Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWissen · Menschen · Zukunft
Seite · S. 6Originalseite ↗

Lewko Riznyk: «Pisarz to nie «spowiedź duszy», a «krzyk duszy»

Слово Просвіти, №46 за 2012 рік

«Poczułem się w literaturze od czasu, gdy nauczyłem się czytać…» — Kilka lat temu obchodził Pan dwa jubileusze — swoje 70-lecie, a także 45-lecie pracy literackiej. Jak Pan uważa, który jubileusz jest ważniejszy dla pisarza — poznawczo-życiowy czy zawodowy? — Dla mnie oba jubileusze są ważne, bo 45-lecie pracy literackiej wynika z przeżytych 70 lat. — Czy obecnie literatura ukraińska jest wyrazicielem idei elity narodowej? — W swojej poważnej części jest i zawsze będzie. Skąd weźmie się elita narodowa, jeśli w narodzie nie zostanie wypracowana ideowo-duchowa podstawa poprzez słowo artystyczne, artystyczno-publicystyczne, publicystyczno-krytyczne. A że teraz jest niemało pisarstwa erotyczno-wulgarnego (czasami — tylko dla zabawy), to — cóż?!. Wyrzuty demokracji, nieuświadomionej wolności słowa! — Czy interesuje się Pan książkami, w których autorzy badają psychologię twórczości? — Interesowałem się w młodości, kiedy zaczynałem pisać, — i Zola, i Maupassant, i Charles Snow, i Lew Tołstoj, i opowiadania Szewczenki z dziennikiem, i wszystko, co wpadało w ręce… Teraz nie ma czasu, i w końcu mam też nieco własnych spostrzeżeń, którymi chętnie podzieliłbym się z «neofitami»… — Przez 12 lat przewodniczył Pan Lwowskiej Organizacji Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy. Co dobrego było w tamtych latach? A o czym nie chciałby Pan wspominać? — «Odsiedziałem» w Związku 25 lat, dlatego te dwanaście lat przewodniczenia zlewają się w pamięci w jeden ciąg… Ale wspominać tych lat nie chcę, bo na pierwszy plan wychodzą momenty niezbyt chwalebne. Nie będę wspominał dyktatu komitetu obwodowego partii nad Związkiem, rozpadu kolportażu książek, drukarstwa… Przyjemne są wspomnienia o pisarzach z Kijowa i z obwodów, z którymi udało się poznać, zaprzyjaźnić. — Czy często zmusza się Pan do usiądnięcia za biurkiem? I w ogóle — czy jest jakaś systematyczność? — Ja nie zmuszam się do siadania za biurkiem. To biurko zmusza mnie do zbliżenia się do niego, kiedy zbierze się tam «masa krytyczna» różnych zapisów dotyczących tego czy innego zamysłu. Nie potrafię pracować systematycznie… Jednak kiedy «ciągniesz» powieść, to mimo woli wyrabia się «system» codziennego lub prawie codziennego «siadania», aby nie przerywać nurtu «powieściowego» myślenia. Bo jak przerwiesz na kilka dni, to choć wszystko od początku zaczynaj… Bo długie przerwy odbijają się na całości tkanki powieści, — jest ona jakby z kawałków lub łatana… — Czy fabułę Pana powieści «Powódź» («Kameniar», 1982) określiło to, że jest Pan z zawodu inżynierem-gleboznawcą? — Nie to, a pewne krytyczne wnioski ze spostrzeżeń nad hierarchiczną drabiną radzieckiego stylu życia. Fachowość jedynie dała materiał. Miałem pod ręką… nie trzeba było gdzieś iść, coś studiować… — Myron Hołub z Pana powieści «Marginał» uważa, że «poeta … jest przewodnikiem w obu kierunkach … od Boga do nas, a od nas — do Boga. Takiego daru nie można zakopywać». Zna Pan wielu poetów. Czy przestrzegają oni tej zasady w życiu? — Prawdziwi poeci, którzy tworzą z powołania, a nie dla zabawy, takimi zawsze byli, są i będą. Mimo woli. «Biblia» i wszystkie najstarsze światowe dzieła napisane są w formie poetyckiej. Poeta otrzymuje natchnienie od Boga, a «udźwiękowiwszy» Boże przekazanie, niejako zdaje raport przed Bogiem: czy poprawnie i w pełni wykonał «zlecenie», aby Bogu miłe było rozpowszechnienie tego «słowa-przekazu» w świat. Dlatego dar, dzięki któremu poeta «przyjmuje» «Boże przekazanie», utrwala