Seite · S. 5Originalseite ↗
«Czerwony głód» Anne Applebaum: refleksje laureatki Nagrody Pulitzera
Слово Просвіти, №49 за 2017 рік
Latem 2017 r. ujrzała światło dzienne kolejna książka znanej badaczki historii powstawania radzieckich obozów koncentracyjnych systemu Gułagu — Anne Applebaum („Red Famine. Stalin’s War on Ukraine” — „Czerwony głód. Stalinowska wojna przeciwko Ukrainie”). Za książkę „Gułag” amerykańsko-brytyjska dziennikarka otrzymała w 2004 r. prestiżową Nagrodę Pulitzera, której laureatami byli różni ludzie. W 1932 roku otrzymał ją korespondent „New York Timesa” w Moskwie Walter Duranty, który cynicznie i bezczelnie zaprzeczał faktowi głodu na Ukrainie, wydał stalinowskiemu reżimowi brytyjskiego dziennikarza Garetha Jonesa. Próba ukraińskiej społeczności intelektualnej pozbawienia go najwyższej nagrody dziennikarskiej nie zakończyła się sukcesem. Komitet organizacyjny ds. przyznawania Nagrody Pulitzera nie wydaje swoich laureatów… Wasyl MAROCZKO, doktor nauk historycznych
Jeśli „Historia Gułagu” Applebaum, która ukazała się w języku ukraińskim w 2006 r., była znana wąskiemu kręgowi badaczy, to jej „Czerwony głód” wywołał gniew przedstawicieli sił czerwono-lewicowych, niejednoznaczność refleksji w obozie żółto-niebieskim oraz rozdrażnienie u niektórych „liberalnych” historyków. W Internecie i prasie na książkę zareagowali znani uczeni oraz działacze społeczni — Arnold Łozyński, Stanisław Kulczycki, Sheila Fitzpatrick i inni. Krąg zwolenników i oponentów będzie się powiększał, zwłaszcza po przekładzie na język ukraiński. Zauważę dziwną prawidłowość funkcjonowania przestrzeni intelektualnej: wystarczy, że zachodni badacz opublikuje coś o Hołodomorze, a natychmiast podnosi się dyskusyjny szum. Tak było z książką R. Conquest „Żniwa boleści” w 1986 r., przeciwko której wystąpili historycy i politycy różnych barw ideologicznych. A o książce włoskiego historyka Ettore Cinnella „Ukraińska Golgota. W poszukiwaniu prawdy” (2015) nikt na Ukrainie nawet nie wspomniał, zwłaszcza na wysokim szczeblu państwowym. Jej autor jest głęboko przekonany, że Hołodomor to „…celowa operacja stalinowskiego reżimu w celu społecznego i narodowego ludobójstwa Ukraińców”. Wspomniany już R. Conquest przez prawie 20 lat dojrzewał na drodze od używania pojęcia „terror głodem” do uznania go za ludobójstwo, o czym oświadczył mi w kwietniu 2006 r. w Instytucie Hoovera Uniwersytetu Stanforda (USA). Próba systemowego i prawdziwego pokazania przyczyn oraz skutków Hołodomoru na Ukrainie to rzadka antropologiczna i intelektualna jakość zachodnich dziennikarzy, historyków, politologów. Przedstawiciele społeczeństw posttotalitarnych utożsamiają ich z tolerancją i zaletami demokracji, profesjonalną zdolnością i doświadczeniem wyważonego naświetlania sprzecznych wydarzeń i zjawisk w historii XX wieku. Lista intelektualistów-sprawiedliwych, moim zdaniem, jest niemała: T. Innitzer, E. Ammende, G. Jones, M. Muggeridge, R. Conquest, J. Mace, A. Besançon, N. Naimark, R. Serbyn, L. Luciuk, D. Zlepko, E. Cinnella, R. Kuśnierz. Są oni „sprawiedliwymi”, ponieważ prawdziwie i odważnie pisali o Hołodomorze na Ukrainie. Do nich zapewne można dołączyć prace A. Applebaum, która dobrowolnie i odważnie zapisała się do tej kohorty. Przynajmniej Prezydent Ukrainy P. O. Poroszenko uważa, że pani Applebaum zajmuje godne miejsce obok legend — R. Conquesta, J. Mace’a. Osobiście spotkał się z nią, pogratulował wydania książki, a podczas akcji pamięci „Zapal świeczkę” przy Narodowym Muzeum „Memoriał ofiar Hołodomoru” 25 listopada 2017 r. kilkakrotnie wymieniał jej nazwisko. Prezentacja książki „Czerwony głód”, która odbyła się 20 kwietnia 2017 r., okazała się kameralna. Być może chętnych przestraszyła cena składki charytatywnej — 2500 hrywien, która służyła za przepustkę. Jednak miałem jej książkę, którą prawie miesiąc studiowałem, zwłaszcza te rozdziały i wnioski autorki, które dotyczyły Hołodomoru. One właściwie skłoniły mnie do podzielenia się wrażeniami z zapoznania się z monografią, wszak konsultantami, doradcami, kuratorami autorki „Czerwonego głodu” byli znani ukraińscy i zachodni historycy — S. Kulczycki, W. Hrynewycz, H. Jefymenko, T. Boriak, O. Wołowyna, A. Graziosi, L. Luciuk, F. Sysyn. Dlatego książka jest mistrzowskim analitycznym połączeniem indywidualnego doświadczenia oraz zbiorowego wsparcia. Wysoki poziom intelektualny autorki, wszak ukończyła Uniwersytet Yale (USA), London School of Economics oraz Uniwersytet Oksfordzki, mistrzowskie władanie dziennikarskim piórem (doświadczenie pracy w brytyjskich czasopismach „The Spectator”, „The Economist”; amerykańskim — „The Washington Post”) pozwoliły jej rzetelnie naświetlić przesłanki, przyczyny, okoliczności i częściowo skutki Hołodomoru. Książka ma gruntowną część wstępną, 15 rozdziałów, epilog, przypisy oraz bibliografię. Jej akademickie opracowanie nie budzi żadnych wątpliwości. Wydarzenia i zjawiska są chronologicznie i konsekwentnie przedstawione, a lakoniczne i publicystyczne tytuły rozdziałów jedynie dodają stylistycznej harmonii oraz kompozycyjnej stałości dziełu. Odczuwa się naukowe wyszkolenie, a zarazem względną zależność koncepcyjną w odniesieniu do uogólnionych ocen wydarzeń i zjawisk 1932—1933 r. na Ukrainie. Badaczka jest konsekwentna w używaniu terminu Hołodomor. W monografii „Historia Gułagu” pisała, że kolektywizacja rolnictwa i polityka rozkułaczania „…doprowadziły w latach 1932—1934 do strasznych, wyniszczających hołodomorów na Ukrainie i w południowej Rosji — hołodomorów, w których zginęło od sześciu do siedmiu milionów ludzi”. Historycznego i etymologicznego pochodzenia pojęcia „Hołodomor” Applebaum nie rewiduje, chociaż jednocześnie używa słów „głód”, „głód na Ukrainie”, czasami sprzecznego określenia „ukraiński głód”. Chwalebne jest to, że uniknęła stosowania terminów „ukraiński hołodomor” oraz „ukraińskie ludobójstwo”, które z jakiegoś powodu przeniknęły do dyskursu historiograficznego, jakby Ukraińcy byli twórcami Hołodomoru — ludobójstwa. W ukraińskich aktach normatywno-prawnych, pracach specjalistów wyraźnie zapisano poprawne użycie tych instytucjonalnych określeń: Hołodomor na Ukrainie, ludobójstwo Ukraińców, ludobójstwo narodu ukraińskiego. Słowo „ukraiński” w przypadku „ukraińskie ludobójstwo” nie jest przymiotnikiem, nawet okolicznikiem miejsca (terytorium zbrodni). Wskazane słowa w podobnej konstrukcji lingwistycznej utożsamiają podmiot i przedmiot działania, dlatego muszą być rozdzielone. Ukraińcy są ofiarą Hołodomoru (przedmiot zastosowania znamion ludobójstwa), a nie podmiotem działania. Jednak jako badaczowi Hołodomoru z 30-letnim doświadczeniem oraz autorowi „Encyklopedii Hołodomoru”, którą właśnie ukończyłem, niektóre sentencje szanownej pani Applebaum wydają się sprzeczne i zbyt kategoryczne. Ona, najwyraźniej pod wpływem konsultantów, wyodrębnia „głód 1932 r.” i wiosnę-lato 1933 r., które bez wątpienia wyróżniały się intensywnością śmiertelności, ale ramy chronologiczne 1932—1933 r. — to przede wszystkim historyczny okres Hołodomoru, a nie fizjologiczno-antropologiczne osobliwości głodowania, memoriałowy symbol czy granica zastosowania klasyfikacji prawnej, przewidzianej Ustawą Ukrainy z 28 listopada 2006 r. Być może dla zachodniego badacza i dziennikarza podobne zastrzeżenia są nic niewarte, ale są one faktem historiograficznym, którego nie należy lekceważyć. Najsmutniejsze jest to, że pani Applebaum zbyt zaufała swoim doradcom, zwłaszcza w części dotyczącej interpretacji danych statystyczno-demograficznych liczby ofiar Hołodomoru. W książce „Czerwony głód” wspomniany jest artykuł ukraińskiego statystyka S. Sosnowego w charkowskiej gazecie „Nowa Ukraina” z listopada 1942 r. o liczbie zmarłych z głodu w 1932 r. — 1,5 mln oraz 3,3 mln w 1933 r. Odczuwa się „demograficzny wpływ” grupy współczesnych demografów, którzy statycznie „zamarli” na granicy „strat demograficznych” od „głodu 1932—1933 r.” — 3,9 mln osób. Artykuł S. Sosnowego to tylko mała część jego pracy analitycznej, którą przygotował dla Głównej Grupy Roboczej „Ukraina” Sztabu Operacyjnego Rosenberga ds. badania „Przestrzeni Wschodniej”. Przechowywany jest on w odpowiednim funduszu archiwalnym Centralnego Państwowego Archiwum Wyższych Organów Władzy Ukrainy (CDAWOU). Jego autor uważał, że ofiarami głodu 1932—1933 r. stało się 7,5 mln osób (bezpośrednio z głodu 4,5—5 mln, z chorób przewlekłych, epidemii 2,5 mln). Kilkakrotnie odwołuje się do tej liczby. Jego niemieckojęzyczną pracę analityczną wysłano do Berlina w 1944 roku.
Autorka „Czerwonego głodu” nie wiedziała o tym unikalnym dokumencie, podobnie jak szanowni demografowie, chociaż „wisi” on na stronie internetowej Centralnego Państwowego Archiwum Wyższych Organów Władzy i Zarządzania Ukrainy. Cytując artykuł S. Sosnowego z „Nowej Ukrainy”, Applebaum wspomniała o stwierdzeniu przez niego faktu zorganizowanego głodu. Rzeczywiście używa on tego określenia, które poświadcza pochodzenie Hołodomoru, czyli świadomego wyniszczenia ludzi sztucznym głodem, a nie w wyniku klęski żywiołowej. Nie zaprzeczając zorganizowanemu głodowi, Applebaum zaznacza, że właśnie ten termin będzie wykorzystywany jako dowód ludobójstwa — „...umyślnego planu zniszczenia Ukraińców jako narodu”. Bez wątpienia będzie, ponieważ zorganizowany Hołodomor jest argumentem ważkim. Jej wątpliwość dotyczącą „ludobójstwa” wywołało to, że w 1942 r. tego terminu jeszcze nie było. Ale S. Sosnowy jedynie stwierdzał fakt zorganizowanego głodu, gdyż był jego naocznym świadkiem, pracował w organach statystycznych USRR w latach 30. XX wieku. Rozwijając ten trudny dla dziennikarza temat, pani Applebaum posłużyła się samodzielną interpretacją koncepcji ludobójstwa, którą uzasadnił prawnik Rafał Lemkin pod koniec lat 40. XX wieku. Wyodrębniła ona składniki prawne i moralne, wspomniała o różnych interpretacjach terminu i zjawiska „ludobójstwa”. R. Lemkin miał nieco szerszą jego interpretację, zaliczał do systemowych oznak także rusyfikację ukraińskiego społeczeństwa, a nie „sowietyzację”, jak błędnie przejęzyczyła się pani Applebaum w książce. Jej wniosek o aktywnej i pasywnej współpracy (kolaboracji) Ukraińców z reżimem sowieckim w tragicznych latach jest zbyt kategoryczny, zwłaszcza w kontekście braku zamiaru Stalina zabicia „wszystkich Ukraińców”, a co za tym idzie, także prawnej celowości stosowania kategorii prawa międzynarodowego „ludobójstwo” w odniesieniu do Hołodomoru. Analiza porównawcza wydarzeń historycznych i zjawisk, które wyróżniają się szczególnym tragizmem, musi być naukowo wyważona, werbalnie poprawna i konsekwentna. Według przekonania Applebaum, Konwencja ONZ z 9 grudnia 1948 r. w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa była skierowana na fizyczną likwidację grupy etnicznej — „...podobnej do Holokaustu”. Najwyraźniej jej autorska wizja i mentalne postrzeganie tego dokumentu zbiegły się, dlatego wyszła subiektywna interpretacja ogólnej normy prawa międzynarodowego. Konwencja nie ma i nie mogła mieć konkretyzacji stosowania jej postanowień w odniesieniu do oceny Hołodomoru czy Holokaustu. Jest ona ogólną normą prawa międzynarodowego, której postanowienia pozwalają ustalić istnienie oznak ludobójstwa w tych czy innych przypadkach. Dowolna interpretacja Konwencji, a także nihilistyczny stosunek do jej norm, który czasami zdarza się w pracach jej współczesnych interpretatorów, jest bezpodstawny. Istnieje ona jako norma prawa międzynarodowego, opublikowana i przez wiele krajów ratyfikowana, wśród których jest także Ukraina. Zaznaczę, że w Kodeksie karnym Ukrainy istnieje konkretna norma „Ludobójstwo” (Artykuł 442). Czarnym i mrocznym echem od „Czerwonego głodu” powiało na stronie 357, kiedy autorka pisze, że Hołodomor nie odpowiada kryterium Konwencji z 1948 r. w sprawie ludobójstwa. „Ukraiński głód nie był próbą zlikwidowania każdego żyjącego Ukraińca — podkreśliła Applebaum — bo zostało to zatrzymane latem 1933 roku, na długo przed tym, jak mógł on spustoszyć cały naród”. Czasami z kominów krematoriów nazistowskich obozów nie unosił się gęsty i żrący dym, ale to nie oznacza, że nie palono w nich Żydów, Cyganów, innych więźniów. Bardzo przykro, że pani Applebaum faktycznie zaprzecza faktowi Hołodomoru-ludobójstwa, nawet w tak dowolny i nieprofesjonalny sposób, ale także próbuje zrewidować wniosek R. Lemkina o tym, że głód w latach 1932—1933 na Ukrainie jest klasycznym przykładem sowieckiego ludobójstwa. Bez wątpienia złożoność klasyfikacji Hołodomoru jako ludobójstwa w kontekście prawa międzynarodowego istnieje, ale Ukraina porusza się tą ciernistą drogą. Zgadzam się z nią, że pierwszym z Prezydentów Ukrainy, który zapoczątkował ruch na rzecz uznania faktu Hołodomoru-ludobójstwa, był W. A. Juszczenko. Ważne, aby nie zjechać na pobocze, a próby były. Warto wspomnieć o zaprzeczeniu przez W. F. Janukowycza Hołodomorowi-ludobójstwu podczas jego przemówienia w Strasburgu 27 kwietnia 2010 r. Rosja i siły prorosyjskie na Ukrainie, jak słusznie podkreśla Applebaum w książce, poparły jego oświadczenie. One i teraz zaprzeczają faktowi ludobójstwa narodu ukraińskiego. Anne Applebaum kończy książkę optymistycznym wnioskiem o tym, że Ukraińcy zatrzymali rosyjską agresję na wschodzie, dobrze znają wydarzenia XX wieku, dlatego przetrwają jako suwerenny naród i będą mieli przyszłość. Książka, pomimo osobistych przekonań autorki, jest wydarzeniem w środowisku intelektualnym i dyskursie historiograficznym Hołodomoru na Ukrainie.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung
