W JĘZYKU OJCZYSTYM ŚPIEWA DUSZA Czerkaskie obwodowe zjednoczenie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki wspólnie z obwodowym oddziałem Ukraińskiego Funduszu Kultury (przewodniczący Anatolij Wołoszyn) z okazji Dnia ukraińskiego piśmiennictwa i języka w szkołach, uczelniach wyższych, bibliotekach miejskich zorganizowały i przeprowadziły rozmowy o języku ukraińskim, konkursy recytatorskie, uroczysty wiec pod pomnikiem Tarasa Szewczenki, tradycyjne uroczystości „Nasza mowa — słowicza, nasza pieśń — śpiew duszy”. Wystąpili zwycięzcy konkursu recytatorskiego poezji klasycznej i współczesnej. Honorowi goście wydarzeń — przewodniczący obwodowej organizacji Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy Hryhorij Biłous, pisarze, artyści, dziennikarze. Ołena FESZCZENKO, przewodnicząca Czerkaskiego obwodowego zjednoczenia „Proświty” Zdjęcie Olesia Dmytrenki Zdjęcie Olesia Dmytrenki Zdjęcie Olesia Dmytrenki Zdjęcie Olesia Dmytrenki OTWARTO KONKURS im. PETRA JACYKA Dzisiaj na centralnym placu Dniepru, który do tej pory nazywają imieniem Lenina, odbyła się masowa akcja z okazji Dnia ukraińskiego piśmiennictwa i języka. Jest to wydarzenie bezpartyjne, w którym najaktywniejszy udział wzięli proświcianie. Wzywaliśmy wszystkich nieobojętnych do wyrażenia protestu przeciwko wprowadzeniu ustawy o językach, zainicjowanej przez liderów frakcji Partii Regionów, komunistów i lytwynowców, która nie pozostawia miejsca na tej ziemi dla języka ukraińskiego. Taką akcję przeprowadzamy już po raz drugi. Na Dniepr zwrócona jest obecnie szczególna uwaga, ponieważ dzisiaj w Pałacu Studentów otworzył się konkurs języka ukraińskiego imienia Petra Jacyka. Aktywny udział bierze w nim także nasza „Proświta”. Serhij DOWHAL, przewodniczący Dniepropetrowskiego obwodowego zjednoczenia „Proświty” CO CZYTAJĄ MŁODZI DONIECZANIE W jedynej obwodowej ukraińskojęzycznej gazecie „Donecczyna” wspólnie z obwodową organizacją Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy na czele ze Stanisławem Żukowskim zebrano uczniów w celu podsumowania konkursu „Moja ulubiona ukraińska książka”. Jak przekonali się uczestnicy tego spotkania, zainteresowanie książką wśród dzieci i młodzieży nie wygasa. Uczniowie, którzy przyjechali z różnych zakątków obwodu donieckiego, z entuzjazmem opowiadali o utworach Panasa Myrnego, Olesia Honczara, Hryćka Bojki i innych mistrzów pióra. Ale chyba najwięcej sympatii zebrał Wsewołod Nestajko i jego „Toreadorzy z Wasiukiwki”. Tego samego dnia z inicjatywy Marii Olijnyk odbył się okrągły stół na temat ukraińskich realiów językowych w Doniecku. Ihor ZOC, redaktor naczelny obwodowej gazety „Donecczyna”, członek zarządu donieckiej „Proświty”
Maschinelle Übersetzung
„Konflikty językowe: sztuczne czy realne” (ekspert Narodowego Instytutu Problemów Bezpieczeństwa Międzynarodowego przy Radzie Bezpieczeństwa Narodowego i Obrony Ukrainy, doktor nauk filologicznych Hałyna Jaworska). Komunikacyjny konflikt językowy powstaje na podstawie faktu istnienia różnych języków. Mechanizm tego konfliktu opisano w Księdze Sędziów, 12 (ludzie Gileadu, aby rozpoznać wrogów-Efraimitów, zmuszali ich do wypowiedzenia słowa „szibbolet”, a ci wymawiali „sibbolet”, bo nie umieli inaczej. „Chwytali go więc i ścinali przy brodach jordańskich. W owym czasie padło z Efraima czterdzieści dwa tysiące”). W znanych konfliktach językowych z reguły wymienione są wszystkie trzy składniki: polityczny (walka i władcza dominacja wspólnoty), komunikacyjny oraz symboliczny (związany z tożsamościami). Kwestia językowa na Ukrainie stała się jednym z kluczowych elementów walki politycznej już od pierwszych lat niepodległości Ukrainy. Przez cały okres istnienia współczesnego państwa ukraińskiego większość sił politycznych próbuje rozgrywać „kartę językową”. Rozgrywanie odbywa się w jednym kierunku — politycy apelują do interesów rosyjskojęzycznej ludności, co nie jest przypadkowe. Istnieją tu dwie przyczyny takiego stanu rzeczy: 1) osobliwości sytuacji językowej na Ukrainie — obecność asymetrycznego bilingwizmu (ci, którzy mówią po ukraińsku, władają też rosyjskim, a nie odwrotnie); 2) niewystarczająca efektywność oficjalnej polityki językowej, która ignorowała realia sytuacji językowej na Ukrainie, próbując w szczególności obejść fakt istnienia na Ukrainie bilingwizmu i wielojęzyczności. Kwestia statusu i funkcjonowania języków regionalnych i mniejszościowych nie została uregulowana, co wywołało odpowiednią reakcję (w szczególności projekt ustawy Jefremowa—Hryneweckiego—Symonenki). Konfliktogenny potencjał problemu językowego na Ukrainie jest wysoki. Potwierdzają to w szczególności materiały polemiki językowej, która regularnie zawiera nieparlamentarne wypowiedzi i ledwo skrywane groźby w stronę przeciwników. Nie można ignorować także licznych forów internetowych, na których omawiana jest kwestia językowa. Trudno byłoby znaleźć inny temat, który wywołuje tyle otwarcie ksenofobicznych wypowiedzi i wezwań skierowanych do przemocy przeciwko przedstawicielom innych wspólnot etnicznych i językowych. Uznanie tego wszystkiego jedynie za przejawy nietolerancji marginesu byłoby zbyt krótkowzroczne. Stanowisko w polemice językowej, a nawet wybór języka komunikacji w tej zaostrzonej sytuacji stają się znakiem podziału na „swoich” i „obcych”. Jedną z ogólnych tez towarzyszących dyskusji językowej jest teza o sztuczności kwestii językowej. Według danych poszczególnych sondaży dziennikarze odmawiają uznania istnienia problemu językowego, jednocześnie uważając, że niesie on w sobie zagrożenie dla Ukrainy. Wymowny jest stosunek do problemu językowego jako do fantomu — wystarczy przestać zwracać na niego uwagę i przestać o nim mówić, a problem sam zniknie. Nowe projekty ustaw o języku, proponowane w ciągu ostatnich lat, mają na celu przezwyciężenie niezgodności między „Ustawą o językach” w USRR z 1989 roku a nową rzeczywistością społeczno-polityczną i językową. Największy rozgłos zyskał niedawny projekt Jefremowa—Hryneweckiego—Symonenki. Głównymi wadami tego projektu są: 1) brak zapewnienia praw językowych dla przedstawicieli wszystkich grup językowych (oprócz rosyjskiej), włącznie z prawami obywateli ukraińskojęzycznych i przedstawicieli innych wspólnot językowych; 2) przewidziano używanie języka rosyjskiego w sferach oficjalnych, edukacji itp. na całym terytorium Ukrainy wbrew regionalnemu statusowi języka rosyjskiego; 3) projekt ustawy radykalnie zmienia zasady edukacji językowej, które ukształtowały się w ciągu ostatnich 20 lat, zamiast elastycznie skorygować te zasady tam, gdzie jest potrzeba; 4) wbrew zasadom Europejskiej karty języków regionalnych lub mniejszościowych, projekt zawęża sferę funkcjonowania języka państwowego; „W Ukrainie” czy „na Ukrainie” — jak należy mówić? A tak, jak i żyć — jeśli w pełnowartościowym państwie — to „w Ukrainie”, jeśli na terytorium (czytaj — cudzego państwa) — to „na Ukrainie”. Dzisiaj mamy jeszcze wybór. Jutro może go już nie być. Wszak, jeśli wierzyć ostatnim badaniom socjologicznym, ponad 54% ukraińskich obywateli uważa, że kwestia językowa „nie istnieje”. Tymczasem na tle tak godnej zdziwienia beztroski ingerencja sąsiedniego kraju w sprawy wewnętrzne Ukrainy staje się decydująca. 5) projekt całkowicie odrzuca regulację używania języków w sferze reklamy, prywatnej przedsiębiorczości itd., co nie odpowiada międzynarodowej praktyce; 6) projekt nie daje gwarancji wsparcia innym językom regionalnym i mniejszościowym na Ukrainie, oprócz rosyjskiego. W szczególności zagrożone języki, takie jak krymczacki i karaimski, nie zostały wspomniane nawet w ogólnym wykazie języków; 7) projekt nie przewiduje żadnych instrumentów finansowego zabezpieczenia wdrożenia nowej polityki językowej, co musi być bardzo kosztowne (przygotowanie specjalistów, koszt reformy w sferze edukacji itp.). W przypadku przyjęcia projektu ustawy wzrasta zagrożenie dalszego wypierania języków regionalnych i mniejszościowych. Zamiast wspierania różnorodności językowej wspierana jest unifikacja językowa. Zadeklarowane w projekcie cele są akceptowalne, jednak treść i kierunek zaproponowanej polityki językowej nie odpowiadają ogłoszonym celom. Projekt może wywołać opór społeczny ze względu na swoją faktyczną orientację na zapewnienie praw jedynie obywatelom rosyjskojęzycznym. Zamiast ogólnego wniosku przytoczę słowa Mychajłyny Hruszko: „Kwestia językowa jest jedną z najbardziej bolesnych — na to trzeba patrzeć trzeźwo, szeroko otwartymi oczami, otwarcie mówiąc o błędnych wyobrażeniach i stereotypach i nie próbując lekceważyć „wymyśleń” i „sztucznie rozdmuchiwanych pożarów”. Wszak ogień od uderzenia pioruna i ogień od niedopałka jednakowo są w stanie zniszczyć las”.
„Dynamika zmian językowych w postsowieckim Kijowie” (profesor katedry języka ukraińskiego Narodowego Uniwersytetu „Akademia Kijowsko-Mohylańska”, doktor nauk filologicznych Łarysa MASENKO). Badanie procesów zachodzących w życiu językowo-kulturowym stolicy stanowi szczególne zainteresowanie, ponieważ określają one przyszły wektor rozwoju sytuacji językowej w całym kraju. Niestety, przez lata niepodległości szczegółowe badania socjolingwistyczne Kijowa udało się przeprowadzić tylko raz — w 2000 roku dzięki inicjatywie Hanny Zalizniak, która wówczas kierowała Centrum Badań Socjologicznych „Opinia Publiczna” Naukowo-Badawczego Instytutu Problemów Społeczno-Ekonomicznych Kijowa. Jednak dynamikę zmian w sytuacji językowej Kijowa można prześledzić na podstawie niektórych ogólnoukraińskich badań. Ważne dane statystyczne zawiera na przykład monografia charkowskiego etnografa Wołodymyra Skliara „Procesy etnojęzykowe w przestrzeni ukraińskiej: 1989—2001” (Charków, 2009), w której przeprowadzono według wielu parametrów analizę porównawczą wyników spisów powszechnych z 1989 i 2001 roku. Wspomniane badanie potwierdza, że w ciągu tych lat stosunek dwóch grup ludności — ukraińskojęzycznej i rosyjskojęzycznej — według wskaźnika „język ojczysty” uległ największym zmianom właśnie w stolicy. Liczba kijowian, którzy uważają język ukraiński za ojczysty, wzrosła w 2001 roku w porównaniu z 1989 rokiem o prawie 25% (24,9%). Jednocześnie liczba tych, którzy uważali język rosyjski za ojczysty, spadła w stolicy o 38,6%. Ciekawe dane dotyczące sytuacji językowej Kijowa przytacza również socjolog Iryna PrybytKowa w analizie podsumowującej (2001 r.) badania Instytutu Socjologii Narodowej Akademii Nauk Ukrainy. Wiadomo, że najbardziej zrusyfikowane na Ukrainie są duże miasta, ale, jak zaznacza I. PrybytKowa, kijowianie wykazują znaczne różnice w identyfikacji narodowo-językowej w porównaniu z mieszkańcami innych miast. Tutaj obserwuje się znacznie wyższy niż średnio w dużych miastach odsetek osób, które uznają język ukraiński za ojczysty (62,2%). Chociaż pod względem „języka komunikacji w rodzinie” wskaźnik komunikacji ukraińskojęzycznej zbliża się do średniej statystycznej dla dużych miast (15,6%), to wskaźnik komunikacji rosyjskojęzycznej w rodzinie jest znacznie niższy od średniej statystycznej (30,0%), natomiast dwukrotnie w porównaniu z innymi miastami rośnie grupa osób dwujęzycznych. Ogólnie w Kijowie, jak zaznacza I. PrybytKowa, bilingwizm w komunikacji rodzinnej jest najbardziej rozpowszechniony: tutaj używa się obu języków 2,2 raza częściej niż w dużych miastach i 1,8 raza częściej niż w małych. Należy powiedzieć, że wskaźniki naszego z Hanną Zalizniak badania, które dotyczyły odpowiedzi kijowian na pytanie o język codziennej komunikacji, zbiegły się z przytoczonymi przez I. PrybytKową wskaźnikami dotyczącymi języka komunikacji rodzinnej tylko w części dotyczącej używania języka ukraińskiego (14,8%). Jeśli chodzi o stosunek używania języka rosyjskiego do używania obu języków w równym stopniu, to wynosił on odpowiednio 52,5% do 32,0%. Świadczy to o tym, że w komunikacji rodzinnej kijowian, według danych z 2001 r., bilingwizm był bardziej rozpowszechniony niż w komunikacji poza rodziną, gdzie przeważa język rosyjski. Jednak sondaż przeprowadzony przez Centrum Badań Socjologicznych pod kierownictwem H. Zalizniak w 2004 roku wykazał tendencję do wzrostu liczby bilingwów według wskaźnika „język codziennej komunikacji”: liczba tych, którzy w codziennym życiu używają na zmianę języka ukraińskiego i rosyjskiego, wzrosła w porównaniu z 2000 rokiem o 10% — z 32% do 42%. Ilościowy wzrost osób dwujęzycznych w Kijowie kosztem zmniejszenia przeważającego używania języka rosyjskiego potwierdził początek procesu przesunięcia językowego — przejścia od komunikacji rosyjskojęzycznej do ukraińskojęzycznej. Zmiany te potwierdzała również szereg innych wskaźników badania z 2000 roku. Na przykład 70% kijowian uważało za konieczną dobrą znajomość języka ukraińskiego, podczas gdy za koniecznością dobrej znajomości rosyjskiego opowiedziało się znacznie mniej mieszkańców stolicy (42%). Ale ten pozytywny wektor rozwoju sytuacji językowej w stolicy, jak i na Ukrainie w całości, musiał być wspierany przez państwową politykę językową. I jeśli dwaj pierwsi prezydenci — L. Krawczuk i L. Kuczma jako byli radzieccy funkcjonariusze, najwyraźniej nie przywiązywali wagi do tego zadania, to od W. Juszczenki, którego do władzy doprowadził potężny ogólnoukraiński ruch na rzecz wolności narodowej i społecznej, całe świadome ukraiństwo oczekiwało polityki ochrony interesów narodowych, co w sferze językowej zakładało stworzenie specjalnego organu, wyposażonego w funkcje kontroli nad wykonywaniem ustawodawstwa językowego, w szczególności wykonywaniem 10. artykułu Konstytucji Ukrainy, a także kształtowanie narodowej przestrzeni informacyjno-kulturowej, ochronę jej przed rosyjską ekspansją, wspieranie kultury ukraińskiej itp. Przecież podczas pomarańczowej rewolucji naród ukraiński wykazał swoją siłę i solidarność, zdolność do przełamania inercji ery radzieckiej, która nie pozwala krajowi ruszyć do przodu. Na nasze nieszczęście, godna zdziwienia bezradność W. Juszczenki na wysokim stanowisku, powierzonym mu przez ukraińską wspólnotę, doprowadziła do obecnej utraty osiągnięć pomarańczowej rewolucji i dojścia do władzy tej antyukraińskiej mniejszości, przeciwko której powstał Majdan jesienią 2004 roku. Obecne kierownictwo chce zawrócić kraj do radzieckiej przeszłości. Ale raczej
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
...uda mu się na długo spowolnić bieg historii. Czas imperiów minął. Ukraińcy są powołani do tego, by na kierunku wschodnim kontynuować środkowoeuropejski proces umacniania państw narodowych i przywracania ich do kręgu wolnych narodów Europy.
Sytuacja językowa na Ukrainie w epoce niepodległości: ciągłość i nowatorstwo (kierownik Katedry Języka Ukraińskiego Połtawskiego Państwowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. Włodzimierza Korolenki, doktor nauk filologicznych, profesor Mykoła STEPANENKO). Nikogo nie trzeba przekonywać, że sercem każdego narodu jest język. Jeśli nie będzie języka ojczystego, naród rozproszy się wśród silniejszych etnosów, które szanują swój język, pielęgnują go i strzegą. Narody-uciskacze przede wszystkim starały się odebrać uciskanym narodom język, zasiać wśród nich niezgodę religijną; jeśli im się to udawało, wróg łatwo opanowywał zdobycz, wykrwawiał ją duchowo, a potem już i fizycznie, na długie lata. Utrata mechanizmów obrony etnicznej kosztuje niewymiernie drogo. Wiadomo, że najlepszym lekarzem na wszystkie choroby — na renegactwo, janczarstwo, odstępstwo — jest czas. Do odrodzenia narodowej tożsamości, powrotu do swojej praojczyzny potrzebne są nie lata, nawet nie dziesięciolecia, lecz wieki. Taka jest już dialektyka ludzkiego bytu, taka jest już straszna cena utraty związku z własnym rodem. Szczególnie ciężkie dla społeczeństwa jest to, gdy między rodzicami a dziećmi pojawia się niezrozumienie, gdy znajdują się na różnych duchowych kontynentach, wyznają różne zasady narodowe, inaczej cenią swoją przeszłość, mają odmienne wyobrażenie o teraźniejszości i przyszłości swoich potomków. Wszystko to jest znane narodowi ukraińskiemu z tego powodu, że umierał, jak powiedziała Lina Kostenko, nie na zawały, lecz od tego, że odbierano mu język ojczysty, pędzono go, już słabego, bezradnego, do polskich, rosyjskich, niemieckich i innych etnospołeczeństw. Jednak nie stało się tak, jak sądzono — język ukraiński, doznając nieznośnej zniewagi, nie utracił swoich samobytnych cech, nie uległ gwałtownemu procesowi asymilacyjnemu. Chciałoby się wierzyć, że nie na próżno pod koniec minionego stulecia Ukrainie dane było szczęście utwierdzenia swojej samodzielności, niepodległości, soborności. Jak i w inne czasy ukraińskiego odrodzenia, pod koniec lat 80. XX wieku zaczęliśmy swoje samookreślenie od języka, który nie zginął mimo wszelkich starań wrogów, by go zniszczyć i uczynić z Ukraińców chochołów. Naszym najcenniejszym osiągnięciem na drodze do narodowego samorealizowania się jest uchwalenie ustawy o języku. Ten dokument można do zapamiętania ganić lub chwalić, lecz jedno jest jasne — jego rola jest niezaprzeczalna. Nie zbędne jest przypomnienie podstawowych strategicznych postanowień ustawy: językiem państwowym na Ukrainie jest język ukraiński; językiem międzynarodowego porozumiewania się jest ukraiński, rosyjski i inne; Ukraina zapewnia wolny rozwój języków mniejszości narodowych w miejscach ich zwartego zamieszkania; język ukraiński jest gwarantem państwowości, soborności i samodzielności. Ostatniego postanowienia, które czytelne jest między wierszami, nie znajdziemy w konstytucjach innych krajów, ponieważ językom, które pełnią w nich rolę państwową, nic nie zagraża, są chronione na najniższym i najwyższym poziomie. Pod względem leksykalnym język ukraiński jest jednym z najbogatszych na świecie, zdolnym obsłużyć się bez dodatkowych inwestycji, a mimo to nie otrzymał należytej ochrony konstytucyjnej na Ukrainie. Artykuł 10 ustawy łamią wszyscy — od prawodawców po obywateli, których nazywamy po prostu przeciętnymi. Chociaż i jedni, i drudzy powinni być praworządni. Ci, którzy uważają się za architektów demokracji, a w rzeczywistości wolą reanimować dwujęzyczność, panującą w niedawnym imperium, powinni pamiętać orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego Ukrainy z 14 grudnia 1999 roku o stosowaniu języka państwowego na Ukrainie. A to orzeczenie jest dobrze sformułowane i nie budzi rozbieżności, nie pobudza do nowych czarnosecinnych, szowinistycznych wystąpień separatystycznego typu. Od stuleci zwolennicy rosyjsko-ukraińskiej dwujęzyczności szukali i obecnie szukają nowych dróg rusyfikacji, ich działania przybierają cyniczny, brutalny charakter, aż po zamach na suwerenność państwową Ukrainy. Trzeba powiedzieć słowo o konkretnych sprawach wprowadzania języka ukraińskiego we wszystkie sfery narodowego bytu. Zacznijmy od oświaty, ponieważ ona, jak papierek lakmusowy, przewiduje to, co czeka nas w niedalekiej przyszłości. Jaka będzie Ukraina, jaki będzie stan ukraińskiej duszy za ćwierć wieku. W wieloetnicznym państwie, jakim jest Ukraina, placówki oświatowe z językiem ukraińskim i rosyjskim w żaden sposób nie są proporcjonalne. Dominują, jak należało się spodziewać, te drugie. W wyższych uczelniach nie przestrzega się reżimu językowego. Nauczanie w języku ukraińskim traktuje się jako zamach na prawa obywateli rosyjskojęzycznych. Nikt nigdy nie odbierał prawa do porozumiewania się w języku ukraińskim. Przeanalizujmy jednak sytuację językową w oświacie z perspektywy regionalnej. Weźmy dla przykładu Połtawszczyznę, którą kiedyś Lesia Ukrainka nazwała „najukraińskszą Ukrainą”. Przestrzeń oświatowa na Połtawszczyźnie rzekomo także jest ukraińskojęzyczna, jednak język ukraiński nie brzmi w pełni. Tu jest postrzegany jako egzotyka. Ci, którzy posługują się nie suržykiem, lecz wariantem literackim, są odbierani nie jako zwykli rodacy, lecz jako nauczyciele języka ojczystego albo zachodniacy, dla kogoś — banderowcy. Natomiast żywy suržyk zaraża swoimi bakteriami nawet peryferyjną ludność wiejską, która nigdy nie była poza stichią języka ojczystego. Wyjść z sytuacji jest wiele, lecz czy wszystkie zostaną zrealizowane. Proces wyzdrowienia trzeba zacząć od oświaty, dbać przede wszystkim o ukraińskojęzyczny reżim w szkole, dążyć do tego, by język literacki brzmiał nie tylko na poziomie oficjalnym, lecz także w codziennym porozumiewaniu się, aby pedagodzy pamiętali, że dobra znajomość języka ojczystego jest niemal najważniejszym atrybutem fachowej sprawności. Paradoks polega też na tym, że połtawianie hucznie ogłosili swój kraj kolebką duchowości i całkiem zapomnieli, że cechą duchowości jest wysoka kultura mowy. A warto byłoby przypomnieć słowa O. Dowżenki, który powiedział, że język ukraiński to genialna biografia narodu ukraińskiego.
Problem dwujęzyczności wczoraj i dziś (kierownik Katedry Języka Ukraińskiego Uniwersytetu Narodowego im. W. N. Karazina w Charkowie, doktor nauk filologicznych, profesor Wołodymyr KALASZNYK). Problem dwujęzyczności, czyli bilingwizmu, nie jest dla Ukrainy ani dla jej poszczególnych terytoriów nowy. Wielowiekowa bezpaństwowość i wejście ziem ukraińskich w skład sąsiednich krajów, przede wszystkim imperiów średniowiecznych i późniejszych czasów, łącznie z Związkiem Radzieckim, zmuszały Ukraińców do posługiwania się w życiu publicznym przeważnie nie językiem ojczystym, lecz obcymi. Szczególnie długotrwały (który nie ustaje do dziś) i niebezpieczny w swych skutkach jest proces rusyfikacji Ukraińców, zwłaszcza pod zwodniczymi hasłami harmonijnego bilingwizmu. Ponieważ właśnie ukraińsko-rosyjska dwujęzyczność w jej obecnym wypaczeniu i dzisiejszym zupolitycznieniu nie tylko nie rozwiązuje problemu pełnowartościowego funkcjonowania języka ukraińskiego jako państwowego zgodnie z Konstytucją Ukrainy i obowiązującym ustawodawstwem językowym, lecz także wywołuje konfrontację w społeczeństwie, która zagraża istnieniu samego państwa, pojawia się potrzeba odwołania się do naukowych poglądów na ten problem wybitnych rodzimych językoznawców, największych autorytetów w zakresie socjolingwistyki. Ważne uogólnienia i wyważone oceny dotyczące przyczyn, charakteru i rzeczywistych lub możliwych skutków jednoczesnego funkcjonowania w społeczeństwie ukraińskim języka etnicznego (narodowego) i rosyjskiego znajdujemy przede wszystkim w pracach przedstawicieli Charkowskiej Szkoły Filologicznej. Założyciel tej szkoły, powszechnie uznanej przez świat naukowy, sławny myśliciel-humanista Aleksander Potebnia, gruntownie badając strukturę i historyczny rozwój języka, wiele uwagi poświęcał również socjolingwistycznemu aspektowi związku języka z określoną wspólnotą społeczną, ze środowiskiem, w którym funkcjonuje. Szczególnie ostro Potebnia potępiał narzucanie dzieciom obcego języka, ponieważ jest to nie do pokonania przeszkoda na drodze kształtowania całościowego światopoglądu. Gromadzenie sił duchowych dziecka i rozwój intelektualny osobowości są możliwe, jego zdaniem, przede wszystkim na gruncie języka ojczystego. Nauka obcych języków powinna wynikać z potrzeby komunikacji międzynarodowej i należy ją prowadzić pod warunkiem należytego opanowania języka ojczystego. Myśli Potebni dotyczące rozdwojenia kręgu myśli u dziecka dwujęzycznego podzielał Ł. Bułahowski. Solidaryzował się on ze swym poprzednikiem w twierdzeniu o niepożądanym, a nawet szkodliwym wczesnym bilingwizmie w edukacji szkolnej. To samo można powiedzieć o analizie teorii Potebni o związku języka ze środowiskiem społecznym w ogóle i koncepcji dwujęzyczności w szczególności w pracach najwybitniejszego filologa XX wieku Jurija Szewelowa, który dorobek naukowy Potebni ocenił jako wkład światowego formatu w ogólną i słowiańską lingwistykę. Pewne sprzeczności w socjolingwistycznych poglądach genialnego językoznawcy-filozofa, przede wszystkim w ocenie dwujęzyczności, były dla Szewelowa całkowicie zrozumiałe: spowodowane były patriotycznymi dążeniami uczonego. Nie mniej wartościowe są rozważania Ju. Szewelowa o ukraińsko-rosyjskiej dwujęzyczności już w innym czasie, kilkadziesiąt lat po okresie opisanym przez Potebnię. „Dobrze wiadomo, — pisał Ju. Szewelow, — że dwujęzyczność zawsze może przejść w jednojęzyczność i teoretycznie w każdym pojedynczym przypadku może skłonić się ku dowolnemu z dwóch języków”. Wraz z uzyskaniem przez Ukrainę niepodległości na początku lat 90. XX wieku i nieco późniejszym konstytucyjnym zagwarantowaniem językowi ukraińskiemu statusu państwowego rozpoczął się nowy etap ataku języka rosyjskiego, tym razem skierowany na odzyskiwanie utraconych prawnie pozycji dominującego. Powołując się na przedwyborczą obietnicę kandydata na prezydenta L. Kuczmy o nadaniu językowi rosyjskiemu statusu urzędowego, korzystając z szalonego poparcia zewnętrznych przeciwników ukraińskiej niepodległości, przede wszystkim rosyjskich szowinistów, przedstawiciele piątej kolumny we władzy podjęli próbę przywrócenia językowi rosyjskiemu utraconych pozycji i prawnego zrównania go z ukraińskim językiem państwowym, aby w dalszym ciągu całkowicie wyprzeć język narodowy młodego państwa, przywracając na jego miejsce język dawnej metropolii. W obronie języka ukraińskiego stanęli naukowcy, działacze kultury, przedstawiciele organizacji społecznych, a na zorganizowanej przez „Proświtę” ogólnoukraińskiej konferencji stwierdzono prawo języka państwowego do bycia urzędowym bez pośrednictwa innego języka. Właśnie w okresie niepodległości Ukrainy i nabycia przez język ukraiński prawnie statusu państwowego rozgorzała zacięta walka o bilingwizm nie tyle regionalny, co ogólnopaństwowy. To, czego dzięki obywatelskiemu oporowi nie udało się zrealizować za czasów prezydentury L. Kuczmy, staje się w Ukrainie straszliwą rzeczywistością wraz z dojściem do władzy Partii Regionów i wyborem na prezydenta W. Janukowycza. Jeśli jeszcze niedawno wysuwano ideę uznania języka rosyjskiego za urzędowy obok państwowego ukraińskiego, to obecnie obrano nową taktykę przeciwstawiania się językowi ukraińskiemu (a wraz z nim państwu jako samodzielnemu), a mianowicie zaliczenie języka rosyjskiego do zagrożonych języków mniejszości narodowych, tych języków, których ochronę określa znana Europejska karta. Co zaś do projektu ustawy o językach, który obecnie przedłożyła do Rady Najwyższej rządząca większość, to Iwan Juszczuk, znany językoznawca i wybitny działacz oświatowy, nie bez podstaw nazwał go legislacyjnym szachrajstwem. Antyukraińska idea niszczenia jedności państwa nie tylko na poziomie gospodarczym, ale i humanitarnym stała się podstawą działalności tymczasowo rządzącej Partii Regionów, aktywnie wspieranej przez imperialnie nastawionych przywódców dzisiejszej Rosji. Przeciwstawić się władzy w jej antypaństwowych zamiarach może jedynie całe społeczeństwo ukraińskie, tak jak to było w latach 90. XX wieku. Na wieloludnym wiecu „Obrońmy język — ocalimy Ukrainę!”, który odbył się 14 października 2010 roku na Placu Sofijskim w Kijowie, jednoznacznie potępiono wojnę przeciwko językowi ukraińskiemu, rozpoczętą przez reżim Janukowycza i piątą kolumnę w Ukrainie pod patronatem kremlowskich neoimperialistów pod fałszywym pretekstem „ochrony” obywateli mówiących po rosyjsku. Ludowy Komitet Obrony Ukrainy wezwał uczestników wiecu, wszystkie narodowości Ukrainy, do zjednoczenia się z narodem rdzennym w obronie języka ukraińskiego i zachowania niepodległości państwa. Pełnowartościowe funkcjonowanie języka ukraińskiego jako jedynego państwowego obok należytych warunków rozwoju innych języków jest ważnym czynnikiem kształtowania społeczeństwa demokratycznego na zasadach nie niezgody i wrogości międzynarodowej, lecz podstawowych wolności i wartości cywilizacyjnych.
Materiały opracowała Marija KUCZERENKO
Maschinelle Übersetzung
Wołodymyr WOJTENKO, profesor Ołeksandr CHODZINSKI, kandydat nauk fizyczno-matematycznych. W październiku liście pożółkły, w listopadzie muszą opaść. Wiosna wydaje się nieosiągalnie daleka. W październiku odbyły się wybory, w listopadzie tasują i przetasowują karty do głosowania, piszą i przepisują protokoły. 2 listopada, w dniu następującym po wyborach, w Kijowie, na Placu Kontraktowym, około czternastej godziny, schludnie ubrany, ale bardzo pijany dziadek raz, i dwa, i trzy wykrzykiwał: „Niech żyje towarzysz Janukowycz, przyjaciel radzieckiego narodu!”. I za każdym razem salutował. Ustami politycznych niemowląt przemawia prawda. Zagubiony „sowiecki człowiek” z pasją pragnie stawać w pozycji „baczność!”. Historia – to, co od stworzenia świata do przedwczoraj, czy może to, co dzieje się dzisiaj? Któż to wie, różne wydarzenia mają różną wagę – zwłaszcza gdy ocenia się je po latach i dziesięcioleciach. „Nieprzewidywalna przeszłość” wczesnoimperialnego (od Katarzyny) i późnoimperialnego (sowieckiego) pochodzenia znajduje kontynuację w dzisiejszych próbach napisania „wspólnej historii” dla kijowskich i moskiewskich uczniów. Obiektywnie mniej lub bardziej wspólną w tym przypadku może być chyba tylko chronologia, ale i tutaj problematyczny jest dobór tego, co zasługuje na miano wydarzenia i miejsce w ich wykazie. Oczywiście nie budzą wątpliwości daty 1654, 1709, 1917, 1932–1933, 1937… Uważamy, że stosowne mogą być także takie wersy: „2010 r. – prezydentem Ukrainy został W. F. Janukowycz; zwolennicy nowego prezydenta oraz jego oponentki J. W. Tymoszenko w obu turach głosowania fałszowali wolę wyborców na swoją korzyść”. My, autorzy tego artykułu, przeprowadziliśmy matematyczną ekspertyzę wyników głosowania i zdiagnozowaliśmy fałszerstwa, ale to po prostu fachowa praca naukowców, a nie historyków. Jednocześnie uważamy, że jeśli nie dla potomnych, to przynajmniej dla współczesnych musimy wymienić tych, którzy po pierwszej turze zamknęli kanały informacji, wyrzucając nasz artykuł do kosza na śmieci. Podkreślamy: po pierwszej turze przed drugą, bo tylko wtedy możliwy jest rezonans społeczny. Po drugiej turze natychmiast zaczyna działać hasło „zwycięzców się nie sądzi”, o czym przekonaliśmy się, publikując materiały eksperckie w minionych latach. Zatem chodzi przede wszystkim o przewodniczącego Rady Najwyższej, pana Wołodymyra Łytwyna, oraz redaktora gazety parlamentarnej „Hołos Ukrajiny”, pana Anatolija Horłowa. Do blokowania informacji dołączyli także znani dziennikarze z renomowanych wydawnictw; czytając dalej, państwo, będziecie zdziwieni. 1. Nasz wesoły Halloween. Opierając się na materiałach swoich badań, możemy określić kilka kluczowych wydarzeń w wprowadzeniu fałszerstw do praktyki przeprowadzania wyborów. Bezwarunkowy priorytet należy do ekipy Ł. Kuczmy podczas jego ponownego wyboru na stanowisko w 1999 roku. Według ocen matematycznych poziom fałszu w jego osiągnięciach elektoralnych (w obu turach głosowania) można nazwać fantastycznie wysokim. Największy wkład w taki wynik wnieśli „donieccy”, co właściwie pozwoliło zapoczątkować ich zwycięski marsz na Kijów. Dzisiaj, kiedy pan Kuczma bierze się za komentowanie i pouczanie, chce się poradzić mu cichą modlitwę, bo z takim grzechem na sumieniu nie ma moralnego prawa do niczego innego. Kolejnym etapem stała się „medwedczukowszczyzna-kiwałowszczyzna”, niemal nieukrywane fałszowanie na korzyść W. Janukowycza w 2004 roku, co doprowadziło do pomarańczowej rewolucji (która rewolucją się nie stała). Trzeci etap, niestety, związany jest z działalnością prezydenta W. Juszczenki. Jego deklaracje o gwarancji „czystych” wyborów parlamentarnych w 2006 roku nie opierały się na realnej możliwości wpływania na wydarzenia. Odmowa W. Juszczenki uznania oczywistości (i rozpatrzenia propozycji przeliczenia głosów, na czym nalegał W. Łytwyn) stała się realizacją chwiejnej postawy: ignorować rzeczywistość, by dobrze wyglądać w Europie. W dalszej kolejności czołowi gracze polityczni (chyba z wyjątkiem samego Wiktora Andrijowycza) trzymali się tego, że kradzież i dopisywanie głosów to kwestia techniki, a nie moralności. Z tym też dotarliśmy do 31 października 2010 r. Osobliwością tej kampanii stały się bezwstydne manipulacje listami kandydatów i specyficzny („regionalny”) dobór członków komisji wyborczych różnego szczebla. Dla „prawidłowego” liczenia głosów. Po każdych wyborach mamy w mediach mieszankę komunikatów informacyjnych, komentarzy i szkiców rodzajowych. Nie stała się wyjątkiem i ta fantasmagoria, która formalnie zakończyła się późnym wieczorem 31 października br. Pewnego razu miałem okazję obserwować, jak w tym dniu makabryczne święto Halloween obchodzi się w USA. Szczerze mówiąc – u nas odbyło się to wyraziściej. Chociaż dziesiątki materiałów z prognozami zaplanowanego zamieszania (którego wynikiem ma być totalne zwycięstwo regionalnych) opublikowano jeszcze przed rozpoczęciem wyborów, rzeczywistość (w stylu prozy Camusa i sztuk Ionesco) była bogatsza. Wieś Mychajliwśka-Rubeżiwka (obwód kijowski). Karty do głosowania nie zostały wydrukowane na czas, w lokalu wyborczym otrzymano je dopiero o siódmej rano. Listy wyborców są straszne. Przychodzą głosować rodzice, a na listach widnieje ich dziecko, które zginęło osiem lat temu i już powinno być pełnoletnie. Matka zemdlała. Żytomierz: „Jeszcze jedno takie zwycięstwo – i Ukraina przestanie być interesująca nawet jako arena walki politycznej”. Lwów: „Po raz kolejny ratowaliśmy nie własny dom, a Ukrainę”. Wieś Starowyśnewećke (obwód kirowohradzki). Sierżant milicji na posterunku ochrony kart do głosowania przesadził z alkoholem i, że tak powiem, ni stąd, ni zowąd jednego nastolatka zranił, a drugiego zabił. Aresztowano strzelca dopiero po tym, jak wieśniacy zdecydowali się zablokować pracę lokalu wyborczego, jeśli sprawa miałaby zostać zamieciona pod dywan. Czerniowce: „Wielu ukraińskich polityków oszukuje ludzi – to styl ich pracy i kariery”. Osiedle Worszel (obwód kijowski). Niektórzy kandydaci podczas głosowania chodzili i agitowali za sobą. Dniepropietrowsk: „Komu wierzyć? Siły opozycyjne deklarują przygotowanie zakrojonej na szeroką skalę fałszerstwa wyborów”. Zaporoże: „Orientacja na nazwiska, a nie na partie. Wyborcy urządzili niemal największą sensację, głosując nie na »wyznaczonego« mera!”. Charków. W jednym z lokali krajowy obserwator pokazał wyborcom gest Kozakiewicza. Miasto Browary pod Kijowem. Do pomieszczenia lokalu wyborczego przez okno wrzucono butelkę z mieszanką zapalającą. Komentarze do tego działania „z góry” czy „z boku” są różnorodne, jednak w większości przypadków łatwo kwalifikują się jako azjatyckie lub europejskie. Nikołaj Azarow: „Wybory przebiegły absolutnie swobodnie i demokratycznie. Obywatele Ukrainy popierają Prezydenta i rząd”. Obserwator z
RF S. Mirzojew: “To był rutynowy, spokojny proces, wybory były wystarczająco otwarte”. Przedstawiciel Europejskiej Partii Ludowej E. Brok: “Wątpliwa baza prawna i nieuczciwy proces wyborczy uniemożliwiają wybory według standardów europejskich”. Doradca Ambasady RF w Ukrainie W. Łoskutow: “Moim zdaniem to demokratyczny proces”. Ambasador Wielkiej Brytanii w Ukrainie Lee Turner: “Niektóre warunki kampanii wyborczej mogą nie odpowiadać standardom demokratycznym. Mam na myśli oświadczenia o tym, że ustawodawstwo dotyczące tworzenia komisji wyborczych, a także pewne działania SBU są niesprawiedliwe wobec opozycji”. Korespondent moskiewskich “Izwiestii” W. Mamontow: “Projekt ustawy o językach został już wniesiony pod obrady Rady Najwyższej. I właśnie pod wybory zniesiono obowiązkowy dubbing na język ukraiński filmów rosyjskich” (kłamstwo — chodzi o dubbing filmów zachodnich, przełożonych na język rosyjski. — Autorzy). Ambasador Francji w Ukrainie Jacques Faure: “W licznych wywiadach dla prasy wielokrotnie przypominałem o tym, że ważne jest, aby nie zmieniać reguł gry w przededniu wyborów, a także o tym, że trzeba grać według reguł, a nie bawić się regułami. Partie opozycyjne skarżyły się na liczne przeszkody związane z rejestracją swoich kandydatów”.
Po tygodniu od wyborów (lub nieco później, jeśli będą pozwy sądowe) zainteresowanie tym wydarzeniem zniknie. Dokładniej — obecna władza jeszcze odegra sama dla siebie spektakl “Rewizor-2”, sama sobie oklaskuje i opuści kurtynę. A “Rewizor-2”, szanowni państwo, to sztuka, którą na zamówienie samozwańca napisał dworski dramaturg książę Cicianow. Grano ją obowiązkowo zaraz po zakończeniu sztuki Gogola, aby pokazać, jak nieudolność gubernialnej biurokracji szczęśliwie niweluje się interwencją z góry. Było to nudne, publiczność ziewała i uciekała, ale wiernopoddaństwo ponad wszystko. Tak samo jest z wyborami: one same, ich wyniki i komentarze do nich spychane są na marginesy historii. Ale istnieją liczby.
2. Liczby Za każdym razem, gdy mowa o matematycznej ekspertyzie wyników głosowania, pojawia się potrzeba opowiedzenia o jej zasadzie. W protokołach, które publikuje Centralna Komisja Wyborcza, fałszerze zostawiają coś na kształt odcisków palców. Aby wykonać ostatni krok, intuicja to za mało — potrzeba spostrzegawczości i skłonności do uogólnień, które zademonstrował amerykański naukowiec Francis Benford. Sformułowane przez niego prawo polega na tym, że zbiór liczb dowolnej długości (100, 900, 1 miliard czy 900 miliardów) można sprowadzić do krótkiego szeregu od 1 do 9, biorąc pod uwagę tylko pierwszą cyfrę. Kiedy mowa o utrwalaniu zdarzeń, które zachodzą “żywiołowo”, “same z siebie” (podobnie jak orzeł czy reszka), to liczby zaczynające się na 1 zdarzają się częściej niż liczby zaczynające się na 9 (odpowiednio 30,1% i 4,6%). Formuła Benforda pozwala określić “normalną” (w szczególności niesfałszowaną) częstotliwość wszystkich pierwszych cyfr. Dotyczy to liczb dowolnego pochodzenia, na przykład dokumentów finansowych (uczciwych deklaracji podatkowych, raportów “poprawnych” banków itd. (zob. naszą publikację w “Hołosie Ukrajiny”, 2009, nr 10). Sam Benford przekonał się o zgodności prawa z realiami życiowymi na 20 tys. różnorodnych zbiorów liczbowych. Dzisiaj w rosyjskojęzycznej wersji internetowego informatora Google mamy 178 tys. odnośników do tego prawa. W ostatniej publikacji, datowanej na październik br., mowa o tym, że formuła Benforda rozciąga się na materiały badań sejsmologicznych; charakterystyki promieniowania gamma, zarejestrowanego przez laboratorium kosmiczne “Fermi”; prędkość obrotu pulsarów i statystykę chorób zakaźnych. Przekonaliśmy się, że prawo Benforda doskonale współgra z wynikami wyborczymi partii czy kandydatów na prezydenta, którzy zdobywają tak mało głosów (100—200 tys. w całej Ukrainie), że fałszerze ich nie ruszają. Zrozumiałe, że i uczciwi zwycięzcy mogą mieć nienaganny cyfrogram, ale gdzież w Ukrainie takich znajdziesz?
3. Trudno być ekspertem My, autorzy, jesteśmy świadomi tego, że opublikowanie lub nieopublikowanie jakiegokolwiek artykułu samo w sobie nie może wpłynąć na przebieg wydarzeń w Ukrainie. Chodzi o co innego — o to, że egoizm, tchórzostwo i kłamliwość inteligentnych (rzekomo) ludzi są fundamentem bezkarnego fałszowania wyborów (w końcu i całego procesu politycznego). 1. runda. Jeśli dzwonicie do sekretariatu Przewodniczącego Rady Najwyższej i wyjaśniacie, co was do tego skłoniło, a Wołodymyr Mychajłowycz nie może odebrać słuchawki (lub w ogóle przebywa poza granicami Kijowa), sekretarz prosi o zostawienie swojego numeru telefonu. Uwaga: p. Łytwyn na pewno do was oddzwoni — zdarza się, że gdzieś o 22:00 z Winnicy czy Czerkas. Właśnie tak doszło do porozumienia w sprawie publikacji pod koniec 2009 roku materiałów eksperckich o przedterminowych wyborach parlamentarnych w 2007 roku. Tym razem zdecydowaliśmy się opublikować taki materiał nie po urzędowym spektaklu “Rewizor-2”, a przed rozpoczęciem burzliwego “Rewizora-1”. Wszystko stało się tak, jak mieliśmy nadzieję: kiedy artykuł dotarł do “Hołosu Ukrajiny”, redaktor gazety A. Horłow już o nim wiedział i 24 grudnia materiał został wydrukowany (nr 245). Pan Łytwyn, przeczytawszy artykuł, zainteresował się przyczyną wysokiej anomalii liczbowej swoich wyników wyborczych, omówiliśmy to (przez telefon) i umówiliśmy się na przeprowadzenie i publikację ekspertyzy podczas wyborów prezydenckich w styczniu—lutym 2010 r. 2. runda. “Hołos Ukrajiny” to “gazeta polityczna”, która wychodzi pięć razy w tygodniu, zatem dla nas jest wydaniem i tematycznym, i operacyjnym. To ostatnie jest ważne dlatego, że między dwiema turami wyborów jest mało czasu: nie od razu CKW publikuje oficjalne materiały, a 2—3 doby potrzebują obliczenia eksperckie, ich przemyślenie i opisanie. Zatem (dla wspólnego dobra) umówiliśmy się z p. Łytwynem na zawarcie umowy o pracę dotyczącej przeprowadzenia ekspertyzy i publikacji jej wyników. Uwierzytelniony pieczątką i stemplem Zarządu Kadr aparatu Rady Najwyższej, ten dokument zaświadcza (punkt 3.2), że za wykonaną pracę Zleceniodawca płaci Wykonawcy środki w kwocie 1 UAH (jedna hrywna) bez VAT. 28 stycznia br. nasz raport p. Łytwyn i p. Horłow mieli na swoich stołach. Podczas rozmowy telefonicznej Wołodymyr Mychajłowycz wysunął propozycję naszej wspólnej konferencji prasowej w Radzie Najwyższej. A po 2 dniach stało się wiadomo, że Przewodniczący Rady Najwyższej gwałtownie zmienił orientację polityczną i pokochał donieckich; redaktor gazety parlamentarnej (rzekomo) poszedł na urlop, a nasz artykuł (rzekomo) został na stole w jego zamkniętym gabinecie itd. W leksykonie marynarzy wojennych jest komenda dla eskadry “zwrot wszystkimi naraz”… Wcześniej tak uprzejmy, Wołodymyr Mychajłowycz od tamtej pory nie znalazł ani chwili na rozmowę telefoniczną; swojej należnej 1 hrywny (bez VAT) wykonawcy również nie otrzymali. Ciekawe, że (według wstępnych danych) Partia Ludowa, kierowana przez spikera parlamentu, w wyborach 31 października faktycznie poniosła klęskę. Naród ma węch.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
aktywnej deukrainizacji i zuchwałej rusyfikacji. Warto zauważyć, że Ługańska Rada Obwodowa nie jest jedyną, która przyjęła ukrainofobiczne oświadczenie. Z analogicznymi dokumentami pod koniec swoich pełnomocnictw, niczym w przedśmiertnych konwulsjach, wystąpiły wszystkie rady Donbasu. Odnosi się wrażenie, że ich deputowani — „regionalni”, witrenkowcy, komuniści — żyją w jakimś równoległym świecie. Dla nich nie są pisane Konstytucja i prawa Ukrainy, ponieważ w rzeczywistości służą sąsiedniemu państwu i wszystkimi swoimi działaniami potwierdzają pozycję „niewolników, podnóżków, śmieci”. Bo powszechnie wiadomo, że niewolnik zawsze rodzi niewolnika, a każdy niewolnik, nie dostrzegając swojej istoty, sprowadza na naszą ziemię cudzoziemców-okupantów. Przykładów katastrofalnej dla Ukraińców sytuacji humanitarnej na Ługańszczyźnie jest już wystarczająco dużo. Wśród najbardziej haniebnych są nieodosobnione okrzyki i groźby w miejscach publicznych pod adresem tych, którzy nie wstydzą się rozmawiać po ukraińsku, zwolenników partii totalitarnego pokroju w rodzaju „Bij chachłów — ratuj Rosję”, „Nie dla banderowskiego narzecza”, „Hej, banderas, skróć język, bo utniemy!” i tym podobne. Dlatego nasuwa się pytanie: a gdzie patrzy Służba Bezpieczeństwa Ukrainy? Dlaczego nie reaguje adekwatnie na te i podobne antyukraińskie wypady ługańskich „internacjonalistów”, którzy swoimi oświadczeniami coraz bardziej i głębiej rozbijają Ukrainę i prowadzą ją do utraty państwowości? Dlaczego na te oświadczenia w żaden sposób nie reagują Rada Bezpieczeństwa Narodowego i Obrony, Prokuratura Generalna Ukrainy, wreszcie najwyżsi przywódcy naszego państwa, włącznie z gwarantem Konstytucji? Można się tylko domyślać, komu i po co potrzebne są takie wybory. Quo vadis, Ukraino? Centrum Prasowe Ługańskiego Zjednoczenia Obwodowego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki
Maschinelle Übersetzung
Wasyl Owsijenko, dawniej więzień polityczny, obecnie obywatel Ukrainy. Kijów
Nieopodal Złotej Bramy w Kijowie, na rogu ulic Wołodymyrskiej i Jarosławowego Wału, widnieje billboard wydania „Komentarie” nr 40 (237) z 22 października 2010 roku z napisem „Ukraińcy stają się narodem donosicieli”. Najwyraźniej takie billboardy postawiono w całym Kijowie i na całej Ukrainie. Ja ostro poczułem się należącym do „narodu donosicieli” i zapragnąłem natychmiast uderzyć w ten billboard młotkiem albo kamieniem. Albo choćby obrzucić go atramentem. A jeszcze lepiej w obecności dziennikarzy i milicji… Kamienia, młotka ani atramentu pod ręką nie było, więc zapytałem kilku przechodniów, czy podoba im się to hasło. Nikomu się nie podobało. Ale wszyscy przeszli obok. Tu, na Prorizniej, kupiłem ten „tygodnik mądrych ludzi” — już w języku ukraińskim — „Komentarie”. Zajrzałem do niego: całkiem znośny artykuł Jurija Szczerbyny o tym, że na Ukrainie przybyło zgłoszeń do organów fiskalnych o właścicielach, którzy nie płacą państwu podatków. I o tym, że taka praktyka — informowanie o bezbożnych niepłacących podatków — w cywilizowanych krajach jest nawet zachęcana. Nie każdy przechodzący Ukrainiec kupi tygodnik „Komentarii” (nakład 60 tysięcy) i przeczyta ten artykuł. Ale billboard wywoła poniżenie narodowej godności i urazę. Wyobraźcie sobie, że czasopismo z takim napisem albo billboard pojawiłyby się w Polsce, we Francji, w Rosji czy, nie daj Boże, w Izraelu, gdzie Polaków, Francuzów, Rosjan czy Żydów nazwano by „narodem donosicieli”… Cały świat, jak to się mówi, stanąłby wtedy na uszach. Przypomniałem sobie Leję Ukrainkę, która w liście z 1912 roku pisała, że kijowianie wybili szyby w redakcji reakcyjnego pisma „Kijewlianin” — za to, że wydrukowało jakieś paskudztwo o Ukraińcach… Cóż, od tamtego czasu Ukraińcy przeszli tyle czystek i stali się tak cywilizowanym i tolerancyjnym narodem, że choćby pluto nam w oczy, wszystko zniesiemy. Dlatego wzywam Ukraińców, by przynajmniej przesłali pozdrowienia wydawcom: Założyciel i wydawca „TOW «Ewoluszen Media»”, dyrektor generalna Julija Litwinowa, redaktor naczelny Wadym Denysenko, redakcja: O. Poliszczuk, T. Mokrotowarowa, O. Kaftan, J. Rybaczuk, redaktorka wydania T. Charlamowa, redaktor zdjęć O. Najda, projekt graficzny i skład — S. Kosenko, O. Bojarski, O. Krawczenko, J. Hnatowski, O. Butenko. Widzicie, ilu tu ludzi o ukraińskich nazwiskach? Ale bez cienia takiego przeżytku przeszłości, jakim jest narodowa godność. Przypomnijmy tym wydawcom, że szacunek dla ojca i ojczyzny to elementarna ukraińska i chrześcijańska cnota. Pamiętacie, Noe uprawiał winnicę, upił się winem i leżał nagi w swoim namiocie. A syn jego Cham ujrzał nagość ojca swego i powiedział na zewnątrz obu swoim braciom — Semowi i Jafetowi. Wtedy Sem i Jafet wzięli odzienie, cofnęli się tyłem i przykryli nagość ojca swego. Oto synowskie zachowanie: przykrywać wstyd ojców. A wynosić wstyd ojców na widok publiczny, śmiać się z ojca — to właśnie chamstwo. Nie uszło ono Chamowi bezkarnie: za przekleństwo ojca on i całe jego potomstwo stali się niewolnikami swoich braci. Ukraińcy, którzy pracują w „Komentariach”, powinni uświadamiać sobie, że gorliwie podśmiechują się ze swoich panów, którzy otwarcie drwią z ich ojczyzny. I ten grzech nie minie ich ani ich potomków. Oni już są niewolnikami. Adres redakcji i wydawcy: Ukraina, 01033, Kijów, ul. Żylańska 12-A, telefon redakcji: 201-43-01, dział reklamy 289-33-88, reklama@media.com.ua, koordynatorka działu reklamy Oksana Syrotenko [kontakt ukryty] o.siroten[kontakt ukryty]. Dość, bo dalej napisano: „Zabrania się wykorzystywania jakichkolwiek materiałów, w tym artykułów i fotografii, bez pisemnej zgody wydawcy”. Cóż, spotkamy się w sądzie.
Maschinelle Übersetzung
3. runda. Co robić? Do drugiej tury — tydzień. Pilnie wysyłamy artykuł ekspercki do gazety „Deń” na adres elektroniczny pani Łarysy Iwaszyna, redaktorki. Znamy się osobiście, „Deń” opublikował nasze materiały eksperckie jesienią 2004 r., kiedy zaczynała się i wrzała pomarańczowa epopeja. Tym razem komunikacja z redakcją odbywa się tylko przez sekretarkę, czas ucieka, przez telefon nie widać, gdzie pani Łarysa ukrywa się przed ekspertami. Bierze udział w talk-show na „5 kanale”, mówi poprawne teksty, ale milczy o tym, co wie: ekipy W. Janukowycza i J. Tymoszenko „pożyczały” głosy od siebie nawzajem i bezbożnie kradły je mniejszym braciom w polityce. 4. runda. Materiał ekspercki jest rozsyłany do mediów pod półtora tuzina adresów elektronicznych. W „Dzerkale tyżnia” miał go na swoim biurku p. S. Rachmanin („bez posledstwij”). Internetowy serwis gazety „Lewyj bierieg” (redaktor — p. Sonia Koszkina) wywiesił nasz tekst, ale „nagle” on przepadł, a strona zaczęła kokietować: „Siegodnia sowierszenno nieożidanno propała stranica. Prosim wsiech nierawnodusznych priniat' uczastije w poiskach”. Ach, ach… Jednocześnie okazało się, że „NykWesti” (m. Mikołajów, nikvesti.com) zdążyły opublikować artykuł, który zgubiła p. Sonia Koszkina; tam go (artykuł) można przeczytać i dzisiaj, ale z grubym (celowym?) błędem: we wnioskach z dwóch nazwisk kandydatów-fałszerzy zostało jedno. W drugiej turze cud się nie zdarzył. W. F. Janukowycz w „swoich” okręgach zagarniał dla siebie cudze, co w „swoich” okręgach symetrycznie robiła i J. W. Tymoszenko. Komputer, oczywiście, ogólną oceną sytuacji się nie przejmuje, ale w matematycznym odzwierciedleniu jest ona tragikomiczna. Nie chodzi o to, kto ukradł i komu kradziono — chodzi o to, kto zdołał przywłaszczyć więcej. Oto dlaczego my, autorzy, nie głosowaliśmy na żadnego z dwojga kandydatów i nie mamy zamiaru robić tego w przyszłości. Na łamach niektórych rozsądnych wydawnictw dojrzała drużyna polemistów, którzy niemal za jedyną przyczynę naszych wyborczych porażek uważają działalność takich czy innych „przeciwsiów”. W rzeczywistości nie chodzi o wszystkich, a jedynie o „naszą Julię”. Panowie, głosujemy tak, jak głosujemy, bo wiemy o niej więcej niż wy. Prawda zawsze jest rentowna, jeśli nie chodzi o krótkotrwałą koniunkturę. Nagi król ubrany jest nie gorzej niż naga królowa, nawet wtedy, gdy ona okresowo ubiera się w wyszywankę. Na koniec zaznaczmy, że nie ma to jak u siebie w domu. W „Słowie Proświty” po drugiej turze po gospodarsku, prosto, jak przystało na nieustraszoną gazetę, zostały opublikowane nasze materiały. Szkoda, że w tamtym czasie jedna część polityków już tańczyła po rosyjsku, a inna tłukła się wokół trzeciego i piątego, nie odważywszy się uświadomić sobie tego, co najważniejsze. Ukraińscy Ukraińcy przegrali dlatego, że nie mieli kandydata godnego zarówno w fachowym, jak i w moralnym sensie. „Sowieckiemu narodowi” jest to obojętne, napatrzyli się na różnych, ale my nie ruszymy z miejsca, dopóki nie wyrośnie nowa elita. Problem w tym, że mamy za dużo kaznodziejów, a za mało państwowo-politycznych menedżerów. Walka z językiem ukraińskim i wszystkim, co ukraińskie, stała się składową ideologicznej dominanty byłych sekretarzy komsomolskich, komunistycznych aparatczyków partyjnych oraz ich popleczników. Już któryś raz na terenach Ługańszczyzny, która jest odwiecznie ukraińską ziemią z rdzenną ludnością — Ukraińcami, słyszymy jedną i tę samą pieśń o „naszym rodnym jazykie, na kotorom nam nie dajut goworit' i myslit'”, o ukraińskich ultranacjonalistach, którzy próbują „nowyje pokolenija… taszczit' w strasznoje proszłoje” itp. I ani słowem ci tak zwani obrońcy „swobodnogo wybora naszego internacjonalnogo naroda” nie mówią o tej humanitarno-prawnej sytuacji, w której dzięki ich własnej „kipuczej diejatielnosti” znalazł się państwowy język ukraiński na Ługańszczyźnie, gdzie ze świecą nie znajdziesz ukraińskiej gazety lub czasopisma, gdzie w centrum obwodowym i miastach przemysłowych praktycznie nie ma szkół ukraińskojęzycznych, a na uczelniach wyższych język państwowy reprezentowany jest jedynie dyscypliną „Język ukraiński w ujęciu zawodowym”. Ale co tu mówić, jeśli na ługańskich uczelniach wyższych język ukraiński gruntownie wykłada się tylko studentom — ukraińskim filologom. I nawet na Ługańskim Narodowym Uniwersytecie imienia Tarasa Szewczenki w języku państwowym obowiązkowo wykłada się tylko dyscypliny z cyklu ukrainoznawczego. A na Ługańskim Narodowym (?!!) Uniwersytecie Agrarnym w bieżącym roku akademickim wykładowców „dobrowolnie” zmuszono do prowadzenia zajęć wyłącznie w języku rosyjskim. Czyje więc prawa są naruszane na Ługańszczyźnie? Zapewne Ukraińców (których, według spisu z 2001 roku, jest 58 %), a nie tak zwanego rosyjskojęzycznego internacjonału. Oczywiście, mogą nam zarzucić, że większość Ukraińców dzisiaj porozumiewa się w języku rosyjskim. Ale dlaczego? W „sławnych” czasach radzieckich dla komsomolsko-komunistycznych watażków, a teraz — przywódców państwa, takich jak W. Tichonow, O. Jefremow, W. Hołenko oraz „iże s nimi”, trwało totalne rusyfikowanie całej Ukrainy, a zwłaszcza — południowo-wschodnich obwodów, co objawiło się w masowym przesiedlaniu etnicznych Rosjan na ukraińskie ziemie, a Ukraińców — na „nieischodimyje” przestrzenie Północy, Syberii i Dalekiego Wschodu, zamykaniu szkół z ukraińskim językiem nauczania, zwiększeniu wynagrodzenia o 15 % nauczycielom języka rosyjskiego, dobrowolnym zwolnieniu z nauki w szkole średniej języka rdzennego narodu, niszczeniu katedr języka ukraińskiego we wszystkich uczelniach wyższych USRR, poza instytutami pedagogicznymi i uniwersytetami. Przez to na Ukrainie, a zatem i na naszej rodzinnej Ługańszczyźnie, powstała najbardziej haniebna sytuacja humanitarna, która może doprowadzić do nieprzewidywalnych konsekwencji dla całego naszego państwa. Oświadczenie deputowanych Ługańskiej Rady Obwodowej, przyjęte na XXXIX sesji tego organu samorządowego piątej kadencji 22 października 2010 roku i wystąpienie przewodniczącego Ługańskiej Obwodowej Administracji Państwowej Wałerija Hołenki „Ukraina pieriebolieła 'oranzewym', i 'koriczniewoje' jej nie k licu…” (wydrukowane w oficjalnym organie Ługańskiej Rady Obwodowej — „Naszej gaziecie” (nr 117 z 23.10.2010 r.) jeszcze raz dowodzą istnienia w naszym państwie „potężnej mieszanki degeneracji”, która jedną drużyną występuje przeciwko językowi ukraińskiemu, który pozostaje jednym z głównych czynników zachowania naszej państwowości w tym czasie ak-
Maschinelle Übersetzung
Maria OLIJNYK, Donieck
2 listopada 2010 roku Wyższy Sąd Administracyjny Ukrainy w Kijowie kontynuował rozpatrywanie sprawy o pozbawienie Stepana Bandery tytułu Bohatera Ukrainy. Obecnie sprawę rozpatruje Wyższy Sąd Administracyjny Ukrainy na podstawie skarg kasacyjnych przedstawiciela Stepana Bandery (młodszego) — adwokata Romana Orjechowa, a także jeszcze jedenastu osób fizycznych i organizacji. Kolegium sędziowskie, które będzie rozpatrywać głośną sprawę w WSAU, prowadzi sędzia WSAU K. H. Leontowycz. Na posiedzenie sądu, które wyznaczono na godzinę 14, stawili się powód i przedstawiciel
Stepana Bandery (młodszego) — adwokat Roman Orjechow. Z pozostałych skarżących (касаторів) żaden nie przyszedł do sądu. Prezydent Ukrainy, będący pozwanym w sprawie, oczywiście zignorował posiedzenie. Były prezydent Ukrainy Wiktor Juszczenko, który również składał skargę kasacyjną, przesłał do sądu oświadczenie o rozpatrzeniu sprawy bez udziału jego przedstawiciela. Przybył także inicjator pozbawienia tytułu, doniecki adwokat W. Olenciewicz. Z uwagi na brak w sądzie dowodów doręczenia wezwań sądowych wszystkim skarżącym kolegium postanowiło odroczyć rozpatrzenie sprawy. Kolejny termin posiedzenia sąd na razie nie wyznaczył, powołując się na nadmierne obciążenie. Zdaniem adwokata R. Orjechowa podstawy proceduralne odroczenia są bardzo wątpliwe, ponieważ zgodnie z przepisami Kodeksu postępowania administracyjnego Ukrainy nieobecność osób biorących udział w sprawie nie stoi na przeszkodzie jej rozpatrzeniu przez sąd instancji kasacyjnej. Ponadto przedstawiciel S. Bandery wyraził przypuszczenie, że w ten sposób Wyższy Sąd Administracyjny Ukrainy robi przerwę, aby jak najszybciej rozpatrzyć inną, całkowicie tożsamą sprawę z powództwa tego samego donieckiego adwokata W. Olenciewicza o pozbawienie tytułu Bohatera Ukrainy Romana Szuchewycza. Bo w tamtej sprawie te same donieckie sądy administracyjne pierwszej i drugiej instancji oddaliły powództwo — rzekomo zaskarżony dekret nie dotyczy bezpośrednio powoda. Przypominamy: postanowieniem z 2 kwietnia 2010 roku Doniecki Okręgowy Sąd Administracyjny uznał za niezgodny z prawem i uchylił Dekret Prezydenta Ukrainy nr 46/2010 z 20 stycznia 2010 roku „W sprawie nadania S. Banderze tytułu Bohatera Ukrainy”. Doniecki Apelacyjny Sąd Administracyjny pozostawił orzeczenie sądu pierwszej instancji bez zmian. Obecnie głos należy do Wyższego Sądu Administracyjnego.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
A. W. „Najnowsza historia 1945—2006 lat”), w którym stalinowski terror potraktowany jest jako instrument rozwoju społeczeństwa sowieckiego, a sam generalissimus przedstawiony jako skuteczny i efektywny przywódca. W szczególności mowa o tym, że w ZSRR zorganizowanego głodu na wsi nie było, był on związany „zarówno z warunkami pogodowymi, jak i z niedokończeniem procesów kolektywizacji”, a pod koniec lat 30., w ramach modernizacji w ZSRR zbudowano nie socjalizm i nie kapitalizm, a społeczeństwo industrialne. Kostiantyn Romanenko, autor sporej objętości (823 strony) książki „Staliński 37-y”, nie tylko rehabilituje stalinowskie represje i wywyższa komunistyczny totalitarny reżim, ale też konstatuje, że „wszystkie argumenty o masowym głodzie wiosny 1933 roku i
Maschinelle Übersetzung
Ołeh K. ROMANCZUK, kandydat nauk filologicznych, redaktor naczelny czasopisma „Uniwersum”, Lwów
W 1950 roku w Paryżu ujrzała światło dzienne książka pod tytułem „Przyszły ustrój państwowy, gospodarczy i społeczny Ukrainy”. Jak opowiada autor, wiosną 1933 roku przejeżdżał z Syberii przez Moskwę na Ukrainę. Pospacerowawszy po stolicy ZSRR, zapytał jakiegoś przechodnia, jak trafić do kolei. Moskwianinowi było po drodze, więc poszli razem. Dalej cytujemy: „Ponieważ mówię po rosyjsku poprawnie i zupełnie bez ukraińskiego akcentu, a i jadę z Syberii, wziął mnie za Rosjanina, więc pyta mnie: »A wy słyszali, kakoj gołod na Ukrainie?« — »Nie, nie słyszałem«, — odpowiedziałem mu po rosyjsku. — »Mrut, swołoczy, kak muchi. Tak im i nada. A to, bywało, wsjakij mużyk chozjain. No pora priekratit. A to nie na kom rabotat budiet«. To dosłowne jego wyrażenia i ja ich nigdy nie zapomnę”… Pierwsze publiczne kroki i podejmowanie odpowiednich decyzji niepodległego państwa ukraińskiego, związane z uznaniem Hołodomoru 1932—1933 lat na Ukrainie za ludobójstwo, przychodziły bardzo niełatwo. Tak, kiedy minister spraw zagranicznych Ukrainy Borys Tarasiuk próbował wnieść do porządku obrad posiedzenia rady ministrów krajów WNP kwestię uznania Hołodomoru za ludobójstwo, to to żądanie ukraińskiego ministra większość uczestników narady zignorowała. Podczas głosowania tylko trzy kraje poparły Ukrainę: Gruzja, Mołdawia i Azerbejdżan. „Przeciw” głosowała Rosja, Białoruś, Kirgistan, Tadżykistan i Uzbekistan. Wstrzymały się Kazachstan, Armenia i Turkmenistan — te państwa, które znajdują się w bezpośredniej zależności gospodarczej i politycznej od Moskwy. Źródła tragedii Hołodomoru-ludobójstwa biorą swój początek w dalekim 1918 roku, kiedy bolszewicka Rosja rozpętała wojnę przeciwko Ukraińskiej Republice Ludowej. Po 15 latach „rosyjska komunistyczna swistoplyaska” wcieli się w ludobójstwo narodu ukraińskiego. W raporcie z 31 maja 1933 roku włoski konsul w Charkowie Sergio Gradenigo wyraźnie wskazuje, w jakim celu moskiewsko-bolszewicki reżim zorganizował Hołodomor na Ukrainie: „Ten głód jest sztuczny i specjalnie stworzony po to, aby »nauczyć rozumu chłopów«… Następstwem obecnej klęski na Ukrainie będzie rosyjska kolonizacja tego kraju, która doprowadzi do zmiany także charakteru etnograficznego (wyróżnienie moje. — Aut.). W przyszłości i, zapewne, bardzo bliskiej przyszłości, nikt więcej nie będzie mówił o Ukrainie czy narodzie ukraińskim, o problemie ukraińskim, bo Ukraina stanie się de facto terytorium z przeważnie rosyjską ludnością”. Doktor nauk filologicznych Petro Iwanyszyn przekonująco wyjaśnia główną przyczynę tragedii: „Treść Hołodomoru ogólnie określają trzy podstawowe pojęcia. Przede wszystkim Hołodomor był zemstą rosyjskiej komunistycznej władzy na narodzie ukraińskim, a zatem był i jest zbrodnią. Na pytanie »Dlaczego właśnie Ukraina?«, dobrze odpowiada J. Mace: »Dlatego, że miała więcej ludności niż wszystkie inne razem wzięte nierosyjskie republiki. Dlatego, że miała wielkie doświadczenie zmagań narodowowyzwoleńczych. Dla Ukrainy lekcje Centralnej Rady, lekcje hetmanatu, wspólnej walki chłopów o swoje prawa nie minęły bez śladu«”. Dyrektor Instytutu Ukrainy w Federacji Rosyjskiej Jewhen Minczenko, w znacznej mierze odpowiedzialny za kształtowanie państwowej retoryki wobec Ukrainy, twierdzi: „Oczywiste jest, że Rosji potrzebne są zwycięstwa. Czynniki wizerunkowe są dla nas ważne. I dlatego temat uznania Hołodomoru za ludobójstwo jest tak bolesny <…> To cios w wizerunek Rosji, dokładnie tak, jak i termin »sowiecka okupacja« uderza w wizerunek i jest odbierany jako agresja”. Ciekawa argumentacja. Zatem, jeśli na Ukrainie mowa o milionach ofiar Hołodomoru, to Rosji chodzi o wizerunek. Wynikiem badań problemu Hołodomoru 1932—1933 lat na Ukrainie stało się uchwalenie przez Radę Najwyższą Ustawy „O uznaniu Hołodomoru 1932—1933 lat za ludobójstwo narodu ukraińskiego”. Odpowiednie akty, które potępiały Hołodomor 1932—1933 lat na Ukrainie i uznały go za ludobójstwo, zostały przyjęte przez parlamenty Australii, Argentyny, Gruzji, Estonii, Włoch, Kanady, Litwy, Łotwy, Polski, USA, Węgier, Meksyku, Paragwaju, Peru… Wcześniej doktor James Mace, przewodniczący Komisji ds. Głodu na Ukrainie, zameldował Kongresowi USA w 1988 roku, że „w 1932—1933 latach Józef Stalin i jego otoczenie dokonali ludobójstwa na Ukraińcach”. Jeszcze wcześniej, w 1953 roku, Raphael Lemkin, amerykański prawnik-międzynarodowiec, obrońca praw człowieka, autor definicji terminu „ludobójstwo” jednoznacznie oświadczył: „Wytępienie narodu ukraińskiego to, być może, klasyczny przykład sowieckiego ludobójstwa, jego najdłuższy i najbardziej zakrojony na szeroką skalę eksperyment z rusyfikacji. <…> To nie jest po prostu sprawa masowego morderstwa. To sprawa ludobójstwa, zniszczenia nie tylko poszczególnych osób, ale także kultury i narodu. <…> Dopóki Ukraina zachowuje jedność narodową, dopóty jej naród kontynuuje myślenie o sobie jako o Ukraińcach i domaga się niepodległości; dopóty stanowi ona poważne zagrożenie dla samego serca sowietyzmu. Nic dziwnego, że komunistyczni wodzowie nadawali jak największe znaczenie rusyfikacji tego samodzielnie myślącego członka ich »Związku Republik« i postanowili przerobić go i przystosować do wzorca jednolitego narodu rosyjskiego. Bo Ukrainiec nie jest i nigdy nie był Rosjaninem. <…> Pierwszy cios skierowany jest w inteligencję — mózg narodu, żeby sparaliżować resztę organizmu. W 1920, 1926 i — ponownie — w 1930—1933 latach nauczyciele, pisarze, artyści, myśliciele i przywódcy polityczni byli likwidowani, więzieni lub deportowani. <…> Czwartym krokiem w tym procesie stała się fragmentaryzacja narodu ukraińskiego poprzez osiedlanie na Ukrainie obcych i jednocześnie — rozproszenie Ukraińców po całej Europie Wschodniej. W ten sposób można było zniszczyć jedność etniczną i przemieszać narody”. Mimo powiedzianego, współczesna Federacja Rosyjska (następczyni prawna ZSRR) kategorycznie zaprzecza faktowi ludobójstwa Ukraińców 1932—1933 lat przez reżim komunistyczny. W Rosji temat tragedii narodu ukraińskiego 1932—1933 lat jest, w istocie, zakazany. Przed rozpoczęciem nowego roku szkolnego 2008 rosyjskim nauczycielom rekomendowano jako podstawowy podręcznik historii (Filippow jego przyczyny nie tylko są przesadzone — są one jeszcze i umyślnie wypaczone. Tak, w marcu-kwietniu były poważne trudności z chlebem, ale masowych śmierci z powodu »głodu« w ZSRR nie było!”. Albo: „…w rezultacie niedożywienia na Ukrainie zmarło tylko dwa i pół tysiąca ludzi, ale nie miliony! Można nawet dopuścić, że podawane Moskwie cyfry były zaniżone, ale, bez wątpienia, nie tysiąckrotnie. Prawda, Kosior zaprzeczał nawet tym informacjom, twierdząc, że na Ukrainie trudności z chlebem odczuwa tylko 103 rejony”. Jeszcze jeden przykład rosyjskiego „badania” problemu ludobójstwa Ukraińców. Oto co napisano w adnotacji do książki Jurija Szwecowa „Nowa ideologia: Hołodomor”: „I jest (nazistowski, w istocie) mit o Hołodomorze, podstrojony niby przez »Moskali« w imię wytępienia Ukraińców”. Tę niedorzeczność błyskotliwie obala Wadym Dżuma, deputowany Rady Obwodowej w Dnieprze: „Ukraińcy nigdy nie byli przeciwko Rosjanom, oni występowali przeciwko komunistom i okupantom Ukrainy, a także tym najemnym szumowinom i przestępcom, którzy reprezentowali komunistyczną władzę bolszewików. Od 1917 do 1932 r. z Rosji na Ukrainę jechali zaprowadzać porządek od władzy radzieckiej tylko »szwondery«, ci, u których w tamtym czasie nie było ani domu, ani płotu. Przypomnijcie sobie opowieści starszych rozkułaczonych chłopów: »Widzisz, wnuczku, zasikany pijak pod płotem leży, jego dziad był bolszewikiem-komunistą, w skórzanym płaszczu państwowym z rewolwerem odbierał mienie, morzył głodem Ukraińców, tak więc on też zawsze był zafajdanym niechlujem«. Dopiero z czasem, nabywszy doświadczenia, zaczynasz rozumieć prawdziwość tych słów! Rzeczywiście, nigdy normalny, ustatkowany, psychicznie zdrowy człowiek nie zostawiłby w Nowosybirsku lub Swierdłowsku domu, rodziny i nie pojechałby na Ukrainę maruderować. Z reguły to był ludzki odpad, uznany przez społeczeństwo za nieprzydatny i wyrzucony przez nie samo, który, w zamian, bolszewicy jakościowo zakamuflowali pod Rosjan w tym samym celu — klasowej i narodowej wrogości. Mit ten komuniści podsycają do dziś w świadomości politycznie niepiśmiennych ludzi”. Stąd i prowokacyjna komunistyczna retoryka w Radzie Najwyższej Ukrainy (kwiecień 2009 roku) z ust Petra Symonenki: „Flaga i herb (ukraińskie. — Aut.) — symbolika nacjonalistów, którzy współpracowali z faszystami. Znaczna część kraju ich nie przyjmuje”. Wołodymyr Wasylenko, doktor nauk prawnych, Nadzwyczajny i Pełnomocny
Zdjęcie Olesia Dmytrenki, były Ambasador Ukrainy, autor pamiętnej Ustawy z dnia 28 listopada 2006 roku „O Hołodomorze 1932–1933 lat na Ukrainie”, którą przyjęła Rada Najwyższa, w wywiadzie dla UNIAN udzielił wyczerpującego wyjaśnienia stanowiska Federacji Rosyjskiej — następczyni prawniej ZSRR — wobec nieuznawania przez nią Hołodomoru za ludobójstwo narodu ukraińskiego: „Znaczna część rosyjskiego establishmentu politycznego nadal postrzega Ukrainę jako część Rosji, która ma z nią wspólny los i wspólną historię. Stąd próby kierownictwa Rosji narzucenia Ukrainie i społeczności światowej swojej wizji naszej historii. Zaprzeczanie prawu Ukrainy do własnej historii jest ukrytą formą zaprzeczania jej prawu do niezależnego istnienia”. 19 listopada 2007 roku Departament Informacji i Prasy rosyjskiego resortu spraw zagranicznych bezapelacyjnie oświadczył: „Ogłoszenie tragicznych wydarzeń tamtych lat »aktem ludobójstwa« wobec narodu ukraińskiego jest jednostronnym zniekształceniem historii na rzecz współczesnych koniunkturalnych założeń polityczno-ideologicznych. <…> Między innymi obraża to pamięć ofiar innych narodowości, które zginęły w czasie głodu 1932–1933 lat w byłym Związku Radzieckim”. Doktor nauk historycznych Władysław Werstiuk przekonująco argumentuje, dlaczego rosyjscy badacze przystali na sformułowane przez najwyższą władzę państwową Federacji Rosyjskiej stanowisko nieuznawania ukraińskiego Hołodomoru za ludobójstwo: „Główną przyczyną wojowniczego stosunku rosyjskiego politykierstwa do prawnego uznania Hołodomoru za ludobójstwo jest prawdopodobieństwo moralnej i materialnej rekompensaty Federacji Rosyjskiej dla ofiar Hołodomoru na Ukrainie”. Latem 2008 roku SBU ujawniła materiały archiwalne dotyczące osób zaangażowanych w organizację i realizację polityki Hołodomoru 1932–1933 lat oraz represji. Jednocześnie to właśnie „przyjazna” Rosja w ciągu 2007–2008 lat blokowała próby Ukrainy doprowadzenia do rozpatrzenia i przyjęcia przez Zgromadzenie Ogólne ONZ rezolucji o uznaniu Hołodomoru za ludobójstwo narodu ukraińskiego. W tej sprawie stały przedstawiciel FR przy ONZ Witalij Czurkin dumnie poinformował uczestników konferencji prasowej: „Zdołaliśmy zablokować ich (delegacji ukraińskiej. — Aut.) wysiłki wniesienia tej kwestii do porządku obrad minionej 62. sesji Zgromadzenia Ogólnego ONZ, zablokowaliśmy te same próby na 63. sesji… Odbieramy to jako próbę wprowadzenia nieufności i wrogości w nasze stosunki, poróżnienia narodów Ukrainy i Rosji”. 14 listopada 2008 roku służba prasowa Kremla opublikowała przesłanie głowy Federacji Rosyjskiej Dmitrija Miedwiediewa do Wiktora Juszczenki. Rosyjski prezydent poinformował, że nie przyjedzie na Ukrainę w celu udziału w wydarzeniach z okazji 75. rocznicy Hołodomoru 1932–1933 lat na Ukrainie. Zdaniem Miedwiediewa, „tragiczne wydarzenia początku 1930 lat” są wykorzystywane na Ukrainie do osiągnięcia „bieżących koniunkturalnych celów politycznych” i te wysiłki „są skierowane na to, aby maksymalnie rozdzielić nasze narody”. Dmitrij Miedwiediew nie tylko nie chce uznać Hołodomoru za ludobójstwo Ukraińców, ale w ogóle nie uważa działań stalinowskiego reżimu za zbrodnicze. W jego odezwie rzuca się w oczy lekceważąca ocena — „tak zwany »hołodomor«”. Podobnym chamskim tonem wybrzmiało oświadczenie MSZ Rosji z 24 września 2008 roku, w którym między innymi zaznaczono, że zniekształceniem historii jest ogłoszenie Hołodomoru na Ukrainie „aktem ludobójstwa”. „Uważamy za świętokradztwo polityczne spekulacje Kijowa na pamięci milionów ofiar tragedii, która dotknęła narody byłego Związku Radzieckiego” — czytamy w oświadczeniu. Oksana Pachlowska jasno definiuje problem: „Żydzi zmusili do liczenia się ze swoją tragedią, zbudowali system ochrony pamięci Hołodomoru. Stosunek do
Maschinelle Übersetzung
Holokaust jest przepustką do cywilizowanego świata (wyróżnienie nasze. — Aut.). <…> Rosja zaś nigdy nie stanie się demokratycznym krajem, dopóki nie przeżyje katharsis winy”. Badaczka nie jest odosobniona w wyjaśnianiu przyczyn ukraińsko-rosyjskiego konfliktu dotyczącego oceny roli sowieckiego totalitarnego reżimu w masowej zagładzie Ukraińców. Rosyjski politolog Andrij Piontkowski w wywiadzie dla „Ukrainy Mołodej” konstatuje: „Absolutnie skorumpowany reżim Kremla, który siedzi na gazie i ropie, z jakiegoś powodu wyobraził sobie, że może być centrum przyciągania dla innych narodów. <…> Cała rosyjska polityka zagraniczna — to polityka irracjonalnych kompleksów”. Znany badacz problemu Hołodomoru profesor Stanisław Kulczycki pisze: „Współcześni rosyjscy politycy i politolodzy uparcie nie uznają oczywistego: stalinowskie represje w różnych formach, w tym w formie terroru głodem, były przeprowadzane według wszystkich danych ewidencyjnych, informacja o narodowości w żaden sposób nie była ignorowana. Przypomnijmy, że w ankietach istniała słynna „piąta rubryka” ze wskazaniem narodowości. <…> W Konwencji ONZ „W sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa” z 9 grudnia 1948 roku zbrodnia ta definiowana jest jako „czyny dokonane w zamiarze zniszczenia w całości lub części jakiejkolwiek grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub religijnej jako takiej”. Wysiłkami stalinowskich dyplomatów z Konwencji ONZ została usunięta „grupa społeczna”. <…> Ukraiński Hołodomor podpada pod definicję Konwencji ONZ o ludobójstwie. Swój „miażdżący cios” Stalin zadał nie tylko chłopstwu, ale także innym warstwom ukraińskiego społeczeństwa. <…> Teraz mamy pod dostatkiem informacji o Hołodomorze. Jest ona zgeneralizowana ustawą, która charakteryzuje tę tragedię narodu ukraińskiego jako ludobójstwo”. W odróżnieniu od współczesnych rosyjskich prokremloskich historyków, Ihor Czubajs, doktor nauk filozoficznych, dyrektor Centrum Badań Rosji uważa, że „Hołodomor — to walka z ukraińską samoświadomością”. A obecny konflikt Ukrainy i Rosji — to „konflikt dwóch niepołączalnych systemów”. Naukowiec jest przekonany, że wszystkie wydarzenia w obecnej Federacji Rosyjskiej — „to historia sowiecka i postsowiecka, rok 1917 u nas (w FR. — Aut.) trwa. My tylko spróbowaliśmy po 1991 roku wyrwać się z totalitarnych okowów, ale się nie udało, i po 2000 roku u nas znowu są narzucane sowieckie symbole i sowieckie wartości”. Ale takich naukowców we współczesnej Rosji, niestety, jest niewielu. Niestety, także Wiktor Janukowycz jest przekonany, że Hołodomor był wspólną tragedią narodów ZSRR, a nie tylko Ukraińców. O czym zresztą oświadczył, odpowiadając na pytania delegatów po swoim wystąpieniu w Zgromadzeniu Parlamentarnym Rady Europy: „Uznawanie Hołodomoru jako faktu ludobójstwa jakiegoś narodu jest błędne i niesprawiedliwe”. Myrosława Antonowycz, doktor prawa, kierowniczka katedry prawa międzynarodowego Narodowego Uniwersytetu „Akademia Kijowsko-Mohylańska” w tej sprawie mówi: „Mogę jedynie życzyć politykom władzy, aby nie spieszyli się z nieprofesjonalnym komentowaniem dokumentów prawa międzynarodowego i nie rozpowszechniali nieprawdziwych informacji. Ponieważ jest to również czyn karalny”. U członków Komisji Prawnej Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy ludobójczy charakter właśnie Hołodomoru na Ukrainie nie budzi wątpliwości. Śladem Wiktora Janukowycza zaprzecza Hołodomorowi jako faktowi ludobójstwa przeciwko narodowi ukraińskiemu minister edukacji Dmytro Tabacznyk. Według słów koordynatora Inicjatywy Społecznej „Odnowa Kraju” Wałentyna Naływajczenki, oświadczenie ministra edukacji Dmytra Tabacznyka dotyczące Hołodomoru bezpośrednio sprzeciwia się artykułowi 2 Ustawy „O Hołodomorze 1932—1933 lat na Ukrainie”, w którym określono: „Publiczne zaprzeczanie Hołodomorowi 1932—1933 lat na Ukrainie uznaje się za zniewagę pamięci milionów ofiar Hołodomoru, poniżenie godności narodu ukraińskiego i jest działaniem bezprawnym”. I dalej: „Urzędnicy, którzy zaprzeczają faktowi zbrodni, działają bezprawnie i podpadają pod jurysdykcję Międzynarodowego Trybunału w Hadze. Ci, którzy zaprzeczają, że na Ukrainie w latach 32—33 ubiegłego wieku w otoczeniu formacji zbrojnych z głodu zginęli nasi dziadowie i pradziadowie, kryją zbrodniarzy i usprawiedliwiają zbrodnie przeciwko ludzkości”. Nadija KYRIAN Zdjęcie autora W ciągu lat 2008—2009 naukowcy kijowskiego „Memoriału” w państwowych i branżowych archiwach Służby Bezpieczeństwa Ukrainy 18 obwodów Ukrainy opracowali ponad 350 funduszy i około 1500 spraw archiwalnych. Na podstawie ujawnionych dokumentów archiwalnych po raz pierwszy przedstawiono dane statystyczne o liczbie chłopskich zbrojnych powstań we wszystkich ówczesnych dziewięciu guberniach Ukrainy, liczbie oddziałów powstańczych, podziemnych organizacji antybolszewickich i ich komórek, oddziałów samoobrony oraz żywiołowych wystąpień chłopów przeciwko okupacyjnej władzy komunistycznej. Dokumenty świadczą, że w ciągu lat 1917—1932 na Ukrainie działały 692 podziemne organizacje i ich komórki, 1435 oddziałów powstańczych. Chłopskimi powstaniami były objęte całe rejony, w których powstańcy ogłaszali tworzenie odrębnych republik i swoich tymczasowych lokalnych rządów; doszło do 268 chłopskich powstań. W ciągu lat 1928—1932 265 rejonów Ukrainy było objętych żywiołowymi wystąpieniami chłopów, z nich w 108 rejonach powstańcy niszczyli czekistów, komunistów, oddziały aprowizacyjne, które odbierały chłopom chleb. W ekspozycji przedstawiono liczne świadectwa naocznych świadków o nieludzkim stosunku bolszewików do miejscowej ludności. Na przykład, w rozdziale „Druga okupacja Ukrainy. (1918—1919 rr.)” przytoczono fragment tajnego raportu chorążego Stepana Lwiwskiego: „Bolszewicy nie liczą się wcale z ludzkością, zachowują się jak na okupowanym terenie w pełnym tego słowa znaczeniu. „Napluć, że głodują, niech wyginie 75 % ludności, a nie wyginie — rozstrzelamy, — wyłuszczał przede mną swoją myśl przewodnią komunista Łatynow, — wtedy 25 % stanie się potulną. Nam potrzebna jest sama Ukraina, ludność nie jest potrzebna”. O tym samym mówił Rakowski we wrześniu w Żytomierzu na tajnym zebraniu komunistów”. Wystawę zaprezentował Roman Krucyk (na zdjęciu), autor i kierownik projektu, przewodniczący Kijowskiej organizacji towarzystwa „Memoriał” im. W. Stusa. Według jego słów, tutaj przedstawiono tylko niewielką część zebranego materiału, który został opracowany i wcielony w wariant cyfrowy. Dokumenty świadczą, że ludzie powstawali, szli walczyć nie tylko za chleb, a co najważniejsze — za Państwo Ukraińskie. W ekspozycji przedstawiono notatkę służbową kierownika GPU w USRR W. Bałyckiego, który informował Stalina o tym, że Ukraina płonie powstaniami. W odpowiedzi, aby stłumić wojnę wyzwoleńczą, Stalin nakazał zwiększyć ściąganie zboża. To zakończyło się tragedią Hołodomoru. „Naszą działalność wsparło 35 organizacji społecznych, — poinformował Roman Krucyk. — Planujemy z ich pomocą z tą wystawą przejechać przez Ukrainę, pokazać, w szczególności wschodnim i południowym obwodom, jak ich ojcowie i dziadowie walczyli o wolność, o niepodległe państwo. Ukraina obecnie jest chora, trzeba ją leczyć prawdą, dokumentami archiwalnymi. Oprócz tego, będziemy wydawać licencjonowane płyty dla uczniów, studentów, dzięki czemu prawdziwą informację będzie mógł otrzymać każdy, kto interesuje się prawdziwą historią swojego państwa”. Bohater Ukrainy, pisarz, działacz społeczny Dmytro Pawłyczko, który niedawno wrócił z obwodu woroneskiego, wezwał do zwrócenia uwagi na tereny przygraniczne. Jeździł po wsiach, rozmawiał z ludźmi, był w ojczyźnie Mykoły Kostomarowa.
Tam do dziś mieszka około jednej trzeciej etnicznych Ukraińców. Rosja jest zainteresowana ich asymilacją, a Ukraina nie zwraca uwagi, niczym nie wspiera. Są tam szkoły rosyjskie, azerskie, ale ani jednej ukraińskiej. Dmytro Pawłyczko występował przed społecznością w języku ukraińskim, przyjmowano go przychylnie, wszak do dziś wielu w domu rozmawia po ukraińsku. “Obecnie historię dyktuje nam Dmytro Tabacznyk, mianowany przez Moskwę — skonstatował Dmytro Wasylowycz. — 130 ukraińskich pisarzy, działaczy społecznych napisało w tej sprawie apel do prezydenta Wiktora Janukowycza. Żadnej reakcji. Nasz prezydent nas nie słyszy. A ta wystawa inspiruje, dodaje sił do walki. Nadchodzi czas, kiedy naród musi znów przemówić”. Podziękował organizatorom wystawy zastępca przewodniczącego rady politycznej partii “Nasza Ukraina” Wołodymyr Ohryzko: “Jednym z kierunków pracy “Naszej Ukrainy” będzie rozpowszechnianie takich materiałów. To, co zrobił zespół, którym kieruje Roman Krucyk, świadczy, że żadnej wspólnej historii Ukrainy z Rosją nie ma. Płytę z tymi materiałami warto byłoby podarować każdemu deputowanemu ludowemu do zapoznania się”. Wysoko ocenił zebrane materiały doktor filozofii, redaktor naczelny gazety “Nasza wira” Jewhen Swerstiuk. Wspomniał, jak w 1990 roku grupa z “BBC” przyjechała kręcić film o Stalinie, o głodzie na Ukrainie. O tej tragedii zagraniczni działacze dowiedzieli się z książki zachodniego historyka Roberta Conquest’a “Żniwa boleści”. “Zadano nam słuszne pytanie: “Jak mogliście coś takiego znosić, dlaczego nie powstaliście?” — poinformował Jewhen Ołeksandrowycz. — Wtedy nie mogłem opowiedzieć o powstaniach na Ukrainie, bo nie miałem informacji. Teraz mamy. To główny materiał, na którym trzeba wychowywać Ukraińców. Powstanie — nasz podstawowy kapitał narodowy. Ukraina żyje, kiedy powstaje”. Przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa “Memoriał” Łeś Taniuk zaproponował utworzenie Funduszu “Memoriału” dla wsparcia materialnego podobnych projektów. “Trzeba, żeby nasze publikacje nie przechodziły niezauważone. Na przykład, Roman Krucyk niedawno wydał gruntowną pracę “Demianów Łaz” o ludobójstwie w Galicji (poświęconą ofiarom komunistycznego terroru na Podkarpaciu). Warto wysunąć ją do zdobycia Narodowej Nagrody im. Tarasa Szewczenki. Do szkół, uczelni, armii trzeba nieść ukraińską ideę, zapoznawać z badaniami naukowymi. To pierwsza wielka wystawa strukturalna, która odzwierciedla historię naszej walki przeciwko imperium”. Profesor Wasyl Szenderowski zaznaczył, że gdybyśmy mieli więcej takich ludzi jak Roman Krucyk, żylibyśmy zupełnie inaczej. Wszak Ukraińcy mało znają swoich utalentowanych ludzi, historię, tragedię naszego narodu. Elitę konsekwentnie niszczono. To jedna z przyczyn, dlaczego tak ciężko budujemy państwo. Wszyscy mówcy dziękowali za pełną poświęcenia pracę autorom wystawy, wśród których są zastępca kierownika projektu Serhij Żowtyj, konsultanci naukowi — doktor nauk historycznych, profesor Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki Wołodymyr Serhijczuk, kandydat nauk historycznych, naczelnik Branżowego Państwowego Archiwum SBU Wołodymyr Wiatrowycz, kandydat nauk historycznych, kierownik wydziału Instytutu Pamięci Narodowej Jarosław Fajzulin, kandydat nauk historycznych, wiodący specjalista Państwowego Archiwum Obwodu Winnickiego Kostiantyn Zawalniuk, dyrektor Państwowego Archiwum Obwodu Sumskiego Hennadij Iwanuszczenko, projektantka, członkini rady “Memoriału” Oksana Żenzera, inni uczestnicy projektu. Po prezentacji w Ukraińskim Domu ekspozycja stanie się stałą w salach Muzeum Sowieckiej Okupacji w Kijowie przy ulicy M. Stelmacha 6-A. W związku z tym, że obecna władza i jej instytucje państwowe całkowicie wstrzymały procesy badania i studiowania prawdziwej historii Ukrainy, 23 października decyzją konferencji Towarzystwa “Memoriał” imienia Wasyla Stusa utworzono “Społeczny Instytut Pamięci Historycznej” jako alternatywę dla Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej. Kijowska miejska organizacja towarzystwa “Memoriał” i nowo utworzony Instytut 6 listopada w Ukraińskim Domu zaprezentowali wystawę “Wojna ludowa”, która na podstawie dotąd nieznanych dokumentów archiwalnych i fotografii odzwierciedla wojnę wyzwoleńczą narodu ukraińskiego o własne państwo w okresie 1917—1932 lat.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
pielęgnować ukraińską tradycję języka cerkiewnego. Tutaj pojawia się szereg problemów. Pierwszym z nich jest ukraińska terminologia teologiczna. Z powodu tego, że ukraińska teologia była lekceważona, że nauka teologiczna rozwijała się na Ukrainie nie w języku ukraińskim, obecnie pojawia się wiele problemów, aby ustalić ukraińską terminologię teologiczną. Ale ta praca jest prowadzona. Bardzo ważne jest również to, że nie możemy oddawać swojej cyrylo-metodiańskiej tradycji słowiańskiej. Ponieważ język cerkiewnosłowiański to nie język rosyjski, to dawny język ukraiński, który jest używany także w innych cerkwiach. I dlatego nie możemy odrzucać tego bogactwa. Ale to, co było wcześniej, nie może pozostawać raz na zawsze ustalonym. I musimy rozwijać język ukraiński. Dlatego jesteśmy bardzo zaniepokojeni tendencjami ostatniego czasu, atakami na język ukraiński. Im więcej człowiek zna języków, tym lepiej, ale swój znać jest zobowiązany. Ponieważ to jego przynależność narodowa. JĘZYK PRZETRWA Ołeksandr PONOMARIW, zastępca przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”, doktor filologii, profesor. Język ukraiński w swojej historii doświadczał bardzo wielu niedoli. Istniało wiele czynników, które niszczyły język, ale było, choć nieco mniej, takich, które zachowywały nasz język. I jednym z takich czynników była cerkiew. Ponieważ naród ukraiński wierzył w Boga, wierzy i będzie wierzył, a cerkiew zawsze cieszyła się wielkim wpływem. Co mamy dzisiaj? Język ukraiński — żywy, wielki, bogaty pragną sprowadzić do zera. W odróżnieniu od Żydów w Izraelu, którzy nawet martwy język hebrajski odrodzili. Trzeba brać przykład z nich, a nie słuchać tych, którzy chcą język ukraiński odsunąć na boczny tor. Mamy kilka wyznań chrześcijańskich. Najkonsekwentniej dba o język ukraiński Ukraińska Cerkiew Greckokatolicka, która podlega Rzymowi. A Rzym jeszcze w średniowieczu nakazał prowadzić wszystkie nabożeństwa cerkiewne w językach narodowych. Dlatego galicjanie są tak świadomi narodowo, bo wychowywała ich narodowa cerkiew ukraińska. Wielką pracę prowadzą Ukraińska Cerkiew Prawosławna Patriarchatu Kijowskiego, Ukraińska Cerkiew Autokefaliczna. Prowadzą one nabożeństwa w języku ukraińskim. Ale ponieważ długo im na to nie pozwalano, to Ukraińcy z Naddnieprza okazali się zrusyfikowani. Co do języka cerkiewnosłowiańskiego. Jest on, oczywiście, bardzo ważny, ale powinien być na Ukrainie w
Maschinelle Übersetzung
NASZ WSPÓLNY DOM Iwan ZAJEC, deputowany ludowy Ukrainy Temat ten jest bardzo ważny, ponieważ widzimy dzisiaj procesy niejednoznaczne. Z jednej strony język ukraiński wraz z powstaniem naszego niepodległego państwa obiektywnie rozszerza sferę zastosowania, ale z drugiej — widzimy ataki na niego, próby, w tym także w Radzie Najwyższej, wprowadzenia dwujęzyczności, czyli faktycznie pozbawienia języka ukraińskiego funkcji państwowego. Rozpatrujemy język jako Dom bytu narodu, a nie po prostu jako środek komunikacji. Przez długi czas problemy językowe rozpatrywano przez pryzmat wygody codziennej: wygodnie mi rozmawiać w tym języku, więc rozmawiam, niewygodnie — nie rozmawiam. Ale jeśli rozpatrywać język jako Dom bytu narodu, człowieka, to musimy powiedzieć, że jakiekolwiek zwężenie funkcjonowania języka ukraińskiego, jakiekolwiek ataki na ten narodowy fundament będą prowadzić do zniszczenia ukraińskiej państwowości i narodu. I ludzie, którzy atakują nasz język, są wrogami narodu, bo zamachnęli się na samo jego istnienie. Zrozumiałe, że my takich kroków nie będziemy tolerować. W planie historycznym język ukraiński przeżywał różne czasy. Jeszcze w XIX wieku był zakazany w sferach świeckich i kościelnych. Ale patrioci zawsze szukali jakiegoś wyjścia. I bardzo ważne jest to, że szukali go w linii kościoła, gdzie tłumaczono na ukraiński Ewangelie, inne księgi liturgiczne. Bo właśnie w ojczystym języku narodowym zwracamy się do Boga. Warto także powiedzieć o tym, co teraz dzieje się w naszych cerkwiach w planie umownym. Wiemy, że wiele dobrego robią UKP Patriarchatu Kijowskiego, Ukraińska Cerkiew Greckokatolicka, UAUK. Mniej mówimy o tendencjach w UKP Patriarchatu Moskiewskiego. I to, że ta konfesja, ta Cerkiew Moskiewska stymulowała proces wysiedlenia całego szeregu muzeów narodowych z Ławry, oznacza, że ludzie nie rozumieją znaczenia języka w różnych przejawach. Cerkiew narodowa zawsze wspiera język narodowy, wartości narodowe. I jeszcze jedno. Jesteśmy już w XXI wieku. A to wiek ery informacyjnej, kiedy produkt intelektualny będzie najważniejszy. A podstawą tego produktu jest język. I tylko ten naród, który będzie pogłębiać swoją tożsamość narodową, rozwijać swój język, zajmie w tej przestrzeni informacyjnej należne miejsce. MATKA ZWRACA SIĘ W JĘZYKU OJCZYSTYM Błogosławiony Lubomyr HUZAR, zwierzchnik Ukraińskiej Cerkwi Greckokatolickiej Co dokładnie Cerkiew otrzymała i zachowuje od Pana Boga? Trzy elementy Boskie: Pismo Święte, Święte tajemnice i strukturę Cerkwi. To jest to, co jest wspólne dla Cerkwi Chrystusowej ogółem na całym świecie. Ale jest drugi aspekt. Cerkiew Chrystusowa istnieje w konkretnych okolicznościach, ludzkość jest podzielona na narody. I Cerkiew Powszechna, jako dobra matka, zwraca się do każdego narodu w jego języku. To jest najbardziej naturalna sytuacja. Niektórzy uważają, że do Boga można mówić tylko językami świętymi: greckim, łacińskim, hebrajskim. Lecz Cerkiew, jako dobra matka, stara się mówić do swoich dzieci, do narodu w tym języku, który jest dla tego narodu naturalny. Chciałbym tutaj podkreślić, aby nie ograniczano stosunku Cerkwi do narodu tylko językiem. Jako dobra matka, Cerkiew opiekuje się wszystkim tym, z czego składa się życie narodu. Właśnie dlatego zwraca się do narodu w jego języku, aby zaakcentować uwagę na wszystkich aspektach, na wszystkich problemach jego życia. Cerkiew nie śmie być daleka od konkretnych problemów, potrzeb tego narodu, któremu służy. Podkreślam to, aby rozumieć język w szerokim aspekcie — to stosunek matki do dzieci. To nie jest coś wymyślonego, zewnętrznego. Bo Cerkiew zwraca się do nas konkretnie, w tej czy innej sytuacji historycznej, geograficznej i innej. SŁOWO BOŻE DOTRZEĆ DO KAŻDEGO Biskup wasylkowski EWSTRATIJ, przewodniczący wydziału informacyjnego Patriarchatu Kijowskiego Patriarcha Filaret, który obecnie przebywa z wizytą arcypasterską w Ameryce, pobłogosławił mnie, abym reprezentował na tej akcji naszą Cerkiew. Pytanie wzajemnych relacji Cerkwi i języka może być rozpatrywane w wielu aspektach. Przede wszystkim chcę powiedzieć, że w istnieniu różnych języków widzimy narzędzie, za pomocą którego Pan podzielił ludzkość, aby w niej nie rozprzestrzeniał się szybko grzech. Ludzie chcieli z pychy swojej zbudować wieżę Babel aż do nieba. I Pan, aby nie dać im tego zrobić, pomieszał ich języki. Czyli podział pierwotnej ludzkości na różne języki stał się z woli Bożej, ale przyczyną tego był grzech. Ale pojawienie się różnych języków było spowodowane grzesznością ludzkości, lecz samo istnienie różnych języków i różnych narodów stało się środkiem, aby grzeszność wśród ludzi ograniczać. Chcę zwrócić uwagę na taki aspekt: na Dar Ducha Świętego, objawiony w Dzień Pięćdziesiątnicy. Wtedy Pan nie dał słuchaczom zrozumienia jednego języka, w którym mówili Apostołowie, a wręcz przeciwnie — Apostołom nakazał mówić w językach ojczystych ludzi. Aby każdy, kto ich słucha, mógł usłyszeć Słowo Boże w swoim języku. Przypomnę słowa Apostoła Pawła: “Lepiej powiedzieć pięć słów zrozumiałym językiem, niż dziesięć tysięcy niezrozumiałym”. Nam czasem zarzucają w dyskusjach, że niby u Apostoła napisane jest, że w Chrystusie Jezusie nie ma ani Żyda, ani Greka, a wy dzielicie, po co wprowadzacie takie rzeczy, że istnieje Cerkiew Ukraińska, Rosyjska. Tak, w Chrystusie nie ma ani Żyda, ani Greka, tak samo, jak nie ma ani niewolnika, ani wolnego, ani płci męskiej, ani żeńskiej. Ale w rzeczywistości widzimy, że są przedstawiciele różnych narodów, stanów społecznych. Lecz wszystko to przemienia się w Chrystusie Jezusie, to jest jedność. I właśnie dlatego dla Chrystusa wszystkie języki są równowartościowe. Nie ma wyższych i niższych, lepszych i gorszych. I każdy język Pan przyjmuje tak, jak i każdego człowieka. Jeszcze na czym położę nacisk w związku z tradycją chrześcijańską. Inne tradycje monoteistyczne, w szczególności islam,
judaizm rygorystycznie podchodzą do Pisma Świętego i jego języka. W islamie prawdziwy Koran to tylko Koran w języku arabskim. Każde jego tłumaczenie jest już rzeczą wtórną. W judaizmie prawdziwa Tora to tylko ta, która jest napisana w języku starohebrajskim, w iwrycie. Przy czym znaczenie ma nawet sposób pisania: prawdziwa Tora jest przepisywana ręcznie. W odróżnieniu od tego chrześcijaństwo nie tylko pozwala, ale wręcz przeciwnie, kieruje ku temu, aby każdy naród przyjmował słowo Boże w swojej kulturze. I w tym kontekście możemy mówić o narodowym wymiarze prawosławia, mówimy o ukraińskim prawosławiu, tak samo jak o rosyjskim, greckim, bułgarskim czy, na przykład, japońskim lub chińskim. Nie oznacza to, że wyznajemy inną religię, ale oznacza to, że nasza ukraińska kultura, nasz język są przemienione w świetle chrześcijańskiej tradycji. Właśnie dlatego Kościół, w szczególności nasz, przywiązuje bardzo dużą wagę do tłumaczenia na język ukraiński ksiąg Pisma Świętego, liturgicznych i pouczających. Zasadniczo stoimy na stanowisku, aby nabożeństwa, teksty teologiczne i pouczające – wszystko było w języku ojczystym. Mamy Biblię w ukraińskim języku literackim w tłumaczeniu Świątobliwego Patriarchy Filareta. Mamy ponad 20 tomów ksiąg liturgicznych również we współczesnym języku literackim. Wydaliśmy w języku ojczystym „Prawo Boże” w nakładzie aż 700 tysięcy egzemplarzy. Myślę, że to ogromny nakład jak na ukraińską książkę, i rozprowadziliśmy go bezpłatnie po Ukrainie. Obecnie rozpoczęliśmy ogromny pod względem objętości projekt – tłumaczenie i wydawanie w języku ukraińskim ksiąg Świętych Ojców. Ukazały się już wielotomowe wydania Jana Chryzostoma, Bazylego Wielkiego, dzieła Jana z Damaszku, mężów apostolskich. Wydano „Żywoty Świętych” w siedmiu tomach, osobną książką – „Żywoty ukraińskich Świętych”. Stoimy na stanowisku, aby rozwijać 9 listopada w naszym państwie obchodzono Dzień Ukraińskiego Piśmiennictwa i Języka. Warto przypomnieć, że święto to zostało ustanowione właśnie z inicjatywy Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki w 1997 roku Dekretem Prezydenta. Zrozumiałe, że proświcianie wzięli najaktywniejszy udział w wydarzeniach z okazji święta ojczystego słowa – obecna sytuacja społeczno-polityczna skłania wszystkich patriotów do zdecydowanej obrony ukraińskich wartości. Dlatego we wszystkich regionach państwa przeszła „Ukraińska fala” – proświciańskie akcje w obronie języka. Wiele wydarzeń odbyło się w tych dniach także w stolicy, o czym przeczytają Państwo w tym numerze gazety. W przeddzień Dnia Ukraińskiego Piśmiennictwa i Języka „Proświta” przeprowadziła w stołecznej agencji Ukrinform swój stale działający „okrągły stół”, wybierając temat „Język i cerkiew”. Mowa była o roli cerkwi w podnoszeniu prestiżu, wprowadzaniu w życie we wszystkich sferach języka ukraińskiego. Oto co mówili uczestnicy tego wydarzenia.
Maschinelle Übersetzung
Jewhen BUKET Zdjęcie autora. Ewangelia Peresopnicka to wybitny zabytek ukraińskiego piśmiennictwa oraz arcydzieło sztuki, które zajmuje należne miejsce w skarbcu światowego dziedzictwa duchowego. Można ją nazwać symbolem naszego kraju: raz na cztery lata obywatele Ukrainy obserwują, jak nowo wybrany głowa państwa, przysięgając na wierność krajowi i jego narodowi, kładzie rękę na tej księdze. W 2008 roku wspólnymi siłami naukowców, działaczy religijnych, wydawców i poligrafów Ewangelii Peresopnickiej podarowano drugie życie — nakład wydania faksymilowego. Wykonane przez dom wydawniczy „ADEF-Ukraina”, stało się ono nabytkiem największych bibliotek nie tylko Ukrainy, ale i wielu krajów świata. Dziś dzięki Międzynarodowej Fundacji Charytatywnej „Ukraińska rodzina” oraz Prezydenckiej Fundacji Leonida Kuczmy „Ukraina” gotowa jest do ujrzenia światła dziennego nowa praca — „Ewangelia Peresopnicka. Źródła i teraźniejszość”. Książka ta stanowi połączenie pomniejszonych obrazów oryginalnych tekstów, które uzupełniono transliteracją i tłumaczeniem na współczesny język ukraiński. Wydanie to da unikalną możliwość przeczytania Ewangelii Peresopnickiej każdemu człowiekowi, którego interesuje historia kształtowania się ukraińskiego państwa i jego języka. 9 listopada 2010 roku na terenie kompleksu redakcyjno-wydawniczego przedsiębiorstwa „ADEF-Ukraina”, znajdującego się w Buczy, uroczyście wydrukowano pierwsze strony nowej książki, której 200 egzemplarzy wkrótce ujrzy światło dzienne. W uroczystości wziął udział drugi Prezydent Ukrainy Leonid Kuczma. Obecni przypomnieli, że to właśnie Leonid Danyłowycz w 1997 roku podpisał dekret o corocznym obchodzeniu Dnia ukraińskiego piśmiennictwa i języka. Z tą datą powiązano również uruchomienie maszyny drukarskiej z nową redakcją Ewangelii Peresopnickiej. Na pytanie dziennikarzy o to, jak Kuczma odnosi się do dwujęzyczności, którą obecnie narzuca się Ukrainie, Leonid Danyłowycz odpowiedział: „Byłem i pozostaję zwolennikiem drogi ewolucyjnej. Jestem przekonany, że w tamtych czasach prowadziliśmy politykę absolutnie słusznie. Nie znam rodziców, nie znam dzieci, które nie chciałyby uczyć się języka ukraińskiego. Nawet w Symferopolu, który uważa się za rosyjskie miasto, konkurs do ukraińskiego liceum wynosi 10 osób na miejsce. Dużo rozmawiam ze studentami z wielu regionów, którzy są stypendystami mojej fundacji. Pytam ich: czy macie problemy z językiem ukraińskim. Oni mówią — nie. Język państwowy powinien być na pierwszym planie. Ale ten, kto patrzy w jutrzejszy dzień, nie może nie zauważyć, że języka rosyjskiego uczą się dziś we wszystkich krajach świata. W każdej europejskiej restauracji jest dziś menu „w języku rosyjskim”, mamy ogromny rynek rosyjski… Dlatego nie trzeba robić polityki z mowy, która przeciwstawia jedną część kraju drugiej. Szukajmy punktów stycznych, które jednoczą. Jestem przekonany, że każdy Ukrainiec powinien swobodnie władać państwowym językiem ukraińskim, ale i rosyjski nie powinien stać się językiem obcym. Na Ukrainie powinien być jeden język państwowy — ukraiński, a rosyjski niech ma wszystkie preferencje, aby go studiowano. Ale spróbujmy zrozumieć, co by było, gdyby na Ukrainie były dwa języki — każdy dokument trzeba byłoby wydać w obu językach. Trzeba byłoby dwukrotnie zwiększyć aparat urzędników państwowych, aby tłumaczyli na język rosyjski, drukowali itd. Nie wiem, na ile dobrze znam Europejską kartę, ale trzeba ją najpierw przestudiować bardziej szczegółowo na poziomie ustawodawczym, a potem ratyfikować. Wtedy może będziemy mieli mniej problemów”.
Maschinelle Übersetzung
Szanowni Rodacy! Serdecznie gratuluję Państwu Dnia Piśmiennictwa i Języka Ukraińskiego. Język ukraiński jest duszą narodu, największym duchowym skarbem przekazanym nam przez przodków. Głęboko symboliczne jest to, że tego samego dnia czcimy pamięć Świętego Nestora Kronikarza. Dziś zwracamy spojrzenie ku naszym źródłom, dostrzegamy godną szacunku i czci drogę rozwoju i utrwalania języka ukraińskiego — od nieśmiertelnego „Słowa o wyprawie Ihora”, „Słowa o prawie i łasce Metropolity Ilariona”, „Ewangelii pereswopnickiej” aż po język naszych czasów. Naród ukraiński to naród wielkiej historii, wielkiej kultury i wielkiego języka. Rozwojowi języka ukraińskiego zawdzięczamy takich geniuszy, jak Hryhorij Skoworoda, Iwan Kotlarewski, Taras Szewczenko, Pantelejmon Kulisz, Iwan Franko, Lesia Ukrainka, a także ich kontynuatorów — Wasyla Stusa, Linę Kostenko, Borysa Olijnyka, wielu innych naszych wybitnych współczesnych. Jestem przekonany, że język ukraiński jako bezcenne dobro narodu nadal będzie siłą konsolidującą nasze społeczeństwo, pewnie chronioną dla dobra naszego państwa. Niech słowo ojczyste stanie się dla nas amuletem na całe życie. Szczęścia wszystkim, dobra, nowych osiągnięć w imię Ukrainy!
w ukraińskim brzmieniu fonetycznym, a nie w rosyjskim, jak to czasem się robi. Można bowiem powiedzieć „Błogosław, Panie”, a można powiedzieć tę samą formułę w wymowie ukraińskiej, z dźwiękiem gardłowym g. W językowi cerkiewnosłowiańskim nie było „akania” ani zmiękczania spółgłosek. Ale mamy też jeszcze jedno wyznanie prawosławne — Patriarchatu Moskiewskiego. Oni starali się być Cerkwią ukraińską. Jednak moskiewski patriarcha Cyryl postawił ich na miejscu. Dba on o zachowanie jednego tak zwanego „rosyjskiego świata”. I dlatego, na przykład, w jednym z największych sanktuariów ukraińskiego prawosławia, Ławrze Poczajowskiej, napisano przy wejściu, że wstęp dla „schizmatyków, katolików” jest zabroniony. Kiedy tam byłem, powiedziałem: „Napiszcie jeszcze, że wstęp dla Ukraińców jest zabroniony”. Musimy wspierać nasz język, nasze Cerkwie i, sądzę, że u tych, którzy chcą wyprzeć nasz język, nic nie wyjdzie.
ŻYŁA W MURACH ŚWIĄTYŃ
Wiera SULYMA, pisarka, kandydatka nauk filologicznych, starszy pracownik naukowy Instytutu Literatury NAN Ukrainy
Chcę powiedzieć o historyczno-literackiej tradycji wzajemnych relacji Kościoła i języka. Bardzo wymowny jest epizod działalności Świętego Cyryla. Kiedy zarzucano mu, że rzekomo nie ma prawa tłumaczyć tekstów biblijnych na język słowiański, Święty odpowiedział, że Słońce świeci dla wszystkich jednakowo, dlatego Biblia powinna być jednakowo dostępna dla wszystkich. I tradycja tłumaczenia Biblii na zrozumiałe języki zaczyna się bardzo dawno temu.
Tu przedstawiciele zarówno Kościoła, jak i „Proświty" słusznie mówią o potrzebie czytania tekstów staro-cerkiewnosłowiańskich w naszej ukraińskiej transkrypcji. Zwracam uwagę na zbiór, tę pierwszą próbę we współczesnej Ukrainie wydania przykładów ukraińskiego przekładu takich tekstów, sięgających aż tysiąca lat. Tę książkę opracował nieżyjący już Michaił Moskalenko, wybitny nasz tłumacz. Tutaj bardzo interesująco przełożono na współczesny język staro-cerkiewnosłowiańskie teksty, zarówno religijne, jak i świeckie. Jeśli mówić o świeckich, to wspomnijmy choćby sławne „Słowo o wyprawie Igora". Nawet akademik Lichaczow przyznawał, że ten zabytek napisany jest gwarą czernihowską, „na Południowej Rusi", czyli tu, na Ukrainie. Ten problem dostępności i niedostępności języka stale się pojawia-
Wiktor JANUKOWYCZ Oficjalna strona Prezydenta Ukrainy przez stulecia. Nad nią pracowali również nasi duchowni. Uznajemy ich zarówno jako pisarzy, jak i jako ojców duchowych. Są to, powiedzmy, Pamwa Berynda, który, układając swój „Leksykon”, bronił myśli, że powinien istnieć książkowy język cerkiewnosłowiański zrozumiały dla narodu. Dmytro Tuptało mówił, że nasi ludzie nie powinni czytać „Żywotów Świętych Ojców” napisanych niezrozumiałym językiem. Ta tradycja trwała także w XIX wieku. Mam na myśli znanego pisarza, protoprezbitera Wasyla Hrećułewycza, który dzięki wsparciu Pantelejmona Kulisza wydał swoje kazania w języku ukraińskim. Były to wydania z 1849 i 1857 roku. Te książki cieszyły się wielką popularnością na Ukrainie. Warto przypomnieć, że był to czas ogólnego zakazu naszego języka, zarówno w świeckiej sferze książkowej, jak i w cerkiewnej. Wszyscy ci ludzie heroicznie walczyli o to, by język ukraiński pozostawał żywy w murach świątyń. Dlatego nasz naród zawsze będzie im wdzięczny.
WEŹMYMY SIĘ ZA RĘCE Hanna CZUBACZ, pisarka Wszystko, o czym tu mowa, bardzo boli tych, którzy praktycznie zajmują się słowem. Regularnie występuję w szkołach i chcę powiedzieć, że nie jest tak źle. Niedawno występuję w rosyjskim gimnazjum, gdzie zaproszono mnie jako ukraińską poetkę. Każdy z nas na swoim miejscu powinien nie tylko słowami przejmować się językiem, lecz udowadniać to czynami. Jestem autorką jedenastu „Abecadeł” i one działają — w przedszkolach, w szkole podstawowej. Wydaję płyty, książki. Niestety, Związek Pisarzy prawie nic w tej sprawie nie robi. Bardzo dziękuję Towarzystwu „Proświta” i gazecie „Słowo Proświty” za obronę języka. Bardzo bolesny temat — zniszczenie wsi, gdzie język żył i żyje. Jednak coś napawa nadzieją. Jest młode pokolenie, które ma 20 lat. Nawet ludzie mówiący po rosyjsku wiedzą: kiedy żyjesz na Ukrainie, potrzebujesz języka ukraińskiego. Dziękuję „Proświcie”, że zebrała nas tutaj. Bo nie można już się cofać. I także kłócić się: wszyscy już jesteśmy pokłóceni — Wschód i Zachód, sąsiad z sąsiadem, pisarz z pisarzem. Jeśli zależy nam na Ukrainie, chwyćmy się za ręce.
Materiał przygotował Petro ANTONENKO. Zdjęcia Olesia DMYTRENKA
Maschinelle Übersetzung
Z okazji Dnia Języka Ukraińskiego na Majdanie Niepodległości odbył się kaligraficzny korowodowo-pochodniowy flashmob „Poczuj smak ojczystego języka”. Organizatorem wydarzenia był Narodowy Komitet Dookołaświata Karawany „Interkultura” w Ukrainie przy wsparciu Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”. „Ogień w szacie słowa” – takimi słowami można scharakteryzować święto ojczystego języka w centrum Kijowa. Uczestnicy flashmobu napisali na asfalcie hasło „Poczuj smak ojczystego języka”, wzywając wszystkich nieobojętnych do przyłączenia się do akcji. Muzyka, korowód, pieśni, świece – wszystko to uczyniło święto prawdziwie magicznym i pozwoliło Ukraińcom jeszcze raz przekonać się, że język ukraiński, wiara ukraińska, tradycje ukraińskie są nieśmiertelne. Zachwycały występy chłopców i dziewcząt, którzy wprawnie poskramiali ogień. Magiczny pokaz ognia stał się symbolem tego, że ukraińskie słowo w mistrzowskich rękach też można poskromić. Wystarczyłoby chęci. Chciałoby się, aby tak wyraziste wydarzenia wspierające język państwowy w Ukrainie odbywały się częściej, ponieważ w obecnych realiach politycznych wymaga on naszej uwagi, ochrony i wszechstronnej popularyzacji.
Maschinelle Übersetzung
„Kocham cię poznawać // na wszystkich mapach świata // łowię twój lot // na globusach szybkoobrotowych // miła moja ojczyzno // komedio moja wzruszająca…” — przez całe życie nie słyszałam czulszego wyznania miłości. W tych wersach, przepełnionych niesamowitą energią dobroci, jest cały Iwan Małkowycz. Tylko taki poeta z pierwotno-asocjacyjnym myśleniem, jak on, mógł zobaczyć swoją ojczyznę — w zarysach granic na mapie politycznej — w obrazie gąsiątka, które, opadłszy z sił, zostało w tyle za stadem. I kiedy mówi: „Boję się o twoją lewą łapkę”, — uwierzcie, to najszczersza prawda. Czasem z goryczą skarży się — nie ma czasu na poezję, działalność wydawnicza zabiera cały czas i energię. Oczywiście, szkoda, bo w osobie Małkowycza mamy niezwykle oryginalnego, subtelnego liryka, jednak jak dziś wyobrazić sobie ukraińską przestrzeń kulturową bez „A-BA-BA-HA-ŁA-MA-HY”, skoro już całe pokolenie wyrosło na wysokiej klasy artystycznej książkach ababahalamahowskich, dobrych i jasnych, skoro ona wszystkim wołającym na puszczy zwątpienia daje Nadzieję.Iwan Małkowycz to znany poeta, dyrektor dziecięcego wydawnictwa „A-BA-BA-HA-ŁA-MA-HA”. Urodził się 10 maja 1961 roku we wsi Nyżnij Bereziv w rejonie kosowskim. Autor tomików poetyckich „Biały kamień” (1984), „Klucz” (1988), „Wiersze” (1992), „Z aniołem na ramieniu” (1997), „Wiersze” (2006), „Wszystko obok” (2010). W 2004, 2008, 2009 roku według sondażu magazynu „Korespondent” Iwan Małkowycz wchodził do rankingu „TOP-100 najbardziej wpływowych ludzi Ukrainy”, uznano go za najlepszego krajowego wydawcę, a wydawnictwo „A-BA-BA-HA-ŁA-MA-HA” — za najlepsze wydawnictwo Ukrainy. Już od wielu lat prywatne wydawnictwo Iwana Małkowycza zdobywa pierwsze miejsca w ogólnoukraińskich rankingach „Książka roku”. W ciągu całego istnienia „A-BA-BA-HA-ŁA-MA-HY” ujrzało światło dzienne ponad 100 książek w nakładzie ponad czterech milionów egzemplarzy. Prawa do wydania ababahalamahowskich książek zakupiło 20 krajów świata. Iwan Małkowycz został uhonorowany międzynarodową nagrodą „Order Uśmiechu”, którą w swoim czasie otrzymali Astrid Lindgren, Serhij Michałkow, Joanne Rowling. Prawo przyznawania tak wysokiego odznaczenia posiadają tylko dzieci.Marija KUCZERENKO
— W rozmowie z Panem zawsze przychodzą mi na myśl te niezwykłe wersy: “Krańcem świata, w nocy, // przy Pańskiej świecy // ktoś błąka się samotnie // z aniołem na ramieniu”. Wygląda na to, że Pan rzeczywiście zawsze jest z aniołem na ramieniu. I choćby nie wiem jak pędziło to “wahadło życia”, zdążył Pan zrobić wiele w nie tak znowu długim odcinku czasu. — Możliwe, że i z pomocą anioła, który nie opuszcza mnie jeszcze od dzieciństwa… To i pierwsza modlitwa, która zaczynała się od słów “Aniołku mój” — jej jeszcze w wieku trzech lat nauczył mnie tata. “Jutro przyjdzie Mikołaj, — mówił on, — przyniesie podarki i będzie pytał, czy umiesz się modlić”. To i żywe wspomnienia o Bożym Narodzeniu — niewiarygodna dziecięca radość, która pozostaje na całe życie. W Karpatach święta bożonarodzeniowe i przedświąteczne są szczególne — tutaj Święty Mikołaj zstępuje na srebrnych sznurkach prosto z niebios. Na święto zbierają się dorośli i dzieci, i rozpoczyna się teatralne widowisko, które, oczywiście, jest niemożliwe bez aniołów. Po 30 latach modlitwą, której nauczył mnie tata, rozpocznie się pierwsza strona mojej pierwszej książki z wydawnictwa A-BA-BA-HA-LA-MA-HA — “Abecadła”: “Aniołku mój, stróżu mój, // rano, wieczorem, w dzień i w nocy // Bądź mi do pomocy. // Świeczuszką przyświeć”. — Jedna moja przypadkowa znajoma opowiadała: “Wnuczka nazywa mnie Ababahalamaha, bo czytam jej książki A-BA-BA-HA-LA-MA-HY”. Chyba to jest prawdziwa popularność, jeśli dzieci tak nazywają swoje babcie. Jak ona jest osiągana? — Ja nie mogę rozczarować moich małych czytelników i ich babć. W “A-BA-BA-HA-LA-MA-SZE” wszystko musi być na najwyższym poziomie, bez zarzutu — i teksty, i oprawa graficzna, i poligrafia. Nie staram się wydać jak najwięcej książek — lepiej mniej, a lepiej. Na rok wychodzi około 10 tytułów, można by jeszcze mniej. Książka z A-BA-BA-HA-LA-MA-HY powinna być taka, żeby mały czytelnik, wziąwszy ją do rąk, już nie mógł się z nią rozstać, jednym z jej zadań jest wychowanie u dziecka estetycznego smaku. Wydaje się, że w żadnym wydawnictwie świata nie ma tak niezwykłych artystów, jak u nas… Czego tylko wart jest fantastyczny artystyczny tandem Władysław Jerko—Kost Ławro — jakieś niewiarygodne jedno ciało — Ławjerko albo Jewro. Kost Ławro tworzy książkę z A-BA-BA-HA-LA-MA-HY od samego jej zarania. Wszystkie te zabawne zajączki, kotki w barwnych szaliczkach — wszystko to owoc jego jasnej fantazji. Z przyjściem Władysława Jerki zaczęła się nowa era w życiu wydawnictwa, jego rozkwit. A czego warte są rysunki Jewhenii Hapczynśkiej — ten jej wzruszający obraz szczęścia z przezroczystymi anielskimi skrzydełkami… A Kateryna Sztanko, a Sofija Us, a Maksym Pałenko… Pod ich pędzlami, a kiedy i piórami, rodzą się godne podziwu rzeczy. Chociaż to długotrwały proces, dwa-trzy lata, a nawet więcej — jak poszczęści się z natchnieniem. Bywa i tak, że książki rodzą się na samym natchnieniu. Oto przypadnie do gustu jakaś idea artysty i my już razem nosimy się z tą ideą dotąd, dopóki ona nie zacznie obrastać bajkowymi sytuacjami, zarysowywać się zwrotami akcji. Jakoś mówi mi Sonia Us: “Bardzo już chcę narysować Pandusię i zwierzątka”. Tekstu jeszcze nie ma, jednak u Soni już są obrazy w rysunkach. Na jakimś etapie rozumiemy, że widzimy tę bajkową historię ze zwierzątkami jakby tymi samymi oczami. W końcu, kiedy już wiem, czym skończy się ta historia, siadam i piszę tekst. Oto taki dziwny proces współtworzenia. Wymyślać nowych bohaterów jest strasznie ciekawie! Często urządzamy wystawy artystyczne z ilustracjami z A-BA-BA-HA-LA-MA-HY i zawsze mają one wielki sukces u zwiedzających. Jakoś w British Council została zorganizowana wystawa z dzieł ukraińskich i brytyjskich artystów z następującym głosowaniem. Głosowanie okazało się zbędne po pierwszym dniu wystawy — zwiedzający od razu się określili i uznali pierwszeństwo naszego wydawnictwa. — Prawdziwą sławę A-BA-BA-HA-LA-MA-SZE przyniosła już wiele lat temu “Królowa Śniegu” w wykonaniu, jak dla mnie, po prostu genialnego Jerki. To przepiękna wizytówka wydawnictwa. Wiele krajów kupiło prawa do wydania tej książki? — Łącznie 19 krajów. Wśród nich — Wielka Brytania, USA, Australia, Korea Południowa. W 2006 roku “Królowa Śniegu” została uznana za najlepszą książkę dziecięcą w USA. W Brytanii stworzono ekskluzywną książkę, ozdobioną drogimi kamieniami. Przed katolickim Bożym Narodzeniem nasza “Królowa Śniegu” była wystawiona w witrynach londyńskich sklepów. Weszła w trójkę najlepszych świątecznych sprzedaży. Czasem, oglądając ilustracje Jerki, ludzie nie wierzą własnym oczom — czyż to można było zrobić rękami?! To niezwykle subtelna praca, jubilerska. Wiele fragmentów artysta wyrysowywał pod mikroskopem. — Czy może wydawnictwo dziecięce, które wypuszcza tak wysokiej jakości książki, stać się jednym z ogniw przeciwdziałania procesowi rusyfikacji? — Już nic dziwnego w tym nie ma, że dzieci w całej Ukrainie czytają książki A-BA-BA-HA-LA-MA-HY, a to, że dorośli, którzy w swoim życiu codziennym nigdy nie posługiwali się językiem ukraińskim, czytają je swoim dzieciom… To bardzo budujący fakt. Przeczytuję setki rękopisów, szukając iskry złota w piaszczystych pustyniach, bo przecież chce się wydawać książki współczesnych pisarzy, jednak natrafić na dobre, wysokiej jakości teksty — to rzadkie szczęście. Na to idzie całe życie. Bardzo często odmawiam wywiadów, audycji radiowych i telewizyjnych właśnie z braku czasu, bo praca nad książką nie znosi pośpiechu. — Miał Pan takie epizody w życiu, kiedy Pan realnie poczuł, że dokonał, umownie mówiąc, “przełomu w kwestii językowej”? — Takich epizodów jest pod dostatkiem. Może komuś z początku wyda się to trochę zabawne — jednak “Harry Potter” stał się aktywnym bojownikiem o ukrainizację. Bardzo spieszyliśmy się z tłumaczeniem i dalszym przygotowaniem do druku tych książek, bo choćby nie wiem co, ukraiński “Harry Potter” musiał pojawić się na rynku książki jako pierwszy. W rezultacie — bardzo wiele dzieci po raz pierwszy z własnej woli przeczytało książkę w języku ukraińskim, o tym świadczy lawina listów od dzieci, w których szczerze niepokoją się losem swoich ulubionych bohaterów i dziękują za książkę. Jednocześnie dzięki Harry’emu, temu szalonemu szumowi wokół niego, a w konsekwencji — bardzo udanym sprzedażom, mogliśmy z czasem wypuścić niejedną dobrą ukraińską książkę. — Co, Pana zdaniem, dziś można zrobić, aby ukraińska książka przetrwała przed zalewem literatury rosyjskojęzycznej. Jak zatrzymać ten proces? — Już proponowałem sposób walki z okupacją ukraińskiego rynku książki literaturą z Rosji — na wwożenie rosyjskich książek nałożyć stały podatek. Ponieważ na Ukrainę napływa cała lawina książek, to uwolnionych pieniędzy wystarczyłoby, aby podnieść ukraińskie wydawnictwo książek. Jednak w tej kwestii ukraińscy wydawcy musieliby być jednomyślni. Książki w języku rosyjskim wydawać prościej, a oto udowodnić, że ukraińska książka nawet bez wsparcia państwa może być konkurencyjna — to jednak jest coś warte! Z zasady nie wydaję na Ukrainie książek w języku rosyjskim, chociaż zysk z takiej sprzedaży byłby znaczny. W Rosji książki A-BA-BA-HA-LA-MA-HY sprzedają się, ale z obowiązkowym zastrzeżeniem: “Bez prawa sprzedaży na Ukrainie”. Gdyby książki z A-BA-BA-HA-LA-MA-HY na Ukrainie zaczęto wydawać po rosyjsku, byłaby to utrata sensu mojej wieloletniej pracy. — Pana “Seria dla dorosłych” jest nieco nieoczekiwana dla wielu czytelników. Dlaczego nagle wydawnictwo dziecięce zaczęło wypuszczać literaturę dla dorosłych? — Często rozmawiam z czytelnikami mojego wydawnictwa — ich opinia jest zawsze dla mnie cenna. W szczególności mam okazję porozmawiać na lwowskim Forum Wydawców. Czas szybko mija — i moi czytelnicy, którzy zaczynali od “Abecadła”, już dawno dorośli. Wielu z nich ukończyło szkoły i zostało studentami. “Przyzwyczailiśmy się do A-BA-BA-HA-LA-MA-HY, — mówili mi, — co mamy teraz czytać?” Tak podsunęli mi pomysł stworzenia “Serii dla dorosłych”. Otworzyła ją najsłynniejsza powieść — w wielu kwestiach autobiograficzna — Marguerite Duras “Kochanek”. Utwór został przetłumaczony na ponad 40 języków świata i uhonorowany Nagrodą Goncourtów. W 1992 roku Jean-Jacques Annaud nakręcił na jej podstawie film o tym samym tytule, który od razu otrzymał kilka prestiżowych nagród filmowych. Pierwsza książka z “Serii dla dorosłych” zdobyła grand prix na Forum. Drugą książką z tej serii stał się utwór dysydencki, uważam, że najwybitniejszego czeskiego pisarza drugiej połowy XX wieku Bohumila Hrabala “Obsługiwałem angielskiego króla”. Powieść nie mogła zostać wydana w socjalistycznej Czechosłowacji, więc ujrzała światło dzienne za granicą. To głęboko psychologiczny utwór o człowieku, który miał wszystko i wszystko stracił, poznawszy w wyrzutach własnego sumienia głębię ludzkiej samotności. Stopniowo “Seria dla dorosłych” rozrastała się o nowe pomysły, rozgałęziając się na, że tak powiem, podserie. W podserii “fantasy” została wznowiona wspaniała powieść Serhija i Maryny Diaczenków “Rytuał”, która czyta się jednym tchem. Niedawno ujrzała światło dzienne oryginalna książka “Sny” — być może jedyna na świecie antologia senna. — I rzeczywiście oryginalny pomysł… — Ja sam do takiego nie doszedłbym. Pomysł należy do Tarasa, mojego starszego syna, on też ją opracował. Przez syna miałem okazję poznać całkiem młodych pisarzy. W książce przedstawiono sny trzech pokoleń — łącznie 80 autorów, wśród nich Lina Kostenko, Dmytro Pawłyczko, Iwan Dracz, Ihor Kałyneć, Jurij And-
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
Ruchowycz, Natalka Biłocerkiwec, Jurij Wynniczuk, Wasyl Szkliar, Oleh Łyszeha, Serhij Żadan, Bohdan Żołdak, Izdryk, Irena Karpa, Les Poderwianski, Kost Moskalec, Switłana Pyrkało, Halina Kruk… A jednak nacisk położono właśnie na młodzież. Z przyjemnością dokonałem dla siebie odkrycia: do naszej literatury wchodzi bardzo utalentowane pokolenie. Już z tej książki widać, jak poszerzyła się geografia naszego piśmiennictwa: niektórzy autorzy antologii żyją poza granicami Ukrainy, więc czuje się różnorodność wrażeń i spojrzeń na tę czy inną sprawę. Wiele ciekawych nazwisk, wśród których być może należy szukać jutrzejszych klasyków, ale mimo to wyróżniłbym spośród utalentowanej młodzieży początkującego, studenta Lwowskiego Uniwersytetu Narodowego Władysława Szubenkowa z jego snem, czy raczej fantastycznym opowiadaniem „Wirus”, czernowiczankę, autorkę już dwóch książek prozatorskich Chrystię Wenhryniuk (ur. 1987), Olega Kryszczopę (ur. 1978) z Iwano-Frankiwska. Miło, że nasza antologia sennych wizji pisarskich została od razu należycie oceniona i na tegorocznym lwowskim Forum Wydawców otrzymała od razu kilka wyróżnień.
— Dzisiaj skupiliśmy uwagę na literaturze dla dorosłych, ponieważ to nowy kierunek dla „ABABAHALAMAHA”, więc proszę powiedzieć, w tym kontekście, o swoich planach.
— W „Perłach współczesnej literatury” planuję wydać powieść Liny Kostenko „Zapiski ukraińskiego samoszaleńca”. Lina Wasyliwna jest bardzo wymagająca wobec siebie i już kilka razy przerabia swój pierwszy utwór prozatorski. Już przetłumaczyła go Lesia Muszketyk, a do druku przygotowywana jest powieść utalentowanego węgierskiego pisarza Tibora Dérego „Drogi bo-per”. Być może od mojej książki „Wszystko obok” rozpocznie się seria poetycka. W planach jest m.in. wydanie pięciu moich ulubionych polskich poetów pod jedną okładką. Chcę też wydać „Pocałunek Elli Fitzgerald” Olega Łyszehy, niezwykle interesującego poety, który wraz ze swoim tłumaczem Jamesem Brasfieldem otrzymał nagrodę Międzynarodowego Klubu PEN za wybraną książkę. Dotąd jest to pierwszy ukraiński pisarz uhonorowany taką nagrodą. Po tej samej nagrodzie Szymborska otrzymała Nobla.
— A jak to jest z „wyobrażonymi antologiami”, o których pisał Pan kiedyś w zbiorze „Z aniołem na ramieniu” jako o dalekosiężnym marzeniu?..
— Już „nabiera kształtu” w „Arce poetyckiej”, w której zostanie przedstawiona poezja świata w ukraińskich przekładach. Ma to być dość obszerne wydanie: dwa tomy na 2500 stron.
— Poeta z natury obdarzony jest przenikliwością, więc może Pan przewidzieć wydarzenia choćby z niewielkiego okresu czasu?
— Obecnie nie sposób nie odczuć smutnej apatii, która zawisła nad społeczeństwem. Przewidywane w razie dojścia do władzy regionałów wydarzenia rozwijają się jeszcze szybciej, niż można było sobie wyobrazić. Przykro, że nowa władza maskuje się Szewczenką i kilkoma kalkowanymi ukraińskimi frazami przed kamerami. Lepiej już od razu przemianowano by Ukrainę na Małorosję, zmieniono flagę, herb, hymn, przepisano historię, zakazano języka ukraińskiego, wprowadzając nowy ukaz Wałujewa z obowiązkowym jego ogłoszeniem… na cały świat. Może wtedy przynajmniej społeczeństwo ukraińskie się opamięta. Nic tak nie niszczy duszy, jak podwójne standardy. Właśnie do nich dziś sięga obecna władza. Choć jej polityka derusyfikacji… rozukraińszczenia społeczeństwa staje się coraz bardziej otwarta, coraz bardziej bezczelna. Już po prostu nie sposób patrzeć, jak obecny minister oświaty i nauki, ten największy narodowy łajdak, podwinąwszy rękawy, jak rzeźnik, rządzi w ukraińskiej kulturze.
— Sądzi Pan, że uda mu się zrealizować zamysł?
— Na jakościowych podręcznikach historii wyrosło już całe pokolenie, więc wbijanie do głów, że Ukraina — jak oświadczył na cały świat Władimir Putin — to „historyczne nieporozumienie”, jest po prostu niemożliwe. Mam nadzieję, że również książki ABABAHALAMAHA wniosły swój wkład w wychowanie zdrowego poczucia godności narodowej i po prostu ludzkiej.
Maschinelle Übersetzung
Maria KUCZERENKO
Zdjęcia: Ołesia DMYTRENKA
Prawdziwym świętem, które zanurzało w zdumiewający świat twórczości, porywało jasnym fantazyjnym fajerwerkiem, za którym zawsze tęskni tak spragniona dziecięca dusza, stał się pierwszy festiwal ukraińskiej książki dziecięcej „Azbukowe Królestwo Magów i Aniołów”. Przez pięć dni w salach wystawowych Muzeum Książki i Drukarstwa, znajdującego się na terenie Ławry Kijowsko-Peczerskiej, panował jak w ulu niepohamowany dziecięcy gwar, wesoła krzątanina, radość swobodnej rozmowy. Festiwal zajmował całą powierzchnię wystawową muzeum, ponieważ jednocześnie odbywało się kilka wydarzeń naraz. Trzeba było rozdzielać się między wystawy artystyczne, spotkania z pisarzami, artystami i licznymi warsztatami, którymi program festiwalu był przeładowany. Już pierwszego dnia święta książki jednocześnie otwarto co najmniej tuzin wystaw: na jednej powierzchni wystawowej – Międzynarodowa wędrowna wystawa dziecięcego rysunku „Złoty sztalugi” (Ukraina) oraz „Na swojej ziemi” (Białoruś), na innej – prace Olgi Kwaszy i ilustracje Ksenii Stepaś do książki Arkadija Fidlera „Kanada, pachnąca żywicą”. A w centralnej sali znana artystka, ilustratorka książek dla dzieci Wiktoria Kowalczuk przedstawiła, jak sama wyjaśniła, swoich „ulubionych pomocników – Symbolizm, Surrealizm, Mityczny Realizm i swojego nowego przyjaciela Przykolizm”. Równie mocno i dzieci, i dorosłych przyciągała jak magnes wystawa książek ręcznie wykonanych – „Artkniga”, przygotowana przez Anastasiję Denysenko, kuratorkę części artystycznej festiwalu. Było tu naprawdę wiele godnych zdziwienia rzeczy: książeczki dla dzieci z wadami wzroku – Natalia Miroszniczenko przywiozła je z Chersonia (opowiadała, jak w chersońskiej bibliotece uczy się niewidomych czytać i poznawać świat); biała, wręcz filigranowa książka-wycinanka „Ukraińskie zagadki” Walerija i Heleny Tychoniuków; „ciepła, wełniana” ukraińska ludowa bajka „Rękawiczka”, wykonana przez artystów lwowskiej pracowni „Agrafika” Andrija Lesiewa i Romanę Romaniszyn. Festiwal stał się miejscem spotkania twórczych ludzi – pisarzy, artystów, aktorów – prawie z całej Ukrainy. I nie tylko z Ukrainy. Tak na przykład litewska artystka i pisarka Sigute Ach opracowała logo festiwalu i prowadziła warsztaty sztuki „akwarelowych plamek”. Jeśli chodzi o warsztaty, to było ich w bród, na każdy gust: można było nauczyć się wytwarzać papier tzw. czerpany („Muzealna papiernia”), stworzyć własną pocztówkę okolicznościową („Kartka z życzeniami”), książeczkę-zabawkę, zapoznać się ze sztuką kaligrafii („Skryptorium”), wykonać własny ex libris („Ekslibris”), odlewać z czekolady litery i różne bajkowe postacie („Czekoladowe królestwo”). Niektóre warsztaty, jak na przykład „Ekslibris”, zamiast zaplanowanej godziny trwały 2–2,5 godziny – tak wielkie było zainteresowanie maluchów, że nie można było im odmówić dodatkowego czasu. Także dorośli, czego nie sposób było nie zauważyć, pochłonięci procesem tworzenia bez reszty, czerpali z tego przyjemność. Dzieci z niecierpliwością czekały na spotkanie z ulubionym wydawnictwem „A-BA-BA-GA-
ЛА-МА-ГА” та її директором, письменником Іваном Малковичем, видавцем і поетесою Мар’яною Савкою („Видавництво Старого Лева”).
Nie ma co ukrywać, nasza młodzież dorasta bardzo „skomputeryzowana” (analiza tego zjawiska jest już przedmiotem sporów psychologów, socjologów, nauczycieli, a w końcu także lekarzy), jednak kto powiedział, że książka jako taka zamiera, że zastąpi ją całkowicie „elektroniczny mózg” — sądzę, że zawsze będzie się kojarzyć z najlepszymi, najjaśniejszymi poruszeniami ludzkiej duszy, z jej cnotami. A obecny festiwal, który jego twórcy obiecują uczynić corocznym, jest jasnym tego potwierdzeniem.
Partnerzy festiwalu: Ambasada USA w Ukrainie, Hewlett Packard, Prezydencki Fundusz Leonida Kuczmy „Ukraina”, Międzynarodowa Organizacja Pozarządowa „Dom Wolności Ukraina”, Interart Service 3000, wydawnictwo „Jarosławiv Wał”, „Prywatne Muzeum »Duchowe skarby Ukrainy«”.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
skich, romantyczno-muzycznych — po dyskusyjno-społeczne. Do najważniejszych, znakowych rysów i blizn jego życiorysu, dzięki którym łatwiej pojąć przejrzystą głębię jego twórczości, należą, zdaje się, następujące: „Urodził się 6 listopada 1925 roku w miasteczku Łochwica na Połtawszczyźnie, w wielodzietnej rodzinie elektryka i kołchoźnicy, która »od rana do nocy pracowała na polu buraków«. Jeszcze jako pierwszoklasista przeżył straszny Hołodomor 1933 roku. W niespełna 16 lat, kiedy zaczęła się wojna, trafia do obozu koncentracyjnego Janowska we Lwowie. A nieco później staje się jednym z więźniów obozu koncentracyjnego Stockbach”. Wiosną 1945 roku zostaje zwolniony z obozu koncentracyjnego. Wraca do domu, gdzie obowiązywała już stalinowska zasada: »Kto był w niewoli, w jarzmie, w okupacji — ten wróg«. Wczorajszego więźnia niemieckich obozów — Mykołę Petrenkę — zsyłają do radzieckich obozów pracy — na wyrąb lasów Syberii, a jeszcze dalej: do połowów ryb na Kamczatce. Dopiero w 1951 roku M. J. Petrenko wrócił na Ukrainę do swojej siostry, która mieszkała w Brodach na Lwowszczyźnie. Tutaj kończył szkołę, pracował w redakcji gazety rejonowej, studiował na wydziale dziennikarstwa Uniwersytetu Lwowskiego… Życie tego człowieka, jak widzimy, to Wielka Księga naszego narodu przez większą część XX wieku. Powiedzieć coś nowego o tej życiotwórczości, życiu jako twórczości, twórczości jako życiu tego pracownika na duszno-duchowej niwie narodowego piśmiennictwa, poza tym, że szczerze go kocham, jest prawie niemożliwe, a reklamy on nie potrzebuje. Nie ma on, moim zdaniem, żadnych kompleksów, na które tak hojnie chorują ludzie twórczy, poza jednym: podczas biesiadowania, czytania wierszy, których on, jak mało który z poetów, zna bardzo wiele (czy nie całą światową klasykę na pamięć), nie lubi, żeby mu przerywano… Wtedy się denerwuje, po dziecięcemu kaprysi… I to jeszcze raz świadczy o zdrowej pierwotności jego natury, nie zepsutej ani przez radzieckie, ani przez niemieckie obozy koncentracyjne, ani przez dzieciństwo, które pamięta niesławny Hołodomor. Dlatego postaram się powiedzieć dobrze, łagodnie i cicho, biorąc najświeższe książki Mistrza — wybór poezji »Przy uczciwym chlebie« (Lwów: Spolom, 2009. — 472 s.) oraz książkę nowel-przypowieści »Samospalenie świecy« (Lwów: Liha-Pres, 2010. — 200 s.) — jako powód, okazję, by pobyć z Mykołą Jewhenowyczem w przyszłości, wyspowiadać się przez tubę… Nakrzyczeli się, zdzierali gardła, To, czego chcieli — osiągnęli! Ja — w raju, w jakimś tam zaułku: Pięknie, jak na brzegu Suły. Będzie rada, będzie czarna rada, Czarna aż czerwona — niczym krew. Każdy mówi: dwóch hetmanów — zdrada, A u mnie wiara i miłość. Kozacy stają w potrójny szyk, Czujna potrójna warta: Ten Moskwę jednoczy, ten Warszawę, A mnie pisany Stambuł.
Maschinelle Übersetzung
Ihor PAWŁYUK, m. Lwów
We wszystkich czasach i u wszystkich świadomych narodów, które dbają o swoją zdrową przyszłość, ceniono i chroniono dzieci oraz ludzi starszych, zwłaszcza tych, których przyjęło się nazywać starszyzną. Zapraszano ich do pałaców władców, radzono się ich. Najmądrzejszych z nich uważano za autorytety moralne, ponieważ oni, ich życie, ostatecznie najbardziej odpowiadało owej paradoksalnej biblijnej formule: „Bądźcie jak dzieci”… Z jasnymi, bezpośrednimi dziećmi wieki i narody kojarzą także swoich najlepszych poetów — jak to u wiecznie młodego klasyka w „Motywach perskich”: „Ty — dziecko, w tym sporu nie ma, A i ja czyż nie jestem poetą?”… A jak wtedy odnosić się do Mykoły Jewhenowycza Petrenki — prawdziwego starszego ukraińskiej literatury?.. Tak właśnie się odnosić, jak nakazuje odwieczna mądrość narodów: słuchać (czyli szanować) i kochać. I nie tylko za dziesiątki wydanych przez niego różno-gatunkowych książek: dla dzieci, poetyckich, prozatorskich, dramaturgicznych, piosenkowych, eseistycznych… Historia ukraińskiej literatury nie zna zbyt wielu pisarzy, którzy tak naturalnie, lekko, profesjonalnie swobodnie, bez wymuszenia czuliby się w różnych gatunkach, jak dziedziczny rolnik w swoim wieloprofilowym gospodarstwie, który jednakowo dobrze radzi sobie ze stawem, sadem, młynkiem i wiśniowym ogrodem… I w tym także jasna osobliwość talentu rodowitego połtawianina z ciężkim losem-wolą, ale jasnym sercem i mądrą głową — Mykoły Petrenki, którego w bliskim mu już od wielu dziesięcioleci Lwowie jedni nazywają ufnie-intymnie: Wujku Mykoło, inni — poważnie: Mykoło Jewhenowyczu, niektórzy — „po zachodniemu”, panie Mykoło, jeszcze inni po prostu — jak okręt, gwiazdę, zjawisko przyrodnicze — PETRENKO. Ale jestem przekonany, że u wszystkich dobrych ludzi na wspomnienie czy przy spotkaniu tego Wujka Lwa ukraińskiej literatury robi się cieplej na duszy. To jest właśnie sekret szczęśliwego połączenia talentu pisarza i talentu Człowieka, który nie pretenduje do anielskości, dydaktyzmu, profesjonalnego patriotyzmu i innych „izmów”, naturalnie odpowiadając owej maksymie, ogłoszonej, jak wiadomo, w stanie obrony przed oskarżeniem o dekadentyzm przez Iwana Frankę: Ja z pijącymi za płot nie wylewam, Z jedzącymi jem, do bójki mam buki, Na święcie życia nie ziewam, Lecz w biedzie nie opuszczam rąk. Lepiej niż taki poprzednik Petrenki, o samym naszym aksakalu nie powiesz, znając Mykołę Jewhenowycza także jako Człowieka, z którym bywało się w rozmaitych sytuacjach życiowych: od kieliszkowo-towarzyskich-
Obiecują szlachta i bojarzy Grosiki, majątki, rangi. A za naszą cześć — Strasznej kary My sami czekamy z wojny.
Nie bywa prawda trójjedyna, To tylko śmierć nas trzy razy porąbała. Niczym chmura, sunie czarny dzień. Ukraińska zbolała hańba, — czytamy w przypadkowo otwartym i w całości zacytowanym wierszu — diagnozie społeczeństwa — „Niepodzielona buława” z książki wybranej liryki, w przedmowie do której literaturoznawca, krytyk Mykoła Ilnycki mianuje Mykołę Petrenkę przede wszystkim jako poetę-liryka, z czym nie można się nie zgodzić, chyba że dodać: liryka dramatyzowanego talentu, liryka-pieśniarza, którego tekstobiografia niezaprzeczalnie świadczy o pięknej sile ukraińskiej rasy i daje nadzieję nam, młodszym, na (według Bohdana-Ihora Antonycza) „niezniszczalność materii” naszego ducha. Tutaj, obok takiej oto obywatelsko nawołującej liryki, ten, kto naprawdę kocha poezję, znajdzie klasycznie-tradycyjnie proste, jasne i głębokie, jak wszystko co genialne, wiersze, strofy, wersy-aforyzmy także o kochaniu-miłości, miłości-kochaniu, kosmosie, przyrodzie, ojczyźnie-państwie i państwie-ojczyźnie, wiersze-dedykacje dla przyjaciół-towarzyszy, wśród których Pawło Usyk — „kolega z klasy i współpracownik w faszystowskiej katordze”, chirurg Mychajło Pawłowśkyj, poeta Mykoła Winhranowśkyj, „znawca lasów i poeta Wołodymyr Bondarenko”… w rozdziałach „Moje miasteczko nad Sułą”, „Odwiedziny Buchenwaldu”, „Desperacki marsz hetmana Petra Doroszenki”, „Wierzba”, „Kłosy. 1933”, „Imiona”, „To gdzież nasz miecz?”, „Na wielkich krzyżach”, „Modlitwa ojca Zenona”, „Twoja tajemnica”, „Dziki wiąz”, „Z ostatniego notatnika” — jak choćby w wierszu „W lesie tak”: Nie ufaj ani wronie, ani krukowi, Ani wspomnieniu, co bólem oparzy: W lesie jest komu położyć rękę, Położyć rękę na twoje ramię.
W lesie tak: tu nie szukaj rezonu Czyjejś fałszy — fałszy nie bywa: Jak szczodry kum, tu bezmiarem ozonu Podzielą się drzewa i trawa.
W lesie tak — w lesie, w lesie, lesie: Przypomniało się — co wydeptane dawno, Przypomniało się: dziadowska włócznia w strzesze I niedotkany wieczny sztandar. Albo też (z wiersza „Kiedy umrze rusałka”): Kiedy umrze rusałka… Ależ — umrze przecież!.. Strumieniuje kołysanka Nad bezmiarem rzeki. Czy po prostu biały jasny wiersz-strofa o dalekiej-bliskiej miłości „Zielnik”: Twój uśmiech do mnie, Niczym ten kwiat, Włożę ostrożnie Pomiędzy stronami Grubej księgi — Kiedyś przypomnę sobie Zasuszony cud. Powierzać taką, zakorzenioną w folklorze, najlepsze, nieśmiertelne klasyczne wzorce, poezję, która chwyta za duszę i podnosi ducha, akademicką algebrą nie ma sensu, wszak „Kto ma uszy, niechaj słucha” („Ewangelia według Mateusza, 13:3-8”). Najlepsze wiersze poetów prawie zawsze stają się pieśniami, dlatego prawdziwy poeta (według
Iwanem Franką) gotów był wyrzec się wszystkich swoich wierszy dla jednego, który stałby się pieśnią ludową. Wśród znanych pieśni do słów Mykoły Petrenki są: „Kalyna prymorozena” (kompozytor Wołodymyr Iwasjuk), „Karpaty”, „Niczne misto”, „Ty zabud ci słowa” (kompozytor Myrosław Skoryk), „Namaluj meni nicz” (kompozytorzy Bohdan Weselowśkyj, Myrosław Skoryk). Najtrudniej zaś, jak wiadomo, pisać dla dzieci. Tak więc tatuś i dziadziuś Mykoła Jewhenowycz Petrenko jest autorem wielu dobrych i jasnych książeczek dla dzieci, wśród których są: „Mariczka-newelyczka”, którą ilustrowała słynna artystka Sofija Karaffa-Korbut, „Swit czekaje na tebe”, „Czom ne rostut warenyky”, „Zabłuda”, „Pochid na Czornohoru”, „Wyszynanka wid anheła…”, a także sztuk dla dzieci, które wystawiano w Pierwszym Teatrze Dziecięcym we Lwowie oraz w teatrach innych miast. Przy tym pisarz, którego wrodzony demokratyzm przejawia się zarówno w unikaniu wszelkich stanowisk i atrybutów kariery, jak i w tak zewnętrznych przejawach wewnętrznej niezależności, wolności — jak niechęć do noszenia garnituru, jest autorem licznych materiałów publicystycznych i literacko-krytycznych, pracował bezpośrednio w redakcjach gazet rejonowych i obwodowych, był redaktorem lwowskiego studia telewizyjnego. Tylko poeta-Mistrz z taką życiową biografią może pisać tak przejrzystą, mądrą, pozornie prostą prozę, którą czytamy w książce „Samospałennia swiczi”. Te nowele-przypowieści pod względem treści i pełnego zaufania sposobu opowiadania momentami „ciągną” na dobrze zredagowaną powieść, a czyta się je tak łatwo, jak bajki w dzieciństwie, „Małego Księcia” Saint-Exupéry’ego, ponieważ wielu współczesnych rozpoznaje w nich siebie, sprototypowanych, gdzie nawet same tytuły przyciągają, intrygują: „Ocinyty robotu Boha”, „W peredczutti narodżennia”, „Tam, za tymy dwerzyma”, „Mynule widsachnułosia wid mene”, „Wisnyk u czornomu”, „Z czożoho rebra”, „Kolorom diwochoji cznoty”, „Tam, de mene ne buło”… „Jak buw ja derewom… Czekajcie, nie tak: rosło sobie drzewo. Miałem tylko bezpośredni udział w jego pojawieniu się na świecie: ojciec zasadził dziczkę na cześć moich urodzin. Drzewo i wyrosło — krępe i sękate, smukłe, z porywczą duszą, z bujną zieloną czupryną. W nim ptaki świergotały, pod nim ja pierwszy raz dziewczynę pocałowałem i wszystko takie… Zestarzało się moje drzewo. Zgarbiło się, spróchniało, wyłysiało, tylko że bujna jemioła na nim się przyjęła. Lecz w dziupli sowa siedzi, oczyska takie ogromne. […] Ta sowa — do drzewa: — A widzisz, widzisz, i ona już nie taka młoda, nie ta co dawniej!.. — I jakaś niedobra radość w tym jej chrapliwym szeptaniu. Daj spokój, sowo, czyż nie wstyd ci? I tobie, drzewo, czyż nie wstyd?”, — czytamy takie oto wewnętrznie zrytmizowane, znowuż, po dziecięcemu czyste, nie zepsute słowo noweli-przypowieści towarzyskiego, otwartego siwego bajarza-pieśniarza. Ogólnie rzecz biorąc, aby zrozumieć, pojąć wieloaspektową twórczość patriarchy ukraińskiej literatury Mykoły Jewhenowycza Petrenki, trzeba stworzyć cały instytut naukowo-badawczy, a aby poczuć talent — trzeba (za Hryhorem Tiutiunnykiem) po prostu-prościutko pokochać… Mistrza, stworzony przez niego świat i życie w nim oraz życzyć mu zdrowia i szczęścia jeszcze na wiele ziemskich lat, a nam szczęścia ogrzewania się przy wysokim werbalnym ognisku jego młodej duszy.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
Każda kultura narodowa ma swoje wybitne nazwiska i symbole. Na wspomnienie o ukraińskiej sztuce filmowej od razu w pamięci pojawiają się trzy postacie: Paradżanow, Osyka, Illenko, ale to już, niestety, historia, choć, na szczęście, już nawet nie ukraińskiego, a światowego kina. Dlaczegoż obecnie na prestiżowych spotkaniach filmowych w Ukrainie cieszymy się tym, że na scenie są światowe gwiazdy: Gérard Depardieu, Sophia Loren, była Ukrainka Olha Kurylenko… a nawet — o, co za zaszczyt — Renata Litwinowa! Byli i obecni „koneserzy piękna” radośnie tulą się do promyków ich sławy, nie pamiętając o tych, którzy rozsławili Ukrainę na całym świecie. Właśnie dlatego dziś gościem naszej redakcji jest zasłużona artystka Ukrainy Switłana KNIAZIEWA: aktorka, piosenkarka, pisarka, działaczka społeczna, a także Matka, Żona, Muza… Mówią, że za każdym wybitnym mężczyzną zawsze stoi wybitna kobieta. Niestety, to szczęście przypada nie każdemu i często nie za pierwszym razem, tylko tym, którzy są w stanie to docenić. A kto lepiej niż kochająca kobieta może opowiedzieć o mężczyźnie i każdym drobiazgu, który jest związany z jego życiem. A dlaczego? Bo ona kocha wszystko, co jest z nim związane, i tych, którzy są z nim związani, i wdycha jego powietrze, i sama staje się tym powietrzem. Oto taka ona, Switłana Kniaziewa, która z 17 lat życia małżeńskiego z Leonidem Osyką dziesięć świątecznych lat była w centrum jego Wszechświata, a siedem ostatnich lat jego ciężkiej choroby sama stała się centrum jego Wszechświata: oczami, rękami, głosem. Nie złamała się, nie zwątpiła, nie rozpuściła się, a po prostu żyła i pisała „Takie oto życie i takie kino”. — Switłano, co skłoniło Panią do opublikowania swoich zapisów dziennikowych? — Po pierwsze, tą książką składałam hołd mojemu mężowi Leonidowi Osyce z okazji jego 70-lecia. A po drugie, to zapoznanie naszych synów-bliźniaków Bohdana i Ołeksija z ich ojcem, ludowym artystą Ukrainy, laureatem Państwowej Nagrody imienia Tarasa Szewczenki oraz nagrody Ołeksandra Dowżenki, człowieka, który został wpisany do księgi „Złote imiona Ukrainy”. Rzecz w tym, że kiedy synowie skończyli po trzy latka, w naszej rodzinie stała się tragedia: Leonid Osyka upadł i złamał kręgosłup, potem miał udar, co doprowadziło do ciężkiej nieuleczalnej choroby, która trwała siedem lat, aż do jego śmierci. Przez cały ten czas synkowie widzieli tatę w pokoju leżącego chorym, który stopniowo tracił cechy wyrazistej osobowości: intelektualisty, humorysty, utalentowanego reżysera filmowego. Leonid Mychajłowycz zmarł, kiedy dzieci skończyły 10 lat. Przez cały czas od naszego pierwszego spotkania z Leonidem Osyką prowadziłam dzienniki naszego osobistego i twórczego życia, gdzie zapisywałam to, o czym marzył, co mu się śniło, jacy byli jego przyjaciele, jak kręcił filmy, o co bolała go dusza. Wspólnie przeżyliśmy pięć jego filmów: „Pokłoń się ziemi”, „Wejdźcie, cierpiący!”, „Etiudy o Wrublu”, „Prezent na imieniny”, „Klejnoty hetmańskie”. We wszystkich tych filmach miałam role aktorskie. Po to, by być obok męża, porzuciłam teatr i towarzyszyłam mu podczas całego procesu tworzenia obrazów filmowych: od wyboru plenerów, zdjęć, montażu aż po pokaz premierowy. — Czy Bohdan i Ołeksij odziedziczyli talent ojca i zainteresowanie kinem? — Nasi synowie mają teraz już po 19 lat. Są studentami Narodowego Uniwersytetu Teatru, Kina i Telewizji imienia I. Karpenki-Karego, wydziału sztuki operatorskiej. Interesują się twórczością i życiem rodziców. W zapisach dziennikowych starałam się odtworzyć dla dzieci ten czas, kiedy ich ojciec był pełen sił i twórczych zamysłów, pracując na planie filmowym w otoczeniu osobowości, które obecnie stały się podręcznikowe. Są to przede wszystkim przedstawiciele nurtu w ukraińskiej kinematografii, który otrzymał nazwę „kino poetyckie”: Serhij Paradżanow, Jurij Illenko, Kost’ Stepankow, Heorhij Jakutowycz, Ludmyła Semykina, Wołodymyr Huba i wielu innych. Dlatego też książka nosi tytuł „Takie oto życie, i takie kino”. A zapisy o latach choroby męża zniszczyłam, gdyż są to zbyt ciężkie wspomnienia. Dlatego jest to książka-kronika tylko dziesięciu lat naszego szczęśliwego życia, zaczynając od pierwszego spotkania w styczniu 1984 roku i kończąc na „czarnym piątku” 13 maja 1994 roku, kiedy Leonid Mychajłowycz upadł i złamał kręgosłup. — Życie Leonida Osyki stało się nieodłączną częścią pojęcia „kino poetyckie”. Jako kobieta zakochana w poezji Mistrza, co Pani rozumie pod tym pojęciem? I dlaczego nie stało się ono masowe, popularne i do dziś nie dla wszystkich zrozumiałe? — Jak wiadomo, czytelnicy przedkładają prozę, poezja trafia do duszy tylko tym, którzy mają myślenie asocjacyjne. A takich ludzi jest znacznie mniej. Mówię obecnie o wysokiej poezji i wysokiej prozie. Prawdziwa poezja to, moim zdaniem, rozmowa Boga z ludźmi przez własny instrument — Poetę. Oto dlaczego uważa się, że wiersze przychodzą do poetów tylko w szczególnym stanie duszy — w natchnieniu. Poezja to sama istota zjawiska, uczuć, emocji. Ależ poetyckie
Maschinelle Übersetzung
Switłana Kniaziewa z synami Bohdanem i Ołeksijem światopogląd wymaga odpowiedniego stanu duszy. A ta substancja jest kapryśna i krucha, trudno przewidzieć, co w następnej minucie może na nią wpłynąć. Jest mi bardzo przykro, że współcześni teoretycy zapomnieli o prawdzie, dzięki której na Ukrainie powstało kino poetyckie. Stało się tak dlatego, że naród ukraiński jest po prostu zaprogramowany na poetyckość. Czyż to nie poetyckość filmów Dowżenki zachwyciła swego czasu światową społeczność filmową? Jego film „Ziemia” z 1958 roku został uznany na świecie za jeden z 12 najlepszych filmów wszech czasów i narodów! 35 lat po triumfie „niemych” filmów Dowżenki spokój światowej mody filmowej został zakłócony przez Serhija Paradżanowa. „Cienie zapomnianych przodków” na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Mar del Plata (Argentyna) zostały uznane za nowe zjawisko w światowej kinematografii. Właśnie ten obraz filmowy odnowił kierunek w ukraińskiej kinematografii, który otrzymał nazwę „kino poetyckie” Ukrainy. A po raz pierwszy ten termin pojawił się u polskiego krytyka filmowego Janusza Gazdy. Film „Cienie zapomnianych przodków” tchnął nową energię i nowe życie w ten kierunek, zapoczątkowany przez Ołeksandra Dowżenkę. Niewiarygodna liczba nagród została zdobyta przez ten film-arcydzieło na międzynarodowych festiwalach filmowych. Jurij Illenko twierdził, że liczba nagród sięgała 150 w różnych nominacjach, co daje prawo do wejścia do „Księgi rekordów Guinnessa”! Ormianin z pochodzenia, Serhij Paradżanow powiedział Ukraińcom: „Siedzicie na skrzyni pełnej dobra i z otwartymi ustami patrzycie za granicę. Otwórzcież swoją skrzynię, pokażcie całemu światu piękno swojej ziemi. Macie w skrzyni swoich genialnych pisarzy — Kociubynskiego, Łesię Ukrainkę, Iwana Frankę, ukraiński folklor, etnografię, pieśni ludowe, utalentowanych artystów — takich jak Marija Prymaczenko. Miejcie godność!”. Ukraińscy filmowcy „otworzyli tę skrzynię” i zabłysnęły filmy-perły „kina poetyckiego” Ukrainy. — Switłano, data Pani urodzenia, zapewne nie przypadkowo prawie zbiegła się z narodzinami „kina poetyckiego”. I zapewne właśnie dlatego dzisiaj Pani ustami bronione i analizowane są postacie, które są już daleko poza granicą. Spróbujmy fragmentarycznie-punktowo odtworzyć wydarzenia tamtego czasu. — Aby pojawił się i rozwijał ten kierunek, w tamtym czasie pomagał, zapewne, sam Pan Bóg! Podczas „odwilży” na Ukrainie stworzyły się pewne warunki: Derżkino Ukrainy od 1962 roku objął utalentowany organizator, wykształcony i inteligentny człowiek Swiatosław Iwanow, a na czele studia filmowego stanął Wasyl Cwirkunow. To właśnie oni postawili sobie za cel podniesienie prestiżu narodowego studia filmowego, rozumiejąc, że bez odnowienia ukraińskiego kina, bez młodzieży nie może rozwijać się sztuka filmowa Ukrainy. Cwirkunow pojechał do moskiewskiego WGIK-u i przywiózł do domu utalentowanych absolwentów-Ukraińców, których już zostawiano do pracy w Moskwie: Jurija Illenkę, Leonida Osykę, Rolana Serhijenka, Wiktora Gresia. Pomimo ówczesnych wytycznych ideologicznych, kierownicy ukraińskiej branży filmowej zapewnili młodym reżyserom twórczą wolność. Do pracy w kinie zaczęto angażować utalentowanych pisarzy: Iwana Dracza, Dmytra Pawłyczka, Linę Kostenko. Ukraińskie kino tamtego czasu stało się artystycznym imperium, które wchłaniało i pochłaniało wszystko, co najlepsze, co było w innych sztukach. Dołączali do niego najbardziej utalentowani: artysta Heorhij Jakutowycz, historyk Wołodymyr Brajczewski, artystka kostiumograf Ludmyła Semykina, kompozytor Wołodymyr Huba i wielu innych. Właśnie w ten sposób pojawiły się nowe filmy-arcydzieła: „Kto wróci — do kocha”, „Kamienny krzyż”, „Zachariasz Berkut” Leonida Osyki, „Studnia dla spragnionych”, „Biały ptak z czarnym znamieniem”, „Wieczór na Iwana Kupała” Jurija Illenki, „Sumienie” Wołodymyra Denysenki, „Z nudów” Artura Wojteckiego, „Zaginiona gramota” Borysa Iwczenki. To był wybuch na cały biały świat! — Co więc było szczególnego w tych filmach, czym wyróżniały się na tle światowego procesu filmowego? — W przeciwieństwie do pesymizmu, nihilizmu, destrukcyjności zachodniej sztuki filmowej, kino poetyckie Ukrainy proponowało siłę afirmatywną, żywotną. Tworzyło silne obrazy, uzbrajało człowieka w wieczne wartości i tworzyło prawdziwy obraz Ukrainy, narodu ukraińskiego za pomocą aktualizacji ludowych zwyczajów, rytuałów, folkloru, religii, języka, potwierdzając niepowtarzalnego ukraińskiego ducha. Dzięki tym filmom zaczął tworzyć się mit o samodzielnej Ukrainie, która ma prawo stać się niepodległym potężnym państwem. Jak państwo rozumieją, dla ideologów
ZSRR, które opierały się na marksistowsko-leninowskiej, partyjno-nomenklaturowej ideologii ówczesnego systemu komunistycznego, było to jawnym zagrożeniem. Wszyscy przedstawiciele kina poetyckiego znajdowali się pod nadzorem KGB. Jednak władza była zmuszona liczyć się z osiągnięciami ukraińskich twórców filmowych, ponieważ mówił o nich cały świat. — Serhij Paradżanow, Jurij Illenko, Łeonid Osyka — trzy filary, na których opiera się ukraińskie kino poetyckie, już odeszły z życia — z wielkim smutkiem i bólem z powodu wiecznego nękania i niezrozumienia. Jak to łączyło się ze światowym uznaniem? — Kampania na rzecz zniszczenia kina poetyckiego była aż nadto wyrafinowana, ponieważ ten nurt stawał się zagrażający dla kanonów ideologicznych, podstawowej w tamtym czasie metody socrealizmu i partyjności w twórczości. Argumenty były prymitywne. „Lud tego nie zrozumie, nie pójdzie oglądać obrazowo wyrafinowanych filmów” — krzyczała prasa. Autor artykułu „Archaiści czy nowatorzy?” Blejman zapewniał widzów, że „poszukiwania ukraińskich kinematografistów są bezperspektywiczne i z czasem spełzną na niczym”. A władzę ostrzegał: „Widz, wychowany na najlepszych tradycjach socrealizmu, nie pójdzie masowo oglądać filmów kina poetyckiego, dlatego dystrybucja filmowa będzie ponosić straty”, a to było niedopuszczalne w tamtym czasie dla planowania pięciolatek. Oto dlaczego cały nurt uznano za nieprawomyślny i bezperspektywiczny. Nawet zakazano niektórych filmów: „Zaginiona gramota” B. Iwchenki, „Ta, co wchodzi w morze” Ł. Osyki… Podręcznikowy „Wieczór na Iwana Kupała” Jurija Illenki przeleżał na półce 20 lat! Kira Muratowa, która nakręciła swój film „Długie pożegnania” o kobiecej samotności, na 15 lat została pozbawiona prawa do kręcenia, jej filmy wycofano z dystrybucji bez prawa pokazu, a Swiatosława Iwanowa za ten obraz usunięto ze stanowiska. Na wytwórnię filmową im. Dowżenki wyznaczono nowego dyrektora Putincewa, który oświadczył: „Przyszedłem do wytwórni, aby skończyć z kinem poetyckim!” — Czy były niezrealizowane zamysły u Łeonida Osyki? — Tak. Marzył o nakręceniu filmów historycznych „Sahajdaczny”, „Ołeksa Dowbusz”, miał nawet już wspaniałe scenariusze filmowe, ale brak zainteresowania państwowych funkcjonariuszy sławieniem ukraińskich bohaterów, lekceważący stosunek do ukraińskiej historii doprowadził do udarów, jego ciężkiej siedmioletniej choroby i śmierci. Zresztą i po jego śmierci ciągle napotykam przeszkody. Do dziś na grobie Łeonida Osyki nie ma pomnika. A już dwa lata kozacki kamienny krzyż, przeznaczony na grób zmarłego męża, znajduje się w pracowni znanego rzeźbiarza, autora pomnika Mykoły Malyszki. Aby ustawić go na Cmentarzu Bajkowym, pracownicy żądają 15 tysięcy hrywien. A dla mnie ta suma jest nieosiągalna. Oto takie życie po śmierci. — Switłano, jakie są obecne tendencje ukraińskiej sztuki filmowej? Czy są, Pani zdaniem, powody do optymizmu? — Niestety, trwa niszczenie ukraińskiego ducha, autentyczności. Reklama alkoholu, piwa, panowanie pieniądza, prestiżu „życia towarzyskiego”, które zalały ekran — to niemoralne tendencje. Wytwórnia filmowa im. Dowżenki nie jest w stanie obecnie kręcić filmów historycznych, niemal utracono personel filmowy, baza techniczna jest w żałosnym stanie. Aby odrodzić to wszystko, potrzebne są niemałe środki i wola władzy. Przecież to twarz Ukrainy, duch i odrębność wielkiego narodu. Ukraina ma prawo, aby o niej wiedziano na świecie. Historia ma zdolność powtarzania się. Tak było już dwukrotnie: najpierw Ołeksandr Dowżenko, a potem szestdziesiatnyky — Paradżanow, Osyka, Illenko — kręcili kino poetyckie, uznane na całym świecie. Najpierw triumf, szerokie uznanie za granicą, a potem — wyrok i zakaz. Ale to wszystko było przed uzyskaniem przez Ukrainę niepodległości. Wierzę: nadejdzie czas, kiedy wszystko ułoży się tak, że kino poetyckie odrodzi się po raz trzeci i na zawsze. Bo Bóg kocha Trójcę! Duchowy potencjał Ukrainy rozkwitnie, i my, i nasze dzieci będziemy żyć w tym państwie. I tak będzie! Rozmawiała Iryna OLIJNYK
Maschinelle Übersetzung
Lesia KOVERZNIEVA. “POWRÓT Z WYPRAWY”. Wystawą indywidualną Teodozjusza Humenuka galeria “ABC-art” świętowała swoje pierwsze urodziny. Teodozjusz Humenuk to laureat Narodowej Nagrody im. Szewczenki, zasłużony działacz sztuki Ukrainy, profesor Narodowej Akademii Sztuk Pięknych i Architektury, jeden z organizatorów i uczestników nielegalnych wystaw w Moskwie i Petersburgu, mistrz, którego twórczość w swoim czasie doznawała prześladowań w ZSRR, ale od razu zachwyciła krytyków sztuki i widzów w USA i Kanadzie. Artysta miał wystawy indywidualne w Toronto, Ottawie, Edmonton, Nowym Jorku i Paryżu. Tym razem Teodozjusz Humenuk nie tylko pokazał swoje prace malarskie i graficzne z różnych lat, ale także zaprezentował album artystyczny, który ukazał się w serii “Imiona” przy wsparciu galerii “ABC-art”. Po raz pierwszy dzieła mistrza (począwszy od lat 70. XX wieku aż do dziś) zostały zebrane pod jedną okładką. Wydanie zawiera również notatki autobiograficzne artysty pod tytułem “Droga przez młodość”. Artysta opowiedział, że swoją nową wystawą chciał przypomnieć o sobie. Choć w takim stwierdzeniu jest kokieteria, wszak człowiekowi, którego powrotem do domu po uzyskaniu przez Ukrainę niepodległości opiekowano się na szczeblu państwowym, nie trzeba przypominać o sobie. Jego i tak znają i kochają. Tak, jak mogą kochać artystę. A to, jak właściwie w naszym państwie kochają artystów — to inne pytanie. Wszak dyrektorka galerii Ałła Maryczewska podkreśliła, że we współczesnej Ukrainie zawód artysty nie ma takiego statusu, na jaki zasługuje. Głównym tematem twórczości Teodozjusza Humenuka jest Ukraina, wydarzenia historycznej przeszłości, wierzenia, obrzędy, zwyczaje, święta, codzienność naszego narodu. Kozacy z szablami i fajkami, dziewczęta, chaty, ryby, ptaki. Wykwintna dekoracyjność prac, jaskrawy koloryt, symbolika obrazów artysty łączy współczesne postrzeganie tematyki narodowej z pradawnymi wartościami i znajduje oddźwięk w podświadomości każdego. Zainteresowanie tematyką historyczną pojawiło się u Teodozjusza Humenuka w Leningradzie, gdzie studiował na wydziale malarstwa w instytucie Repina. To właśnie w Północnej Palmirze, według jego słów, przestudiował w bibliotece historię Kozaczyzny Zaporoskiej. Na wernisażu mistrz z żalem przyznał, że chciał zrobić wystawę swoich płócien historycznych, niektóre z nich miałyby sięgać pięciu metrów, jednak jak dotąd dla tych wielkich prac nie znalazło się miejsce na stołecznych obiektach wystawowych. Jednak Humenuk jest artystą-monumentalistą, nawet na niewielkich płótnach mówi pełnym głosem. Dlatego prace z różnych lat łączy nie tylko wspólna tematyka, ale i nastrój. Lejtmotywem całej twórczości Humenuka jest niepohamowane pragnienie życia. Jego dzieła to wyznanie miłości do tego świata, wszak powrót z wyprawy to zawsze radość. “DROGA DO DOMU” Iwana Marczuka, którego wystawa indywidualna otworzyła się w galerii sztuki “Mystetśka zbirka”, też nie wymaga przedstawiania. Człowiek, który w 2007 roku wszedł do rankingu “Stu geniuszy współczesności”, sporządzonego przez firmę konsultingową “Creators Synectics” i opublikowanego przez brytyjski dziennik “Daily Telegraph”. W jego dorobku jest ponad 4000 dzieł i ponad 80 wystaw indywidualnych. Artysta przeszedł długą drogę od całkowitego negowania jego twórczości do zachwytu i szacunku. Obecnie obrazy Iwana Marczuka znajdują się na wszystkich kontynentach, poza Antarktydą. Obecna wystawa Marczuka jest niewielka. Przed nami cykl pejzaży artysty. Taka kameralna, wąsko ukierunkowana wystawa to dawne marzenie mistrza, do czego sam wielokrotnie się przyznawał. Mówił, że chce zrobić “wystawę tylko +jednego+ Marczuka”, a nie mieszać różnorodnych okresów swojej twórczości do kupy. I rzeczywiście, wystawy Marczuka to kalejdoskop różnogatunkowych obrazów. Tym razem przed nami rodzinne krajobrazy: stare chaty, powalone drzewa, dziewicza przyroda. Pejzaże znane każdemu, ale i nieznane, bo przepuszczone przez mistrza przez pryzmat własnego postrzegania świata, wszak obrazy są jakby utkane cienkimi niteczkami. Ta zadziwiająca koronka nadaje płótnom niesamowity efekt świecenia. Wszystkie one wykonane są w unikalnej autorskiej manierze, którą sam artysta nazywa “plontantyzmem” (od słów “pleść”, “plątać”). W “plontantyzmie” można dopatrywać się pewnej ciągłości stylowej — ojciec artysty był znanym wśród ziomków tkaczem. “Droga do domu” Iwana Marczuka semantycznie jakby współbrzmi z “Powrotem z wyprawy” Teodozjusza Humenuka. Symboliczne jest też to, że obaj artyści przez dziesięć lat mieszkali poza granicami Ukrainy (jeden w Rosji, drugi w USA, Kanadzie), a potem wrócili do ojczyzny. SZTUKA AKCJI I WIDEOARTU. Trzecia wystawa “Beuys. Paik. Vostell. Sztuka akcji i wideoartu lat 60.—70. XX wieku” jest najbardziej radykalna i najmniej zrozumiała dla szerokiego ogółu. Wideoart jak dotąd pozostaje sztuką dla przygotowanego widza. Ten kierunek, w którym do wyrażenia koncepcji artystycznej dzieła wykorzystuje się różnorodne możliwości techniki wideo, obrazu komputerowego i telewizyjnego, już dynamicznie rozwija się na świecie od ostatnich 45 lat, ale jeszcze nie jest zbyt znany Ukraińcom. Tym bardziej, że po raz pierwszy podobny projekt odbywa się w murach Narodowego Muzeum Sztuki Ukrainy. Kuratorka wystawy Daryna Jakymowa przez dwa miesiące brała udział w programie “Podnoszenie kwalifikacji menedżerów w sferze kultury”, który w Berlinie prowadzą Instytuty Goethego z Europy Wschodniej i Azji Środkowej. Po tym uczestnikom przyznano granty na stworzenie własnych projektów. Artyści przedstawieni na wystawie w latach 60.—70. XX wieku byli aktywnymi uczestnikami radykalnego ruchu artystycznego Fluxus, którego ideologiem stał się litewski artysta George Maciunas. Fluxus połączył zasady estetyczne dadaizmu, pop-artu, happeningów, wykorzystywał technikę kolażu i czynnik przypadku. Główną zasadą była absolutna spontaniczność, dowolność; najważniejszy dla jego przedstawicieli był nie wynik działalności twórczej, a proces, koncepcja. W czasie, gdy wszystko dopiero się zaczynało, artyści byli przekonani o konieczności dematerializacji sztuki, dlatego zwrócili się ku ruchomemu czarno-białemu obrazowi jako parodii doświadczenia kinematograficznego mainstreamu. Ta sztuka powstała z protestu przeciwko zdominowaniu przez kulturę masową. “Ojcowie” wideoartu, każdy na swój sposób, ironizowali z porządnych obywateli, którzy siadają każdego wieczora “odpoczywać” przed telewizorem. Niemiecki intelektualista, akcjonista i wideoartysta Wolf Vostell w latach 60. urządzał happeningi, na których telewizory obrzucano tortami z kremem, owijano drutem kolczastym, uroczyście chowano, a nawet rozstrzeliwano z automatów. Na wystawie Vostell przedstawiony jest jednym z pierwszych w Europie eksperymentów wideo “Słońce w Twojej Głowie” (SUN IN YOUR HEAD, 1963). Amerykańsko-koreańskiego artystę, założyciela wideoartu Nam June Paika prezentują dwa dzieła wideo — “Globalny Haj” (GLOBAL GROOVE, 1975 r.) i “Happening z guzikiem” (BUTTON HAPPENING, 1965 r.), stworzony przez niego po zakupie pierwszej kamery, który niedawno został odkryty i odrestaurowany. Właściwie to dzieło dało początek rozwojowi wideoartu.
Dla pioniera konceptualizmu i założyciela sztuki ekologicznej Josepha Beuysa w muzeum wydzielono osobną salę. Prezentowane są tam cztery wideodokumentacje performansów artysty. Wśród nich „Filz TV” (FILZ TV, 1970 r.), „Lubię Amerykę i Ameryka lubi mnie” (I LIKE AMERICA AND AMERICA LIKES ME, 1974 r.). Do stworzenia tej ostatniej pracy wideo Beuys specjalnie przyleciał do Ameryki i przez trzy dni mieszkał w pokoju z żywym kojotem. Ciekawym faktem, swoistym nieświadomym wkładem Ukrainy w nowoczesną sztukę światową, można uznać to, że w 1943 roku samolot Josepha Beuysa został zestrzelony nad Krymem. Znaleźli go na stepie Tatarzy krymscy, którzy za pomocą tłuszczu i filcu uratowali mu życie — Beuys przeżył po 20 dniach śpiączki. Ten mistyczny przypadek w dalszej perspektywie określił ekologiczny kierunek myślenia artysty oraz jego twórczy los. Do większości swoich obiektów artystycznych Beuys wykorzystywał filc, tłuszcz, wojłok, miód. W ten sposób próbował przezwyciężyć wyobcowanie współczesnego człowieka i natury. Wystawa „Beuys. Paik. Vostell. Sztuka akcji i wideo-artu lat 1960—1970” w Narodowym Muzeum Sztuki Ukrainy jest w pewnym stopniu rewolucyjnym przełomem. Jedyny minus to fakt, że przestrzeni tego muzeum nie do końca da się zorganizować pod kątem prezentacji podobnych obiektów. Zbyt mała powierzchnia. Współczesne muzealne eksponowanie wideo-artu w innych krajach świata znalazło już wygodniejsze formy prezentacji tej sztuki widzowi. Kiedy ekrany nie wiszą po prostu na ścianach jak obrazy (i aby usłyszeć dźwięk, trzeba zakładać słuchawki), a widz wchodzi do małego pokoju, mini-kina i już tam ogląda pracę na ekranie z pełnowartościowym dźwiękiem. W ubiegłym tygodniu w stolicy otwarto trzy ciekawe wystawy, z których żadnej, mimo ich stylistycznej i tematycznej odmienności, nie sposób pominąć uwagą. W galerii „ABC-art” Feodosij Humeniuk zaprezentował malarstwo i grafikę „Powrót z wyprawy”, w „Mysteckiej Zbirce” — wystawę Iwana Marczuka „Droga do domu”, a w Narodowym Muzeum Sztuki Ukrainy — projekt, na który już dawno czekali zwolennicy sztuki konceptualnej — wideo-artu. Wystawa klasycznych prac pionierów tego gatunku nosi tytuł „Beuys. Paik. Vostell. Sztuka akcji i wideo-artu lat 1960—1970”.
Maschinelle Übersetzung
Halyna ANDROSZCZUK. W te jesienne dni mija równo 40 lat od czasu powstania i gwałtownego wzlotu w planetarny eter legendarnej piosenki Wołodymyra Iwasiuka — „Czerwona ruta”, która rozsławiła Ukrainę na cały świat i stała się jej nieoficjalnym muzycznym symbolem. Z tej okazji w księgarni „Smołoskyp” odbył się wieczór wspomnień, w którym wzięli udział przyjaciele Wołodymyra Iwasiuka, ci, którzy mieli choć jakąś styczność z narodzinami piosenki lub byli szczęśliwymi świadkami jej fenomenalnego triumfu. Wieczór otworzyła pierwsza dyrektor muzeum Wołodymyra Iwasiuka w Czerniowcach i niestrudzona propagatorka jego twórczości Pasza Neczajewa. Jej opowieść o mało znanych stronach tragicznie krótkiej życiowej i twórczej drogi protoplasty ukraińskiej piosenki estradowej, rodzicach, rodzinie, sytuacji kulturalno-artystycznej w jego małej ojczyźnie — Bukowinie na początku lat 70. ubiegłego wieku, w kontekście której „wybuchł” geniusz pieśniarski Wołodymyra Iwasiuka, nastroiły obecnych na liryczno-nostalgiczny nastrój. Uważnie słuchali obecni (a była to przeważnie młodzież) wspomnień tego, kto „dał skrzydła” „Czerwonej rucie” — Wasyla Strichowycza, gdyż to właśnie on, w tamtych niezapomnianych latach siedemdziesiątych dźwiękowiec Czerniowieckiej Obwodowej Stacji Telewizyjnej, nagrał na taśmę pierwszy, lecz genialny utwór dwudziestoletniego kompozytora-amatora z Czerniowiec, a z czasem zrobił wszystko, aby „Czerwona ruta” zabrzmiała w całym Związku Radzieckim w programie telewizyjnym „Kamerton dobrego nastroju”, a później także w „Halo, szukamy talentów”. Za co początkowo otrzymał naganę od miejscowego kierownictwa, a następnie dyplom od republikańskiego. Wspomnieniami podzieliła się ziomkini i przyjaciółka młodości Wołodii, aktorka Wira Chomiuk, której przypadło szczęście nie tylko jako jednej z pierwszych usłyszeć przyszły „hit” w wykonaniu jego autora, ale także wystąpić w pierwszym klipie o piosence, którego autorem, reżyserem i operatorem był Iwasiuk, a także przepowiedzieć piosence wielką sławę. I rzeczywiście, piosenka stała się tak popularna, że latem 1971 roku ekipa filmowa „Ukrtelefilmu” rozpoczęła pracę nad znanym filmem muzycznym „Czerwona ruta”, w którym wzięli udział nie tylko Wołodymyr Iwasiuk, ale także wszystkie przyszłe gwiazdy ukraińskiej estrady: Sofija Rotaru, Wasyl Zinkewycz, Nazarij Jaremczuk, Łewko Dutkiwski oraz tak popularne w tamtym czasie zespoły wokalno-instrumentalne „Smericzka”, „Karpaty”, „Rosynka”. O tamtych niezapomnianych dniach w Karpatach, o niewiarygodnej popularności „Ruty” oraz swojej przyjaźni z jej autorem opowiedział obecnym na wieczorze administrator filmu, obecnie założyciel prywatnego muzeum etnograficznego Zachodniej Ukrainy w Sewastopolu, Mychajło Kuzmeniuk. Barwny obraz sukcesu Wołodii uzupełnili świadkowie tamtych wydarzeń — żona reżysera Wiktora Storożenki Oksana Hryhorowycz oraz były kierownik artystyczny iwanofrankiwskiego zespołu „Berkut”, a obecnie dyrektor koncertowy Sofiji Rotaru, Ihor Kuryliw. Pomimo triumfalnego unoszenia się „Czerwonej ruty” w radiowym i telewizyjnym eterze, pierwszą „pisemną wzmiankę” o piosence i jej dwudziestoletnim autorze, studencie Czerniowieckiego Instytutu Medycznego Wołodii Iwasiuku, pozostawiła pisarka Halyna Tarasiuk, wówczas studentka Uniwersytetu Czerniowieckiego, w obwodowej gazecie młodzieżowej „Mołodyj bukowyneć”. Na wieczorze podzieliła się swoimi pierwszymi wrażeniami o Wołodii, podkreślając jego wrodzoną inteligencję, skromność, dobroć, a jednocześnie niewiarygodną pracowitość i erudycję. Wieczór wspomnień przyjaciół zakończył się obejrzeniem filmu telewizyjnego Juliji Łazarewskiej „Pieśni serca. Czerwona ruta”. Na zdjęciu razem z Wołodymyrem Iwasiukiem (od lewej do prawej): Wasyl Strichowycz, Wira Chomiuk, Ihor Kuryliw, Oksana Hryhorowycz, Ałła Zahynajko, Mychajło Kuzmeniuk, Halyna Tarasiuk, Pasza Neczajewa. ...dzeniem. Zrobiono naprawdę wielką i potrzebną dla Ukrainy sprawę”. Tetiana Litoszko, dyrektor wykonawcza towarzystwa „Czernihowskie Ziemiaństwo w Kijowie”: „Podobało mi się wszystko, co usłyszałam. Gdyby w szkole pierwsza lekcja literatury ukraińskiej rozpoczynała się od przesłuchania właśnie tej płyty, nie musielibyśmy uczyć dzieci kochać język ojczysty. Oczywiście, granice doskonałości nie istnieją. Ale w tym przypadku nie ma czego udoskonalać. Wszystko jest tu harmonijnie połączone — słowo, muzyka, dusza”. Halyna Stepanenko, krytyk muzyczny: „Uważam za dobre to, że reżyser muzyczny audiobooka Ołeh Stupka zwrócił się właśnie do twórczości Borysa Latoszynskiego, który był duchowym mentorem Pawła Hryhorowycza. Intonacja głosu Ołeksandra Bystruszkina i ta muzyka, do której ułożono czytane teksty, w nowy sposób pokazały nam dziś Tychynę. Nawet wiersz „Na majdanie” zabrzmiał tak, jakbym usłyszała go po raz pierwszy”. Borys Olijnyk, Bohater Ukrainy, poeta, przewodniczący Narodowego Komitetu ds. Nagród im. Szewczenki, przewodniczący Ukraińskiego Funduszu Kultury: „Muzyka i słowo są rzeczywiście połączone harmonijnie. Na czym polega sens tej imprezy i prezentacji — na tym, że po raz pierwszy po wielu latach „zaszczutego Apostoła” pokazano prawdziwie. Właśnie teraz trzeba mówić o tym, jak w tamtych okrutnych, surowych czasach Pawło Tychyna pisał o Ukrainie. Piękna przedmowa w wykonaniu I. Dracza. Dziękuję O. Bystruszkinowi, który nie tylko użyczył głosu poezji, ale ją przeżył”. Wałerij Franczuk, artysta, laureat Narodowej Nagrody im. T. H. Szewczenki: „Porwała mnie ta żywiołowość słowa. Nasza ukraińska ziemia pokryła się obecnie szronem. Taki audiobook zacznie ją rozmrażać”. Ołeksandr Bystruszkin, wykonawca poezji: „Słuchałem serca, kiedy tworzyłem tę płytę. Mam nadzieję, że teraz tysiące serc we wszystkich zakątkach naszego kraju napełnią się siłą i czułością tychynowskiego wiersza”. Audiobook „Siła i czułość bólu” po ostatecznym dopracowaniu zostanie zaprezentowany przez jego twórców. Audiobook ukazuje się dzięki charytatywnemu wsparciu Stachanowskiej Fabryki Wagonów, która znajduje się w obwodzie ługańskim (przewodniczący rady nadzorczej — E. I. Misewra).
Maschinelle Übersetzung
Niedawno w Literacko-pamiątkowym muzeum-mieszkaniu P. H. Tyczyny odbyło się przesłuchanie oraz twórcza dyskusja nad audiobookiem wierszy wielkiego ukraińskiego poety Pawła Hryhorowycza Tyczyny, który wkrótce ukaże się pod tytułem „Siła i czułość bólu”. Uczestnikami dyskusji byli pisarze, muzykolodzy, dziennikarze, pedagodzy.
— Wydanie audiobooka „Siła i czułość bólu” nie tylko na nowo odkryje Tyczynę dla wielu z nas — zaznaczyła dyrektor muzeum Tetiana Sosnowska — i zarazem rozpoczną się wydarzenia z okazji 120. rocznicy urodzin poety. Zanim nadamy księdze życie, postanowiliśmy omówić ją w gronie podobnie myślących osób. Nagrał i przedstawił próbny egzemplarz audiobooka narodowy artysta Ukrainy Ołeksandr Bystruszkin. Ten audiobook będzie już czwartym, stworzonym przez niego w ramach projektu „Twoi synowie, Ukrainо, — twój ból, twoja chwała”. Wcześniej zrealizowano i zaprezentowano audiobooki z utworami T. Szewczenki, I. Franki, W. Stusa.
— Tyczyna jest niezwykły — mówił O. P. Bystruszkin. — Jest skierowany w przyszłość poprzez teraźniejszość. Taras Szewczenko, Iwan Franko, Wasyl Stus, Pawło Tyczyna… Wszyscy oni przeszli piekło. Każdy swoje. Ale w tym piekle ci nieskończenie utalentowani ludzie zachowali najważniejsze — miłość do języka, kultury. Teraz musimy zachować jasną pamięć o nich.
Ponad czterdzieści minut nagrania audiobooka wybrzmiało w niesamowitej ciszy. Przedmowa Iwana Dracza o geniuszu poety, kompozycje muzyczne Borysa Ławotyńskiego, głos niezwykłej siły i piękna Ołeksandra Bystruszkina… Poezja i muzyka stały się tą siłą napędową, która zdolna jest budzić i niepokoić dusze.
A potem rozpoczęła się dyskusja o usłyszanym. Leonid Horłacz, pisarz: „Musimy dziś przywrócić dzieci do książki. Myślę, że tę audiobook każdy i w szkole, i w domu wysłucha z wielką przyjemnością
Maschinelle Übersetzung
Anastasija ŁACIUHA, starszy pracownik naukowy Narodowego Muzeum Tarasa Szewczenki
Kontynuując cykl wydarzeń poświęconych kunsztowi Szewczenki-grafika, w Narodowym Muzeum Tarasa Szewczenki (NMTSz) przeprowadzono „okrągły stół” „Szewczenko-grafik jako wybitne zjawisko w ukraińskiej i europejskiej sztuce”. Wśród uczestników byli znani historycy sztuki, artyści i muzealnicy. „Okrągły stół” otworzyła dyrektor NMTSz Natalia Klimenko. Ponieważ wydarzenie odbywało się w specjalnej sali muzeum, głównym obiektem uwagi stał się dyplom Tarasa Szewczenki na tytuł akademika, wydany 31 października 1860 roku. Ten właśnie dokument potwierdził, że po raz pierwszy w historii Petersburskiej Akademii Sztuk tytuł akademika otrzymał artysta za grafikę. „Sztuka akwaforty zwieńcza artystyczny rozwój Szewczenki. Od chłopca, który wziął do ręki węgiel i rysował na komorze, dochodzi on do takiego artystycznego szczytu, że dalej jest już tylko niebo!” — zauważyła N. Klimenko. Natalia Michajliwna przypomniała jeszcze raz o wydarzeniach, które muzeum organizuje z okazji 150. rocznicy otrzymania przez Tarasa Szewczenkę tytułu akademika grawerowania: wystawa „Szewczenko-akwafortysta”, liczne warsztaty z grafiki, seminarium z historii ukraińskiej grafiki (na podstawie książki D. Antonowycza), właśnie okrągły stół. Wśród zaproszonych gości jako pierwsza głos zabrała doktor historii sztuki Olha Pietrowa, która opowiedziała o osiągnięciach Tarasa Szewczenki-grafika w kontekście sztuki europejskiej. Taras Szewczenko w jej wystąpieniu-refleksji ukazał się jako kontynuator demokratycznej tradycji Jacques’a Callota, Rembrandta, Francisca Goi. Obywatelski patos tego ostatniego wpłynął na twórczość T. Szewczenki i, w szczególności, ujawnił się w realistycznych pracach z okresu zesłania. „Było to prawdziwe intelektualne cudo: po powrocie z zesłania (nazywanego „suchą gilotyną”) ujawnił w swoich akwafortach naturę geniusza i w ten sposób włączył się w najwyższą europejską tradycję akwafortystów”, — podkreśliła O. Pietrowa. Doktor historii sztuki i filozofii Dmytro Stepowyk zwrócił uwagę na związek twórczości T. Szewczenki z tradycjami dawnej ukraińskiej grafiki (od anonimowych grawerów XVII wieku do znanych mistrzów grafiki: Iwana Szczyrskiego, Leontija i Oleksandra Tarasewyczów, Fedora Kozaczkiwskiego, Hryhorija Lewyckiego). Dmytro Własowycz zauważył też, że według badań metropolity Ilarionа (Ohijenki) 1/3 twórczości malarskiej i 1/4 literackiej T. Szewczenki ma podtekst chrześcijański. Oprócz analizy tematycznej dorobku twórczego T. Szewczenki D. Stepowyk akcentował różnorodność gatunków i środków artystycznych T. Szewczenki, bliskich nie tylko romantyzmowi, ale w pewnej mierze także impresjonizmowi. Po tak gruntownych wykładach teoretycznych niezwykle interesujące były fachowe komentarze zasłużonego artysty Ukrainy Wasyla Perewalskiego. Nie tylko praktycznie zna on sztukę grafiki, lecz także w swoim czasie musiał odgrywać rolę „rąk Tarasa Szewczenki” w jednym z filmów biograficznych. Przygotowując się do zdjęć, starannie próbował skopiować akwafortę „Autoportret ze świecą” (1860 r.) T. Szewczenki. Najważniejszym wnioskiem stała się teza, że skopiowanie akwaforty Szewczenki jest po prostu niemożliwe: nikt poza autorem nie zna ani kolejności działań w użyciu narzędzi, ani czasu trwania procesów trawienia płyty. Nawet zestaw narzędzi praktycznie trudno odgadnąć! W tym właśnie tkwi wyjątkowość każdego dzieła grafiki i szczególna wartość autorskich płyt akwafortowych. Podniośle brzmiały słowa artysty Wołodymyra Harbuza: „U Tarasa Szewczenki była ogromna twórcza, kosmiczna energia! Jest on jak prawdziwy Prorok: był, jest i będzie!” Swoje słowo powiedziała także zastępczyni dyrektora NMTSz ds. pracy naukowej Tetiana Czujko: „Dziś jeszcze raz uświadomiliśmy sobie: Szewczenko-akwafortysta jest genialny. A jeśli sztuka to łamanie kanonu, to On jest naszym największym burzycielem kanonu artystycznego, poetyckiego!”
Maschinelle Übersetzung
Tetiana CZEREP, kierowniczka działu muzeum
Maschinelle Übersetzung
Uroczyście obchodziła 155. rocznicę urodzin wybitnego ukraińskiego historyka, archeologa, etnografa, folklorysty, leksykografa, pisarza, badacza historii ukraińskiego kozactwa, członka rzeczywistego Towarzystwa Naukowego im. Szewczenki oraz Wszechukraińskiej Akademii Nauk Dmytra Iwanowycza Jawornyckiego Narodowa Unia Krajoznawców Ukrainy. Jewhen BUKET Zdjęcie Olesia DMYTRENKI W roku 85-lecia Unii w Kijowskim Miejskim Domu Nauczyciela wręczano jubileuszową 20. nagrodę imienia Dmytra Jawornyckiego w dziedzinie krajoznawstwa. Ta ogólnoukraińska nagroda Narodowej Unii Krajoznawców Ukrainy co roku przyznawana jest poszczególnym krajoznawcom, zespołom krajoznawców lub organizacjom i instytucjom krajoznawczym za znaczący wkład w sprawę badania, zgłębiania i popularyzacji historyczno-kulturowych i naturalnych bogactw rodzinnego kraju. Przez cały rok komisja rozpatrywała propozycje, które napływały od organizacji i oddziałów NUKU, ostatecznie wyłaniając czterech kandydatów. Kandydatami do zdobycia nagrody imienia Dmytra Jawornyckiego uznano starszego pracownika naukowego działu „Muzeum „Literackie Naddnieprze” Dniepropietrowskiego Muzeum Historycznego im. D. I. Jawornyckiego Natalię Wasyłenko, dyrektora Wołyńskiego Muzeum Krajoznawczego Anatolija Syluka, kierownika działu instytutu „Ukrzachidprojektrestawracija” (Lwów) Wasyla Słobodziana oraz emeryta Petra Żytaria (Czerniowce). Laureatem 20. jubileuszowej nagrody im. D. I. Jawornyckiego został Wasyl Słobodzian — przedstawiciel Ukrainy we wspólnej komisji ds. włączenia ukraińskich cerkwi drewnianych do listy Światowego Dziedzictwa UNESCO. Aktywnie zajmuje się działalnością naukową w dziedzinie ukraińskiej architektury cerkiewnej, bada ukraińską architekturę w ośrodkach etnicznych poza granicami Ukrainy. Opisał i zbadał liczne zabytki ukraińskiego budownictwa cerkiewnego na Ukrainie, w Rosji, na Białorusi, w Rumunii, na Słowacji, w Polsce. W składzie zespołu badaczy opracowywał podstawy historyczne dla odtworzenia architektoniczno-etnograficznego zespołu Siczy Zaporoskiej na Chortycy. Przewodniczący Narodowej Unii Krajoznawców Ukrainy Petro Trońko podczas wręczania nagrody podkreślił, że przyznanie nagrody imienia Dmytra Jawornyckiego, wybitnego historyka, archeologa, pisarza — to wielkie święto krajoznawców i wszystkich tych, którzy zachowują oraz popularyzują historię rodzinnego kraju. Ciepłymi słowami witali laureata także przewodniczący Ukraińskiego Funduszu Kultury Borys Olijnyk, przewodniczący Wszechukraińskiego Zjednoczenia „Za Pomieśną Ukrainę!” Petro Juszczenko, zastępca przewodniczącego Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki Narodowej Akademii Nauk Ukrainy Serhij Halczenko oraz inne oficjalne osobistości. Wybitny historyk Dmytro Jawornycki uważał krajoznawstwo za najbardziej zbliżoną do zwykłych ludzi dziedzinę nauki historycznej, dlatego poświęcał mu znaczną uwagę. A tacy badacze, jak nagrodzony 8 listopada Wasyl Słobodzian, tworzą mocny fundament współczesnego krajoznawstwa i utrwalają w badaniach pamięć historyczną narodu ukraińskiego.
Maschinelle Übersetzung
1 0 0 4 5
Maschinelle Übersetzung
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracyjne KV nr 4066 z 02.03.2000 r.
((z dostawą i kosztami pocztowymi)): na 1 miesiąc 4 hr 77 kop. na 3 miesiące 13 hr 71 kop. na pół roku 25 hr 77 kop. na rok 50 hr 34 kop.
Maschinelle Übersetzung
Text bei der Erkennung beschädigt — lesen Sie die Originalseite
Redaktor naczelny Lubow HOŁOTA
Kolegium redakcyjne: Lubow HOŁOTA (przewodniczący), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK
Zastępcy redaktora naczelnego
Petro ANTONENKO 279-49-47, Jewhen BUKET 279-39-55
Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcyjnych Natalija SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks)
Maschinelle Übersetzung
Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Dział kultury Łesia KOWERZNIEWA 279-49-47 Dział pracy oświatowej Nadia KYRIAN 270-55-57 Dział korekty Tetiana SZCZERBAK Olha MOSZKOWSKA 278-63-69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK, Ołeh BESSKYJ 278-63-69 Redaktor dyżurny Marija KUCZERENKO Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org Wydrukowano z gotowych form fotograficznych w kombinacie „Presa Ukrajiny” w środę. Zam. nr 3301245 Nakład w listopadzie — 28 000 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 Cena prenumeraty, uwzględniając usługi pocztowe: na miesiąc — 4,77 hrywny, na 3 miesiące — 13,71 hrywny. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN 4 820095 780016
Maschinelle Übersetzung