go w estetycznie pięknych formach, jest rzadki i «zakopywać» go nie można. Mój Hołub jako wysoko wykształcony człowiek poczuł w synu ten instrument z pełną mocą i chciał, mimo że w biznesie syn odnosił sukcesy, ofiarować go jednak na Bożą sprawę. Znam takich poetów… Każdy w jakimś stopniu odpowiada powołaniu… W jakimś stopniu! — Czy prowadził Pan kiedykolwiek dziennik? — Próbowałem, ale do tego trzeba być «systematycznym» pedantem. Wolałem zamiast strony dziennika napisać akapit jakiejś noweli czy powieści. — Czy można człowieka (przede wszystkim — młodego) nauczyć pisać? Przy okazji, jest informacja w jednym z ostatnich numerów «Literackiej Ukrainy», że na Kijowskim Uniwersytecie Narodowym im. T. Szewczenki tworzony jest Instytut Literacki. 11 września, według informacji Mychajła Najenka, odbyło się już pierwsze rozszerzone posiedzenie grupy roboczej ds. utworzenia Instytutu. Jak Pan uważa, można oczekiwać napływu młodych poetów, prozaików, dramaturgów, krytyków? — Był kiedyś Instytut Literacki im. M. Gorkiego w Moskwie. Ale tam uczyli już «gotowych» pisarzy. Na uniwersytetach w Ameryce są kursy czy wydziały, gdzie uczą rymować. Nauczyć pisać jest niemożliwe, ale nauczyć młodego pisarza, by nie «wynajdywał koła na nowo», trzeba — jeśli jest w tym potrzeba… i on sam w gronie kolegów nie poradzi sobie… i nie ma «Słownika terminów literaturoznawczych». A co będzie z zatrudnieniem absolwentów takiego instytutu? Iwan Dracz ukończył kursy scenariuszowe, ale poetą tak i pozostał… «nieuczony». — Pod czyim wpływem zabrał się Pan za pracę literacką? — Poczułem się w literaturze od czasu, gdy nauczyłem się czytać, odkąd przeczytałem «Na uchodach» Andrija Czajkowskiego, «Katerynę» Tarasa Szewczenki, «Robinsona Crusoe» Defoe, — i już od czytania literatury pięknej nikt nie mógł mnie odwieść. Czytałem, co w ręce wpadało! Byłem początkowo niestrudzonym czytelnikiem. W 9 klasie wziąłem się za pióro. Napisałem wiersz i wysłałem do gazety rejonowej. Stamtąd przyszła niepocieszająca odpowiedź, ale — na szkołę… Póki list trafił do mnie, przeczytała go cała szkoła, wszyscy dziwili się: «Lewko — pisze!». Bo przede mną w szkole nikt nie otrzymywał listów z prasy, gdzie było zaznaczone: «Dziękujemy za wiersz, ale niestety redakcja nie zatwierdziła do druku. Przysyłajcie jeszcze». Oto zrozumiałem, że muszę «pisać»… Co prawda, wznowiłem pracę dopiero na ostatnim roku studiów… «Nie trzeba pełzać na kolanach do Europy Zachodniej» — Czy ukraińskie piśmiennictwo, ukraińska kultura stały się już częścią składową ogólnoeuropejskiej przestrzeni literackiej? — Nie «stały się już», a zawsze były. Tylko imperialne literatury i kultury przysłaniały ukraińską jako bezpaństwową. A europejskie imperia zamykały na nią oczy jako na źródło separatyzmu, który był nienawistny i niebezpieczny także u nich w domu. Przecież Hiszpania nie promuje literatury Basków, Francja — Prowansji, Niemcy — Serbołużyczan itd. Polacy, sami podzieleni między imperia za Austrii, udawali, że w Galicji nie ma ukraińskich książek, gazet… przepełnieni imperialnym syndromem «Starej Polski». Dlatego nie trzeba pełzać na kolanach do Europy Zachodniej, gdzie imperialny syndrom jeszcze nie wywietrzał, a należy pisać dla Ukraińców, czerpiąc z całego bogactwa języka ukraińskiego. A kto już bardzo chce sławy «europejskiej», to niech pisze w takim samym języku, w jakim piszą europejscy «imperialni» pisarze, których łatwo tłumaczyć na angielski… dla szerokiego rynku. «Literatura rynkowa»! W końcu, nam by dać ukraińskiemu czytelnikowi takie dzieła i tyle dzieł, żeby nie oglądał się za «literaturą rynkową». Oto i ukraińska kultura, chce tego czy nie chce ktoś z imperialistów, będzie częścią składową i europejskiej, i światowej bez pełzania. — Kto z pisarzy jest Panu bliski pod względem stylu pisania? — Dla mnie każda mistrzowsko napisana książka staje się „bliska pod względem stylu” — chciałoby się tak samo napisać… Ale trzymam się wyłącznie własnego pisarstwa. — Używanie wulgaryzmów w utworach. Serhij Żadan pyta całkiem poważnie: „Jak można opisywać określone środowiska społeczne lub subkulturowe, ignorując specyfikę ich słownictwa?”. Jakie są Pana komentarze w tej kwestii? — Wulgaryzmy — w nadużywaniu — to głupia moda. Mogą być tylko pojedyncze przypadki dla kolorytu, ale ironicznie, żeby czytelnik nie odebrał ich jako „normatywnych”. Jednak nawet w obrazowaniu „określonych środowisk społecznych czy subkulturowych” można je odpowiednio obejść. Stefanyk opisywał wybryki chłopów, którzy zabijali się nawzajem drągami i bez wątpienia używali tego „słownictwa” w pełni. Ale wizerunki tych chłopów pod jego piórem absolutnie nie straciły ani na prawdziwości, ani na społecznej wymowie, ani na plastyce opisu. — Kiedy dotarł Pan do słów Franki „Nam pora dla Ukrainy żyć”? — W tej duchowej atmosferze, która panowała w mojej rodzinie, zrozumiałem to dość wcześnie. Tata walczył w Ukraińskiej Armii Halickiej, dużo o tym opowiadał. I kiedy nauczyciel podarował mi „Z wierzchołków i nizin”, to delikatnie wyciął tę kartkę… i schował ją wraz z „Baturynem” i podobnymi książkami do kufra między świąteczne ubrania mamy, w nadziei, że podczas rewizji nie będą zaglądać między kobiece spódnice… Zresztą innej ideologii w Narajowie wśród Ukraińców być nie mogło. — Jak przekonać dzisiejszych mężów stanu, że najbardziej naturalną formą organizacji niezależnego organizmu społecznego jest państwo narodowe, o czym przekonująco mówił jeszcze na początku ubiegłego wieku Iwan Franko? — Mnie Franko przekonał. Staram się przekonać swoich czytelników. Mówię o tym uczniom… Innego sposobu nie znam. Jeszcze żeby mieć rząd i Radę Najwyższą, które byłyby o tym przekonane… — Nagroda literacka dla pisarza — to zbędny impuls do intensyfikacji pracy pisarskiej czy podziękowanie za już wykonaną pracę? — Oczywiście, nagroda jest za jakąś zasługę. W Niemczech, według słów pewnego niemieckiego pisarza, gościa naszego Związku, jest to możliwość wydania nowej książki. Mówił, że napisał pięć powieści i wydał je dzięki temu, że kosztem nagrody za pierwszą powieść wydał drugą, i tak trzecią… piątą. Warto byłoby przejąć to doświadczenie. Ja za pieniądze z nagród wydałem trzy książki. Współczesny ukraiński pisarz Łewko Riznyk pochodzi z okolic Brzeżan, z malowniczego Opola w obwodzie tarnopolskim, ze wsi Narajów. Ojciec — Josyp Dmytrowycz — pochodził z wielkiej narajowskiej rodziny Riznyków-Hrynyków, matka z rodziny Pawluków-Ładaniwśkych, która mieszkała w miasteczku Pomorzany w rejonie złoczowskim na Lwowszczyźnie. Przyszły literat po ukończeniu szkoły średniej w Narajowie z powodzeniem zdobył kwalifikacje agronoma-inżyniera we Lwowskim Instytucie Rolniczym, po czym wytrwale pracował w dwóch kierunkach — zarówno jako inżynier gleboznawca, jak i prozaik. Zostawszy w 1978 roku członkiem Związku Pisarzy, wkrótce przeszedł do pracy w lwowskiej organizacji ZPU, którą w latach 1993–2005 kierował. W dorobku Łewka Riznyka jest niemało (ponad 20) książek prozatorskich, za które został nagrodzony nagrodami literackimi im. Andrija Hołowki, im. Olesia Honczara, im. Bohdana Łepkiego („Lwowska sława”), im. Iryny Wilde, im. braci Łepkich oraz czasopisma „Literaturnyj Ternopil”. Obecnie kontynuuje pracę twórczą. Jak dokładnie? O tym właśnie rozmawiamy z Łewkiem Riznykiem.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn