Seite · S. 1Originalseite ↗
O mowie odesytów i nie tylko
Слово Просвіти, №50 за 2011 рік
12 Zakończenie na str. 2
S. 10 · Originalseite ↗
Halyna OSTROWSKA, członkini NSJU, m. Odessa. Zakończenie. Początek w nr 48, 49 za 2011 r.
Różnica ta wysunęła na czoło życia kulturalnego miasta potrzebę słowników rosyjsko-ukraińskich. Pierwszy odpowiedział na nią F. Piskunow, wydając w 1873 roku „Słowniczek języka ukraińskiego (lub południowo-ruskiego)”. Trudno nazwać ten podręcznik udanym. B. Hrinczenko, opracowując „Słownik języka ukraińskiego”, wolał nie korzystać z dzieła F. Piskunowa. Za to wysoko ocenił Słownik rosyjsko-ukraiński Umanecia i A. Spiłki, który ukazywał się od 1893 do 1898 roku we Lwowie i składał się z czterech tomów. Był wznawiany w 1923 roku w Berlinie oraz w 1925 roku w Charkowie (DWU). Stał się podstawą Słownika rosyjsko-ukraińskiego (opracowanego przez S. Iwanickiego i F. Szumlańskiego), który wyszedł w 1918 roku „w czasie walki o państwo ukraińskie, w którym, zgodnie z europejską tradycją budowania państwa, język narodu tytularnego miał stać się głównym czynnikiem konsolidacji narodowej”1. Umanec to pseudonim M. F. Komarowa, który w 1907 roku był przewodniczącym „Proświty” w Odessie i przygotował na jedno z jej historycznych posiedzeń referat „Kozaczyzna przed Chmielniczyzną”, który zyskał w mieście szczególny rozgłos; jest on również kompilatorem Zbioru małoruskich przysłów, powiedzeń, zagadek i zaklęć (1890 r.), wreszcie M. F. Komarow był dobrym przyjacielem rodziny Kosaczów, u którego gościła Łesia Ukrainka, gdy przyjeżdżała do Odessy na leczenie. Spiłka to zbiorowy pseudonim kilku odeskich i nieodeskich współautorów M. F. Komarowa (do tej grupy należeli Je. Chykałenko, Ołena Pcziłka i inni). A czym jest A? To pseudonim samej Odessy („Ades” – tak nazywali nasze miasto czumacy. Albo nawet „Hades”, jeśli pochodzili z południowego Podola, gdzie do początkowych samogłosek często dodaje się „h”: Humań (Umań), hoczy (oczy), baba Hadka [od Ada]). Odessa takiej wymowy, w przeciwieństwie do opisanego wyżej a zamiast ja po r, nie przyswoiła. Jeszcze kilka słów o periodykach w Odessie. Jej kronika – już ukraińska, regularna – zaczyna się w istocie dopiero po obaleniu samowładztwa od tygodnika „Ukraińskie słowo”, który założył Iwan Łypa w marcu 1917 r. Dwanaście wydań (ostatnie wyszło w październiku) na 16 stronach dokumentowało dążenie ludzi pracy do radykalnej odnowy życia politycznego, gospodarczego i kulturalnego, zapoznawało czytelników ze szkicami Jurija Łypy, publicystyką S. P. Szełuchina i M. Je. Słabczenki, z przeglądami kulturoznawczymi W. S. Wasylka, który później został reżyserem teatru noszącego dziś jego imię. W następnym, 1918 roku, zaczęła wychodzić codzienna ukraińska gazeta „Wilne żyttia” (Wolne życie). Prowadził ją, broniąc idei niepodległości państwa ukraińskiego, znany działacz Proświty M. Je. Słabczenko (31.III—10.IX 1918 r., 128 numerów). Takiego kierunku trzymały się również „Nowi szljachy” (Nowe drogi) (24.III—23.IV 1919 r., 23 numery). Obie w czasach radzieckich trafiły do najgłębszych zakamarków „specchranu”, podobnie jak „Boroćba” (Walka) — organ komitetu gubernialnego Ukraińskiej Partii Socjalistów-Rewolucjonistów (komunistów), która wychodziła od 1.V do 16.VIII 1919 r. (89 numerów) i drukowała wiersze wczesnego P. Tyczyny, utwory W. Czumaka, H. Kosynki, D. Zahuła, W. Kobylańskiego, M. Żuka. Podsumowując powyższe, bez przesady można stwierdzić, że w okres odrodzenia narodowego, który nastał po wojnie domowej (nazywano go ukrainizacją), Odessa weszła w pełnym uzbrojeniu i spokojnie. W pełnym uzbrojeniu, ponieważ miała kilka solidnych słowników, za pomocą których mogła przezwyciężyć skutki edukacji szkolnej (która była tylko rosyjska), oraz opierała się na masie ukraińskiej klasyki literackiej, której najlepsze wzorce sięgały szczytów światowego piśmiennictwa; spokojnie, ponieważ to, co najbardziej nienawidziło wszystkiego, co ukraińskie w Odessie i na wszelkie sposoby to niszczyło, uciekło z niej wraz z innymi odłamkami imperium, a to, co pozostało — przycichło i gdzieniegdzie nawet zaczęło zmieniać barwy. Dlatego potomkowie pierwszych budowniczych i pracowników naszego miasta, otrzymawszy możliwość powrotu, że tak powiem, do samych siebie, zabrali się przede wszystkim do „przystosowania” swojego języka, którego teraz już nikt nie zabraniał, do wymagań czasu i postępu. Pierwszym obiektem takiego „przystosowania” stał się odeski tramwaj. Ten rodzaj transportu miejskiego w swoim czasie wykorzystywano nie tylko do przewozu pasażerów. Niemało biegało po szynach także specjalnych platform, które dostarczały ładunki w różne końce miasta. Na przykład skrzynki z winem z zakładów na Proletarskim (obecnie Francuskim) bulwarze do stacji Odessa-Towarna; zboże ze spichlerzy do portu. Dzisiaj takie platformy bardzo rzadko, ale jednak czasami pojawiają się na torach tramwajowych. Odesici — dawni, rdzenni, choć teraz już „rosyjskojęzyczni”, nazywają je towarowymi. I to odróżnia ich od odesitów nie-rdzennych. A jeśli bez żartów, to Odessa w sprawie ukrainizacji wcale nie była w tyle. Właśnie tutaj w tym czasie ujrzała światło dzienne seria słowników terminologicznych, których potrzebowała gospodarka, kultura, nauka, szkolnictwo — wreszcie wszystko, co przetrwało w dobie komunizmu wojennego i teraz pracowało, uczyło się i pragnęło rosnąć oraz rozwijać się. Co więcej, Lenin obiecał, że w Kraju Rad „Nie będzie żadnego przywileju ani dla jednego narodu, ani dla jednego języka”2. Jakie dokładnie słowniki terminologiczne stworzono w Odessie? Słownik rosyjsko-ukraiński z dodatkami słownika kancelaryjnego; Krótki słownik rosyjsko-ukraiński. Fizyka; Słowniczek rosyjsko-ukraiński terminologii matematycznej i frazeologii. Algebra; Język ukraiński w księgowości i statystyce; Słownik ukraińsko-rosyjski języka gazetowego; Słownik terminologii bibliotecznej… Szczegółowiej o tych wydaniach opowie książka Wiktora Kubajczuka „Chronologia wydarzeń językowych na Ukrainie: Historia zewnętrzna języka ukraińskiego” — Kijów: „K.U.S.” 2004. A tutaj — kilka słów o Medycznym słowniku rosyjsko-ukraińskim, który wyszedł w 1928 roku (autor — doktor W. F. Kisielow) i do dziś nie stracił aktualności. Dlatego też trafił do serii fototypicznych wznowień, które zapoczątkował Instytut Badań Encyklopedycznych NAN Ukrainy. Wznowienie to ukazało się drukiem w Kijowie w 2008 roku. Może przydać się wielu osobom, które dbają o „kształtowanie systemu terminologicznego języka ukraińskiego, jego oczyszczanie z rusycyzmów, szablonów, niecharakterystycznych dla jego natury form i zwrotów”3. Szczyt swojej popularności w Odessie osiągnął w dobie ukrainizacji Derżdrama — muzyczno-dramatyczny teatr ukraiński. Mamy na to ciekawe świadectwo. W jednym z „najludniejszych” przedsiębiorstw Odessy — fabryce juty powstała rywalizacja, w której nagrodą były bilety do teatru ukraińskiego. „Oddałeś zmianę z najwyższą wydajnością — możesz kupić dwa bilety”. (Administracja fabryki otrzymywała je dzięki powiązaniom patronackim bezpośrednio z kasy teatru; popyt na nie w mieście znacznie przewyższał podaż). Na 1925 rok teatr uformował już stabilną trupę, która zapisała niemało jasnych stron w historii ukraińskiej sztuki. To H. Jura, N. Użwij, P. Niatko, Ju. Szumski i ulubienica odesitów Lidija Macijewska, która w przeciwieństwie do wielu swoich pobratymców-Żydów, pracowała jednak na kulturę tego narodu, wśród którego dorastała. W swoim repertuarze teatr miał nie tylko utwory klasyków, ale i współczesnych autorów, w szczególności Iwana Mykytenki i Mykoły Kulisza. Właśnie z dramatu Kulisza poszło w miasto powiedzenie, które wyśmiewało „jednoniedzielców” (zwolenników „jednej i niepodzielnej” Rosji) — „przyzwoiciej być zgwałconą, niż ukrainizowaną!”. Żyje ono do dziś, tylko śmiechu w nim mniej — słychać w nim jakby marzenie odeskich „rosyjskojęzycznych” („rusko-języcznych”, mówi Lina Kostenko) dam. Słynął teatr ze swoich głosów. Na jego „Zaporożca za Dunajem” szli chętniej niż do opery, bo tutaj do głosów dochodził jeszcze wysoki kunszt aktorski. Między wierszami. Czyż nie po wizycie w Odessie W. Majakowski napisał o Ukrainie: jej język jest majestatyczny i prosty, „Słyszysz, trąby zagrały, czas zapłaty nastał…”? Ta majestatyczność i prostota w przeciwieństwie do sztuczności i niezrozumiałości cerkiewnosłowiańszczyzny, zapewne skłoniły wielu prawosławnych odesitów do żądania, aby i z cerkiewnych ambon brzmiało słowo ukraińskie. Bo przecież, mówili, po to napełnili się apostołowie „Duchem świętym i zaczęli mówić innymi językami”4, aby zanieść Słowo Boże do wszystkich narodów Ziemi i aby każdy naród mógł zwracać się do Boga w swoim języku. W nurcie ruchu na rzecz autokefalii, który rozpoczął się na Ukrainie po obaleniu samowładztwa, już na koniec 1920 roku kilka wspólnot cerkiewnych Odessy zadeklarowało chęć odprawiania Nabożeństw w ojczystym języku ukraińskim, przekazano im kilka świątyń. Najważniejszą z nich był sobór Pokrowski, który stał się katedrą biskupa odeskiego UAOC Jurija Żewczenki (teraz w tym miejscu jest szkoła nr 119). Ale niedługi wiek był pisany autokefalicznej cerkwi w Odessie — tylko do połowy lat 20., kiedy walka antyreligijna w ZSRR osiągnęła apogeum i tysiące Domów Bożych legły w gruzach. Jednak najokrutniejszych represji doznała UAOC. W 1930 roku jej świątynie rozbito w drobny mak w całej republice, a biskupów, księży i parafian wyniszczono fizycznie. Nie było komu prosić Boga o łaskę dla Ukrainy… Między wierszami. Bułgaria była pod obcą władzą nie 350 lat, jak Ukraina, a całe 500, ale zachowała swój język i (co najważniejsze!) religię, więc teraz nikt nie wyrywa się, by budować na jej terenach nie jej świat… Proces ukrainizacji tymczasem trwał, w szczególności w dziedzinie edukacji. Ale zaczął się on, można powiedzieć, nie za władzy radzieckiej. Jeszcze za czasów hetmana Skoropadskiego (1918 r.), kiedy nowo utworzoną Akademię Nauk Ukrainy objął naukowiec o światowym imieniu W. W. Wernadski, rząd zrozumiał: Odessa to główny port państwa, znaczący ośrodek przemysłowy i rolniczy. Nie może się obejść bez kadr narodowych! Tak więc powstały instytuty: politechniczny, rolniczy, mączno-młynarski (obecnie Akademia Technologii Żywności). A pierwszym krokiem bolszewików, kiedy doszli do władzy, była likwidacja uniwersytetu w Odessie (Lenin nie lubił placówek edukacyjnych tego typu, uważał je za burżuazyjne). W ciągu 1921—1922 r. na bazie jego wydziałów powstały INO (instytut edukacji narodowej), instytuty medyczny i gospodarki narodowej. Nie mniej zdecydowanie (i to przynosi im zaszczyt) bolszewicy przenieśli wszystkie szkoły wiejskie na nauczanie w języku ukraińskim, przygotowując się w 1925 roku do uczynienia edukacji podstawowej obowiązkową. Dla dorosłych działały setki kółek likwidacji analfabetyzmu, również w języku ukraińskim. Zgodnie z uchwałą Rady Komisarzy Ludowych USRR (1926 r.), urzędnicy państwowi musieli całkowicie przejść na język ukraiński w pracy albo odejść ze stanowisk. Na początek 1927 r. 30 sekretarzy komitetów wykonawczych rejonów obwodu odeskiego ukończyło kursy języka ukraińskiego. W tym czasie w obwodzie ukrainizowano wszystkie szkoły rolnicze, a w samej Odessie — 2 technika rolnicze i szkołę handlowo-przemysłową. Do listy ukraińskich w mieście dodano 3 nowo wybudowane szkoły. Na 1932 rok w Odessie i obwodzie działały 534 szkoły z nauczaniem w językach narodowych, czyli 20% wszystkich szkół, co całkowicie odpowiadało składowi narodowościowemu regionu5. Najwięcej wśród nich było szkół niemieckich i żydowskich. Niemieckich, bo cały rejon Spartakowski (teraz jego terytorium to część rejonu owidiopolskiego) to wsie, gdzie mieszkali niemieccy koloniści, których zaprosiła tu jeszcze Katarzyna II; żydowskich, bo, jak pisał Izaak Babel, połowę populacji (w Odessie — G. O.) stanowili Żydzi. Co do połowy, to zostawmy to na sumieniu pisarza (sprawdzeniu nie podlega), a że w opisywanych latach w Odessie był jeszcze teatr żydowski, to pewne. Pracował, co prawda, niedługo — nie dłużej niż szkoły żydowskie, bo, znowuż, jak powiedział Babel, „Żydzi to naród, który kilka prostych rzeczy bardzo dobrze zapamiętał”. Owszem! Żydzi pierwsi poznali się na bolszewickich obietnicach o równości języków i zaczęli posyłać dzieci do szkół rosyjskich. Oni pierwsi zrozumieli, że wyższa edukacja w ZSRR była i będzie rosyjska, więc dzieciom lepiej przygotowywać się do niej właśnie w szkołach rosyjskich. A skąd dowiedzieli się o zmianie kursu? Chodziły pogłoski. W szczególności o konferencji KP(b)U 12—16 maja 1924 r., gdzie padały głosy, że może nie należy ukrainizować mniejszości narodowych i miejskiego proletariatu? Mówiono także o liście Stalina do Kaganowicza, ówczesnego szefa bolszewików Ukrainy (1926 r.), z którego wynikała myśl: ukrainizacja będzie trwać dopóty, dopóki partia nie wykryje jej aktywistów, aby już ostatecznie zlikwidować zagrożenie ukraińskiego burżuazyjnego nacjonalizmu na froncie językowym. Między wierszami. Nie wszyscy Żydzi Odessy byli aż tak mądrzy. Zdarzali się i tacy, którzy do sprawy ukrainizacji podeszli bardzo odpowiedzialnie. Świadectwem tego: najbardziej wykwalifikowane maszynistki „Czornomorskiej komuny” (gazeta w Odessie była jedna, a nie kilka, jak kiedyś, i — ukraińska od 1917 roku!) okazały się Żydówki; najlepszymi korektorami również byli Żydzi — dopóki tego stanowiska (po wielu latach więzienia) nie objął S. Karawanski (później musiał wyjechać do Ameryki, bo — „nie potrzeba nam takich mądrych”); reputację sprawnego tłumacza i redaktora literackiego miała Sofa Hitler (zmieniła nazwisko na Zlatkis), dopóki do Odessy z Kijowa nie przybył S. P. Kowhaniuk (o którym po redakcji krążył żart: „Stuk-puk, byle z rąk — pomoże Kowhaniuk”). A co z mądrymi Żydami Odessy? Oni jak w wodę patrzyli: inteligencję, która zbyt przejmowała się ideami ukrainizacji i literatury ukraińskiej, bolszewicy rozstrzelali albo po więzieniach i
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung
