Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWissen · Menschen · Zukunft
Seite · S. 14Originalseite ↗

Rycerz z krainy Szewczenki. W 95. rocznicę urodzin ukraińskiego patrioty, uczonego i pisarza Matwija SZESTOPALA

Слово Просвіти, №46 за 2012 рік

Wadym MYCYK, członek Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy, zasłużony pracownik kultury Ukrainy Po dwuletnim nauczaniu w Humaniu w 1964 roku wstąpiłem na wydział dziennikarstwa Uniwersytetu Kijowskiego. Dobra sława krążyła o docencie Matwiju Mychajłowyczu Szestopale. 150-letni jubileusz Tarasa Szewczenki podnosił świadomość narodową Ukraińców. Aby ją przytłumić, władza komunistyczna uciekła się do prowokacji. Mówiono, że naród ukraiński ma dwa języki ojczyste: rosyjski i ukraiński. Na ideologa dwujęzyczności „wyznaczono” dyrektora Instytutu Językoznawstwa Akademii Nauk USRR, akademika I. Biłodida. Na konferencji na Uniwersytecie Kijowskim przekonywał on społeczność naukową o słuszności tej pseudoteorii. Naukowych lokajów do jej poparcia nie brakowało. I wtedy na scenę wyszedł docent wydziału dziennikarstwa Matwij Szestopał. Powiedział, że język rosyjski jest wielki. Jesteśmy w przyjaźni z wielkim narodem chińskim. Jeśli się z nim połączymy, to co — naród ukraiński będzie miał trzy języki ojczyste? Zakończył słowami Karola Marksa, że kiedy stoisz na kolanach, to wszystko wydaje się wielkie. Po tym jego autorytet na uniwersytecie bardzo wzrósł. Ideolodzy dwujęzyczności, jak później się okazało, z czasem nie wybaczyli rówieśnikowi rewolucji. Odwaga i prawdomówność były w nim zakorzenione przez ludową moralność jeszcze z dzieciństwa. Jako nastolatek wyruszył z ojcowskiego domu w życie i wszystkiego dochodził swoją wytrwałą pracą twórczą. W latach wojny kapitan M. Szestopał napisał szczery list o błędach Stalina i jego popleczników, które prowadziły do wielkich klęsk i strat, o swojej „miłej niebieskookiej Ukrainie, ukrzyżowanej przez wstrętnych Niemców” do pisarza Ilji Erenburga. I to nie było zuchwalstwo, a krzyk ludzkiej duszy za zniszczone życie tysięcy ludzi. Pisarz list zachował i opublikował w książce „Ludzie. Lata. Życie”. Był odważny i prawdziwy w ocenach. W Filharmonii Kijowskiej w styczniu 1964 roku odbył się wieczór z okazji 70-lecia ukraińskiego komunisty-borotbisty, poety i publicysty Wasyla Ellana-Błakytnego. Na nim do mikrofonu podszedł mało komu znany człowiek i powiedział, że gdyby to nie były lata „chruszczowowskiej odwilży”, to od razu zagrzmiałby na Sołowki lub Magadan. Był to wykładowca wydziału dziennikarstwa Matwij Szestopał. Wystąpienie zanotował student Witalij Kowal i później opublikował w „Literaturnej Ukrainie”. Przytoczę urywki: „Ukraińcy stoją przed groźbą swojej narodowej zagłady. Poręką tego jest tak zwana leninowska polityka narodowościowa obecnego kierownictwa KPZR. Pod hasłami przyjaźni narodów i proletariackiego internacjonalizmu prowadzi się niepowstrzymaną rusyfikację i denarodowienie ludności ukraińskiej…”. Witalij Kowal przytacza szkic jego artykułu „Niezależna Ukraina jest możliwa”, napisanego 15 sierpnia 1965 roku: „Tak, Ukraina ma prawo do swojego samodzielnego istnienia. Jest to, bez wątpienia, słuszne, niezaprzeczalne, święte prawo narodu do urządzania swojego życia tak, jak on tego chce…”. Zatem M. Szestopał był świadomym ukraińskim patriotą. Moje kontakty z Matwijem Mychajłowyczem zaczęły się dopiero po moim wystąpieniu na otwartym zebraniu partyjnym 4 marca 1965 roku. Studenci trzeciego roku poruszyli kwestię jakości nauczania przedmiotów na wydziale, w szczególności przez trzech wykładowców-nieudaczników: Artynowa, Malarenkę, Bondara. O nich mówiono najwięcej, a podstawowych kwestii nauczania nie poruszano. Zwłaszcza o tym, że prawie wszystkie przedmioty wykładano w języku rosyjskim. Nie wytrzymałem i zgłosiłem się do wystąpienia. Przykładów było wystarczająco, więc o tym właśnie zacząłem mówić. Przecież Uniwersytet Kijowski jest najważniejszy na Ukrainie i mógłby być wzorowy dla wielu uczelni, a wychodzi odwrotnie. Nawet kiedy my, studenci pierwszego roku, w drugim semestrze dopięliśmy swego, żeby czytano nam kurs historii Ukrainy, to wykładowca Demczenko, poniżając ukraińskich studentów-dziennikarzy, wykładał ją… w języku rosyjskim. A oto historię KPZR czytali po ukraińsku! Aby zaczerpnąć więcej wiedzy, wypisałem nawet z zasobów „Historię Małej Rosji” Dmytra Bantysza-Kamienskiego. (Później pragnienie poznania historii Ukrainy i to wystąpienie stały się jednymi z głównych powodów oskarżenia mnie o „ukraiński burżuazyjny nacjonalizm”). Wydano książkę w języku rosyjskim w pierwszej połowie XIX wieku i, jak się okazuje, przez ponad półtora wieku tak nic się nie zmieniło. Wystąpienie było z publicystycznymi zwrotami. W szczególności na zakończenie powiedziałem: „W języku rosyjskim u nas wykładają tak, jakbyśmy pędzili rakietą, a po ukraińsku — tak, jakbyśmy jechali na czumackim wozie. Jeśli nie będą nas uczyć w języku ojczystym, nie nauczą mówić i pisać prawdy, to będziemy nie twórczymi ludźmi, a społecznymi błaznami”. Studenci przychylnie przyjęli wystąpienie. Nawet rozlegały się oklaski. Była to swoista ocena polityczna systemu edukacji, przez który odbywała się rusyfikacja. Dziekan W. Ruban od razu się zorientował i, żeby nie wydawać jej taką i zgasić wpływ, od razu zaczął mówić, że wszyscy występowali poprawnie, rzeczowo, a najbardziej nie spodobało mu się wystąpienie Mycyka. Oskarżeń jeszcze nie przyklejał, ale nazwał go zdenerwowanym, nadmiernie egzaltowanym. Następnego dnia podszedł do mnie sekretarz biura partyjnego Łeonid Sujarko i wyrzucił mi, że oni wyznaczyli mnie na partyjnego grupowego roku, a ja nie spełniłem nadziei, skomplikowałem sobie naukę na wydziale. Coś zaprzeczałem. Moja nieustępliwość mu się nie spodobała i rozgadał się z cyniczną szczerością: — Wiemy, że wystąpienie napisał ci Szestopał. W nim są wszystkie jego zwroty. Myślisz, że on jest tym, za kogo go uważacie? Wydał zbiór przeciwko ukraińskim burżuazyjnym nacjonalistom (później dowiedziałem się, że nazywał się „Pod Wall Street”), a teraz sam jest gorszy od nacjonalisty. Proponuję, i to nie tylko moja opinia, żebyś publicznie wystąpił przeciwko Szestopałowi. W nauce pomożemy… Poczułem, jak płonę od podłej propozycji. Płonęło nie tylko czoło, policzki, ale i piekły pięty. — Robicie mnie winnym za prawdę, a teraz chcecie, żebym w tak brutalny sposób uznał się za winnego i oczernił uczciwego i porządnego człowieka, najlepszego wykładowcę wydziału. Z propozycji Sujarki czuło się, że przygotowywano atak na Szestopała, ale nie myślano, że będzie on tak szybki i bezczelny. Nowina, jak wybuch, przetoczyła się przez cały wydział: Matwij Mychajłowycz został zwolniony z pracy! Studenci na korytarzu, w audytoriach protestowali. Jak to tak, my występowaliśmy przeciwko wykładowcom-nieudacznikom, a wyganiają najlepszego! Obietnice kierowników wydziału okazały się ogromem cynizmu. Wielu studentów nie mogło zrozumieć, jak można tak robić?! Wydział wrzał. Ruban ze swoją „szarą świtą” od razu zbladł w oczach studentów. Masowy opór studentów na zebraniu wydziałowym, zbiorowe oświadczenie w obronie najlepszego wykładowcy mocno przestraszyły komunistyczne kierownictwo państwa. Podpisało je 67 studentów, z nich 12 naszych studentów pierwszego roku. Oświadczenie kończyło się słowami: „Jeśli docent Szestopał M. M. zostanie zwolniony z nauczania na wydziale dziennikarstwa, wszyscy, którzy niżej się podpisali, opuszczą uniwersytet”. Rewolucyjną falę poparli dziennikarze Kijowa. O zamieszkach studentów na Uniwersytecie Kijowskim przekazały zagraniczne stacje radiowe. Władza uciekła się do represji. Na zbiorowy opór studentów poprowadziły ataki psychiczne organy KGB, na pełną moc włączyły się komitet partyjny, rejonowy, miejski komitet partii komunistycznej. Aktywnych i świadomych narodowo usunięto z wydziału. Usunięto mnie, moich kolegów z grupy Bohdana Unijata, Swiatosława Wasylczuka, studentów starszych lat Jurija Parchomenkę, Jakyma Palczyka, Stanisława Skirki, Stanisława Usenki, Mychajła Skoryka. Student drugiego roku Anatolij Parfeniuk w geście protestu zaniósł swoją legitymację partyjną do komitetu partyjnego, mówiąc, że “w takiej partii nie chce być”. Potem były pierwsze aresztowania ukraińskich patriotów w wielu miastach — to reakcja władzy na wzrost świadomości narodowej wśród Ukraińców. Tak rozgorzała pierwsza fala breżniewowskich represji. Wtedy M. Szestopał zapoznał mnie z pracą Serhija Stepniaka-Krawczyńskiego “Rosja pod władzą carów”. Objeździłem pół Kijowa, ale jednak ją kupiłem. Opisane zasady władzy carskiej całkowicie pokrywały się z działaniami władzy komunistycznej. Podczas jednej z wizyt Matwij Mychajłowycz opracowywał jakieś przedrewolucyjne wydanie z tłocze- Urodził się na Czerkaszczyźnie 7 listopada 1917 roku, dlatego nazywano go Rówieśnikiem rewolucji. Życie wciągnęło go w niełatwy wir. Bystry i aktywny, brał się za taką pracę, która nie każdemu była w mocy. Ukończył wydział filologii ukraińskiej Uniwersytetu Kijowskiego. Był dziennikarzem stołecznych gazet “Kyjiwśka prawda”, “Wisti”. Na wojnę poszedł ze stanowiska dyrektora Państwowego ukraińskiego etnograficznego zespołu kobziarzy. W 1942 roku ukończył akademię wojskową w Taszkencie. Walczył na froncie stalingradzkim, ukraińskich, w Prusach Wschodnich. Wojnę zakończył w Berlinie. Jako dziennikarz wojskowy służył w zarządzie politycznym Okręgu Kijowskiego, był redaktorem gazety okręgowej. I cały czas się uczył. Zaocznie ukończył aspiranturę i wydział anglojęzyczny instytutu pedagogicznego. W 1951 roku major M. Szestopał zdemobilizował się i pracował jako redaktor naczelny wydawnictwa “Mołodź”. Właśnie wtedy ujawnił się jego talent satyryka. Wydał książkę pamfletów “Pod Wall Street”. Od 1 września 1951 roku jego działalność związana jest z wydziałem dziennikarstwa, którego dziekanem był w latach 1955—1957. Kandydat nauk historycznych, docent M. Szestopał wykładał kurs dziennikarstwa zagranicznego.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn