Seite · S. 1Originalseite ↗
Jimmy, zapalę świecę!
Слово Просвіти, №46 за 2005 рік
społeczeństwo o zniszczonym systemie wartości narodowych — czy mogło ono od razu przyjąć szczere ziarna prawdy? Czy te okruchy pamięci, które przetrwały wśród ludu, mogą od razu zakłosić się kłosem skruchy i gniewu, stać się chlebem duszy i serca? Czy można obwiniać wspólnotę ludzką, której państwowość konsekwentnie niszczono, wytępiano jej elitę, mordowano jej chłopstwo, zakazywano jej języka, historii, kultury — jednym słowem poddano ją ludobójstwu we wszystkich jego najstraszliwszych przejawach? Wreszcie takie społeczeństwo wymaga specjalnego określenia. Takie określenie padło z ust amerykańskiego uczonego Jamesa Mace'a: „postludobójcze społeczeństwo” — i moim zdaniem jest diagnozą choroby, której Ukraina do dziś nie pokonała.
Z Jamesem Mace'em zapoznał mnie znany historyk Taras Hunczak zimą 1990 roku. Był to pierwszy przyjazd do Kijowa tak jeszcze młodego Mace'a. Przyglądając się jego ciemnej twarzy, nie mogłam uwierzyć, że ten mężczyzna — pół Irlandczyk i wnuk Czirokezów — to ten sam Mace, który przyczynił się do powstania „Żniwa żałoby” Roberta Conquesta, książki, która przewróciła mój światopogląd; Mace — wykonawczy dyrektor Komisji Kongresu USA do spraw ukraińskiego Hołodomoru, inicjator wydania trzytomowych zeznań ustnych, opublikowanych przez Kongres… A to imię, którym Mace poprosił się nazywać — Jimmy — wydało mi się zbyt dziecinne jak na tak poważnego mężczyznę, zbyt typowo amerykańskie jak na człowieka przejętego największym ukraińskim problemem. Chyba właśnie wtedy, podczas wspólnej kolacji, gdy pod uśmiechniętym spojrzeniem Tarasa Hryhorowycza Hunczaka my z Pawłem Mowczanem dość napięcie wsłuchiwaliśmy się w niewyraźną ukraińską wymowę Jima, na zawsze odrzuciłam rozważania o pochodzeniu Mace'a — był nasz. I, przysięgam, właśnie wtedy przyszło mi do głowy, że J. Mace jest misjonarzem, któremu przeznaczono przywrócić Ukrainie wiedzę o Hołodomorze.
Od tamtego czasu minęło 15 lat — radosnych, straszliwych, napiętych, pełnych osiągnięć i strat. Mace'a już nie ma wśród nas. Ale w serii wspaniałych książek gazety „Dień” ukazało się wydanie naprawdę bezcenne: „Dzień i wieczność Jamesa Mace'a”. Książka, wydana z osobistych funduszy dziennikarzy i współpracowników gazety „Dień”, przywraca Ukraińcom w całej okazałości charakteru i talentu wybitnego uczonego, wykonawczego dyrektora Komisji Kongresu USA, autora raportu o skali Hołodomoru na Ukrainie.
Ciąg dalszy na s. 8
Dzieci ulicy. Przejdziemy obojętnie?
S. 11
Wystawa Mykoły Stratilata
S. 14
ŁĄCZNIE NA RACHUNKU CERKWI TARASOWEJ — 744 629 hrn 98 kop.
S. 8 · Originalseite ↗
TEMAT NUMERU Kontynuacja. Pocz. na s. 1 Przygotowana w 1986 roku, miała wstrząsnąć światem nie mniej niż tragedia czarnobylska — chodziło o to samo terytorium, ten sam naród, którego milionowe straty w XX wieku niemożliwe jest określić innym słowem niż — Ludobójstwo. Nie chcę stawiać cudzysłowu przy tym słowie nawet dla zasad ortografii — Ludobójstwo było realne w każdym swoim przejawie, w cynizmie i obojętności, którymi wielki naród ukraiński skazywano na samozniszczenie i wymieranie. Genialnym odkryciem Jamesa Mace’a jako naukowca było to, że swój raport nasycał wspomnieniami tych, którzy sami przeżyli czarne lata 1932–1933, stracili swoich bliskich i krewnych, próbując otworzyć „światowej opinii publicznej oczy na skalę katastrofy, którą przeżył nasz naród” (Łarysa Iwaszyna, redakcja ogólna książki, 2005). Co więcej, przejrzałe i przeniknięte współczuciem oczy miały wreszcie zobaczyć na światowym globusie kraj Ukrainę — wielką ziemię, zjednoczoną sierpem Dniepru, a nie sierpem i młotem, które, jak się wydawało, na wieki przyłączały ją do terytorium ZSRR, skąd też płynęły wszystkie ukraińskie tragedie narodowe i katastrofy, których skali świat nie chciał dostrzegać, choć uważnie śledził działania rosyjskiego niedźwiedzia... Czy to bojąc się rozjuszyć go jeszcze bardziej, czy nie godząc się z ujawnieniem własnej prosowieckiej ślepoty, amerykańscy „sowietolodzy” nie spieszyli się z uznaniem Ludobójstwa, skierowanego przez stalinowski Kreml przeciwko Ukrainie, ponieważ traktowali ją nie jako odrębne państwo, a jako część Rosji. A Mace, z właściwą sobie bezpośredniością, powiedział o tym we wnioskach Komisji (punkt 17): „Rząd amerykański posiadał wystarczające i terminowe informacje o Hołodomorze, ale nie podjął żadnych kroków w celu złagodzenia sytuacji. Przeciwnie, administracja USA udzieliła dyplomatycznego uznania rządowi radzieckiemu w listopadzie 1933 roku, zaraz po Hołodomorze”. Człowiek niezwykłego honoru i sumienności, wybrał Ukrainę na pole swojego życia, nauki, codziennych zmagań o to, by Ukraińcy poczuli się Ukraińcami. „Jankesie, go home!” — paranoicznie wykrzykiwali deputowani komuniści, zapominając, że Mace broni ich rodaków, a być może i krewnych... „Wasi zmarli wybrali mnie” — tak odpowiedział James i wrogom, i przyjaciołom, którzy nie mogli do końca zrozumieć jego oddania Ukrainie i jego fatalnej pracowitości. Później James Mace, przeżywszy śmierć kliniczną, napisze: „Twojemu umysłowi dana jest wspaniała możliwość zrozumienia nieuchronności końca dla nas wszystkich śmiertelnych, a także tego, że nie warto odkładać tego, co zaplanowałeś, bo może ci po prostu zabraknąć czasu”. Nie wiem, czy pozostawił swoją interpretację kategorii czasu
James Mace to publicysta i historyk, dla którego Ukraina stała się ojczyzną i ideą ducha. Jednak po przeczytaniu jego artykułów (1994—2003) doszłam do wniosku, że czas przeszły dla Jima nie istniał: uważał on, że historia powinna uczyć naród, jak bronić się dzisiaj. 50-lecie, 60-lecie, 70-lecie Hołodomoru były dla niego datami kontrowersyjnymi — o milionach niewinnych ukraińskich ofiar pamiętał, nie będzie przesadą to powiedzieć, codziennie, tak jak o tym, że te ofiary umierały z jedną myślą: „Czy świat będzie wiedział i czy świat coś powie? I czy będzie komu pomodlić się za tych, którzy zginęli?”. To Jim zaproponował nam dokonanie aktu pamięci narodowej, dostępnego dla każdego: „W narodowy dzień pamięci ofiar 1933 roku (czwarta sobota listopada) wyznaczyć czas, kiedy każdy członek tego narodu, gdzie niemal każda rodzina straciła kogoś z bliskich, zapali w swoim oknie świecę ku pamięci zmarłych” (18 lutego 2003 roku, „Deń”). James Mace nie tylko wyraził tę ideę na łamach wydania, w którym znalazł przyjaciół i ludzi o podobnych poglądach i w którym pracował niemal od pierwszych miesięcy po ostatecznym przyjeździe na Ukrainę w 1993 roku, ale także zrobił niezwykle wiele, aby ją wesprzeć. W zimowe dni 2003 roku częściej niż kiedykolwiek zaglądał do „Słowa Proświty” — nasi czytelnicy pamiętają wywiady i komentarze Mace’a, a on sam starannie śledził wspomnienia świadków Hołodomoru oraz przekazy ich krewnych na łamach naszego tygodnika. Niejednokrotnie myślałam o tym, że Mace’a mogłoby wystarczyć na więcej, niż robi, ponieważ płonął ideą: stworzyć Instytut Pamięci Narodowej na Ukrainie, Instytut Ludobójstwa. Z reguły w redakcji Jim pojawiał się w towarzystwie swojej żony Natalki Dziubenko, mojej dawnej przyjaciółki, którą pamiętam jeszcze jako bardzo młodą lwowską poetkę, a później — autorkę książek poetyckich, które redagowałam. Z Natalią pracowałyśmy w wydawnictwie „Radianśkyj pysmennyk” i codziennie rozmawiałyśmy. Te rozmowy przy kawie były dalekie od kobiecego świergotu, zwłaszcza w przededniu lat 90.: N. Dziubenko redagowała książkę-memoriał „Hołod-33”, do której weszło 6000 listów zebranych przez małżeństwo — Lidię Kowalenko i Wołodymyra Maniaka, niezapomnianych społeczników, którzy odważnie i ofiarnie pracowali nad tą książką. Pamiętam, jak Natalka, przytulona do framugi drzwi i drżąca z emocjonalnego chłodu, powiedziała kiedyś: „Boże, jak z tym żyć?!”. Ale — żyli! — nie tylko z tą wiedzą — żyli po to, aby stała się ona znana innym. Oto dlaczego, zobaczywszy Natalię i Jima w letni słoneczny dzień 1993 roku na Chreszczatyku, wcale się nie zdziwiłam — mają tę samą grupę krwi, jednakowo niski próg bólu, ich usposobienia cechuje ta dziecięca otwartość, która chroni świeżość postrzegania i zachwyt nad wszystkim, co niezwykłe, a to wszystko razem wzięte nadaje ich charakterom szczególny magnetyzm. Jednak ich ładunki są najwyraźniej różnoimienne, inaczej — czy rzuciliby się tak, od razu, ku sobie, aby być razem do końca? Właśnie dzięki temu związkowi u Jima odkryła się jeszcze jedna cecha charakteru, która bardzo mi zaimponowała: był dumny z Natalki — swojej ukochanej i pisarki. Redagowałam rękopis jej powieści „Andrij Perwozwannyj”, a Jim, który nieodmiennie pojawiał się na naszych spotkaniach w trybie „redaktor-autor”, wnikliwie wsłuchiwał się w jakiekolwiek moje komentarze: bardzo mu zależało, aby powieść szybciej wydano, i w końcu to on został głównym sponsorem wydania, na które odpowiedzieli niemal wszyscy krytycy literaccy... W książce „Deń i wicznist’ Jamesa Mace’a” wydrukowano esej Natalii Dziubenko-Mace „Deń chołodnoho soncia” — przejmujący monolog, pełen miłości i zrozumienia. Tego, kto był obok. Kto i dzisiaj — jest obok, bo czas Mace’a nie zna przeszłości... Po przeczytaniu książki, która bardzo organicznie łączy autorstwo Jamesa Mace’a i wspomnienia o nim, zwróciłam się do Natalii z prośbą: napisać dla naszej gazety o tej książce. O jej przyszłym czasie i obiegu wśród nas, Ukraińców. Ta prośba opierała się nie tylko na tych przyjacielskich relacjach, które nas troje łączyły, nie tylko na tej współpracy, która odbiła się na łamach „Słowa Proświty” w publikacjach Jamesa i samej Natalii, naszej specjalnej korespondentki w mieście Vicenza (Włochy) na międzynarodowym sympozjum, które badało ukraińskie ludobójstwo. Wtedy nasz tygodnik wydrukował wszystkie materiały, które dotyczyły 70-lecia Hołodomoru — dzięki Natalii, która towarzyszyła Jimowi w jego zagranicznych podróżach. Dzisiaj szczególnie zależy mi na tym, aby właśnie Natalka opowiedziała naszym czytelnikom o tym Człowieku, z którego dobrej woli na Placu Michajłowskim w ostatnią sobotę listopada 2003 roku rozbłysły tysiące świec w rękach Ukraińców — to świeciła odrodzona pamięć narodowa, odbijając się w oknach tysięcy domów-rodzin, które pamiętają... Rok później taki sam blask — wewnętrzny, głęboki — opromieniał nasz Majdan... Obecnie, w rocznicę Majdanu, w ostatnią sobotę listopada, zapalę świecę w swoim oknie. Odbije ona Twoją świecę, Jimi. Wierzę, Jimi, że takich świec będzie wiele w naszej z Tobą Ukrainie... Lubow HOŁOTA PISANE SERCEM
Szanowni Czytelnicy „Słowa Proświty”! Droga Lubow Wasyliwno! Pisząc te słowa, wyraźnie zdaję sobie sprawę, że praca mojego męża Jamesa Mace’a nigdy nie była i nie może być moją prywatną domeną – to kategoria innego rzędu i oceny nie należą bynajmniej do mnie. A jednak na Państwa zaproszenie do rozmowy w związku z wydaniem książki „Dzień i wieczność Jamesa Mace’a”, w której zamieszczono jego artykuły oraz wspomnienia o nim, nie mogę nie odpowiedzieć nie tylko dlatego, że jestem nią osobiście zainteresowana i nie jestem postronnym obserwatorem dalszych losów prac mojego męża – to w ogóle jest naturalne. Także dlatego, że dobrze znając krąg czytelników „Słowa Proświty”, jestem przekonana, że przyjmą Państwo moje przemyślenia życzliwie i ze zrozumieniem, zrozumieją całą delikatność mojego położenia i wybaczą ewentualny subiektywizm. W końcu jestem ukraińską pisarką, ukraińską dziennikarką, Państwa stałą autorką. I właśnie w tym punkcie nie mogę milczeć. Dzień po dniu zafascynowana patrzyłam na książkę „Dzień i wieczność Jamesa Mace’a”, nie będąc w stanie przewrócić choćby strony. W milczeniu słuchałam, jak szalał telefon. Oczywiście wiedziałam, że dzwonią moi przyjaciele, chcą pogratulować wydania długo oczekiwanej książki, wesprzeć mnie, powiedzieć dobre słowa. Obserwowałam, jak pęczniała skrzynka pocztowa od listów, tam – pierwsze recenzje. W większości szczere, ciepłe. I niski pokłon wszystkim, którzy nie pozostali obojętni na pracę wybitnego „Amerykanina o ukraińskim sercu”. Wszystko miało być inaczej, wszystko zupełnie nie tak, i wy, i my z Jimem marzyliśmy o czymś innym, pracowaliśmy razem na rzecz czegoś innego. Ale tutaj niczym nie mogę zaradzić ani sobie, ani wam. W nieznośnie trudnej naukowej i społecznej dyskusji o tym, „kim są Ukraińcy i czego chcą?” (M. Hruszewski), James wyłożył swój, niechby tragiczny i zupełnie nie do przyjęcia dla mnie osobiście, ale ostatni i ostateczny argument. Kiedy odważyłam się i rozłożyłam pierwszą stronę, nie spostrzegłam, jak przewróciłam ostatnią. Książkę czyta się jednym tchem, czasem śmieszy, czasem irytuje. I bardzo często wywołuje nieznośny wstyd za naszą nieudolność, niespójność, bezruch. Nie będę zatrzymywać się na poszczególnych publikacjach Jima. Mimo różnorodności tematów, ostrości problematyki, jest ona właściwie o nas. To analityczny dziennik naszych wzlotów i upadków, porażek i zwycięstw. Uderza szerokość poruszonych tematów, argumentacja i przenikliwość wykładu. W końcu nie trzeba być jasnowidzem, by przewidzieć, że nieuchronnie stanie się ona centrum dyskursu politycznego, stanie się nieodłącznym komponentem ukraińskiego dziennikarstwa, kultury politycznej. Przeczytanie jej
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung
