnosił się do literatury, ważył każde zdanie, każdy obraz, jak radził uczniom zapisywać „z ust starych, doświadczonych ludzi opowieści o swojej wsi, rejonie, mieście, o historii kraju, dzisiejszych sławnych czynach...”, bo był przekonany, że jego czytelnicy jutro będą tworzyć historię nowego kraju. Nie mylił się mądry pisarz. Mykoła Iwanowycz w latach szkolnych zbadał swój rodowód do piątego pokolenia. Coś opowiadała babcia, coś znajdował w źródłach historycznych. Bardzo ciepłe wspomnienia Mykoły Iwanowycza o Hannie Dementijiwnie Bereżnej — dyrektorce szkoły i nauczycielce języka ukraińskiego oraz literatury. Rozwijała zdolności twórcze dzieci, uczyła szanować słowo, wprawnie nim korzystać, wyrysowywać je, by oddychało, brzmiało i poruszało. Z nią pisali dużo wypracowań, najlepsze koniecznie odczytywano. Nauczycielka z powołania i z duchowego przyciągania, miała wspaniałą bibliotekę, dawała czytać książki uczniom, wspierała kompletowanie szkolnego księgozbioru. Wiejskie codzienne kłopoty, obowiązki mamy i żony nie przeszkadzały jej stworzyć kultu Słowa na lekcjach czytelnictwa pozalekcyjnego, w chwilach poezji, które wyrosły pędami miłości. Dla Mykoły Stepanenki i dzisiaj książka, poezja i wyborne słowo ojczystego języka — to najwyższa ranga! Zna na pamięć wiele, cytuje przy stosownej okazji po mistrzowsku, odnajduje takie wersy (a może to one go rozpoznają!), że słuchałoby się i słuchało, kocha klasyków i współczesnych twórców, umiał i umie pięknym poetyckim i prozatorskim słowem, wykwintnymi perłami z ludowej mądrości w zwykłej atmosferze gabinetu kierownika katedry (1989—2015), dziekana wydziału (2006—2009) czy rektora uniwersytetu (od 2009) witać dobrych ludzi i ganić nie zawsze sumiennych. Witając się wieczorową porą, Mykoła Iwanowycz niedawno czytał, na przykład, Winhranowskiego: „Seniorito akacjo, dobry wieczór. / Zapomniałem, że zapomniałem był was, / Ale jesień zeszła po ramiona, / Jesień, wy i jesienny czas, / Kiedy stało się kochać trudniej, / I słodziej kochać znów… / Seniorito, kłujące szczęście, / Czym ono za takie miłość? / Już by, zdawałoby się, odbolało, / Przegorzało w tym ogniu, / Stupało i duszę, i ciało, / Już by, zdawałoby się, po co mi? / W godzinę suchą i wilgotną / Odeszły wszystkie mosty / I powiedziałem — już chwała Bogu, / I, wreszcie, przeżegnałem się — / Kiedyż — / witajcie, dobry wieczór. / Wy z jakiej drogi, pożaro moja?.. / Seniorito, ogień po ramiona — / Jesień, wy i jesienny ja…”. Szanowanego przez wszystkich pana Mykołę czasem w dobry sposób można scharakteryzować słowami Iwana Dziuby, powiedzianymi o autorze cytowanej poezji: „Ciągłe przelewanie nastrojów, stanów, natchniona gra wyobraźni. Nigdy nie odgadnąć, o czym będzie mówił za chwilę, co wypłynie cudownie z głębi wnętrza jego duszy i jaki nastrój falą go ogarnie i falą opadnie, by ustąpić miejsca innemu…”. Naprawdę wielki człowiek, wart uwielbienia! Wychowawcą Mykoły była Tamara Chomijiwna Stepanenko, nauczycielka matematyki, miłość i szacunek do której nie zmusiły humanisty z poruszeń duszy wejść na inną ścieżkę. Podobała się algebra, sumiennie wykonywał zadania. On jest „wielki” i niewyczerpany w miłości i pielęgnowaniu ojczystego SŁOWA, w bezmiarze dobrych uczynków, w wielkim trudzie działań dla „kozackiej sławy”… Ale najbardziej Mykoła przypomina mi słonecznik, który każdego dnia wyciąga się tylko do światła i do jasnych, wyrastając nie o jeden cal od czubka głowy do nieba… Switłana Bohdan

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 8Originalseite ↗

Powołany

Szkice do biografii doktora nauk filologicznych, profesora, członka Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, członka Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy Mykoły Stepanenki z okazji 60-lecia urodzin Iryna PAWŁOWA, kandydatka nauk filologicznych, docent, kierowniczka Katedry Języka Ukraińskiego Połtawskiego Narodowego Pedagogicznego Uniwersytetu im. W. G. Korolenki On stoi na brzegu czasu i wieczności. Marzy o dniu nadchodzącym. Wzrokiem wyłapuje daleko na wieczornym pasie nieba klucz żurawi, który odlatuje skądś i leci dokądś. Piękny i kształtny mężczyzna, w którego jesiennych oczach jest bezmiar dobra i światła, na twarzy letni uśmiech, w piersi bije rytm wrażliwego i czułego wiosennego serca, a wielka dusza namiętnie się modli, torując rozumowi drogę do nieba. On jest Tym, którego powołało na ten świat Niezniszczalne i Święte Słowo, ubrane w wspaniałe szaty miłości i mądrości, zahartowane pamięcią rodu i narodu, Słowołza, Słowo-radość z oblicza Stwórcy. On jest Tym — powołanym, który wie, dokąd idzie… — Mykoła Iwanono mieć będą dzieci. Dlatego oddawali im ostatnie, „by się uczyły”, „by z córki czy syna były ludzie”. Jednak w jasnym czasie kształtowania się Mykoły tliło się to, co po cichu otwierało świat i prowadziło na drogę czci dla wiedzy, dla nauki i w końcu dla Jej Wielkości Słowa — Książki. Dziś Mykoła Iwanowycz, jak kiedyś podświadomie, w dzieciństwie, gdy po raz pierwszy zanurzył się w tę morską głębię, wtóruje doświadczonej myśli pisarskiej i czytelniczej Wołodymyra Bazylewskiego: „Rozłożona książka przypomina ptaka w locie, jest w tym coś poruszającego i znaczącego. Rozłożona książka — to jak rozpostarte skrzydła. Zagłębiam się w nią i czuję, że sam nabieram skrzydeł. Skrzydła książki — to moje skrzydła”. Artystyczny świat słowa chłopiec po raz pierwszy odkrył w trzeciej klasie, dzięki opowiadaniu Michajła Kocjubynskiego „Cipowjaz”, i zachwycił się nim na całe życie. Bo za każdym razem, gdy serce wracało w niepowtarzalny czas, chłopiec wspominał także tych, z

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 8Originalseite ↗

Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen

Słowa rosły z gruntu jak żyto. Dorodnym ziarnem kłosiła się mowa. Ona jak chleb. Ona mi święta.

wicz Stepanenko. Świat Go poznał… i otworzył się, a Przenajświętsza Boża Matka z ziemskiej matki przyjęła pod swój płaszcz w jasny dzień 14 października 1958 roku we wsi Wielkie Seleckie w rejonie orżyckim, na Połtawszczyźnie. Z wiekowych głębin wyrastają korzenie wieśniaków, od kozaka Romana Seleka, którego ocaliła ta ziemia; przebiega historia dwóch wsi — Wielkiego Seleckiego i Małego Seleckiego — i ich sławnych potomków, dumnych duchem, wolnych, odważnych, szczerych i hojnych na dobro. Człowiek kiełkuje z dzieciństwa. Ono użyźnia pole bytu czułymi wspomnieniami i rodzinnym ciepłem, ojcowską radą i matczyną pieszczotą, dziadkowym doświadczeniem i wiecznym babcinym duchowym schronieniem, zapachem domowego chleba i smacznego barszczu, mądrą drogą do Nauczyciela i wąziutką ścieżynką do Światła na widnokręgu, szczególnym przytulnym ciepłem rodzinnego domu, który czeka przez lata na swoich wędrowców i uśmiecha się do nich na ścieżkach życia i drogach miłością i marzeniami. Dzieciństwo Mikołajka Stepanenki było takie samo, jak dzieciństwo jego przyjaciół i tysięcy rówieśników wielkiej Ukrainy, która już uleczyła rany Drugiej wojny światowej i boleśnie milczała o krwawych i niezagojonych ranach innych, nieogłoszonych wojen naszemu ukraińskiemu rodowi. O tym, czym są bogactwo i przepych, ani powojenne pokolenie dzieci, ani ich rodzice nie wiedzieli, dlatego to, co zdobyte i wypracowane ciężką wiejską pracą, cenili. I wierzyli: lepsze i dostatnie życie niezawodnie

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 8Originalseite ↗

Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen

Lina Kostenko

kim zaczynał uczyć się historii swojego kraju, rozumieć ludzi, rozmyślać o swoim przeznaczeniu w życiu i marzyć. Wiejska biblioteka była dla niego prawdziwą oazą kultury i duchowości. Mykoła Iwanowycz wspomina, jak z babcią czytali „Fata Morgana”, płakali, dyskutowali. Być może dlatego tak się zżył z Kocjubyńskim, że pisał o zwyczajnych, a zarazem bliskich sercu wsi, ziemi, ludziach, którzy zdawali się żyć obok, dążyć do czegoś lepszego, stawać się lepszymi, cieszyć się i płakać. Ziemią zakochana Małanka Wołyk zawsze przypominała wnukowi babcię zmęczoną życiem — Jawdochę Michajliwnę Zinenko. Zachwycał się uczeń klas początkowych Mykoła Stepanenko oraz Archipem Tesłenko, wraz z autorem przeżywał los jego bohaterów. Szczególnie poruszyło go opowiadanie „Szkolnik” i rozumny, dociekliwy chłopiec, który marzył o zostaniu nauczycielem. Ta znajomość nie była bezmyślna, lecz przemyślana i emocjonalna. Pojawiało się bowiem wiele trudnych pytań, na które tak młodej i wrażliwej duszy nie starczało sił znaleźć odpowiedzi: „Dlaczego nauczyciel nie pomógł swojemu spragnionemu nauki uczniowi, a jedynie mu współczuł? Dlaczego nie zabrał go, nie wyciągnął z mocnych objęć biedy?” Z tymi pytaniami przychodził do swojego nauczyciela i już wtedy utwierdził się w przekonaniu, że marzenia się spełniają, jeśli niestrudzenie dążyć do wiedzy. W 5 klasie to „Cichy Don”, i dziadek Szczukar z „Podniesionej dziewicy”, i … niezapomniane czytelnicze dialogi z babunią. Drobna kobieta z wykształceniem zdobytym na kursach likwidacji analfabetyzmu, która znała

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 9Originalseite ↗

Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt

z geometrii, zupełnie nie interesowała go fizyka, chociaż miał celujące oceny (pomagała mu wyjątkowa pamięć). Jasny ślad w życiu Mykoły Stepanenki pozostawił Iwan Petrowycz Barannyk, nauczyciel języka i literatury rosyjskiej, który prowadził lekcje w niezrównany sposób: pisarze jakby wchodzili do klasy, rozmawiali z uczniami, którzy czytali dużo i z rozwagą, omawiali, spierali się… Zanurzanie się w świat wiedzy było ciekawe, bo uczyli ci, którzy żyli szkołą, z uczniami. Natchnieni nauczyciele, zgrana klasowa społeczność – razem zdobywali wiedzę, razem spędzali czas pozalekcyjny, odrabiali lekcje, pomagali kołchozowi, a w noworoczne święta składali życzenia i na trojaku koni po zaśnieżonych wiejskich drogach jeździli witać mieszkańców wsi. Romantyka i niezapomniane wspomnienia na całe życie! W rodzinach uczniów panował wielki szacunek dla Nauczyciela, który miał bezwzględny autorytet. Słowem, poznawali świat i stawali się osobowościami z mocną życiową postawą. Wiejscy mieszkańcy umieli zarówno pracować, jak i odpoczywać. W klubie tłoczyli się na przedstawienia „Moskal-czarownik”, „Natalka Połtawka”, „Na pierwsze gule”, „Swatanie na Hončarówce” i inne. Wieś żyła, uduchowniała się; [Mykoła] pomagał rozładowywać, a przy okazji dostawał zgodę także na prowadzenie (pojazdu); wraz z rówieśnikami wytwarzał zieloną masę dla bydła; nosił polowym robotnicom wodę z beczki. „A dalej – jak u Ostapa Wyszni” – żartobliwie, a zarazem poważnie i zamyślenie podsumowuje Mykoła Iwanowycz wspomnienia z dzieciństwa: „Główną rolę w kształtowaniu przyszłego pisarza odgrywa w ogóle natura – ziemniaki, konopie, chwasty… Kiedy chłopiec lub dziewczynka ma skłonność do zamyślania się, a wokół rośnie ziemniak, chwast czy konopie – amba! To już wiedzcie, że pójdzie to na pisarza. Za chatą niedaleko – ziemniaki, na miedzy – konopie. Siądziesz sobie: wiatr wieje, słońce grzeje, ziemniaczana zieleń nawiewa myśli. I wciąż myślisz, myślisz, myślisz… Tak między przyrodą, z jednej strony, a ludźmi – z drugiej, przemknęły pierwsze kroki mojego złotego dzieciństwa…” („Moja autobiografia”). Potem była nauka w Kremieńczuckim Kolegium Pedagogicznym. Po ósmej klasie przed absolwentem Mykołą Stepanenką otworzyły się trzy drogi: do rejonowej szkoły w Orżycy, do szkoły w sąsiedniej wsi lub do technikum medycznego, technikum księgowości albo kolegium pedagogicznego. Wybrał kolegium pedagogiczne (1978), wydział języka i literatury ukraińskiej, aby poznać tajemnicę Słowa. „Na wydziale panowała szczególna atmosfera. Kurator Natalia Iljiwna Kazyrod, którą znał jeszcze z kolegium pedagogicznego, potrafiła zgromadzić i zainspirować do nauki. Zgrana grupa. Razem przygotowywaliśmy się do zajęć i sesji. Stale dążyliśmy do poznawania nowego, bo byli tacy, którzy naprawdę umieli uczyć. System pedagogiczny instytutu wyraźnie ukierunkowywał studenta na przygotowanie zawodowe. Mnie jako przyszłego nauczyciela, naukowca i kierownika kształtowali: Nina Wasyliwna Żyhyłij – człowiek o encyklopedycznej wiedzy; Halina Pylypiwna Denysowec – wykładowczyni niezwykle wymagająca, o wyostrzonym poczuciu sprawiedliwości, dla niej na pierwszym miejscu stał kult wiedzy; Maria Tymofiiwna Bezkyszkina doskonale władała materiałem z gramatyki historycznej i hojnie dzieliła się wiedzą z tymi, którzy chcieli wiedzieć; Olga Dmytriwna Bondarewska – nauczycielka z Bożego nadania, dziekan wydziału, wysokiej klasy menedżerka – umiała i ukarać, i obronić. A Petro Kuzmycz Zahajko – literaturoznawca, działacz społeczny – zasługuje na szczególne słowa. Z nim chciało się uczyć na pamięć, znał literaturę bez zarzutu, umiał ją znakomicie wykładać, gorliwie dbał o to, aby ukraińskie piękne pisarstwo wlewało się w dusze studentów-filologów jako żywy żywioł”. Mykoła Iwanowycz do dziś przestrzega duchowych wskazań ulubionego pedagoga – „wpływać na przebudzenie w studentach pamięci historycznej, świadomości narodowej, przeciwdziałać bezduchowości i nacjonalistycznemu nihilizmowi, neutralizować wreszcie <…> kompleks niższości i prowincjonalności, aby nie obcą pamięcią szli ku przyszłości”¹. I choćby profesor Mykoła Iwanowycz Stepanenko nie wspominał swoich pierwszych kroków na filologicznej ścieżce, która wiodła od Wielkiej Seleckiej przez Kremieńczuk do Połtawy, rozciągała się też do Kijowa i znów wracała do Połtawy, zawsze z niekłamanym pietyzmem mówi o swoich wykładowcach, o znaczeniu ich duchowej nauki w jego losie – instytutowej i życiowej. Ziarna miłości do Ojczystego Słowa, do Książki, do Pracy, do Człowieka, zasiane w życzliwą ukraińską glebę. Obroniona kandydacka dysertacja „Syntaktyczna i semantyczna łączliwość przymiotników we współczesnym języku ukraińskim”, w 2005 roku – doktorska „Semantyczna i formalno-gramatyczna struktura zdań z przestrzennymi rozszerzeniami”. Badania zostały przygotowane na wysokim poziomie naukowym dzięki wytrwałej współpracy wyjątkowo utalentowanego uczonego i mądrego kierownika, doświadczonego doradcy, doktora nauk filologicznych, profesora, kierownika Katedry Języka Ukraińskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. M. P. Drahomanowa: „Aktualne dziś języka ukraińskiego: aktualny peryfrastykon” (2017), „Publicystyczno-polityczne peryfrazy w języku ukraińskim: rok 2017” (2018), „Z siewu – pobłogosławiło się: szkice do wybranego” (2018); wydania biobibliograficzne („Patriarcha ukraińskiego językoznawstwa” (2005), „Naukowa spuścizna Mychajła Żowtobriuchа” (2007), „Akademik Arnold Panasowycz Hryszczenko” (2006)); epistolarne zbiory wybitnych ludzi („Listy Jurija Szewelowa do Oleksy Izarskiego” (2014), „Listy do Ołesia Honczara” (w 2 księgach) (2016)); encyklopedie („Literacko-artystycz-

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 9Originalseite ↗

Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen

Ustaje próżny niepokój. I w niebiosach widzę Boga. I Słowo Boże na ziemi. Iwan Switłyczny

...Gryszczenki, z którym Mykoła Iwanowicz przez wiele lat łączyły ciepłe stosunki synowsko-ojcowskie. Na wiejskiej niwie nauczycielskiej (1982—1986) oraz na polu wykładowczym (asystent Katedry Języka Ukraińskiego (1985—1986), starszy wykładowca (1989—1992), docent (1992—2005), profesor (od 2005)) wzeszły i bujnie kłosują wdzięczni uczniowie i studenci, zdolni następcy-naukowcy, bo szkoła profesora Mykoły Stepanenki to jedna z wizytówek uczelni imienia Korolenki. „On jest nauczycielem z powołania; nie sposób wyobrazić go sobie kimkolwiek innym niż nauczycielem. Nauczanie jest jego życiem, jego pożywieniem; jest z nim nierozerwalnie związane. I nic dziwnego, że sprawa nauczycielska staje się u niego wolną sztuką, i że na wszystkich swoich uczniów wyciska on pieczęć swego ducha! Jak on znajduje swoje szczęście w nauczaniu, tak można uważać za szczęśliwych tych, którzy się u niego uczą” (A. Disterweg). Bogate i znaczące żniwo (ponad 850 prac) w porę i troskliwie zebrał oraz starannie złożył sprawny żniwiarz Mykoła Iwanowicz Stepanenko do swojego dobrze uporządkowanego 60-letniego spichlerza, na chwałę rodu i ku czci wiecznego narodu ukraińskiego. Jego plon to cenne monografie najwyższej jakości naukowej, podręczniki, ka „Poltawszczyna” (2013), „Literaturne, literaturno-mystetski premii w Ukraini” (2014), „Movoznawcza Poltawszczyna” (2014), „Literaturoznawcza Poltawszczyna” (2015), „Suchasni pysmenyky Poltawszczyny” (2016)), a także artykuły w krajowych i zagranicznych wydawnictwach, seminaria i wykłady w prestiżowych placówkach edukacyjnych Europy, programy, mistrzowskie warsztaty, liczne występy w radiu i telewizji, aktywna działalność społeczna. Doktor nauk filologicznych, profesor, akademik Akademii Nauk Szkolnictwa Wyższego Ukrainy, zasłużony nauczyciel, zasłużony działacz nauki i techniki Ukrainy M. I. Stepanenko — członek dwóch specjalistycznych rad ds. obrony rozpraw doktorskich Instytutu Języka Ukraińskiego NAN Ukrainy oraz Charkowskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. H. S. Skovorody, ekspertowej rady ds. nauk humanistycznych i społecznych Państwowej Komisji Atestacyjnej przy Ministerstwie Edukacji i Nauki Ukrainy, członek Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, członek Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy, członek Towarzystwa Naukowego im. T. H. Szewczenki. Obecnie On na naukowym Olimpie, na szczytach sławy zdobytej sumienną pracą, służbą ludziom, Ukrainie. Z synowskim oddaniem strzeże duchowych granic Państwa, Soboru Słowa Ukraińskiego, broni przed wrogimi wiatrami szerokimi dłońmi i gorącym sercem „maleńkiej świeczki litery Ї” i z wiarą, nadzieją i miłością idzie na szczerą rozmowę do Wszechmogącego, do Świątyni tego Słowa, Które było odwiecznie, aby nie zgasła zapalona jeszcze z dzieciństwa świeca „nieprzemijających w czasoprzestrzeni” wiecznych wartości. Drogi Mykoło Iwanowiczu! Drogi Nauczycielu i Przyjacielu! Skłaniam przed Wami głowę w ukłonie wdzięczności od wszystkich uczniów, kolegów, wielbicieli, którym Wy swoim rozumem i życiową mądrością oświecacie błogosławioną Drogę do Jej Wielkości Mowy! ———————— Zahajko P. K. Z myślą o Ukrainie // Zahajko Petro Kuzmycz: Bibliograficzny wskaźnik / oprac. H. I. Radko, H. M. Bilyk; red. nacz. — O. W. Kulyk. — Poltawa: ASMI, 2003. — S. 9.

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 9Originalseite ↗

Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen

Róbcie to, co przetrwa po was. To, co zrobicie tylko wy i nikt inny. Róbcie to dla dobra ogólnego, dla ojczyzny, dla rodziny. Bo w tym zawiera się nasza wieczność. Mirosław Dociniec

wychowywało dzieci, szanowało starość, starało się chronić tradycje, coś traciło, a coś zyskiwało, a jednak nie przestawało być małym rajem na ziemi dla swoich dzieci, małych, młodych i już dorosłych. Miasto zaś i miejski sposób życia lat 60.–70. bardzo różniły się od wiejskiego, spokojnego, napojonego wiatrami stepu i rosistymi świtami, ukołysanego słowikami i budzonego kukurydzanym pianiem kogutów, przesiąkniętego kurzem i pracowitymi rękami, które uprawiały chleb, pielęgnowały pieśń, język, duszę i Człowieka. Oczywiście w mieście łatwiej było pojmować życie, ono i toczyło się jakby przyspieszonym tempem, nowinki cywilizacyjne rozprzestrzeniały się tam szybciej, a na wsi musiałeś poznawać wszystko samodzielnie. „Upodabniaj się do palmy — pisał mędrzec Hryhorij Skoworoda — im mocniej ściska ją skała, tym szybciej i piękniej wzbija się ona w górę… Kto myśli o nauce, ten ją miłuje, a kto ją miłuje, ten nigdy nie przestaje się uczyć…”. Pierwsze spotkanie Mykoły z cudem techniki — telewizorem — nastąpiło w 1968 roku. Sąsiedzka chata… Dużo ludzi… Hałas… „Rekord-64”… Piłka nożna… „Dynamo” (Kijów)… Ale to drobnostki!.. Najważniejsze — jakie wrażenia!!! Opowieść o chłopcu spragnionym wiedzy byłaby niepełna, gdyby nie wspomnieć, że oprócz książek, nauki, typową dla każdego wiejskiego dziecka była Praca. W domu krzątał się z babcią przy gospodarstwie, pasł gęsi, krowę. W kołchozie lubił na ciężarówce wozić zboże na klepisko, do szkoły pedagogicznej. Mykoła nawet się nie zastanawiał. Babcia chciała, żeby został nauczycielem. A wnuk tak pragnął usprawiedliwić jej nadzieje! Nawiasem mówiąc, z trzydziestu sześciu kolegów z klasy, oprócz Mykoły Iwanowycza, zawód nauczyciela wybrał jeszcze jeden chłopak i czworo dziewcząt. Niezwykle trudno było się przyzwyczajać, straszliwa tęsknota, brakowało kontaktu z babcią, zwłaszcza w pierwszym roku trudno było przyzwyczaić się do nowych warunków bytowych. Chłopiec o wrażliwej duszy czuł się niezbyt pewnie wśród miejskich rówieśników. Jednak solidna wiedza, rzadka pamięć i babcina mądrość pomogły mu nie zachwiać się i zaznaczyć swoją obecność. Szkoła pedagogiczna stała się mocną bazą dla przyszłej działalności nauczycielskiej i wykładowczej. A najważniejsze — kolektyw pedagogiczny i system nauczania utwierdziły w przekonaniu, że edukacja i wysiłek są zdolne tworzyć cuda. „Bardzo chciałem kontynuować naukę, — wspomina Mykoła Iwanowycz. — Szkoła dała skierowanie na wydział pedagogiki i psychologii oraz podstaw badań Kijowskiego Państwowego Uniwersytetu im. T. H. Szewczenki”. Jednak los rozporządził po swojemu — w ostatnim dniu Mykoła Stepanenko złożył dokumenty na wydział filologiczny Połtawskiego Państwowego Instytutu Pedagogicznego im. W. H. Korolenki (obecnie Połtawski Narodowy Uniwersytet Pedagogiczny im. W. H. Korolenki, jego rektorem jest M. I. Stepanenko). Naturalny wydaje się wybór absolwenta Kremenczuckiego Pedagogicznego

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 9Originalseite ↗

Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen

Przyjmuję, losie, wszystko bez skargi, bez wahań, Tylko zachowaj, błagam, podstawę mojej istoty — … słowo. Hryhorij Kochur

ukraińską duszę, najpierw dały hojne wschody na studenckiej niwie naukowej i dydaktycznej — dyplom I stopnia na Ogólnoukraińskim Konkursie Prac Studenckich (Kijów, 1980) za rozprawę naukową „Typologia wariantywności frazeologicznej” (promotor — doktor nauk filologicznych, profesor Mykoła Fedorowycz Alefirenko — „naukowy ojciec”), pewne zwycięstwo na Ogólnoukraińskiej olimpiadzie z języka i literatury ukraińskiej „Student i naukowy postęp” (Lwów, 1981). Z tego zasiewu obficie wzeszły błogosławione plony na szerokich polach językoznawstwa, literaturoznawstwa, pedagogiki i krajoznawstwa. W 1989 roku — przedterminowo za- — poradniki: „Wzajemne oddziaływanie walencji formalno-gramatycznej i semantycznej w strukturze związku wyrazowego i zdania” (1997), „Historia języka ukraińskiego” (1998), „Ukraińskie ojczyste słowo” (2003), „Przestrzenne rozszerzacze w strukturze zdania prostego” (2004), „Ojczyste ukraińskie słowo” (2005), „Muzea literackie Połtawszczyzny” (2006), „Spuścizna publicystyczna Ołesia Honczara: problemy językowe, okołojęzykowe i niektóre inne” (2008), „Przestrzeń literacka „Dzienników” Ołesia Honczara” (2010), „Świat w ocenie Ołesia Honczara: aksjosfera dyskursu dziennikowego pisarza” (2012), „Myśli na głos i dla siebie” (2013), „Poli-

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 10Originalseite ↗

Fundamentalne wydanie, godne pamięci o Tarasie Szewczence

Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki. Po dokładnym zapoznaniu się z unikalnym zbiorem dokumentów, który przygotowały Instytut Historii Narodowej Akademii Nauk Ukrainy oraz Instytut Literatury im. T. H. Szewczenki Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, Centralne Państwowe Archiwum Historyczne Ukrainy oraz Narodowe Muzeum Tarasa Szewczenki, przypomniałem sobie pełne zachwytu i wdzięczności słowa Kobziarza o 1. tomie zbioru dokumentów historycznych i utworów folklorystycznych „Zapiski o Jużnoj Rusi” Pantelejmona Kulisza, przeczytanym przez zesłańca wiosną–latem 1857 r. w umocnieniu Nowopietrowskim: „Ja tę książkę niedługo na pamięć będę czytał… Przepiękna, szlachetna praca. Diament we współczesnej literaturze historycznej”. Na tak wysoki patos nie odważę się, jednak jako historyk-archiwista szczerze dziękuję moim kolegom za doprawdy piękne, szlachetne i zakrojone na szeroką skalę, godne pamięci o Szewczence wydanie dokumentalne, które wywołuje nie tylko czysto zawodową satysfakcję, ale i emocjonalny zachwyt. Publikujący słusznie ostrzegają, że wszystkie poprzednie wydania archiwalnej szewczenkiany zawierały daleko niepełny kompleks dokumentów, tak jak odkładały się one w kancelarii instytucji czy urzędu, a miały charakter wybiórczy i naświetlały poszczególne, najbardziej informacyjne i znaczące epizody z życia poety. Dlatego właśnie korpusowość, czyli wszechogarniająca natura istniejących tekstów, jest determinującą cechą gatunkową najnowszego wydania dokumentalnego. Cechą rodzajową spraw opublikowanych w książce jest związek ze śledztwem, policyjnym i wojskowo-policyjnym nadzorem nad Szewczenką. I jeszcze: „Jednym z zadań postawionych przez opracowujących jest ustalenie, według jakich właśnie spisów (oryginałów czy kopii, ówczesnych czy późniejszych) publikowano dokumenty w tym czy innym wydaniu…” Czyli mowa o odtworzeniu archeograficznej szewczenkiany, która formowała się przez ponad półtora wieku. W rezultacie cenny korpus opublikowanych dokumentów składa się z 11 spraw kancelaryjnych z archiwów instytucji, które prowadziły działania śledczo-nadzorcze. Obejmują one trzynaście lat życia Szewczenki — od 1847 r. do 1859 r. Najpierw jest to sprawa śledcza Trzeciego Oddziału Własnej Jego Cesarskiej Mości Kancelarii — wyższego organu tajnej policji politycznej „O Towarzystwie Ukraińsko-Słowiańskim” (Bractwo Cyrylo-Metodiańskie), a mianowicie jej 6. część: „O artyście Szewczence”. Dalej idzie 6 spraw śledczych związanych z zesłaniem poety. Osobno — „Sprawa Ministerstwa Dworu Cesarskiego o zezwolenie zwolnionemu z służby wojskowej artyście Tarasowi Szewczence na zamieszkanie w Petersburgu w celu uczęszczania na zajęcia Akademii na wniosek prezesa Akademii Sztuk Pięknych” (1857—1859). Wreszcie 3 sprawy śledcze, założone w związku z podróżą Szewczenki na Ukrainę w maju–sierpniu 1859 r. Ostatnia: „Sprawa Kancelarii kijowskiego wojskowego, podolskiego i wołyńskiego generał-gubernatora o ustanowienie tajnego nadzoru nad akademikiem Tarasem Szewczenką, który przybył do guberni kijowskiej” (lipiec–sierpień 1859 r.). W rezultacie w wydaniu zamieszczono 396 dokumentów, które stanowią ponad połowę faktycznej objętości dokumentalnej szewczenkiany. Po raz pierwszy opublikowano 147 jednostek tekstów archiwalnych. Zwrócę uwagę na „Sprawę Kancelarii moskiewskiego wojskowego generał-gubernatora o szeregowym Batalionu Orenburskiego Szewczence”, pierwszy dokument w której datowany jest na 16 września 1857 r., kiedy poeta, wracając z zesłania, płynął parowcem z Astrachania do Niżnego Nowogrodu. Tego dnia dowódca Oddzielnego Korpusu Orenburskiego oraz generał-gubernator orenburski i samarski Aleksandr Katenin zwrócił się do moskiewskiego wojskowego generał-gubernatora Arsenija Zakrewskiego z prośbą o ogłoszenie Szewczence, w razie jego pojawienia się w Moskwie, o pozbawieniu prawa zamieszkiwania w stolicach imperium. Ze sprawy widać, że powrót szeregowego Szewczenki do Petersburga, który mimo wszystko stał się możliwy dzięki wstawiennictwu prezes Akademii Sztuk Pięknych wielkiej księżnej Marii Nikołajewny, towarzyszyły usilne zawiadomienia i postawa sankt-petersburskiego, moskiewskiego, niżnonowogrodzkiego wojskowych generał-gubernatorów z obowiązkowym powtórzeniem najwyższego rozkazu o ustanowieniu nad Szewczenką ścisłego nadzoru policji. Ważne jest, aby zaznaczyć, że tej informacji nie spotkasz, powiedzmy, w słynnym kronikarstwie Petra Żura „Prace i dni Kobziarza” czy w gruntownym badaniu Leonida Bolszakowa „Jechał poeta z zesłania…” Rzecz w tym, że wszystkie 12 dokumentów wspomnianej sprawy opublikowano w jednym korpusie po raz pierwszy! „Sprawa Kancelarii moskiewskiego wojskowego generał-gubernatora o szeregowym Batalionu Orenburskiego Szewczence” trafiała w pole widzenia badaczy jeszcze w czasach radzieckich, jednak Moskwa nikomu nie pozwoliła ujawnić jej treści, a tym bardziej opublikować. Jestem bardzo rad, że udało mi się na początku tego wieku wydobyć i skopiować tę całościową sprawę w Centralnym Archiwum Historycznym Moskwy (obecnie jest oddziałem Centralnego Państwowego Archiwum miasta Moskwy) i przekazać publikującym wydanie. Ciekawe, że w zamieszczonych w niej dokumentach wojskowych generał-gubernatorów o Szewczence niezmiennie powtarza się żądanie, aby „nie kierował na zło swojego talentu”. Jaka podstępna tkliwość wobec już dawno uznanego przez władzę talentu „przestępcy politycznego” Szewczenki… Wszakże w tych słowach, jak w bursztynowej żywicy, na zawsze zastygł ich strach przed ukraińskim geniuszem, który stanął do walki z caratem i zwyciężył. Dokumenty spraw śledczo-nadzorczych nie pozostawiają żadnej możliwości niedoceniania zrozumienia przez Trzeci Oddział i Mikołaja I skali postaci Tarasa Szewczenki oraz realnego niebezpieczeństwa, jakie stanowił dla reżimu, tym bardziej, że w osobie poety to niebezpieczeństwo wyłaniało się z historycznie niepokornej Małorosji. Dziw bierze, jak lapidarnie i dokładnie utrwalono bezgraniczną miłość Szewczenki do Ukrainy i scharakteryzowano przez żandarmski pryzmat jego twórczość w raporcie dla Mikołaja I głównego naczelnika Trzeciego Oddziału Aleksieja Orłowa 28 maja 1847 r.: „Szewczenko, kochając płomiennie swoją ojczyznę, Małorosję, w wydrukowanych przez siebie książkach, z zachwytem opisywał ducha dawnego kozactwa… napomykał, że ten duch nie wygasł także do dziś w Małorosjanach; opisywał zarządzenia imperatora Piotra I i następców jego w formie ucisku i tłumienia praw ludowych…” Okładka książki „Sprawy śledczo-nadzorcze Tarasa Szewczenki. Korpus dokumentów (1847–1859)”. Charakterystyczne, że w dniu, w którym Szewczence ogłoszono carską konfirmację, czyli 30 maja 1847 r., ten sam Orłow wysłał kijowskiemu, podolskiemu i wołyńskiemu generał-gubernatorowi Dmitrijowi Bibikowowi rozporządzenie nie tylko o zakazie i konfiskacie utworów Tarasa Szewczenki, ale i o nadzorze nad tym, „czy nie żywią się urodzeni w Małorosji… myślami o dawnej wolności, hetmańszczyźnie i prawie do odrębnego istnienia…” Cztery lata później w „Informacji o szeregowym Szewczence” Trzeci Oddział ponownie podkreślał: „Wiersze Szewczenki były tym bardziej szkodliwe, że wśród przyjaciół swoich zyskał sławę znanego pisarza, i w Małorosji, gdzie wielu zachwycało się jego utworami, mogła rozprzestrzenić się myśl o urojonym błogostanie dawnych czasów i o możliwości istnienia Ukrainy w formie odrębnego państwa”. Wczytajmy się jeszcze raz w te niepokojąco przenikliwe wersy policyjnych konstatacji. Wołały one o tym, że kochając płomiennie swoją Ojczyznę, Szewczenko prorokował istnienie oddzielnego państwa — Ukrainy. W ten sposób pracownikom Trzeciego Oddziału nie można odmówić zdolności analitycznych i prognostycznych, a także szczególnie wyostrzonego żandarmskiego węchu na główne niebezpieczeństwo dla Imperium Rosyjskiego, które nieuchronnie wynikało z poezji Szewczenki — niepodległość Ukrainy. Co więcej, w poemacie „Sen” (Komedia) wyczuli, wywętrzyli, zobaczyli i na swój sposób utrwalili nie tylko zuchwałe i oburzające konkretne wersy przeciwko carowi i carycy, ale także to, że ten poemat, mówiąc słowami naszego wybitnego współczesnego Iwana Dziuby, „stał się wyzwaniem poety rzuconym potężnemu, ale niezdolnemu do wytrzymania przed sądem rozumu imperium”. Ja tak ją, ja tak kocham Moją Ukrainę ubogą, Że przeklnę świętego Boga, Za nią duszę zgubię! Jakże nieubłaganie bezlitosnym było przekleństwo Szewczenki dla podłych ciemiężycieli narodu ukraińskiego! Dlatego bali się kary za swoje zło ze strony talentu poety… Pod koniec zesłania w czerwcu 1857 r. Szewczenko przyznał się w Dzienniku sam przed sobą i przed nami wszystkimi: „Wydaje mi się, że jestem dokładnie tym samym, kim byłem dziesięć lat temu. Żadna kreska w moim wewnętrznym obrazie nie zmieniła się. Czy to dobrze? Dobrze”. Nie zmienili się, czyli nie stracili czujności, także nadzorcy Szewczenki, o czym świadczą sprawy śledcze z 1859 r., założone na Ukrainie i w Petersburgu. W każdym razie przykładem inteligentnego nadzoru nad twórczością Szewczenki stała się opinia cenzora Ołeksandra Trojnyćkiego (styczeń 1859 r.) o możliwości zezwolenia na drugie wydanie „Kobziarza” i „Hajdamaków” z wyjątkiem wiersza „Dumy moje, dumy moje” (1840). Motywacja członka Głównego Zarządu Cenzury z Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, a w przyszłości, od 1867 r. — senatora i członka Rady Państwa Trojnyćkiego, była tolerancyjno-wyczerpująca: „Tę pieśń wolałbym wyłączyć w ogóle… ogólna jej myśl jest wroga złączeniu Małorosji z Wielkorosją. Wyłączenie tej pieśni… odsunie ciężką myśl, że zalicza on także Rosję do liczby dawnych wrogów Ukrainy”. Ach, gdybyśmy w już niepodległej Ukrainie naprawdę wsłuchali się w kwestii wrogów Ukrainy nie tylko w narodowego Proroka, ale także w jego niegłupich nadzorców i cenzorów! Wtedy w ukraińskich stosunkach z Rosją w okresie poradzieckim byłoby jakościowo więcej duchowej siły i historycznej przenikliwości Szewczenki, zdrowego rozsądku i bezkompromisowej wiary, państwowej mądrości i politycznej determinacji. Ciekawe, że w opublikowanych po raz pierwszy w nowym wydaniu dokumentach znajdujemy także przykłady nieodpowiedzialnego stosunku do nadzoru nad Szewczenką. Na szczęście dla poety stało się to w Moskwie, gdzie Szewczenko przebywał u swojego wielkiego przyjaciela Mychajła Szczepkina od 11 do 26 marca 1858 r. Chociaż pełniący obowiązki moskiewskiego oberpolicmajstra, książę Ołeksij Kropotkin, zameldował moskiewskiemu wojskowemu generał-gubernatorowi Arsenijowi Zakrewskiemu, że „nad Szewczenką do wyjazdu jego stąd do S.-Petersburga, surowy policyjny nadzór ustanowiono”, zrobiono to… już po wyjeździe poety z Moskwy. Co więcej, książę skłamał otwarcie generał-gubernatorowi jeszcze raz, oficjalnie meldując 9 kwietnia 1858 r., że „szeregowy Taras Szewczenko 4 bieżącego kwietnia wyjechał z Moskwy do S.-Petersburga”. W rzeczywistości 4 kwietnia 1858 r. Szewczenko już dziewiąty dzień przebywał w Petersburgu. Przypomnę, że na rok przed swoją śmiercią w „Liście T. Gr. Szewczenki do redaktora „Narodnego cztienija” (18 lutego 1860 r.) Taras Hryhorowycz, jak sam wyznał, „odważył się otworzyć przed światem kilka smutnych faktów mojego istnienia”. Jednak w tej „krótkiej historii mojego życia” (Szewczenko) nie mogło być i nie było ani słowa o najsmutniejszych faktach zesłania, śledztwa oraz policyjnego nadzoru. Poeta tylko ciężko westchnął: „Ile lat stracono! ile kwiatów zwiędło!”. Wydanie, o którym mowa, spłaca dług wobec Szewczenki na najwyższym systemowo-dokumentalnym poziomie. Będzie ono bez wątpienia potrzebne przy przygotowaniu nowej Biografii Tarasa Szewczenki, której stworzenie w wielotomowym akademickim formacie przez zespół najwybitniejszych autorów już dojrzało. Ma to być Biografia, w której wreszcie zrealizuje się odczucie, widzenie, odtworzenie życia Szewczenki: „Historia mojego życia stanowi część historii mojej ojczyzny”. Na zakończenie powiem, że książka „Sprawy śledczo-nadzorcze Tarasa Szewczenki. Korpus dokumentów (1847—1859)” zaopatrzona jest w poważny aparat pomocniczy. Chodzi o ponad 200 naukowych komentarzy do tekstów; indeks osobowy, który liczy ponad 800 osób; indeks nazw geograficznych — około 300. Ponadto zamieszczono wykaz spraw archiwalnych, rękopisów i publikacji dokumentów, a także wykaz wykorzystanych funduszy archiwalnych i muzealnych oraz literatury. Podano również zbiorczy rejestr chronologiczny dokumentów według lat. Sama przyjemność pracować z tak doskonałym wydaniem! Szczerze radzę zapoznać się z nim wszystkim, którzy interesują się życiem i pracami narodowego Geniusza. A czyż ktoś na Ukrainie się tym nie interesuje?! ————————— 1 Sprawy śledczo-nadzorcze Tarasa Szewczenki. Korpus dokumentów (1847—1859). Teksty metagrafowane. — Kijów: Arij, 2018. — 880 s. (Kolegium redakcyjne: Ołeksandr Boroń, Hennadij Boriak, Hałyna Burłaka, Serhij Halczenko, Iwan Hłyź, Mykoła Żułynśkyj, Olha Muzyczuk, Ołeksandr Rejent, Wałerij Smołij (redaktor odpowiedzialny), Dmytro Stus, Wałentyna Szandra).

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 11Originalseite ↗

Wieczna pamięć Neonili Kriukowej

„Nila Kriukowa. Wielka aktorka i wielka bojowniczka. Kiedy potrzebna nam była pomoc podczas Studenckiej rewolucji na granicie, przyszła i położyła się na granicie razem ze studentami. Bo Ukraina i walka o nią były w jej sercu. W jej utalentowanym, odważnym i dobrym sercu. Wspomnijmy wielką osobę dobrym słowem”, — napisał Oles Doniy, przewodniczący artystycznego zjednoczenia „Ostatnia barykada”. W 2006 roku Neonila Walerijiwna doznała urazu kręgosłupa. Od tego czasu była przykuta do łóżka. Urodziła się 14 listopada 1943 roku we wsi Popiwka w rejonie onufrijiwskim na Kirowohradczyźnie. Ukończyła Oleksandriiskie Kolegium Kultury oraz Kijowski Instytut Sztuki Teatralnej im. Iwana Karpenki-Karoho. Pracowała w Połtawskim Muzyczno-Dramatycznym Teatrze im. Mykoły Hoholia oraz w Teatrze Literackim „Słowo” przy Związku Pisarzy Ukrainy. W 1975 roku została artystką Narodowej Filharmonii Ukrainy. Wbrew zakazom przygotowała 17 solowych programów koncertowych na podstawie utworów ukraińskich pisarzy. W 1981 roku wraz z piosenkarką Halyną Menkusz odważyła się wystawić monospektakl „Marusia Czuraj” na podstawie zakazanego poematu Liny Kostenko. Trzy lata później stworzyła monospektakl na podstawie powieści Olesia Honczara „Sobór”, który w tamtym czasie był zakazany przez sowiecką cenzurę. W 1986 roku Kriukowa jako jedna z pierwszych wystąpiła w Czarnobylu przed likwidatorami awarii w Czarnobylskiej Elektrowni Atomowej. Brała udział w Rewolucji na granicie, była uczestniczką Pomarańczowej rewolucji. Zagrała w filmach „Na kijowskim kierunku”, „Zaginiony dokument” oraz „Rodzina Kajdaszów”. W 2008 roku otrzymała tytuł Bohatera Ukrainy. Kondolencje w związku ze śmiercią aktorki złożył Prezydent Petro Poroszenko: „Kultura ukraińska poniosła nieodwracalną stratę — odeszła w wieczność wybitna aktorka, osoba o jasnym talencie i aktywnej postawie obywatelskiej, Bohater Ukrainy, Narodowy Artysta Ukrainy, laureatka Nagrody im. Szewczenki Neonila Kriukowa. Szczere kondolencje dla krewnych i bliskich Neonili Walerijiwny”. N. W. Kriukową pochowano na Cmentarzu Bajkowym 7 października 2018 roku. Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki wyraża głębokie współczucie najbliższym i bliskim Neoniły Walerijiwny Kriukowej. Przemówienie nad grobem Neoniły Kriukowej Przedwczoraj ktoś zadzwonił do mnie i powiedział: „Neonila Kriukowa umarła”. Moja dusza zadrżała. Przypomniałem sobie, jak ona, już fizycznie złamana, siedząc na wózku na scenie Kijowskiej Filharmonii 23 sierpnia 2008 roku na swoim ostatnim wieczorze twórczym, po przeczytaniu swoich ulubionych utworów, powiedziała: „Nie jestem zmęczona, nie próbujcie mnie stąd wywozić!” Była, jak zawsze, piękna, promieniała pięknem swojego powstańczego życia, które, wierzyła w to, nie może zgasnąć. A wczoraj patrzyłem na jej uśpioną, piękną twarz i czekałem, myślałem, że Neonila uśmiechnie się do mnie. A teraz zwracam się do ciebie, narodzie zgromadzony przy grobie Neoniły Kriukowej, i do ciebie, Ukraińska Państwo, i do ciebie, moja nacjo, atakowana i mordowana dziś odwiecznym wrogiem naszym, Moskwą. Nie umarła Neonila Kriukowa, genialna aktorka, ale się nie uśmiechnęła! Pewnie bardzo dobrze wie, że mankurtów mamy wielu, a siedzą oni w naszym parlamencie, a niektórzy z nich dążą do buławy, podżegani przez Moskwę, obiecują dobrobyt i dobra materialne naszemu narodowi i rozpalają wrogość między nami. Neonila Kriukowa nie znała strachu przed śmiercią. Nie bała się jej, występując otwarcie na licznych mitingach przeciwko moskiewsko-radzieckiemu imperium. Pokonała po raz drugi swoją śmierć, występując przed nami w Filharmonii. A nam, ludziom, których Neonila wychowała, przypada zorganizować w Ukrainie żywą pamięć o tej kobiecie, która swoim słowem podniosła nas do walki o Ukraińskie Państwo. Neonila nie bała się śmierci, nie umarła i nigdy nie umrze. Chwała Neonili! Chwała Ukrainie! Dmytro PAWLYCZKO Zawsze będziesz wśród nas. Ta czarująca kobieta, niepowtarzalna aktorka, była Rycerzem Ducha Ukraińskiego. Naprawdę godna Narodowej Nagrody Ukrainy i wysokiego tytułu Bohatera Ukrainy. Nило, Niločko! Przestało bić Twoje wymęczone i niespokojne wielkie serce. Ale Twoja dusza jasna i czysta odleciała do Pana, aby stamtąd, z wysokich niebios, mogła znów nieść na Ukrainę swoje artystyczne, potężne, ukraińskie słowo. Zawsze jesteś wśród nas, Ukraińców, i będziesz żywa! Jasna pamięć o Tobie nigdy nie zgaśnie! Jewhen DUDAR

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 11Originalseite ↗

Płonął sam i zapalał innych

Mykoła WASYLCZUK, proświcianin z Kołomyi. W Kołomyi na Iwano-Frankiwszczyźnie uroczyście odsłonięto tablicę pamiątkową poświęconą Ihorowi Dmytrowyczowi Fedykowi (1940—2017). Był on lekarzem z zawodu, edukatorem i proświcianinem — z ducha i powołania. Tego dnia zebrało się wielu ludzi: rodzina, przyjaciele, koledzy, młodzież studencka. Ihor Fedyk, syn ukraińskiego powstańca, przez ponad trzy dekady kierował Kołomyjskim Kolegium Medycznym imienia Iwana Franki. Kompleks budynków obecnego kolegium medycznego za czasów Austro-Węgier był siedzibą organów sądowniczych okręgu kołomyjskiego. To właśnie tutaj w 1880 roku odbywało się śledztwo, a potem trzymiesięczne uwięzienie Iwana Franki. Ihor Fedyk był rozmiłowany w aktywnej naturze, intelekcie i przenikliwości Franki. Z jego inicjatywy w kolegium stworzono muzeum kołomyjskich czasów Franki. Przyczynił się do ustanowienia tablicy pamiątkowej poświęconej badaczowi twórczości Franki, Iwanowi Biłynkewyczowi. Prowadził zbiórkę funduszy na budowę pomnika Kamieniarza/Mojżesza w Kołomyi. Wreszcie, dzięki jego wytrwałości, na budynku kolegium z okazji 150-lecia urodzin Franki odsłonięto pamiątkowy płaskorzeźbę... Latem ubiegłego roku Ihor Fedyk odszedł do wieczności. A teraz znów powrócił do kolegium. Już jako pamięć. Tablicę pamiątkową (autorstwa Wasyla Andruszki) umieszczono na fasadzie budynku, kilka metrów od tablicy poświęconej France. Przedstawiono na niej zamiłowanie Ihora Fedyka do wielkiego Ukraińca: opiera się on na książce Franki. Napis głosi: “Dyrektor Kołomyjskiego Kolegium Medycznego (1980—2011). Działacz społeczny, proświcianin”. Bardzo trafne są słowa “Płonął sam i zapalał innych”. Jak najlepiej oddają one istotę aktywnej natury Ihora Fedyka, który zawsze znajdował dla siebie wiele spraw i był przykładem aktywności dla innych. Uroczystości z okazji odsłonięcia tablicy pamiątkowej prowadził przewodniczący miejsko-rejonowego towarzystwa “Proświta” Wasyl Hłaholuk. Śpiewał chór prośwician. Ihor Fedyk był aktywnym proświcianinem, członkiem zarządu “Proświty”. Tablicę poświęcił władyka Wasyl (Iwasjuk) wraz z duchowieństwem Ukraińskiej Cerkwi Greckokatolickiej. Głos o Ihorze Fedyku zabrali przyjaciele, koledzy, przedstawiciele władz: Myrosława Sokołowska, Wałerij Kowtun, Ulana Mandrusjak, Rozalija Kobylanska... Wszyscy byli zgodni co do tego, że Ihor Fedyk był dobrym fachowcem w swojej dziedzinie, który zrobił wiele nie tylko dla wykształcenia całego pokolenia pracowników medycznych, ale także dla wychowania w nich odpowiedzialności za swój los i los ojczystej ziemi.

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 11Originalseite ↗

„Trzecia wojna światowa Pawła Hłuszanyci”

Każdy naród ma swoich wielkoludów, pochodnie, proroków, którzy uosabiają jego historię, którym pisane było stać się bohaterami lub pieśniarzami tej czy innej epoki. Porażki i zwycięstwa, smutek i radość, osiągnięcia i straty — to składowe przeszłości, wielkiej i tragicznej. Ale, wraz z ikonicznymi postaciami, każdy człowiek, niechby nie tak wspaniale i na taką skalę, bez pustej pompy, jest odbiciem losu swojego narodu. Każdy. Przez wiek pokornie niesie swój Krzyż. Sieje. Wznosi. Kuje skałę. Tworzy. Czy, jak Paweł Hłuszanycia, bije w dzwon, aby nie zapomniano o tamtej strasznej dobie ukraińskiego życia — Hołodomorze. A także — o porażce ruchu narodowowyzwoleńczego, kolektywizacji, masowych represjach, wojnie przeciwko hitlerowskim najeźdźcom, niszczeniu świadomości narodowej Ukraińców. Wszystko to, jako świadek i bezpośredni uczestnik wydarzeń, autor przelał na papier w swojej książce „Trzecia wojna światowa Pawła Hłuszanyci”. Grzegorz ŻYBAK O, Panie, przebacz w imię Syna, Za to, że zawsze w obcym kraju Modlitwę najgodniejszą swoją Zaczynam słowem — Ukraina. Jeśli już to taki wielki grzech — Niech mnie jednego ukarzesz za wszystkich! Michajło Sytnyk Wierny syn Ukrainy, patriota, nieprzejednany bojownik z komunistyczną ideologią i zbrodniami Moskwy spowiada się przed własnym sumieniem i czytelnikami, niosąc i rozdając im mąkę, wziętą w dziwnym śnie od Bożego Syna. Pan jeszcze żadnemu człowiekowi nie dał większego ciężaru, niż jest w stanie podnieść, ponieść. Przekonał się, że „te dwa worki mąki” są w jego zasięgu i że trzeba wyłazić z tego okopu w stronę Zachodu także Pawłowi Hłuszanyci. Już za chwilę został ciężko ranny. Potem była niewola. Nieludzkie cierpienia i krew. Lecz zginąć wtedy nie mógł. Wszystko go ominęło, bo miał wielką misję, pobłogosławioną przez Boga — zanieść ludziom Prawdę. I robił to do swoich ostatnich dni, i „wychodził wszędzie świadczyć tylko z Bogiem”. Komunistyczną karę wraz ze swoimi rodzicami Paweł Hłuszanycia niósł od 1921 roku. Podkreślał, że morzenie głodem narodu ukraińskiego, to straszne ludobójstwo w historii ludzkości, rozpoczęło się jeszcze pod koniec lat 20. ubiegłego wieku. Wina systemu, który najpierw zniszczył ukraińską strukturę wsi, jej elitę, a następnie, w latach 1932—1933, doprowadził do śmierci głodowej miliony Ukraińców. Za przykład podawał swoją rodzinną Nowosielicę na Żytomierszczyźnie. W szczególności w książce „Wojna bez strzałów”. Spośród 360 gospodarstw 28 zostało wyodrębnionych z piętnem „kułaków”. „Ci ludzie byli skazani na zwierzęcą, głodną, zimną i krwawą rozprawę gdzieś w dalekich Syberiach”. Logicznie rozumował, że jeśli w ukraińskiej rodzinie było czworo ludzi, to tylko z jego wsi ponad setka została niewinnie skazana na ciężkie tortury. A takich wsi na Ukrainie było wtedy około 30 tysięcy! Ale jeszcze przed tymi wspomnieniami były ciężkie cierpienia. I choćby jak ciernista i ciężka była droga Pawła Hłuszanyci, na niej zawsze spotykał dobrych ludzi. Pomagali. Bronili. Ratowali. Bo gotów był przyjąć karę za wszystkich. Bo nigdy nie ważył własnym sumieniem i Ukrainą. Bo pragnął zanieść światu prawdę o tragedii narodu ukraińskiego — hołodomorach, represjach i morderstwach. Fundator „Białej księgi o czarnych sprawach Kremla”, jednej z pierwszych, w której mowa była o masowym morzeniu głodem, które uczyniła Moskwa przeciwko narodowi ukraińskiemu. On pierwszy świadczył przed komisją ONZ o Hołodomorze. Założył czasopismo „Ukraiński Prometeusz”, w którym publikowano liczne fakty zbrodni i ludobójstwa na Ukrainie. Pomagał czasopismu „Nasz wiek”. Stał się jednym z organizatorów Związku Ukraińców Ofiar Rosyjskiego Komunistycznego Terroru. Z jego pomocą ujrzała światło dzienne książka Semena Pidhajnego „Ukraińska inteligencja na Sołowkach”. Wydawałoby się, przeciętny Ukrainiec, których za oceanem są tysiące, mało interesuje wroga. Ale właśnie jego, przez lata, Kreml próbował wywabić lub zorganizować jego wydanie. Do rządu Kanady złożono fałszywe dokumenty, że Hłuszanycia był niemieckim kolaborantem. W związku z tym należy go natychmiast zwrócić na „Rodzinę”. Wyrafinowana podłość Moskwy jest znana. Szantażowali nawet córką, którą wyrwali z rąk matki do domu dziecka, aby wychować w nienawiści do ojca. Jego książka to przestroga, że nie zdobyliśmy jeszcze tej Ukrainy, o którą walczyli i za którą oddali życie patrioci. Obecnie mamy aneksję Krymu, inwazję Moskwy na Donbas. Na innych granicach państwa także nie są rzadkością wyzwania „dobrych” sąsiadów. A i w kraju mamy mnóstwo obcych, przebierańców, zdrajców, potomków najeźdźców, gotowych ukrzyżować ją ponownie! Paweł Hłuszanycia jest już w lepszym świecie. Pan powołał go kilka lat temu. Przeżył długi wiek. Wraz z setkami tysięcy bojowników o Suwerenne Soborne Państwo Ukraińskie teraz „patrzy uważnie z Niebios”. Ale nawet stamtąd bije w dzwon, w kowadło i w szynę, abyśmy nie spali. Abyśmy rozpoczynali swoją codzienną modlitwę słowem „Ukraina!”, przejmowali się Nią i żyli dla Niej.

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 12Originalseite ↗

Zaprzeczenie w imię potwierdzenia

— Kim był Andrij Topaczewski, pisząc swoje artykuły, szkice, recenzje, udzielając wywiadów — pisarzem, dziennikarzem czy filmowcem, jak podaje nota do zbioru? — Te określenia są umowne, pomimo istnienia odpowiednich związków twórczych. Wybierałem gatunki i style komunikacji w zależności od potrzeby. Kiedyś kino dokumentalne miało szerokie grono widzów i to wyzwanie pomagało pracować właśnie w tym gatunku. Pisarze często ekranizują swoje utwory, ja zaś nierzadko przekształcałem scenariusz w szkic ekologiczny („Zguba”, „Gwiezdny czas Łybedzi”), materiały te wchodziły także do książek naukowo-popularnych. Nie zawód dyktuje wybór gatunku, po prostu autor wybiera sposób realizacji zamysłu i język komunikacji z widzami lub czytelnikami. — To pasja czy powołanie? — Konieczność tamtych czasów. Niektórzy pisarze odkładali swoje powieści historyczne i nadrabiali czas utworami polemicznymi. Ja również odłożyłem swoje scenariusze i rękopisy naukowo-popularne, wróciłem do czasopism i gazet. Każdy pragnął aktualnie wypowiedzieć się zgodnie z przyspieszeniem czasu w kraju, kiedy wymarzona Niepodległość była tak blisko. Nie chodziło o sumienie urzędników, ale o przebudzenie świadomości narodu. Tym bardziej, że do epoki Internetu było daleko, a drukowane media ukazywały się, jak na dzisiejsze czasy, w ogromnych nakładach. Po prostu je wyrywano. I czytano! — Rzeczywiście, czasopisma i gazety czytali wszyscy. Jakaż była reakcja na „niekomplementarne” publikacje? — Partyjno-państwowego systemu „reagowania” na krytyczne wystąpienia w prasie już nie było. Celnymi, ciekawymi odpowiedziami czytelnicy wspierali autorów. Lecz pochwalić się kształtowaniem opinii publicznej pisarz, sądzę, nie mógł. To nadzwyczaj trudne zadanie, zwłaszcza w epoce telewizji. Ale przynajmniej wstrzymano obróbkę czytelnika i widza jako świadomego kretyna. Bo oficjalny przekaz brzmiał: „My budujemy i gdyby nie wrogowie, to świetlana przyszłość nastałaby jeszcze w przeszłości”... Obecnie nazywa się to „resentymentem”, przerzucaniem winy. W dobie głasnosti okazało się, że winne nie są siły zewnętrzne, a państwo i społeczeństwo, a zatem — wszyscy razem i każdy z osobna. Czy pomogło? Obojętnym — nie. U przytomnych przynajmniej ukształtował się osobisty system definicji i ocen zjawisk przyrodniczo-społecznych, bez oczekiwania oficjalnej reakcji. Bo przemilczanie zbrodni to niewybaczalny grzech. Mimo wszystko rozbrzmiały głosy sumienia! — W zbiorze znajduje się esej z 2003 roku o „Wspaniałej siódemce” roślin biblijnych. Czy już wtedy autor doszedł do myśli o pokrewieństwie nauki z religią? — Człowiek od momentu swojego stworzenia czy (dla ateistów) w wyniku ewolucji ma wolną wolę i dlatego często staje przed wyborem. Przypomnijmy z „Kobziarza”: „Ten muruje, ten rujnuje...” Ewangelista Mateusz (7: 13) mówił: „Wchodźcie przez ciasną bramę, bo szeroka jest brama i przestronna droga, która prowadzi do zguby...” Nieprzypadkowo Szewczenko zaczyna ten wiersz słowami o „drodze szerokiej”. Bo to droga zła. Tylko wąska droga prowadzi do prawdy, dobra, i człowiekowi na tej ścieżce przychodzi przezwyciężać własne lenistwo, pokonywać wiele przeszkód, omijać niemało pokus, zaprzeczać złu i potwierdzać dobro. Właściwie twórczość jest potwierdzeniem, często — poprzez zaprzeczenie. I musi przejść skomplikowaną, czy też wąską drogę argumentacji. W odróżnieniu od totalitarnego, prostolinijnego, sekwencyjnego myślenia (najpierw zagrodzimy rzekę, zatopimy ziemię, potem wyprodukujemy prąd i nastanie świetlana przyszłość), dzisiaj publicystom, jeśli nie są grafomanami, właściwe jest złożone, synkretyczne, obrazowo-asocjacyjne myślenie. Wyobrażają sobie niezgrabną przyszłość pod warunkiem „zwycięstwa” nad Naturą. A to, w ostatecznym rozrachunku, — nad Człowiekiem, który, tracąc więź z otoczeniem, przestanie być sobą. — Czy nie dlatego szkice ekosocjalne mają charakter protestacyjny? Czy to była niezgoda na resztki prostolinijnego radzieckiego myślenia? — Przychodziło poddawać w wątpliwość chęć i zdolność władzy obecnej (i poprzedniej, i poradzieckiej) do rozwiązywania kwestii ekologicznych i związanych z nimi społecznych. Przecież ten, kto stworzył problem, nie jest zainteresowany, aby go rozwiązać. To naturalnie określiło opozycyjny kierunek ruchów ekologicznych. „Zielony Świat”, partia „Zieloni”. Dzisiaj mało kto o nich wspomina. Zaniechano także prób wprowadzenia ciągłej, bliskiej chrześcijańskim ideałom edukacji ekologicznej, od przedszkoli po uczelnie wyższe. A szkoda: w krajach rozwiniętych głosy „zielonych” wciąż wyraźnie brzmią; obywatele szanują Naturę, a zatem — samych siebie... Po co czytelnikowi wiedzieć, jakie pytania niepokoiły nas 10, 20 i więcej lat temu? Bez przeszłości nie ma przyszłości. Społeczeństwo się zmienia, ale naglące pytania naszych relacji z naturalnym (a zatem i kulturowym) środowiskiem pozostają. Większość ówczesnych zagrożeń jest aktualna dzisiaj. Niszczenie środowiska, „czarne dziury” w edukacji, „niezastąpioność” pseudoelity, samowola urzędnicza, obojętność społeczna. Musimy o tym przypominać! — Publicystyka z ostatnich 30 lat. A co było wcześniej, przed „pieriestrojką i głasnością”? — Wtedy głęboko poruszyły mnie utwory Wałentyna Moroza, Jewhena Swerstiuka, Iwana Dziuby, które przekazywano z rąk do rąk. Widziałem, jak w posiadłości-muzeum Iwana Honczara ludzie ręcznie(!) przepisywali książkę Dziuby „Internacjonalizm czy rusyfikacja?”, ponieważ jeszcze w latach 60.—70. maszyny do pisania były pod ścisłą kontrolą. Brałem udział w rozpowszechnianiu „samizdatu”. Ale nie mogłem naśladować bajkopisarza Ezopa ani pisać „do szuflady”. Uważałem, że z powodu braku bezcenzuralnych wydań publicystyka nie nabierze siły... Artykuły z lat 60.—70. nie weszły do zbioru, jako w znacznej mierze autocenzuralne, to znaczy, że jest tam tylko część prawdy; poruszone w nich kwestie się zestarzały. U zarania Niepodległości, dzięki wolności słowa, bardzo wielu ludziom stało się jasne, że Człowiek i Przyroda to nie podmiot i przedmiot; że stosunek do Przyrody jest wyznacznikiem naszej moralności; właściwie, że Człowiek to właśnie Przyroda, bo stworzeni jesteśmy „z prochu ziemi” (Księga Rodzaju, 2:7). Zatem zdrowie środowiska to niezbędny warunek właściwego, stabilnego rozwoju kultury, sztuki, nauki. Uświadomienie sobie związku przyczynowo-skutkowego między stanem środowiska a postępem nakłada na nas szczególne i (osobiste!) obowiązki, co znajduje potwierdzenie we współczesnym kontekście rozwoju światowej myśli ekosocjalnej. Powiedziawszy „A”, trzeba iść dalej według alfabetu, zgodnie z zasadą logicznej konsekwencji. Bo środowisko naturalne to tylko kamień węgielny w budowli ziemskiego życia, którego najwyższym przejawem są osiągnięcia cywilizacyjne i humanistyczne. Napisały się artykuły ekosocjalne i eseje, szkice o artystach, uczonych, historykach, pisarzach, którzy nie skłonili głowy przed władzą panującą, jak Iryna Kałyneć, Mykoła Szczerbak, Łeonid Czerewatenko, Serhij Biłokiń, Andrij Bokotej oraz inni uczestnicy Oporu. Moim zdaniem publicystyka lat 1980—2010 wielu autorów (J. Swerstiuk, M. Rudenko, S. Płaczynda, P. Mowczan, Ju. Szczerbak i inni) zasługuje na szczególną uwagę jako spójna i konsekwentna, a co najważniejsze — bezcenzuralna. Jest ona aktualna i, mam nadzieję, taką pozostanie. Kor. „Słowa Proświty” Niedawno w Narodowym Wydawnictwie „Weselka” ujrzała światło dzienne książka Andrija Topaczewskiego „Jednym życiem. Publicystyka doby Niepodległości”. To ponad 60 publikacji w różnych wydawnictwach, od 1988 do 2018 roku. Do zbioru weszło niemało artykułów i szkiców, opublikowanych przez nasz tygodnik... Autor odpowiedział na pytania „Słowa Proświty”.

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 12Originalseite ↗

Witamy Nauczycielkę Ukraińskiego Liceum Humanistycznego

O. Kompan, kobzarzem W. Lisowołem i innymi świadomymi Ukraińcami. To właśnie ta grupa ludzi przyczyniła się do jej życiowego ukierunkowania i podjęcia studiów na Wydziale Filologicznym Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki. Uniwersytet stał się tą intelektualną alma mater, która zapoznała ją nie tylko z wiedzą teoretyczną i naukową, ale też duchowo i mentalnie połączyła z wyjątkowymi wykładowcami i profesorami, wśród których byli L. F. Dunajewska, N. P. Pliusz, P. P. Kononenko. To właśnie Petro Petrowycz, dostrzegłszy poetyczny talent i patriotyczną postawę Katarzyny Mikołajewny, przyprowadził ją do placówki, która stała się dla K. M. Bałohy rodzinnym domem, rodziną liceum. Katarzyna Mikołajewna swoim życiowym przykładem codziennie przekonuje nas, że patriotyzm zaczyna się od miłości i oddania ulubionej sprawie, rodzinnemu zespołowi, kolegom, uczniom. W tych dniach nasza droga Nauczycielka obchodzi swój dojrzały jubileusz. Na wiele, wiele lat, Katarzyno Mikołajewno! Jesteśmy niezmiernie szczęśliwi, że mamy zaszczyt i radość rozmawiać z Panią, że słyszymy codzienne cenne Pani rady, nabieramy sił dzięki Pani uzdrawiającemu poetyckiemu Słowu i chłoniemy Pani duchową Mądrość. Niech Bóg da Pani siły i cierpliwość, zdrowie i natchnienie, abyś jeszcze przez wiele lat cieszyła naszą rodzinę liceum i wychowywała najlepsze ludzkie cechy u współczesnych uczniów. Dziękujemy za Pani lekcje literatury ukraińskiej i piękną poezję, która, jak mamy nadzieję, pokrzepi serca czytelników „Słowa Proświty”. Zespół Ukraińskiego Liceum Humanistycznego Katarzyna Bałoha Credo Toruję drogę, szukam słów i możliwości, opierając się na Twojej pomocy, by wznieść ten Dom, którego imieniem jest Szkoła Ukrainy. Nauczycielu! Od dawnych lat prowadziłeś mnie mgiełką labiryntu do ludzkiego serca, które jest wieczną tajemnicą… Nauczycielu! Twój skarb jest nieoceniony, bo drogę do szczęścia otwierasz Ty. Tobie moja i cześć, i miłość; Twoje nieśmiertelne imię w naszych genach — rozstrzelanych, zabitych, uwięzionych, lecz takich, którzy odnaleźli ślad do tego Kwiatu, którego imieniem jest Wolność. Mój Nauczycielu! Słudze swojego narodu — Ty jesteś nieogarniony w swoim credo, bo w nim nasza niwa i czyste niebo, i złocisty pektorał wiary. Błękitne wieże Złotego słowa W mym kraju nad brzegami Dniepru I jarej kaliny w zielonej łące Od ogniska zajęła się jutrzenka I zaprosiła na rozmowę przyjaciół. Niech będzie tak, jak nakazuje sumienie: Ziemia ojców – podstawa twoich dążeń. Kto, jak nie my, wzniesie i obroni Błękitne wieże złotego słowa? Kto, jak nie my – nie ja i moja rodzina? Kto, jak nie my – razem i pojedynczo Odnowi śpiew źródełka-strumyka, Kto, jak nie my, panowie-Ukraińcy? Już południe z haftowanym rękawem Kołysze kolebkę lat z wnukami… Jaki błękit nad łagodnym Dniprem – To Ukraina unosi skrzydła! * * * Różnie, drodzy, różnie, ludzie – I gorzko, i słodko, i źle… Nie wszystko od razu, Nie wszędzie jednomyślnie: Bywa jeszcze i skąpo, ale – Ten świat – niezniszczalny, Ten świat – niepojęty, Bo każdy przyszedł po szczęście… Przez smutek i drwiny, Przez łzy i winy – Jest Wiara, Nadzieja, Miłość. Różnie, ludzie, różnie, drodzy. W splocie szczęścia i żalu, Choć męczę się, karzę się – Niczego nie żałuję – Kocham Ukrainę! Kocham…

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 13Originalseite ↗

Sürgün na stronach nowej powieści przygodowej dla dzieci Zirki Menzatiuk „Dzikie lato na Krymie” Menzatiuk Z. Dzikie lato na Krymie: powieść przygodowa/Zirka Menzatiuk. — Kijów: A-BA-BA-HA-LA-MA-HA, 2018. — 192 s.

Powieść przygodowa „Dzikie lato na Krymie” Zirki Menzatiuk ujrzała światło dzienne w wydawnictwie „A-BA-BA-HA-LA-MA-HA”. Zachwyca ona nie tylko questową fabułą poszukiwania skarbów z nieoczekiwanymi zwrotami akcji, ale także znaczną informacyjnością o krymskich Tatarach, którzy od dawna mieszkali na terytorium Półwyspu Krymskiego. „Dzikie lato na Krymie” prezentowane jest jako swoista kontynuacja powieści „Tajemnica kozackiej szabli”. Autorka kontynuuje dalsze przygody Nataloczki Rusnak, jednak porusza już inne problemy. Maryna SHTOLKO Questowość opowieści powieści Fabuła powieści przygodowej „Dzikie lato na Krymie” zbudowana jest według standardowego schematu: zawiązanie akcji, poszukiwania utraconego, typy bohaterów, pomocnicy, środowisko, komplikacje, szczęśliwe rozwiązanie. Fabuła przewiduje poszukiwanie obiektu, w trakcie którego bohaterowie rozwiązują skomplikowane zadania, pokonują różnorodne przeszkody. Taki schemat nazywa się questem. Przez cały okres bohaterowie stykają się z różnymi zagadkami, które są elementami tajemniczości i wymagają rozwiązania. Po drodze trafiają się pułapki i nieoczekiwane wydarzenia, które komplikują, odraczają lub czynią poszukiwania bardziej emocjonalnymi. Sürgün „Czerwoną nicią” przez powieść przechodzi temat wygnania (sürgün) Tatarów z Półwyspu Krymskiego, kiedy 18 maja 1944 roku, podczas gdy tatarscy mężczyźni walczyli na froncie, kobiety z dziećmi przymusowo wywieziono za Ural lub do Uzbekistanu. Tak wysiedlono prababcię Asije wraz z rodziną, którą rozdzielono: Gulnarę (prababcię) z dziećmi wywieziono do Uzbekistanu, a jej ojca — na Ural, gdzie wkrótce zmarł. Po rozpadzie Związku Radzieckiego wrócili z powrotem. Zirka Menzatiuk przeprowadza paralelę między przymusowym wysiedleniem krymskich Tatarów a wywożeniem Ukraińców. To tragiczne historie rodziny Sabrije-chanum. Jej, małą, wraz z mamą i siostrzyczką Nargizą, braciszkiem Ajderem zabrano z Krymu. Ajder, zachorowawszy w drodze, zmarł, bo nie było czym leczyć dziecka. Tata Seweryna przypomniał, że tak samo w drodze zmarł braciszek ich babci, kiedy ich z Zachodniej Ukrainy wywożono na Sybir. Pod czujne spojrzenie pisarki trafia kolonizacja Krymu przez Imperium Rosyjskie. Ponieważ jest to utwór dla dzieci, Zirka Menzatiuk „przebiera” opisywane wydarzenia w bajkową szatę. Nataloczka wymyśla bajkę o wietrze-musabecie. Pierwszy podmuch wiatru rozniósł ludzi, którzy mieszkali w słonecznym kraju nad morzem, rozrzucił po świecie; drugi — zmiótł wsie i domostwa; trzeci zwiał dawne nazwy, siejąc w zamian „sztuczne, monotonne”, takie jak: Hwardijśke, Krasnohwardijśke, Puszkino, Oktiabrśke, Sowietśke, Kołhozne, Tankowe, Partyzanśke itp. Postacie powieści „Dzikie lato na Krymie” jako odzwierciedlenie typowych cech mentalności Cztery grupy postaci, które prezentują system obrazowy powieści, to cztery wersje ludzkich charakterów: prawdziwa Ukrainka Nataloczka, surowy i pryncypialny Seweryn, negatywny Antypko, tatarskie dzieci Asije i Abdjul. One jakby ilustrują główne portrety mentalne: Nataloczka — przedstawicielka centralnej Ukrainy, żywość, gotowość do znajdowania kompromisu, ochrony innych; Seweryn — typowy zachodnioukrainiec, płastun; Antypko — zło, podstępność; Asije i Abdjul — powściągliwość w emocjach. Na przykładzie zachowania Seweryna — wrogości do tatarskiego chłopca Abdjula — czytelnik może przekonać się o takiej ludzkiej cesze, jak krótkowzroczność, powierzchowność poglądów. W przeciwieństwie do tego dorośli z radością przytaczają swoim dzieciom przykłady przyjaźni Tatarów z Kozakami, bratania się Bohdana Chmielnickiego z Tuhaj-bejem, wspólnych zwycięstw Kozaków z Tatarami pod Żółtymi Wodami, pod Korsuniem, pod Zborowem, opowiadają, że koszowy Taras Triasyło w rzeczywistości był Tatarem, wyjaśniają przyczyny zdrady Kozaków przez Tatarów pod Beresteczkiem, tłumacząc, że Kozacy, „mówiąc współczesnym językiem, byli lepiej zmotywowani: bili się za wolność, za wiarę, za ojczyznę”. Relacje między narodami Powieść przygodowa „Dzikie lato na Krymie” stawia przed czytelnikiem szereg pytań o relacje między narodami, odpowiadając na te pytania, uczy się on żyć w świecie ludzi. Na pierwszy plan wysuwają się relacje międzyludzkie, u podstaw fabuły leżą nie tylko przygody, ale i konflikty. Zauważalne jest dążenie autorki do powszechności i uniwersalności, chociaż doskonale odtwarza lokalny koloryt krymskich Tatarów. Z. Menzatiuk celowo stara się nakreślić interakcję ukraińskiej i tatarskiej kultury, obyczajów, wskazując na szerokie spektrum takiego przenikania się, współistnienia. Najdrobniejsze detale: wzmianki o tatarskich słodyczach (pachlawa, gruszkowy bekmes); tańce Tatarów; urządzanie tatarskiego źródła; opowieść działkowca o tym, że Tatarzy-Krymczacy byli znawcami ogrodnictwa, szczepili odmiany ogrodowe na specjalnych dziczkach — gruszach oliwnolistnych, takie drzewa nie zasychały bez podlewania, zimą nie zamarzały, dawały duże owoce — wszystko to wchodzi w fokus widzenia autorki, której poetyka bazuje na maksymalnie szerokim, zrozumiałym wyrażeniu przedmiotowej treści tego życia. Zwracając się do detali obyczajów krymskich Tatarów, Z. Menzatiuk utwierdza poczucie rzeczywistości „tatarskiego tekstu”, nasyca jego wymiar obrazowy. Niektóre symboliczne rzeczy (srebrny pas) mają funkcję fabułotwórczą. Pisarka „odczytuje” przez te rzeczy historię tych, którzy są z nimi związani. Autorka podejmuje się niełatwego tematu konfliktów między narodami, ponieważ czuje pragnienie oddania sprawiedliwości krymskim Tatarom, zaznaczenia różnej mentalności Ukraińców i Rosjan. W tekście ucieleśnia się to w opisie zachowania sąsiadek Oksany i Klawy. Właśnie Oksanie Gulnara powierza przekazanie pasa do przechowania. Oksana z honorem wykonuje powierzone zadanie, nawet przekazuje na drogę żywność. A Klawa bezwstydnie wchodzi do domu Gulnary i wybiera naczynia, obuwie przy gospodyni, nawet nie pytając o pozwolenie. Uderza prostota i jednocześnie pojemność epizodu. Zirka Menzatiuk pewnie i z pasją pisze o przebogatej historii półwyspu. „Na tym Krymie tyle dawnych miast rozkwitało, tyle narodów przeszło! Tawrowie, Scytowie, Sarmaci, Grecy, Alani, Królestwo Bosporańskie, Kaganat Chazarski, genueńskie miasta-twierdze, Chanat Tatarski...” „Rodzynki” języka Żywe emocje i zachwyt nad mistrzostwem autorki wywołuje język książki: soczysty, żywy, pełen ludowej mądrości. „Rodzynką” powieści Z. Menzatiuk występuje pogłębiona, szczegółowa informacja językowa. Tak, w powieści „Dzikie lato na Krymie” są to językowe paralele między językiem ukraińskim a krymskotatarskim: podobne słowa (wysznia — wiszne, majdan — mejdan, sirnyk — sernik, sztany — sztan, polyn (jewszan) — juszan), odmienne (jachszi — dobrze, jaringadże — do jutra, bunun — dzisiaj, baba — tata, ana — mama, meraba — witaj, czokrak — źródło, suw — woda, kawun — karpyz, pszenycia — bohday, żyto — czawdar, brechnia — jalan, tołoka — haszar). Myślę, że jeśli czytelnik zechce poczuć niepowtarzalny posmak, aromat Półwyspu Krymskiego i mieć choć jakiekolwiek pojęcie o nieznanym dla nas narodzie — krymskich Tatarach — musi przeczytać powieść „Dzikie lato na Krymie” Z. Menzatiuk. Jest tu wszystko: i kropelki historii, i kawałki obyczajów, i rodzynki opisów krajobrazów, i szelest roślin, i plusk ryb, i wsparcie przyjaciół, i przesłanie, by być nie wrogim, nastawionym na dobro i wzajemną pomoc...

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 13Originalseite ↗

Do «Ekoczytalni» zawitały maluchy z przedszkola «Złoty kluczyk»

Olga NAUMENKO, specjalistka Wydziału Nauk Społecznych i Humanistycznych uniwersytetu W przeddzień Dnia Pracowników Oświaty i Ogólnoukraińskiego Dnia Bibliotek z inicjatywy biblioteki Perejasław-Chmielnickiego Państwowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. Hryhorija Skoworody, Wydziału Socjohistorycznego, specjalności „Edukacja przedszkolna” oraz Katedry Psychologii i Pedagogiki Edukacji Przedszkolnej odbył się „Dzień twórczej inicjatywy w Ekoczytalni”. Projekt „Ekoczytalnia” wystartował dopiero w zeszłym roku, ale ma już wielu zwolenników. Wyróżnikiem „Ekoczytalni” jest to, że wydarzenie odbywa się nie w sali wykładowej, lecz na zewnątrz, w uniwersyteckim skwerze. Do „Ekoczytalni” zawitały maluchy z ZDO nr 8 „Złoty kluczyk” wraz ze swoimi pedagogami. Święto rozpoczęło się od powitania dyrektor biblioteki Olhy Szkyry, która w swoim wystąpieniu opowiedziała historię powstania projektu „Ekoczytalnia”. Do maluchów z pozdrowieniem zwróciła się zastępczyni dziekana Wydziału Socjohistorycznego, kandydatka nauk pedagogicznych, docent Liana Jacienko. Studenci Wydziału Socjohistorycznego, specjalności „Edukacja przedszkolna”, z inicjatywy kandydatki nauk pedagogicznych, docent Katedry Psychologii i Pedagogiki Edukacji Przedszkolnej Swietłany Dem'janenko przygotowali dla maluchów ciekawy i bogaty program. Święto rozpoczęło się od inscenizowanego przedstawienia o chłopcu Myhajłyku, ...któremu nadano przezwisko Nieczytajło, ponieważ nie lubił czytać. Ale dzięki swojej koleżance Marijce i Czarodziejce znalazł kluczyk do wiedzy, który był schowany wśród liter wierszy w różnych książkach. W poszukiwaniu kluczyka Michajlikowi pomogły dzieci z DZO „Złoty kluczyk”, ponieważ lubią czytać książeczki, choć są jeszcze bardzo małe. Miłym prezentem dla widzów był występ przedszkolaków pod kierunkiem ich wychowawczyni Natalii Rudenko. Na tym jednak święto się nie skończyło. Dla maluchów przygotowano mnóstwo ciekawych zabaw: gry, zgadywanie bajek, wycieczkę do czytelni biblioteki „Droga Mleczna”. Sala ma taką nazwę, ponieważ znajdują się w niej wszystkie znaki zodiaku. Bardzo zainteresowało to maluchy, każdy mógł znaleźć swój znak i zobaczyć, jak jest przedstawiony. Kolejną ciekawą niespodziankę dla maluchów przygotowała docent Katedry Psychologii i Pedagogiki Edukacji Przedszkolnej Olena Borysowa — maszynkę do baniek mydlanych. W ramach projektu „Ekoczytalnia” dla wychowawców „Złotego kluczyka” odbył się akmeologiczny treningu psychologiczno-pedagogiczny z wykorzystaniem jungowskiej terapii piaskiem. Trening prowadziła psycholog uniwersytetu Tetiana Kuźmenko. Z powitalnym słowem do uczestników treningu zwróciła się kierownik Katedry Psychologii i Pedagogiki Edukacji Przedszkolnej, doktor nauk psychologicznych, profesor Larysa Kalmykowa. Dzień spędzony w „Ekoczytalni” sprawił zarówno maluchom, jak i dorosłym ogromną radość. Imprezę zakończono poczęstunkiem słodyczami i wspólnym zdjęciem na pamiątkę tego czarownego dnia w „Ekoczytalni”.

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 14Originalseite ↗

Od baroku do współczesności

Wiktoria TOKARENKO Natalia ERŻYKIEWSKA Dom Muzyki Organowej i Kameralnej w Białej Cerkwi dzięki wspaniałej akustyce sali oraz brzmieniu 40-głosowych organów, zainstalowanych w 1990 roku przez znaną czeską firmę „Rieger-Kloss”, dawno zyskał status jednej z najlepszych sal koncertowych Ukrainy. Mieści się on w budynku zabytku architektury XIX w. — kościele św. Jana Chrzciciela na Górze Zamkowej, w centralnej części miasta. Miłośnikom muzyki klasycznej i współczesnej dobrze znane jest nazwisko zasłużonej artystki Ukrainy Tatiany Orłowej — solistki-organistki i autorki ciekawych projektów artystycznych. Nie mniej znane w naszym kraju jest nazwisko i imię organmistrza Oleha Dyptana, który obsługuje te unikatowe instrumenty klawiszowe nie tylko w Narodowym Akademickim Teatrze Opery i Baletu Ukrainy im. T. H. Szewczenki, ale także w Chmielnickim i Białej Cerkwi; często występuje on również jako asystent wykonawców. Przez długi okres pracy, dzięki ich talentowi, kreatywności i życzliwości, w Domu Muzyki Organowej i Kameralnej odbyło się wiele koncertów krajowych wykonawców muzycznych i zespołów artystycznych oraz reprezentantów krajów zagranicznych. Białocerkwianie zawsze poświęcają znaczną uwagę także młodszym kolegom, opiekując się ich twórczym rozwojem i dając możliwość prezentowania dorobku artystycznego. Tak oto, dzięki ich przychylnemu nastawieniu, na początku września w ramach programu świątecznego, zorganizowanego z okazji Dnia Miasta, odbyły się tutaj dwa koncerty organowe studentki III roku Krakowskiej Akademii Muzycznej Maryny Tokarenko (klasa prof. M. Semeniuk-Podrazy), które opatrzono wymownym tytułem „Od baroku do współczesności”. Dziedzictwo artystyczne niemieckich i francuskich kompozytorów XVII—XX w. do dziś porusza nas kantatami duchownymi i świeckimi, improwizacjami klawiszowymi, utworami organowymi — preludiami, fugami i sonatami. Wykwintnie, z precyzją i temperamentem młoda utalentowana organistka zagrała „Canzonę (II)” Johanna Jakoba Frobergera, „Preludium” Dietricha Buxtehudego, „Trio Sonatę nr 6 cz. 1” i „Chorał” Johanna Sebastiana Bacha, „Sonatę nr 4 op. 98 cz. I, II” Josepha Rheinbergera oraz „Fantazję Des-dur” Camille’a Saint-Saënsa. Prawdziwym wydarzeniem białocerkiewskich wieczorów koncertowych stała się premiera utworu współczesnego młodego włoskiego kompozytora Leonardo Rizzo „Fantazja na organy”, którą Maryna Tokarenko wykonała z niezwykłą wprawą, lekkością i natchnieniem. Tym bardziej, że autor, również student III roku Krakowskiej Akademii Muzycznej (klasa prof. W. Widłaka), tego złożonego polifonicznego tekstu, wyróżniającego się różnorodnością i głębią treści obrazowej, był osobiście obecny na premierze! W białocerkiewskich jesiennych koncertach brał również udział flecista Mychajło Kułykowśkyj — uczeń Kijowskiej Szkoły Muzycznej nr 10, wielokrotny laureat ogólnoukraińskich konkursów muzycznych. W wykonaniu młodego utalentowanego flecisty zabrzmiały utwory „Largo” Francesco Marii Veraciniego, włoskiego skrzypka i kompozytora XVIII w., oraz „Walc” z „Suity antycznej” współczesnego angielskiego autora — maestro Johna Milforda Ruttera. Równie podniosły i jednocześnie świąteczny nastrój programowi koncertu nadawały występy prowadzącej Tatiany Hnatiuk — studentki III roku Narodowej Akademii Muzycznej im. P. Czajkowskiego (kurs prof. W. A. Łukaszowa). Słuchacze bardzo ciepło przyjęli występy młodych utalentowanych wykonawców M. Tokarenko i M. Kułykowśkiego, wysoko ocenili możliwości włoskiego kompozytora Leonardo Rizzo. artystą, jednym z najlepszych francuskich akwarelistów. Jego prace, utrzymane w stylu postimpresjonistycznym, wzbogaciły sztukę Ukrainy i świata setkami akwarelowych pejzaży Francji, Włoch, Austrii, Szwajcarii, USA. W dorobku artystycznym Mykoły Kryczewśkiego znajdują się dzieła malowane olejem, gwaszem, temperą, a także grafika, jednak to właśnie akwarela stała się jego ulubioną techniką, a nabrzeże Sekwany — zwykłym miejscem do szkiców. Akwarelowe dzieła artysty cechuje subtelna liryczna nastrojowość. Każdy szkic to nie tylko przedstawienie krajobrazu czy panoramy miejskiej danej pory roku, ale także wyrażenie stanu przyrody w połączeniu z autorskim postrzeganiem świata. Wszystkie akwarele łączy rozjaśniona paleta barw, miękkość i poetyckość, lekkość i swoboda, poczucie przejrzystości wody i powietrzności przestrzeni. Taką doskonałą biegłość autor nieustannie wirtuozowsko wcielał w niepowtarzalne obrazy malarskie. Mykoła Kryczewśkyj pozostawił wielkie dziedzictwo artystyczne, które stopniowo powraca na Ukrainę dzięki potomkom. Obecnie jego znaczącą część godnie zaprezentowało Opiszne. Jubileuszowa ekspozycja przedstawiła 51 dzieł artysty ze zbiorów Połtawskiego Muzeum Krajoznawczego im. Wasyla Kryczewśkiego, Sumskiego Muzeum Sztuki im. Nikanora Onackiego oraz Lebedyńskiego Miejskiego Muzeum Sztuki im. Borysa Rudniewa. Ekspozycję uzupełniły unikatowe materiały archiwalne — fotografie i listy Mykoły Kryczewśkiego z kolekcji Narodowego Muzeum-Rezerwatu Ukraińskiego Garncarstwa. w Kijowie. Podczas wznoszenia Soboru Michajłowskiego pracował w pracowni L. H. Tockiego nad kartonami do mozaik. Malował także ściany centralnej części soboru. Mykoła Som jest uczestnikiem wielu ogólnoukraińskich i międzynarodowych wystaw, członkiem Narodowego Związku Artystów Ukrainy oraz Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy, honorowym nauczycielem szkoły w Trebuchowie. Nigdy nie zrywał więzi z rodzinną wsią. Jest to wyraźnie widoczne w jego dorobku twórczym. Wiele akwareli artysty poświęconych jest tematyce rodzinnych łąk, pastwisk, dróg. Jak na przykład w serii akwareli „Malownicza Ukraina”, gdzie liryczne tony przejrzystych akwarel odbijają się niczym subtelne nuty duszy artysty. Artysta w swojej twórczości często sięga do motywów historycznego Kijowa. Piękno formy Sofii Kijowskiej, migotanie jej złotych kopuł w promieniach słońca, uchwycone okiem artysty i przelane na papier, — to właśnie jest dedykacja mojego ojca dla sztuki. Od lewej do prawej: Mychajło Kułykowśkyj (flet), Leonardo Rizzo (kompozytor), Maryna Tokarenko (organy), Tatiana Hnatiuk (reżyser i prowadząca)

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 14Originalseite ↗

Mistrz zmysłowej akwareli

W ramach Narodowego Sympozjum Naukowego „Ukraińska przestrzeń ceramolingwistyczna: problemy dyskursu naukowego” w Muzeum Rodziny Artystycznej Kryczewskich odbyło się otwarcie wystawy „Mykoła Kryczewski: w koordynatach czasu i sztuki”. Wystawa poświęcona jest 120. rocznicy urodzin ukraińskiego malarza-postimpresjonisty, grafika, dekoratora teatralnego. Żanna NEWKRYTA, służba informacyjna Narodowego Muzeum-Rezerwatu Ukraińskiego Garncarstwa. Zdjęcia Tarasa POSZYWAJŁY. Mykoła Kryczewski urodził się 24 listopada 1898 roku w Charkowie, w pierwszym małżeństwie Wasyla Hryhorowycza Kryczewskiego — ukraińskiego architekta, grafika, fundatora stylu ukraińskiego modernizmu w architekturze, pierwszego artysty ukraińskiego kina, autora projektu ukraińskiego godła państwowego „Tryzub” oraz pierwszych ukraińskich banknotów. W 1906 roku rodzina przeprowadziła się do Kijowa, gdzie z czasem rodzice się rozwiedli. Żywiąc najczulsze uczucia do matki, Mykoła mimo wszystko nie zrywał duchowej więzi z ojcem. Naturalne było, że artysta wybrał drogę malarza i swoją pierwszą gruntowną wiedzę zdobył w pracowni Wasyla Kryczewskiego w Ukraińskiej Akademii Sztuk Pięknych. Porzuciwszy naukę, Mykoła Kryczewski zaczął pracować jako malarz-dekorator, a nierzadko także jako aktor w teatrze ukraińskiego reżysera Mykoły Sadowskiego. W 1923 roku wraz z trupą przeprowadził się do Pragi, gdzie wstąpił do Wyższej Szkoły Artystyczno-Przemysłowej oraz Ukraińskiego Studia Sztuk Plastycznych, wiążąc na kilka lat swoje życie z tym miastem. Jednak prawdziwy talent Mykoła Kryczewski zdołał ujawnić dopiero w Paryżu, dokąd przeprowadził się w 1928 roku. Mimo gwarnego i szybkiego tempa wielkiego miasta prowadził skromny tryb życia i całkowicie oddawał się ukochanemu malarstwu. Na początku pogrążył się w codziennej ciężkiej pracy — kopiowaniu arcydzieł Luwru. Z czasem jego prace zyskały popularność, wyróżniając się niezwykłym kunsztem. Artysta codziennie chodził na plenery po Paryżu i jego okolicach. Stopniowo wykrystalizowały się maniera i styl, nakreślił się ten niepowtarzalny charakter pisma, który do dziś wyróżnia Mykołę Kryczewskiego spośród innych artystów. Dążenie do twórczego rozwoju przerwała II wojna światowa: niemal od pierwszych dni artysta jako obywatel Francji poszedł na ochotnika do wojska. Pomyślny powrót oznaczał nowy etap jego działalności twórczej. W 1949 roku Mykoła Kryczewski odkrył dla siebie Wenecję — od tego czasu maj i wrzesień stały się miesiącami poświęconymi Włochom. Pływające miasto romantyków stało się jego gorącą miłością, obdarowując sztukę licznymi malowniczymi tematami wielkiego artysty. W 1955 roku Mykoła Kryczewski po raz pierwszy spotkał się z rodziną brata Wasyla Kryczewskiego w Nowym Jorku (USA). Tak do jego twórczości weszła Ameryka. Od tego czasu podróże do Ameryki stały się częste. W Nowym Jorku Kryczewski malował, kontaktował się z rodziną, a także uczył malarstwa swoją siostrzenicę Katerynę, która zachwycała się akwarelami wuja i przyjeżdżała do niego do Paryża na plenery. W latach 1957–1961 artysta nierzadko zwracał się ku tematyce ukraińskiej, inspirowanej wspomnieniami i listami matki z Kijowa z lat 1930–1950 o dalekiej Ojczyźnie. Określając przynależność etniczną, zawsze podkreślał ukraińskie pochodzenie, pod żadnym pozorem nie zapominając o rodzinnych korzeniach. Z biegiem lat Kryczewski stał się znanym

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 14Originalseite ↗

Rozmyślania o ojcu

Olena Som-Serdiukova Mojemu ojcu, artyście malarzowi Mykole Somowi, w tym roku stuknęło 80 lat. Mykoła Hnatowycz wywodzi się z wielodzietnej chłopskiej rodziny z Trebuchowa. Jego babcie i

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 15Originalseite ↗

Chwile festiwalu „Maria”

W Narodowym Akademickim Teatrze Dramatycznym im. Iwana Franki odbył się XV Międzynarodowy Festiwal Monodramów Kobiecych „Maria”, poświęcony słynnej ukraińskiej aktorce, koryfejce ukraińskiej sceny, pierwszej ludowej artystce Ukrainy, jednej z najjaśniejszych aktorek dramatycznych końca XIX – początku XX wieku – Marii Zańkowieckiej. Współcześni uważali, że jej potężny talent przyniósłby zaszczyt najlepszej europejskiej scenie. Proponowano jej pracę w teatrach cesarskich i prywatnych Petersburga oraz Moskwy, ale aktorka pozostawała wierna rodzimej ukraińskiej scenie. Obrońcy Festiwalu „Maria”. Eduard Owczarenko. Zdjęcia autora. „Dzisiaj otwieramy nasz jubileuszowy festiwal „Maria” w Narodowym Teatrze imienia Iwana Franki. Mówimy o Marii Zańkowieckiej i niejako wyprowadzamy na scenę tych, z którymi pracowała, których kochała. Widzę wielu gości z Ukrainy i Polski. Widzę uczestników z Izraela, Armenii, Białorusi, wielu innych krajów. Wszyscy uczestnicy festiwalu przyjechali do nas na własny koszt, aby mieć możliwość obejrzenia naszych spektakli i zagrania samemu. Będziemy mówić o Natalii Użwij, której w tym roku mija 120 lat, Julii Tkaczenko, której 90-lecie obchodzimy, będziemy mówić o innych wybitnych ukraińskich aktorkach. Dziękuję naszym stałym partnerom – Instytutowi Literatury im. Tarasa Szewczenki NAN Ukrainy, Ogólnoukraińskiemu Towarzystwu „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, fundacji charytatywnej „Nasz dom – Ukraina”, które co roku nam pomagają” – zaznaczyła prezydent festiwalu „Maria”, ludowa artystka Ukrainy Łarysa Kadyrowa. „W przyszłym roku mija 100 lat Teatru im. Iwana Franki. Start jubileuszowym wydarzeniom daje XV festiwal „Maria” – podkreślił dyrektor generalny i dyrektor artystyczny Narodowego Akademickiego Teatru Dramatycznego im. Iwana Franki Mychajło Zacharewycz. „W swoim życiu stworzyłem tylko jeden monospektakl – „Szczurołap”, razem z aktorem Teatru Franki Ołeksandrem Furmanczukiem. Ta inscenizacja brała udział w wielu festiwalach. Wcześniej nie wiedziałem, jak bardzo jest to skomplikowane. Monospektakle i aktorzy, którzy je tworzą, to zupełnie inny świat, inna aktorska kasta. Oni inaczej się komunikują, a zwłaszcza podczas festiwalu, gdzie przedstawiono tak wiele spektakli. Jestem bardzo wdzięczny ludziom, którzy biorą na siebie taką odpowiedzialność” – zaznaczył główny reżyser Narodowego Akademickiego Teatru Dramatycznego im. I. Franki Dmytro Bohomazow. „Niedawno wróciliśmy z Ługańszczyzny, gdzie odbywał się festiwal „Światopogląd”. Tam odbył się „okrągły stół”, na którym poruszano kwestie działalności festiwalowej i gościnnej na wschodzie Ukrainy. Czy to jest potrzebne? Właśnie tego dnia na festiwalu grano spektakl Łarysy Kadyrowej „Nie płaczcie za mną nigdy”. Widzowie płakali. To było święto oczyszczenia, święto sztuki. I to jest najlepsza odpowiedź na pytanie, czy trzeba przeprowadzać festiwale na wschodzie naszego kraju” – podkreśliła przedstawicielka Ministerstwa Kultury Ukrainy Ołena Woronko. Także podczas otwarcia festiwalu odbyła się prezentacja książek „Hanna Borysoglibska” Wałerija Hajdabury, „Stepan Olijnyk. Wybór” (opracowanie Bohdan Suszewski), „Teatr cudów. Miguel de Cervantes” (opracowanie Dmytro Drozdowski i Iryna Batko-Stupka), „Teatr, gdzie łamią się serca”, „Ukraiński dramat. Epizody” Ołeha Werhelisa. A w foyer Sceny Kameralnej imienia Serhija Danczenki zaprezentowano wystawę artystyczną „Oblicze dziecka”, którą przedstawiła „Salon na Dworiańskiej” przy wsparciu Centrum Kulturalno-Biznesowego „Rubanenko i partnerzy” z Charkowa. „Tutaj zebrano obrazy stworzone w ciągu 70 lat. Zobaczycie pionierów, nastolatków lat 90. i współczesne dzieci. Są tu dzieci niepełnosprawne, dzieci, które zajmują się twórczością. Dlaczego postanowiliśmy w tym roku nazwać naszą ekspozycję „Oblicze dziecka”? Ponieważ dziecko dla kobiety jest najważniejsze. Praktycznie każdy spektakl zeszłorocznego festiwalu mówił o dziecku i o matczynej miłości” – zaznaczyła organizatorka wystawy Ludmyła Rubanenko. Na tej wystawie zaprezentowano prace zarówno uznanych mistrzów, jak i młodych artystek Poliny Kuzniecowej, Olhy Piczkurowej, Julii Barko, Hanny Orłowej, Tetiany Senczenko i innych. Także podczas festiwalu demonstrowano wystawy fotografii „Maria” ze zbiorów Muzeum Marii Zańkowieckiej oraz „Frankowianki Hałyna Jabłonska i Łarysa Kadyrowa” ze zbiorów Muzeum Teatru im. Iwana Franki. Uwagę gości festiwalu przyciągnęły zdjęcia z Łarysą Kadyrową „Mój pierwszy występ w wieku 3 lat”, „Wśród członków rodziny”, „Z pierwszą nauczycielką”, „Absolwentka szkoły”, „Z synem Maksymem”, „Pierwszy benefis w Teatrze Zańkowieckiej”, a także zdjęcia, na których jest razem z Bohdanem Stupką, Adą Rohowcewą, Ołehem Jefremowem, Fedorem Stryhunem, Iwanem Draczem i innymi znanymi działaczami kultury. Otworzyli festiwal spektaklem „Dzieci lodu”, którego wykonawczynią, reżyserem i scenarzystką jest Birutė Mar z Litwy. Pani Birutė to znana litewska aktorka, reżyserka, poetka. Pisze wiersze, eseje, sztuki, prozę dla dzieci, wydała sześć książek. Jej wiersze zostały opublikowane w językach rosyjskim, białoruskim, estońskim, szwedzkim, niemieckim, angielskim, polskim. W spektaklu wykorzystano fragmenty z książki poetyckiej D. Grinkevičiūtė „Litwa nad morzem Łaptiewów” oraz książki E. Gudonytė „Pokolenie na Syberii”. Spektakl utkany jest ze wspomnień rodziców B. Mar, Litwinów deportowanych na Syberię w latach 1941–1956. Następnym był spektakl „Margarita i Abulfaz” S. Aleksijewicz w wykonaniu ukraińskiej aktorki Ołeny Dudycz, reżyseria Iryny Kałasznikowej. Aktorka Ołena Dudycz ukończyła Kijowski Instytut Sztuki Teatralnej im. I. Karpenki-Karego. 30 lat przepracowała w Mohylewskim Teatrze Dramatu (Białoruś), na scenie którego zagrała ponad 50 ról. W spektaklu mowa o tragicznym starciu narodów ormiańskiego i azerskiego. Ale miłość może pokonać wszystko, jeśli kocha się naprawdę. A pierwszy dzień festiwalowy zakończył się spektaklem „Z przodu i z tyłu”, którego autorami są S. Niedziwski i M. Nowak. Wykonawcą jest aktor, pedagog i recytator z Polski Mateusz Nowak. W tym spektaklu ukazuje się Polska XVIII wieku przed jej upadkiem. Autorzy wyśmiewają polityków, duchowieństwo, wojskowych, króla za ich pijaństwo, lenistwo, krętactwo, twierdząc, że winne wszystkiemu jest społeczeństwo. Reżyser wraz z aktorem tworzą przerażający świat błaznów, którymi dyryguje główny bohater — król. Centralnym wydarzeniem drugiego dnia festiwalowego stał się spektakl „Juda” na podstawie utworu Łesi Ukrainki. Wykonawcą jest zasłużony artysta Ukrainy Serhij Mychajłowśkyj, inscenizatorem — główny reżyser Chersońskiego Akademickiego Muzyczno-Dramatycznego Teatru im. Mykoły Kulisza Serhij Pawluk. U podstaw fabuły monodramu leży spowiedź Judy, który za 30 srebrników sprzedał swojego nauczyciela — Jezusa Chrystusa. Przez cały spektakl zdrajca Chrystusa ciężko pracuje na kole garncarskim, próbując zrobić czy to talerz, czy dzbanek, ale przeżycia nie pozwalają mu dokończyć swojego dzieła. Koło garncarskie stoi na scenie od pierwszej do ostatniej minuty spektaklu, wywołując mnóstwo skojarzeń. Również drugiego dnia festiwalowego pokazano spektakle „Słodka” M. Matios, wykonawczyni Marta Pohrebny, scenariusz i reżyseria Małgorzaty Paszkier-Wojcieszonek (Polska) oraz „Chiński Maharadża”, wykonawca Peter Čižmár (Słowacja-Wielka Brytania). Lecz najbardziej teatralni widzowie czekali na jubileuszowy wieczór ludowej artystki Ukrainy, laureatki Nagrody Szewczenkowskiej Łarysy Kadyrowej, podczas którego przedstawiła ona jedną ze swoich najlepszych prac teatralnych „Nie płaczcie za mną nigdy” M. Matios. Reżyseria i scenografia Serhija Pawluka. Było również wielu chętnych do obejrzenia spektaklu „Wściekła gołębica” T. Iwaszczenko w wykonaniu aktorki Dnieprzańskiego Muzyczno-Dramatycznego Teatru im. T. Szewczenki oraz Dnieprzańskiego Miejskiego Teatru Telewizyjnego Switłany Suszko i aktorki Dnieprzańskiego Miejskiego Teatru Telewizyjnego Olhy Tychonenko, reżyser zasłużona artystka Ukrainy Ludmyła Kołosowycz. „Wściekła gołębica” — to historia życia i twórczości malarki Fridy Kahlo. S. Suszko wykonuje rolę Fridy, a O. Tychonenko — jej duszę, los i fatum. Razem aktorki tworzą obraz ukrzyżowania artysty na krzyżu własnego talentu. Oprócz tego do udziału w festiwalu zaproszono Yanati Souardi z Algierii (spektakl „Mary” Boussahela Houari Hichema), Ludmyłę Woroninę z Ukrainy („Skrzydlate historie” na podstawie W. Szekspira, A. Czechowa, A. Puszkina), Tetianę Chazanowską z Polski („Ładnie żyć” S. Kinsella), Ninę Semenenko z Ukrainy („Ściana” J. Szczerbaka), Marię Vidal z Hiszpanii („Krwawe gody” F. G. Lorki), Norę Badalyan z Armenii („Lady Makbet” W. Szekspira), Natalię Bryżań z Ukrainy („Stary wiatrak” H. Ch. Andersena), Halinę Dziagilewą z Białorusi („Matka” Karela Čapka) oraz Mateusza Deskiewicza z Polski („Być jak Charlie Chaplin” P. Wysomirskiego). Podczas festiwalu odbyły się konferencja naukowo-artystyczna „Magia aktorstwa. Dialog kultur”, którą przeprowadzili Dmytro Drozdowśkyj i Łarysa Kadyrowa, oraz wystawa „Festiwal. Ludzie. Spektakle. Fotografie Marka Sendeka”. A zakończyło się forum teatralne okrągłym stołem „Polilog działaczy kultury teatralnej”.

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 16Originalseite ↗

«Nie płaczcie za mną nigdy» Jubileuszowy wieczór-benefis Łarysy Kadyrowej

Dmytro DROZDOWSKYJ 7 października narodowa artystka Ukrainy Łarysa Kadyrowa, która 10 września obchodziła swój jubileusz, na scenie Narodowego Teatru Dramatycznego imienia Iwana Franki w ramach festiwalu „Maria” przedstawiła widzom swój jubileuszowy wieczór w formie spektaklu „Nie płaczcie za mną nigdy” według utworu Marii Matios. „Nie płaczcie za mną nigdy” — to spektakl o filozofii życia, w którym śmierć jawi się jako niemal najważniejszy jego element. Śmierć jako pora roku, jako jeden z cykli życia, który trzeba zaakceptować. Łarysa Kadyrowa po mistrzowsku oddała żywotność huculskiego światopoglądu, w którym ironia wobec siebie zwycięża tęsknotę i strach przed spotkaniem z nieznanym. A śmierć rzeczywiście może być nagła: ktoś przygotowuje się do niej, zamawia trumny, a nagle śmierć przychodzi do kogoś innego. „Nie płaczcie za mną nigdy” — to spektakl, który afirmue życie w jego naturalnych przejawach. Zło na świecie bierze się z ludzkich języków, a językami kieruje diabeł. Kiedy boli — milcz, kiedy jest źle — milcz, przetraw w sobie ból, tylko nie czyń szkody innym. Justyna, mądra i wolna wewnętrznie karpacka Sybilla, w którą wcieliła się Ł. Kadyrowa, cały czas żartuje i ironizuje, śmieje się z siebie, choć w jej życiu również było niemało bólu. Mimochodem bohaterka wspomina o głodzie z 1946 roku, za którym kryje się patrzenie w oczy śmierci. Kobieta, która wydaje się widzowi bezgrzeszną i bogobojną, nagle wspomina, że trzykrotnie rodziła martwe dzieci. Temat grzeszności człowieka w inscenizacji pozbawiony jest potępienia i wyrzutów. Sumienie każdego — oto sędzia. Człowiek jest grzeszny, bo taki jest od stworzenia świata. A ból, tęsknota, grzechy — to, jak mówi M. Matios, części kardiogramu życia. Aby wznieść się w górę, czasem trzeba upaść. Bóg nie daje człowiekowi tylko wyżyn i w tym tkwi prawo życia, kiedy w rezultacie oporu, poprzez pokonywanie przeszkód człowiek wywyższa się także nad śmiercią. Śmieje się i żyje dalej. Mówiąc o innych, Justyna nigdy nie mówi źle o ludziach, przeciwnie, pragnie pokazać, że i w życiu, i w śmierci (jak jej zmarły mąż) byli oni ludźmi jasnymi, w trumnie jej Petro był podobny do aniołka. Ł. Kadyrowa po mistrzowsku oddała zachodnioukraińską gwarę i myślenie człowieka, który postrzega śmierć jako część życia. Do śmierci trzeba starannie się przygotowywać, nie lekceważąc tej części życia. We wsi Justyny umierają młodzi i starzy, artyści i robotnicy… Śmierć — to dana, której nie da się pokonać. Jednak można ją przekształcić w to, co będzie dawać siłę. To, co nie zabija, czyni nas silniejszymi. I rzeczywiście, od pierwszych kwestii spektaklu rozumiesz, jak żywotny jest naród ukraiński, jeśli potrafi tak śmiać się z siebie i ze śmierci, ile energii zawarto w ukraińskiej mentalności, która pragnie nie wpuszczać w siebie tęsknoty i smutku, a żyć z uśmiechem, radując się ze świata i z siebie. Jak starannie Justyna wyjmuje z przygotowanej dla siebie trumny wszystkie atrybuty procesji pogrzebowej, dodając do tego dowcipy o tym, że po wypłakaniu się ludzi trzeba nakarmić. Tylko wódki nie trzeba, bo od wódki są wszystkie nieszczęścia na planecie. Spektakl daje możliwość zastanowienia się nad tym, z czego składa się prawdziwe życie. Justyna, która przez cały spektakl coś robi, dowodzi, że ludzkie szczęście tkwi w prostych, małych rzeczach. I aby pokochać świat, trzeba nauczyć się pokochać siebie. Justyna rzeczywiście kocha siebie w pozytywnym znaczeniu. Nie chce kłaść się do małej trumny, bo na tamtym świecie kości będą ją boleć. Tak samo chciała, żeby jej Petro miał ładną trumnę, bo inaczej musiałby podginać kolana i zwijać się, a to niewygodnie na tamtym świecie. Huculska mentalność polega na skłonności człowieka do śmiania się ze śmierci i, odpowiednio, pokonywania śmierci humorem. „Gdybym ciągle coś robiła, to żyłabym wiecznie” — mówi Justyna na początku spektaklu. Moment ciągłego robienia czegoś rękami (wyjmowanie ubrań, rozwieszanie ich, przymawianie) — to pierwowzór modelu tworzenia świata, do którego zdolny jest każdy człowiek. Justyna cały czas tworzy wokół siebie mikrokosmos, w którym jest Bóg. I w tej zdolności do pracy rękami, do wykonywania małych spraw kryje się sekret zwycięstwa nad śmiercią. W pracy człowiek jest szczęśliwy i zdolny śmiać się z siebie, żartować z innych po dobroci, a także postrzegać śmierć jako część tego kosmosu, który Justyna tworzy swoją codzienną pracą. Maria Matios jest mistrzynią w obrazowaniu psychicznego świata ukraińskiego człowieka. Przestrzeń jej utworów literackich — to świat prostych ludzi, którzy mają miłość do Boga i przyrody. Justyna opowiada o współmieszkańcach wsi: ktoś z nich cudownie gra na instrumencie muzycznym, ktoś pości, przestrzegając wszystkich religijnych tradycji i oddając Bogu wolny czas w niedzielę. Mimochodem przypominasz sobie Omelka Kajdasza, który pościł gorliwie, jednak mimo to zmarł nagłą śmiercią. I jak tu nie zgodzić się, że wszystkie nieszczęścia biorą się z wódki. Albo z tego, że człowiek traci głęboką więź z Bogiem i zamienia wiarę w element bezmyślnego kultu. Nie płaczcie za mną, nie smućcie się — mówi główna bohaterka. Życie dano człowiekowi po to, aby przeżyć je, nie czyniąc zła. Bądźmy razem! PRENUMERATA—2018 PRENUMERATA—2018 Obecnie trwa prenumerata na 2018 rok Obecnie trwa prenumerata na 2018 rok

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 16Originalseite ↗

ZAPOWIEDŹ

Redaktor naczelna Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Natala SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks)

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 16Originalseite ↗

Katalogiem wydawnictw Ukrainy „Prasa pocztą”. Katalogiem wydawnictw Ukrainy „Prasa pocztą”. Nasz kod pocztowy — 30617.

Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji odniesienie do „Słowa Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617. Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK. Dział kultury Eduard OWCHARENKO. Dział korekty Tetiana SZCZERBAK, Iryna STELMACH. Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK, Wołodymyr ŻYHUN. Redaktor internetowy 279-39-55. Redaktor dyżurny Eduard OWCHARENKO. Księgowość 279-41-46. Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001. E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Wydrukowano w spółce z o.o. „Mega-Polihraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 12/14. Nakład ogólny w październiku — 12 700

Maschinelle Übersetzung

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn