Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWissen · Menschen · Zukunft
Seite · S. 8Originalseite ↗

Andrij MALYSZKO (1912—1970) Niedomierzona prawda

Слово Просвіти, №46 за 2012 рік

Opracowanie i autor rozpraw literacko-krytycznych, laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki, Wołodymyr BAZYLEWŚKYJ. Nie dokuto słóweczka, bo spadła chmura, Nie domierzono prawdy: ona jest ponura. A. Malyszko. Jego samodzielna debiutancka książka wyszła w czasie paraliżu ukraińskiej literatury i nasilania się kolejnej fali represji wobec jej twórców. Z cyklu “Zaporożcy”. Starodawna ballada. Koń z koniem tupu-tupu. Wiatr. Kruk w stepie. Wiatr. Kruk. Licho z nim! Druhu, druhu, pobratymie! — Może tutaj, w trawę gęstą, połóż się, zaśnij, i ja zasnę? — Sen jak sen. Bieda jedna — Czarkę wypito do dna. Płacze chmura nieprzejrzana, — Przyjaciel zastrzelił pobratymca. Z siodeł zrzucił stromych, wygrzebał garść złotych. W ziemię rzucił, na konanie, z kaliny gałązkę, niech rośnie… I licho z nim! Druhu, druhu, pobratymie! Rok mija, dwa mijają, pułk z pochodu powraca, przy jedwabnym sztandarze jedzie zabójca na koniu. Wieje wiatr z doliny, wije się-gnie krzak kaliny. Krzak kaliny gnie gałęzie: — Rżnijcie, chłopcy, fujarki. — Nacięli, wszystko gotowe, te jednak nie grają, mówią słowo: — Za co ty mnie zabiłeś, krwią ziemię zbroczyłeś? Co za chmura nieprzejrzana? Gdzie tu głos pobratymca? Skąd smutek narasta, kto zacisnął nam usta? Grajcie, dudeczki, gotowe, te jednak nie grają — mówią słowo: — Za co ty mnie zabiłeś, krwią ziemię zbroczyłeś? Pułk stoi, w stal zakuty, w gniewie, wściekłości, w ogniu. Martwy pada zabójca srogi przy jedwabnym sztandarze. * * * Wstawaj, moje słoneczko, z ciemnego ługu, bo trwoży przeszłość nie raz i nie dwa. Śpią w stepie Zaporożcy — towarzysz do druha zwrócił się twarzą, porąbaną w bitwie. I tak strasznie patrzeć na zamknięte oczy, na blizny krwawe i na ramiona pochylone, i nikt z nich ani pić, ani jeść nie chce. Mili moi. Cisza. Mili moi, mili. Więc nie widzą: zakwitły kwiatki dziurawca, i nie słyszą: gromy przetaczają się głucho. Listopad wygrywa złotą obwódką, czy bielanka-hulanka miecie — zawieja. Dopiero wtedy, gdy czołgiści przemkną przez pole i surma zagrzmi w pochodzie z pułkami, wstają, by zobaczyć, i jęczą z bólu, i szable-hartowanki dzwonią pod rękami. * * * Za zbitym polem Czarna Nida, woda zimna i niema, a wiatr wieje w dal bez śladu, i skąpo oddycha zima. I nam bez snu i odpoczynku pod nogi rzuca na drodze buranem złamaną łodyżkę w śnieżnym zapomnieniu. No cóż, minie i ta godzina, i zarośnie linia frontu, za bunkrem, gdzie zmarznięta glina, zwinie się macierzanka i trawa. Zardzewiały hełm pokryje żytem dłoń ciepłej ziemi, i zadzwonią na niebie obmytym szerokoskrzydłe żurawie. A my z nocy, z dróg, z pochodu kiedyś przyjdziemy, wspomnimy tę Czarną Nidę, czarną wodę w wieczornych zaspach zimy. * * * Kościołów dzwon, zimna gotyka, wieczorne błyski tramwaju, zorza w polach siwieje knotkiem, mnie mój kraj nie przypomni. Asfaltem wyłożone pobocze i przewodów złocista przędza, droga, równa i wyjeżdżona, o rodzinnej ziemi nie opowie. Tylko skąpa mała jagoda dzika róża, podobna do łuny, przypomina mi już zawczasu dnieprowską daleką przeprawę, i krzyk gęsi za szuwarami, i płachtę wieczoru kraciastą, i pod jesiennymi namiotami mój ojcowski rodzinny dom. Żyj, szalej, rwij się z wyry, wydeptuj ciężką swoją drogę ogniem, bojami, dalią szarą do ojczystego swojego progu. Czułość. “Ja na kamieniu będę spać, aż póki północ przeminie, wszystko będę czekać i wypatrywać, bo miły mój zapomniał mnie; niech siecze mnie piasek, i więdnie słońce olśniewające, i umiera głosik, bo miły mój zapomniał mnie; ja będę jeść suchary, łyk wody — wino smutne, rzewnie płakać do zorzy, bo miły mój zapomniał mnie…” Tak oto, kiedy kwitnie wiosna, dzwonią mosty i strumienie, czyjaś młodość jasna w drzwi puka moje. I ja wychodzę w gwar traw, i przypadam do śladu, bo, znaczy, ktoś na mnie czekał, a może i teraz wypatruje? Bo tam, gdzie nieba cichy nurt, czekają oczy złote. A ja spóźniłem się o pięć minut, niczym kometa w drodze. Moja strona. Pod tym oknem znów kwitną bzy w rosie ciężkiej, w ziarnach sinookich, owinięte w świergot; ale to okno nie otwiera się naprzeciw mnie, i białozębny uśmiech jej, rozjaśniony w śniady płomień, i szept słowa, i tajemnica serdeczna już dawno dla mnie jak dziwny sen. W jesienną niepogodę, pod deszczem my tu we dwoje, objąwszy się, staliśmy, mieszając krople deszczowe z cierpkimi pocałunkami. A zimą za tym oknem nam ognik płonął, i serce przy sercu stukało, i zgorzała złota dłoń w mojej ręce drżała, niczym ptak. Przed wojną on, 28-letni, był już znanym poetą, autorem 8 zbiorów poezji. Fakt wymowny: młody poeta przypadł “do dworu”. Zauważono go i przygrzano. Historia zwyczajna. Bez najmniejszego cienia wewnętrznego rozłamu. Wczorajszy wieśniak, jak i większość zbolszewizowanych jego rówieśników-literatów, szczerze wierzyli w ewangelię od Lenina-Stalina. Tych błogich w swojej niewiedzy romantyków “na uwięzi”, jeśli nawet nawiedzały wątpliwości, to tylko odnośnie poszczególnych faktów i zjawisk, a nie centralnej linii niepokalanej partii. Na awanscenie kraju-teatru codziennie odbywało się świąteczne widowisko, a za kulisy starali się nie zaglądać nawet w myślach. Zresztą forsowana fala ogólnego entuzjazmu nie sprzyjała myśleniu. I oni nie myśleli — wysławiali. Każdy w miarę możliwości swojego głosu. Malyszkowy głos okazał się współbrzmiący epoce: dźwięczny, żwawy, nawołujący — prawdziwie komsomolski. Bez cienia wątpliwości i wahań — ani inteligenckich refleksji, ani aluzji. Jednym słowem, surmacz. Tak poeta sam siebie nazwał. Tak się utwierdzał. Z taką reputacją został zaliczony do kręgu prawowiernych. Talent miał jakości nie najwyższej, ale przyzwoity. Pieśniarski, balladowy, z nachyleniem do opowieści. Z twardym celownikiem na zbiorowe święta, na “my”, a nie na podejrzane i nieprzewidywalne “ja”, co już mechanicznie zapewniało i umożliwiało pozorną prawdę. Ona w wykonaniu Malyszki była hałaśliwa i wielomówna. Całkowicie pozbyć się jej on tak i nie zdołał. Jak choroba przewlekła — to popuszczała ona wodze, to napierała znowu. Wszystkie 8 przedwojennych książek Malyszki zgodnie spoczęły w Bogu. Przeżyły tylko poszczególne wiersze oraz “Zaporożcy” — cykl, na ironię losu, z 8 poezji. Cykl ucięty, z latami wzbogacony przez poetę ilościowo i jakościowo. Wiersze te ukazały Malyszkę — znawcę folkloru, nie lada stylizatora, mistrza fabuły z wrodzonym wyczuciem i nastawieniem na kamerton ukraińskiej historii. Prawda, dozowanej i jednoliniowej. Płodny rozwój ballady i pieśni, umiejętność portretowania człowieka z ludu, jak i nabyta z czasem swoista malyszkowa maniera — neutralizowały w pewnym stopniu mdłą elementarność i ten normatywny skrótopis, bez których nie do pomyślenia jest poezja zniewolonej epoki. Malyszko — poeta prostego mówienia. Ani aluzji, ani niedomówień. Cały jak na dłoni. Wzniosły. Głośny. Retoryczny, jak tego wymagała retoryczna epoka. Dominujące cechy — folklorystyczność i opowieściowość. Stylizacje Malyszki są pomysłowe i wynalazcze. Jest on różnorodny rytmicznie i intonacyjnie, skłonny do sentymentalizmu, do zdrobnień, nieodłącznych od ukraińskiego melosu. Jego teksty pieśniarskie naznaczone są znakiem indywidualności, co zdarza się rzadko. Przecudowne “Ksenia” i “Starodawna ballada” z cyklu “Zaporożcy”. Mamy pieśniowość i fabularność w ich całości. Wśród wierszowanej nowelistyki zdarzają się rzeczy wysokiej wartości artystycznej. Naturalność głosu uwarunkowana pochodzeniem autora. Tego środowiska, o którym nie bez wyższości wypowiadał się wysokoczoły Szewelow, a jednak — Przyjdźże jutro, tylko bez żartów, Bo nie wyjdę. Ot wezmę i nie wyjdę! — I ostrożnie-drżąco obejmuje, I na policzku mi zostawia żar Słodkiej nadziei, i do domu Biegnie… A ja jeszcze długo sam jeden Stoję w nocy, i szept zamieci Śpiewa mi dziwną struną, I śnieg kwitnie, i lśni czarne niebo. Dawno to było. A jeszcze i dziś słyszę, Kiedy w świergocie kwitną bzy I ciepła noc przywdziewa aksamity, Owo drżące i słodkie słowo: “Przyjdźże jutro!” Jakby znów okno Otworzyło się — i ciepłe delikatne ręce Opadną na ramiona w blasku gwiazdy, I już nie snem, a niewypowiedzianym szczęściem Dotknie pocałunek policzki zarumienione Pod tym oknem, gdzie ja kiedyś kochałem. Śniadanie Jeszcze mdleje skraj stepów. Wrony nad potokiem W siwych kocach brodzą samotnie. Po drżeniu liści, po snach i sytych zbożach Rośnie świtu ton w niebieskich zodiakach, Odświeża się droga, z młodej mgły Pora śniadania wzywa za stoły; Pora posiłku, by iść do dzieła Ptakom, zwierzętom i ludzkiemu ciału.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn