Ołeksandr Ponomariw, Pawło Mowczan Wołodymyr Pipasz
Marija Olijnyk
Jarosław Pitko
Wołodymyr Semystiaha
— Dzisiejsze spotkanie — kontynuował Pawło Mowczan — to nie świętowanie (gdyż odrodzenie „Proświty” będzie obchodzone później), a próba nakreślenia kręgu pytań, które stoją przed ukraińską wspólnotą, tak jak 143 lata temu. Jeśli łudzimy się iluzjami, że wiele już zrobiono, to taka postawa, z uwagi na przesadną ocenę osiągniętego, nie odpowiada prawdzie. Bezsprzecznie, historyczne przesunięcia są istotne. Nasza państwowość, którą dwukrotnie odradzały poprzednie pokolenia (w XVII i na początku XX wieku), po raz trzeci zwieńczyła się zwycięstwem. Ale problemów od tego nie ubyło. Obecnie jak nigdy dotąd ostro stoi problem całości już niepodległego państwa. Jest to szczególnie widoczne w rozłamie, który demonstruje Rada Najwyższa Ukrainy. Takiego bezprawia, do którego ucieka się władza, brutalnie rozprawiając się z opozycją (dzisiaj władze poszły do celi(!) do Tymoszenko, by stosować wobec niej tortury), w europejskiej historii sądowej nie było. I to w przeddzień dnia, kiedy do Kijowa mają zawitać przedstawiciele Zjednoczonej Europy, aby dać zielone światło naszym odwiecznym dążeniom, by być wśród nich jako cywilizowane, nowoczesne państwo. Podobne prowokacje w naszej najnowszej historii nie są pierwsze. I we wszystkich czasach, tak jak obecnie, widać pismo Moskwy, jej służb specjalnych i polityków. Ale władza i jej patroni panicznie boją się ukraińskiego narodu. Właśnie dlatego, zgodnie z niedawno uchwaloną ustawą o wyborach, ludność, organizacje społeczne zostały odsunięte od procesów politycznych — wybo-
ŚWIATŁO MYCHAJŁYNY KOCIUBYŃSKIEJ
DZIENNIKI IRYNY ŻYŁENKO
«« P P R R O O S S W W I I T T A A »»
Maschinelle Übersetzung
12 Zakończenie na str. 2
Maschinelle Übersetzung
Taki temat miał okrągły stół, który odbył się w Kijowie w agencji UNIAN. Formalnym powodem była 143. rocznica, kiedy na zachodnich terenach ówczesnej Ukrainy podległej Austrii (później podległej Rosji) narodził się szeroki ruch ludowy, który stawiał sobie za cel zachowanie tożsamości narodowej. Działalność „Proświty”, jak zaznaczył przewodniczący OUT „Proświta” Pawło Mowczan, była wówczas, tak jak i dziś, ważnym czynnikiem skutecznego oporu wobec okrutnych procesów erozyjnych i asymilacyjnych (w Galicji były one słabsze, ponieważ Cesarstwo Austriackie miało konstytucję, w przeciwieństwie do Rosyjskiego).
…rów do najwyższego organu ustawodawczego. Oznacza to, że przydzielono nam rolę posłusznego, bezprawnego elektoratu, i to tylko raz na pięć lat — w okresie wyborów. Dlatego proświtianie jako najlepiej zorganizowana, najbardziej konsekwentna, jedna z najbardziej świadomych części społeczeństwa muszą wyrazić swoje stanowisko.
Jarosław Pitko, przewodniczący Lwowskiego Obwodowego Zjednoczenia „Proświty”, przedstawiwszy krótki ekskurs historyczny o narodzinach najpopularniejszej samoorganizacji Ukraińców na rzecz zachowania ojczystego języka, kultury i odrodzenia państwowości, najskuteczniejszej szkoły wychowania narodowej inteligencji, postawił pytanie wprost: kto dziś na Ukrainie może powstrzymać dyktaturę, która stoi u nas na progu? Sytuacja jest niełatwa. Partie polityczne, reprezentowane w parlamencie, dawno już zdyskredytowały się. Potwierdzają to także badania socjologiczne. Ale zrobiły wszystko, co możliwe, aby zabezpieczyć siebie,
10–11 KINO: DIAGNOZA I LEKI
Maschinelle Übersetzung
Dokończenie. Początek na str. 1. odsunąć potężne ruchy społeczne, w szczególności „Proświtę”, od rozstrzygania losowych spraw państwowych i społecznych. Nie mamy prawa kapitulować. Trzeba iść do narodu, skupiać siły intelektualne, zwracać się do autorytetów narodowych. Na przykład we Lwowie przeprowadziliśmy obwodową konferencję nauczycieli, zapraszając do udziału znanych pisarzy, naukowców, polityków, gdzie wszechstronnie rozważyliśmy stan sprawy narodowej i wychowania młodego pokolenia. Obecnie przygotowujemy działania, w których porządku obrad znajdą się kwestie patriotycznego wychowania młodzieży, w szczególności dziecięco-młodzieżowy festiwal „Surmy zwytiahy” — festiwal pieśni patriotycznej, w którym na różnych etapach, od konkursu szkolnego po finałowy galakoncert, bierze udział do 10 tysięcy chłopców i dziewcząt. Nowymi formami i treścią wypełniamy resztę pracy proświtańskiej. Główny kryterium: aby było to potężne, poważne, konsekwentne. Nie możemy oddać partiom losów państwa. Jeśli przegramy bitwę o Radę Najwyższą, będzie to naszym wielkim błędem — porażką sprawy ukraińskiej. Musimy nie prosić, a brać. Jeśli przegramy te zmagania, nikt nie będzie słuchał nas, naszych żądań, próśb, o czym świadczy doświadczenie dnia dzisiejszego. Zatem musimy działać zgodnie i ofensywnie, jasno formułować swoje stanowisko wobec partii o kierunku narodowo-demokratycznym. Wołodymyr Wasyłenko, doktor nauk prawnych: „Znowu przed nami staje pytanie: co robić? Mówić ludziom prawdę. Otwarcie i szczerze. Nie tylko elicie intelektualnej, ale narodowi. Wykorzystując do tego wszystkie możliwe kanały i środki, które są w naszych rękach. A prawda polega na tym, że nie mamy opozycji politycznej. Liderzy polityczni, którzy są, to przeważnie polityczne pigmeje i niedouki, którzy nie tylko nie rozumieją sytuacji, w jakiej znalazła się Ukraina, ale też nie są zdolni czegokolwiek naprawić. Osobiste, partykularne interesy mają na pierwszym planie. Stąd machinacje, aby zachować swoje miejsca w parlamencie. Wyraźnie potwierdziło to głosowanie nad ustawą o wyborach. Przy tej ustawie próżno mieć nadzieję, że następny skład parlamentu będzie lepszy i w państwie cokolwiek się zmieni. Mechanizm fałszerstw, zawarty w ustawie, jest tak potężny, że przeciwstawienie się agresywnie-cynicznej władzy jest niezwykle trudne. Obecnie u władzy jest przestępcza zorganizowana grupa. Ona, po pierwsze, dąży do osobistego wzbogacenia się kosztem narodu i państwa, po drugie — i to jest najstraszniejsze — wykonuje polityczne i ekonomiczne zamówienie obcego państwa, którego celem jest zniszczenie Ukrainy i jej narodu. Nieakceptowanie przez przywódców Rosji nas jako niezależnego podmiotu prawa międzynarodowego nie jest nowe. To polityka imperialna, której trzymają się jeszcze od czasów carskich. Dlatego trzeba uświadamiać sobie, że przeciwko Ukrainie i jej narodowi prowadzona jest szeroko zakrojona, systemowa i systematyczna agresja humanitarna. Ma ona cztery wymiary i według wszystkich oznak charakteryzuje się jako wojna: językowo-kulturowa, historiozoficzna, informacyjna, religijna. Że tak jest, można zrozumieć, przeanalizowawszy konkretne słowa i czyny Moskwy wobec nas oraz wykonywanie obcych planów rękami Kijowa. Jeden z najbardziej jaskrawych przykładów — przebywanie na stanowisku ministra Tabacznyka i jego nieukrywana, otwarcie antyukraińska działalność. Przed nami całkiem realne zagrożenie wyparcia języka ukraińskiego z przestrzeni ukraińskiej. Część patriotycznych polityków, inteligencji i ogółu obywateli znajduje się jeszcze w stanie iluzji, jakoby naród ukraiński był niezniszczalny. Nie bądźmy przestępczo naiwni. Kto jest obeznany z historią, społeczno-politycznymi prawami rozwoju, wie — nic nie jest niezniszczalne. Nie ma, jeśli nie przeciwstawiać się niszczeniu”. Wołodymyr Semystiaha, przewodniczący Ługańskiego Oddziału Obwodowego „Proświty”, w pełni poparł wystąpienie W. Wasyłenki. „Jestem kilka dni w stolicy — zauważył — i po prostu jestem zdumiony: dzisiaj Kijów prawie niczym nie różni się od Ługańska. Ukraińskiego prawie nigdzie nie słychać, wszędzie rosyjski, a my zawsze — i w planie językowym, i w edukacyjnym, i w politycznym — orientowaliśmy się na stolicę”. Analizując sytuację, mówca doszedł do wniosku, że przez 20 lat niepodległości nie stworzyliśmy nie tylko społeczeństwa obywatelskiego, ale i samej jego instytucji. Pozwoliliśmy tej części populacji, która jest w istocie i faktycznie piątą kolumną na Ukrainie, dojść do władzy i decydować o przyszłym losie naszego narodu. Dlatego kwestia władzy jest dla nas najważniejsza. Ale trzeba wykorzystywać wszystkie możliwe dźwignie odzyskania naszych praw. I sąd jest jedną z nich. Niedawno sąd obwodowy po raz kolejny uchylił decyzję rady obwodowej w sprawie nadania rosyjskiemu statusu drugiego języka państwowego w granicach naszego regionu. Ofensywną, aktywną postawę w obronie praw Ukraińców we własnym państwie do edukacji narodowej, do języka ojczystego potwierdziła także zastępczyni przewodniczącego Donieckiego Oddziału Obwodowego „Proświty” Marija Olijnyk. Przytoczyła liczne przykłady z własnego doświadczenia walki przeciwko samowoli władz obwodowych w sprawie zamykania ukraińskich szkół, o obronę prawa Ukraińców do języka ojczystego. Zatem, podsumowała M. Olijnyk, choć władza u nas nie jest ukraińska i sądy, z reguły, wyznają nie literę i ducha ukraińskich praw, walczyć możemy i musimy. Innego wyjścia nie ma. O ważności pracy praktycznej, nie tylko taktyki „małych spraw”, opowiedzieli i podzielili się doświadczeniem dyrektor firmy telewizyjnej „Malatko” Wołodymyr Kmetyk, dyrektor Centrum Wydawniczego „Proświta” Wasyl Kliczaka, redaktor naczelna tygodnika „Słowo Proświty” Lubow Hołota, przewodniczący Zakarpackiego Oddziału Obwodowego „Proświty” Wołodymyr Pipasz i inni. Poseł ludowy Ukrainy Serhij Szyszko zwrócił uwagę na to, że nasze państwo budowane jest nie na ukraińskiej idei narodowej — nie ma jej ani w Konstytucji, ani w edukacji, ani w mediach, ani w polityce. Swoją wizję umocnienia języka ukraińskiego w życiu państwowym i społecznym przedstawili Bohater Ukrainy, pisarz Jurij Muszketyk, zastępca przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Ołeksandr Ponomariw. Podsumowując pracę okrągłego stołu, Pawło Mowczan podkreślił, że „Proświta” przez całą 143-letnią historię swojego istnienia była i pozostaje ważną instytucją życia społecznego Ukrainy. Siłą, która jest zdolna konsekwentnie, bezkompromisowo bronić interesów narodowych narodu, być potężną w budowaniu prawdziwie ukraińskiej Ukrainy. Państwa, które jest zdolne i musi być europejskim cywilizowanym państwem. Nasz kor. Zdjęcie Olesia DMYTRENKI
Maschinelle Übersetzung
Odbyło się posiedzenie Głównej Rady Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, na którym rozpatrzono kwestię aktywizacji działalności Towarzystwa. Akcentowano uwagę na nowych formach pracy, ścisłej współpracy ze społeczeństwem, wymieniono się doświadczeniami, członkowie Rady wyrazili wiele ciekawych propozycji. Zdjęcie Olesia Dmytrenki. Petro ANTONENKO. Profesor Iwan Juszczuk, przewodniczący Kijowskiej Organizacji Miejskiej „Proświty”, zaznaczył, że konieczne jest przechodzenie na nowocześniejsze formy pracy. W tym pomoże właśnie stworzona strona internetowa stołecznej „Proświty”, gdzie zamieszczono już wiele ciekawych i pożytecznych materiałów. W szczególności podręcznik I. Juszczuka do przyspieszonej nauki języka ukraińskiego przez ludność rosyjskojęzyczną, rekomendacje dla kandydatów na studia dotyczące Zewnętrznej Niezależnej Oceny (ZNO). Szczególnie popularna wśród młodzieży jest książka elektroniczna, więc miejska „Proświta” stworzyła bibliotekę literatury ukraińskojęzycznej w formie elektronicznej. Przede wszystkim jest to klasyka ukraińska i światowa. Teksty można przeczytać na stronie Towarzystwa, także proświcianie przekazują teksty w formie elektronicznej do placówek oświatowych miasta. Miejskie Towarzystwo stworzyło przy Narodowym Związku Pisarzy Ukrainy Klub Języka i Literatury Ukraińskiej, którego członkowie regularnie zbierają się w Domu Pisarzy. Przewodniczący Zjednoczenia Czerniowieckiego Nadija KYRIAN Zdjęcie Olesia DMYTRENKA. W Domu Kina odbył się wieczór literacko-artystyczny „Proświta — dzwon ukraińskości”. Na początku zaprezentowano film dokumentalny studia Dmytra Łomaczuka z historii ruchu proświciańskiego. Zebranie pobłogosławił biskup Eustratij, rzecznik Patriarchatu Kijowskiego, który po odmówieniu modlitwy powiedział: „Drodzy bracia i siostry proświcianie! Jest mi bardzo miło przekazać pozdrowienia i błogosławieństwo Świątobliwego Patriarchy Kijowskiego i całej Rusi-Ukrainy Filareta. „Proświta” i Ukraińska Cerkiew od samych początków pracowały na rzecz naszego narodu. Jesteśmy bardzo wdzięczni za to wsparcie, za tę pomoc społeczną, której udzielacie ukraińskiej sprawie cerkiewnej”. Powitał zebranych przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Pawło Mowczan: „Proświta” na Ukrainie jest bez wątpienia zjawiskiem. Odegrała wybitną rolę, kiedy naród był podzielony, ćwiartowany, kiedy istniało realne zagrożenie denacjonalizacji, z jednej strony polonizacji i austryzacji, a z drugiej — zrusyfikacji. Miło, że na tej sali jest wielu młodych ludzi, którzy przejmą od nas sztafetę. „Proświta” ma 143 lata. Co zmieniło się w tym czasie? Zasadniczo zmieniło się nasze odczucie, przyznanie Towarzystwa Ostap Sawczuk zaznaczył: „Nie ma oświaty bez edukacji”. Proświcianie nawiązali ścisłą współpracę z obwodowym zarządem oświaty. Dzięki temu w szkołach, oprócz tworzenia komórek Towarzystwa, organizujemy Kąciki „Proświty”, gdzie opowiadamy o pracy organizacji, czytamy czasopismo „Słowo Proświty”. Nawiasem mówiąc, na Bukowinie prenumerują 312 egzemplarzy naszej gazety, a na przyszły rok — 500 prenumeratorów, co nie jest mało jak na tak niewielki obwód”. O. Sawczuk podziękował gazecie za publikację z okazji 60. rocznicy urodzin Nazarija Jaremczuka. Obwodowa „Proświta” zwróciła się do kierownictwa państwa z propozycją nadania pośmiertnie wybitnemu piosenkarzowi tytułu Bohatera Ukrainy i prosi wszystkich prośwician o poparcie tej petycji. O współpracy Iwano-Frankiwskiej „Proświty” z Cerkwią, w szczególności w wydawaniu kalendarzy, obchodzeniu dat pamiętnych naszej historii opowiedział Petro Arsenycz. Poruszył on również problem niedofinansowania naszych archiwów. Często nie ma tam środków na zakup niezwykle potrzebnych materiałów, które aktywnie wykupują prywatni kolekcjonerzy. O ciekawej inicjatywie Zakarpackiej „Proświty” poinformował jej przewodniczący Wołodymyr Pipasz. Tutaj proświcianie stworzyli organizację społeczną weteranów ruchu narodowo-demokratycznego, która oprócz innych zadań ma zajmować się także ich ochroną socjalną. Nazwali ją „Ruchowskie Bractwo Zakarpacia”. Przewodniczący zjednoczenia podał przykład niedawnego nagradzania w związku z 20. rocznicą Ogólnoukraińskiego referendum o niepodległości, kiedy odznaczenia państwowe otrzymali głównie urzędnicy, z których wielu nic nie zrobiło dla ustanowienia naszej niepodległości. Dlatego obwodowa „Proświta” ustanowiła własne odznaczenie — Dyplom Honorowy „Ruchowskiego Bractwa Zakarpacia”. Taki dyplom W. Pipasz wręczył za zasługi w ogłoszeniu i wzmocnieniu państwowości przewodniczącemu Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Pawłowi Mowczanowi. W Zaporożu utworzono już komitet ds. obchodów 200. rocznicy urodzin Tarasa Szewczenki, poinformował przewodniczący obwodowej „Proświty” Ołeh Tkaczenko. Z inicjatywy „Proświty” w mieście zostanie otwarty pomnik Tarasa Szewczenki, proświcianie zainicjowali zbiórkę funduszy na ten cel i nie tylko w obwodzie — zwracają się z tym apelem do wszystkich prośwician Ukrainy. Dobra wiadomość — w centrum miasta proświcianie Zaporoża otworzyli Ukraińską Świetlicę, gdzie działa klub literacki (wydano już almanach lokalnych autorów), chór, klub filmowy. O. Tkaczenko zaproponował proświcianom w obwodach aktywne zajęcie się stworzeniem własnej sieci księgarń. Do aktywniejszej współpracy z ukraińską diasporą wezwał przewodniczący Tarnopolskiego Zjednoczenia Towarzystwa Petro Szymkiw. Niedawno wrócił z delegacji z Rosyjskiej Północy i zapewnił, że ukraińskie społeczności bardzo potrzebują tam zarówno książek, jak i eksponatów do muzeów, które powstają przy wspólnotach. Dlatego proświcianie obwodu zbierają obecnie literaturę, ukraińską odzież, starodawne przedmioty gospodarstwa domowego dla tych muzeów i bibliotek. P. Szymkiw wezwał prośwician z innych obwodów do włączenia się w tę sprawę. Redaktor naczelna naszej gazety Lubow Hołota każdemu obwodowemu zjednoczeniu Towarzystwa wręczyła komplet książek, które ukazały się w Bibliotece „Słowa Proświty” i zaprosiła prośwician do ściślejszej współpracy z tygodnikiem. Chodzi zarówno o organizację prenumeraty, jak i przygotowanie materiałów do gazety, w tym takich, które staną się podstawą nowych książek Biblioteki gazety, a istnieje dążenie do wydania kilku książek na materiałach właśnie z regionów Ukrainy. Niewiele czasu pozostało do dwóch ważnych dat w historii Ukrainy, naszego Towarzystwa, podkreślił przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”, deputowany ludowy Pawło Mowczan. W 2014 roku obchodzimy 200. rocznicę urodzin Tarasa Szewczenki, w 2018 roku — 150. rocznicę „Proświty”. To nasze daty, zaznaczył mówca, i właśnie proświcianie powinni zacząć przygotowania do ich obchodów. Słuszna była również rekomendacja dla obwodowych zjednoczeń, aby aktywnie współpracować z obwodowymi administracjami i radami. Chodzi o wspólne programy humanitarne i państwowotwórcze prośwician z władzami lokalnymi. Takie programy może sfinansować również budżet lokalny. Jako zastępca przewodniczącego Komisji Rady Najwyższej ds. kultury i duchowości Pawło Mowczan zaproponował obwodowym zjednoczeniom złożenie propozycji dotyczących obchodów dat pamiętnych historii Ukrainy. Główna Rada przyjęła Uchwałę, w której położono nacisk na potrzebę aktywizacji struktur proświciańskich, ich wzmocnienie organizacyjne oraz wzmocnienie pracy z młodzieżą. Na posiedzeniu usunięto ze składu Głównej Rady Wasyla Folwarocznego. Do składu Głównej Rady „Proświty” dokooptowano artystę ludowego Ukrainy Jarosława Hawryluka oraz przewodniczącego Związku Mistrzów Sztuki Ludowej Jewhena Szewczenkę.
dziecięcego zespołu pieśni ludowej „Kijowskie słowiki” (kierownik Maria Moroz), finalistki dziecięcej Eurowizji „Krok do gwiazd” Anastasiji Kalinowej, prowadzącej koncert, zasłużonej artystki Ukrainy Tetiany Nehrij. Znany postulat o tym, że Ukraińcy to naród śpiewający, potwierdziły po raz kolejny wspaniałe trio „Złote wrzeciono” z Kijowa oraz zespoły chóralne z Kijowszczyzny „Petruszanoczka”, „Nadija” ze Szpytek (kierownik Jurij Czupryna) oraz „Kalinowy kwiat” z Horenycz (kierownik Natalia Moroz). Bez wątpienia „Proświta” jednoczy utalentowanych ludzi — kwiat narodu.
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
przychodziło zrozumienie: kiedy wspólnie coś robimy, to zwyciężamy. Jestem przekonany, że i teraz zwyciężymy. Potwierdza to logika czasu i nasze zachowanie — nie odstąpiliśmy i nie odstąpimy. Pozbądźmy się wszelkich kompleksów. Jesteśmy silni. Powtórzę słowa, które często są na ustach naszego Świątobliwego Patriarchy Filareta: “Jeśli z nami Bóg, to któż przeciwko nam?”. Witam was w 143. rocznicę odrodzenia narodu. Postulaty, które wybrzmiały wtedy — są aktualne. Oświecenie będzie żyło tak długo, jak długo będzie żyła ukraińskość”. Pawło Mowczan, Mykoła Nesterczuk, Dmytro Łomaczuk, Switłana Feszczenko wręczyli najaktywniejszym proświcianom medale “Budowniczy Ukrainy”, dyplomy, podziękowania. Świąteczne widowisko rozpoczęło się występem chóru “Proświty” rejonu obołońskiego Kijowa (kierownik Raisa Marczenko). Odessyci przywieźli ciekawe przedstawienie muzyczne dziecięcego teatru “Bałahanczyk” (kierownik Nadija Chochłowa) na motywach “Pieśni leśnej” Łesi Ukrainki, poświęcone 100-leciu napisania tego arcydzieła. Utalentowanie wykonali choreograficzne inscenizacje studenci Kijowskiej Miejskiej Akademii Tańca im. Serża Lifara oraz uczestnicy dziecięcego zespołu tanecznego “Łastiwka” ze wsi Horenyczi, co na Kijowszczyźnie, a studenci Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Teatru, Kina i Telewizji im. Karpenki-Karego — kompozycję literacko-muzyczną “I słowo, i miłość”. Zabrzmiały znane kolędy w wykonaniu dzie-
Maschinelle Übersetzung
Prawie dwa miesiące temu Odeska Rada Obwodowa, pod pretekstem zaległości w opłacie za wynajem, pozbawiła obwodową organizację Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» pomieszczenia. To wstrząsnęło postępową opinią publiczną miasta i wywołało falę protestacyjnych akcji. O tym «Słowo Proświty» pisało w artykule «Prześladowani przez odeską władzę proświtianie wyszli na wiec» (nr 42 z 2011 r.). A oto teraz, jak się wydaje, zdrowy rozsądek zwyciężył. Na kolejnej sesji rady deputowani podjęli decyzję o przydzieleniu odeskiej Proświty pomieszczenia o powierzchni 54,3 m² w Pałacu Studentów, położonym przy ulicy Marazlijewskiej 34-a. Czynsz wynosi jedną hrywnę rocznie.
Serhij Słobożański, Odessa
Zapytałem przewodniczącego zarządu obwodowej organizacji WUT „Proświta” Ołeksandra Stepanczenka, jak ocenia tę decyzję rady obwodowej. „Uważam, że deputowani uświadomili sobie, iż nasza organizacja społeczna reprezentuje narodowo-kulturalne interesy ukraińskiej społeczności Odessczyzny i nie można tego ignorować. Decyzja o przydzieleniu nam przyzwoitego lokalu oraz ustaleniu ulgowej opłaty za wynajem, tak jak dla innych podobnych ośrodków, została podjęta wbrew aktywnemu i hałaśliwemu sprzeciwowi miejscowych organizacji nienawidzących Ukraińców. Za tą decyzją zagłosowało 91 deputowanych ze 121, a przeciw – tylko 7. Zatem rada obwodowa faktycznie naprawiła własny błąd, który popełniła, gdy pod presją ukrainofobów z organizacji „Dozor”, „Kołokoł” i innych odebrała nam lokal”. Nawet w trudnych warunkach, bez własnego domu, proświtianie działali aktywnie i celowo – obchodzili święta narodowe, upamiętniali imiona wybitnych działaczy Ukrainy, propagowali ukraińską kulturę i język. Po przeprowadzce do nowego lokalu ta działalność znacznie się wzmocni. W najbliższym czasie wznowią pracę biblioteka nowości literatury ukraińskiej im. Oleha Olżycza, muzeum ukraińskiej sztuki ludowej „Spadszczyna”, galeria sztuki „Ukraińska świetlica”, klub historyczny i literacki, klub ukraińskiego kina, zespół twórczy „Młoda Proświta”, amatorski chór ludowy. Proświtianie martwią się także losem unikatowego muzeum Tarasa Szewczenki „Odessczyzna Tarasowi”, którego pozbawiono lokalu równocześnie z „Proświtą”. Niedopuszczalne jest, aby bogaty zbiór za życia wydanych dzieł T. Szewczenki, rękopisów wybitnych pisarzy ukraińskich XIX–XX wieku, rzadkich obrazów i rzeźb znanych ukraińskich artystów, zebrany przez kolekcjonera Tarasa Maksymiuka, pozostawał zamknięty dla szerokiej publiczności. Obecnie w korytarzach władzy omawia się różne warianty otwarcia muzeum „Odessczyzna Tarasowi” w innym lokalu. Zdaniem znawców sztuki i krajoznawców najwłaściwsze byłoby umieszczenie go w Odeskim Muzeum Sztuki na ulicy Sofijiwskiej. A szabasz odeskich ukrainofobów nawet po tej ich porażce raczej nie ustanie. Zbyt wiele sił i pieniędzy włożyli kukiełkarze w „Dozor” i podobne do niego struktury. Nazywając proświtian „banderowcami”, a nawet „faszystami”, marionetki z „Dozoru” już i sam emblemat WUT „Proświ-”
Takim emblematem «Proświty» ukraińscy fobowie straszą odesytów. Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki przedstawili przekreślonym czerwonym pasem i namalowali je w formie zakazującego znaku drogowego na tle czerwono-czarnej flagi OUN. Zastraszają rosyjskojęzycznych odesytów wymuszoną ukrainizacją, którą rzekomo już w 2009 roku zainicjował Pawło Mowczan, nazywając go „głową ogólnoukraińskiego towarzystwa nacjonalistów «Proświta»”. Jego projekt ustawy o statusie języka państwowego, przedstawiony Radzie Najwyższej, interpretują jako próbę zakazania wszystkim obywatelom Ukrainy posługiwania się innym językiem niż państwowy w miejscach publicznych, w transporcie, na wypoczynku, w pracy, a także karania łamiących ten zakaz grzywnami. Najwyraźniej przy przyzwoleniu lokalnych władz odescy stalinowcy i rosyjscy neonaziści całkowicie się rozzuchwalili. Pozwolono im organizować masowe akcje pod flagami Imperium Rosyjskiego. Opowiadając się za „russkim mirem”, za odrodzeniem imperium, nazywają Ukrainę Małorosją, a Odessę z obwodem Noworosją. Ci zakłamani pseudoproświtianie popierają niesławnego ministra oświaty Dmytra Tabacznyka, a jego zastępcą chcieliby widzieć szewczenkofoba Ołesia Buzynę. Swoje ekstremistyczne zamiary otwarcie propagują w szkołach na tzw. lekcjach wychowania patriotycznego, rozdając tam portrety najbardziej zajadłego kata narodu ukraińskiego Katarzyny II. Andrij Jusow, kierujący zarządem do spraw rodziny i młodzieży odeskiej rady miejskiej, publicznie nazwał „Dozór” organizacją ksenofobiczną, rozpalającą wrogość międzynarodową. Wtedy jednak organy ścigania nic nie zrobiły, by powstrzymać ukrainofobów. A gdy do władzy w mieście doszła ekipa Ołeksija Kostusiewa, „Dozorowi” otwarto „zieloną ulicę”. W ostatnim czasie dał on tyle podstaw do wszczęcia przeciwko sobie spraw sądowych, że znieważona nim „Proświta” powinna wreszcie rozliczyć się z tym krzywdzicielem. Proświtianie powinni to zrobić nie dla samoobrony, lecz dla obrony Ukrainy przed tymi, którzy zamachują się na jej niepodległość i integralność terytorialną.
Maschinelle Übersetzung
Zespół redakcyjny «Słowa Proświty» serdecznie wita swoją stałą autorkę, niestrudzoną pracownicę na niwie oświatowej, kawalera Orderu Księżnej Olgi V stopnia, ługańszczankę Irynę Wasyliwnę Mahrycką z okazji jej pierwszego poważnego jubileuszu. Dużo zdrowia i pomyślności, szanowna Pani Iryno! Uwadze czytelników «SP» polecamy rozmowę z jubilatką.
— Iryno Wasyliwno, jest Pani postacią znaną nie tylko na Ługańszczyźnie, ale i w całej Ukrainie oraz poza jej granicami, naukowcem, działaczką społeczną i polityczną, patriotką Ukrainy. Urodziła się Pani i przeżyła całe życie w Donbasie. Jaka była Pani droga do idei ukraińskiej, do aktywnej walki o utrwalenie ideałów narodowych? — Moje dzieciństwo i młodość minęły w Donbasie. Dorastałam w środowisku rosyjskojęzycznym i nawet na ukrainistykę Ługańskiego Instytutu Pedagogicznego wstąpiłam, można powiedzieć, przypadkowo. Ukończyłam instytut w 1983 roku, od tamtej pory pracowałam w szkołach Ługańska i rejonu słowianoserbskiego obwodu ługańskiego. W 1991 roku do pracy w instytucie pedagogicznym zaprosiła mnie ówczesna dziekan wydziału filologicznego, osoba o szczerej ukraińskiej duszy, profesor Zinaida Sikorska. Tam, na katedrze filologii ukraińskiej Ługańskiego Instytutu Pedagogicznego (obecnie Narodowy Uniwersytet im. Tarasa Szewczenki) odbywało się moje kształtowanie jako naukowca i świadomej Ukrainki. W połowie lat 90., zbierając podczas studiów doktoranckich materiał empiryczny do rozprawy kandydackiej, zbadałam 103 ukraińskie wsie na Ługańszczyźnie. Właśnie wtedy prawdziwie zafascynowałam się kulturą ukraińską i językiem dialektalnym, przejęłam się szacunkiem do jego nosicieli, dowiedziałam się, że wiejska Ługańszczyzna jest ukraińska. W 2000 roku obroniłam rozprawę kandydacką na temat «Leksyka weselna ukraińskich gwar wschodniosłobożańskich (obwód ługański)». Podczas zbierania materiału zainteresowałam się też innym tematem — tematem Hołodomoru. Nawet w latach 90., kiedy o egzekucji głodem w Centralnej Ukrainie w 1933 roku stało się szeroko wiadomo, miejscowa postkomunistyczna władza i jej naukowi apologeci wmawiali nam, że na Ługańszczyźnie Hołodomoru nie było. Dlatego opowieści świadków niezwykle zapadły mi w duszę i z czasem postanowiłam poświęcić się badaniu historii sztucznego ludobójstwa na dalekim wschodzie Ukrainy. — Jak prowadziła Pani swoje badania? — Zbieranie materiału rozpoczęłam w 2003 roku, kiedy stanęłam na czele obwodowego oddziału ogólnoukraińskiego Stowarzyszenia Badaczy Hołodomoru. Początkowo musiałam jeździć po wsiach razem z takimi samymi entuzjastami tej sprawy na własną rękę — autobusami rejsowymi, transportem okazjonalnym. Latem 2004 roku sztab «Naszej Ukrainy» odpowiedział na moją prośbę i pomógł transportem oraz kamerą wideo. Po pomarańczowej rewolucji problemem Hołodomoru-ludobójstwa nieco zainteresowała się Ługańska Obwodowa Administracja Państwowa (pod kierownictwem Ołeksija Danyłowa i Ołeksandra Antypowa) oraz niektóre kręgi biznesowe, w szczególności były deputowany ludowy Ukrainy, przedsiębiorca Mykoła Hapoczka. Jednak te przykłady są raczej wyjątkiem na ogólnym tle obojętności wobec pamięci o niewinnie zabitych przodkach, a nawet otwartej wrogości wobec tych, którzy realnymi świadectwami demaskują zbrodnie komunizmu. Pomimo szalonego oporu, badania Hołodomoru na Ługańszczyźnie miały znaczące rezultaty: najpierw wyszła przygotowana przeze mnie książka wspomnień świadków «Ocalona pamięć», a później pojawił się film dokumentalny «Zaklęcie niepamięci», który w istocie przygotowaliśmy we dwoje z mężem — dziennikarzem Ołeksandrem Kramarenką. Z tym obrazem wiązała się niemal detektywistyczna historia, gdyż «cerberzy» od władzy próbowali go wykastrować, oczyścić z niepożądanych epizodów, kiedy na ekranie pojawiają się tabliczki z nazwami ługańskich ulic, na których uwieczniono sprawców Hołodomoru — Jakira i Kosiora, kiedy nasi świadkowie opowiadają o tym, że w sąsiednich rosyjskich wsiach Hołodomoru nie było, kiedy w zbliżeniu pokazują publikacje z ługańskich gazet, które zaprzeczają ludobójczemu charakterowi Hołodomoru. Ze wszystkiego widać, że i dziś władza Donbasu nie pozbyła się syndromu «sowka». — Ale badania Hołodomoru nie wyczerpują Pani działalności społecznej. — Problem Hołodomoru jako ludobójstwa narodu ukraińskiego rozpatruję systemowo, w kontekście nie tylko historii, ale i teraźniejszości naszego państwa. Obecnie na Ukrainie u władzy jest wielu tych, którzy duchem są bliscy organizatorom tej strasznej zbrodni. Dlatego próbowali najpierw zaprzeczać samemu faktowi głodu na Ukrainie w 1933 roku, potem — kiedy stało się to już niemożliwe — twierdzili, że głód był z powodu nieurodzaju, teraz, uznając sztuczny charakter Hołodomoru, ze wszystkich sił starają się dowieść, że, rzekomo, «głodowali wszyscy radzieccy ludzie, dlatego Hołodomor nie był niszczeniem tylko Ukraińców». Innym jaskrawym przykładem kłamstwa, do którego ucieka się «regionalna» miejscowa władza obwodu, jest wywyższanie naszego nieudolnego rodaka Klimenta Woroszyłowa, szczególnie zintensyfikowane w związku ze 130. rocznicą jego urodzin. Dlatego postanowiłam napisać i przedstawić opinii publicznej niewielką, ale wyczerpującą książkę — «Prawdziwy Woroszyłow», bazującą na faktach historycznych i wspomnieniach tych, którzy znali go osobiście. Wydanie broszury miało dla mnie nieprzyjemne konsekwencje. Do domu, w którym mieszkam, zaczęli zaglądać milicjanci, którzy pytali sąsiadów, czy nie zażywam alkoholu, narkotyków itp. Jestem przekonana, że była to celowa kampania zastraszania, próba sprowadzenia mnie z prawdziwej drogi. Ale ja nadal będę demaskować antyukraińskie mity ługańskiej prorosyjskiej władzy, skierowane na konserwację sowieckiej świadomości moich rodaków. — Pani Iryno, pracuje Pani nie tylko na niwie społecznej, ale i politycznej. — Biorę udział w działalności sił opozycyjnych, w szczególności «Komitetu Oporu wobec Dyktatury». Nalegam na prowadzenie wspólnych z nim działań o orientacji narodowej, takich jak: protest przeciwko wizycie Cyryla w Ługańsku, zbieranie podpisów przeciwko ustawieniu w skwerze Pamięci pomnika Katarzyny II, godne uczczenie pamięci ofiar Hołodomoru itp. Choć to przykre, dziś, w 21. roku naszej niepodległości, zachowują swoją aktualność słowa Łesi Ukrainki: «Ciężka, synu mój, ukraińska sprawa…». A jednak ta sprawa to mój świadomy wybór. Jestem członkinią «Proświty» i Towarzystwa Naukowego im. Szewczenki, kandydatką na członkostwo w Ogólnoukraińskim Zjednoczeniu «Swoboda». Staram się wykorzystywać wszystkie siły, wiedzę i zdolności na rzecz swojej Ojczyzny.
Rozmawiał Jurij KISELOW
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
zorganizowali festiwal „Віншуємо слово” im. Narodowej Artystki Ukrainy Tetiany Myroszniczenko. Ponadto przeprowadzono tradycyjne imprezy z okazji urodzin T. H. Szewczenki; uroczystości poświęcone urodzinom hetmana Iwana Mazepy; pierwszy obwodowy festiwal dziecięcej sztuki chóralnej „Śpiewający Step” we wsi Skelki; tygodniowy szkoleniowo-wędrowny obóz dla dzieci i młodzieży „Na dnieprowych porogach”; Ogólnoukraińską naukowo-praktyczną i społeczno-polityczną konferencję: Społeczeństwo i język: wymiary socjokulturowe; wystawę fotograficzną aktywistów-proświatян S. Sysojewa, R. Małkowej, H. Jehorowej i innych. Proświtianie wzięli udział w pierwszym marszu nacjonalistów ku czci Dmytra Doncowa w Melitopolu oraz w prezentacji jego pracy „Duch Rosji”. Zaprezentowano almanach „Dniprowe Porohy” klubu „Literackie wieczornice”. Z koncertami charytatywnymi na zbiórkę środków na ustawienie pomnika T. Szewczenki w Zaporożu chór ludowy „Proświty” „Zaporoscy kozacy” odwiedził obwody tarnopolski i lwowski. Wielokrotnie imprezy odwiedzał mer miasta Ołeksandr Sin. Dyplomami i podziękowaniami wyróżniono aktywistów-proświtian i sympatyków. Po referacie i wręczeniu nagród odbył się świąteczny koncert z udziałem chóru ludowego „Zaporoscy kozacy” oraz nowo utworzonego studenckiego chóru „Dniepr”.
Centrum prasowe Zaporoskiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. H. Szewczenki
Maschinelle Übersetzung
„Proświta” — podstawa do tworzenia kulturalnych, politycznych, gospodarczych i sportowych ukraińskich ognisk w miastach i wsiach Ukrainy. Po 1905 roku „Proświtę” utworzono w Kijowie, Katerynosławiu, Odessie, na Kubaniu. Na początku stycznia 1906 roku działała już w Kamieńcu Podolskim (to początek oficjalnej działalności Podolskiej „Proświty”), a od września 1919 roku „Proświta” działa w Proskurowie. Zachowane dokumenty i materiały dają pełny obraz działalności towarzystw, bohaterskiej pracy proświtian na Podolu, gdzie w 1919 roku istniały 203 organizacje proświtiańskie. „Proświta” działała we wsiach i miastach: w Proskurowie, Nowej Uszycy, Żwańcu, Letyczowie, Starokostiantyniowie. Członkami Towarzystwa byli nauczyciele, ekonomiści, duchowieństwo, naukowcy, lekarze, chłopi, robotnicy. W czerwcu 1921 roku na terytorium USRR działało 4322 „Proświty”. Jednak na początku 1922 roku je zlikwidowano lub zreorganizowano w sielskie buda, chaty-czytalnie, rozpoczęły się aresztowania i prześladowania proświtian. Na niełatwej i ciernistej drodze działalności, doznając ucisków, proświ-
„Proświta” została założona we Lwowie 8 grudnia 1868 roku i stała się matką ukraińskich towarzystw narodowych, światłem, wiedzą, dobrem i wolą narodu ukraińskiego.
Dom „Proświty” w Kamieńcu Podolskim w latach 80. XIX wieku. Z archiwum Narodowego Muzeum Tarasa Szewczenki w Kijowie
Prosvitianie szerzyli oświatę, kształtowali świadomość narodową, walczyli o język ukraiński i państwowość. Nawet w czasach, gdy ukraińska idea narodowa i język ukraiński po prostu nie miały prawa istnieć, prosvitianie nie przerywali swojej działalności. Godnym następcą Matki-„Proświty” jest dziś Chmielnickie Miejskie Zrzeszenie „Proświty”, którego niezmiennym przewodniczącym jest Zoja Diedenko. Ciągłość tradycji i realne postrzeganie współczesnego bytu, zrozumienie wagi umacniania przyszłości państwowej – to wszystko uczyniło „Proświtę” Chmielnickiego jednym z oświatowych, naukowych i kulturalnych ośrodków Podola, ideologicznym monolitem, na którym pełnią życia żyje, uczy i oświeca umysły oraz serca Dom Ludowy oraz chmielnickie społeczeństwo świadomych Ukraińców – niezniszczalna czasem i próbami rodzima i wieczna „Proświta”, która dumnie i godnie nosi imię Tarasa Szewczenki.
Maschinelle Übersetzung
Natalia BAKŁAJ, pisarka, członkini Łubieńskiego Klubu Mediów. W tym roku Ukraina czciła pamięć wybitnej pisarki i działaczki społecznej, prawdziwej patriotki-działaczki na niwie pracy proświtańskiej, Lubow Janowskiej, która od 1881 do 1905 roku mieszkała i zajmowała się działalnością literacką we wsi Tarnawszczyzna w rejonie łubieńskim. Właśnie w 2011 roku minęło 150 lat od dnia jej urodzin oraz 130 lat, odkąd pisarka niemal na ćwierć wieku osiedliła się w naszych błogosławionych stronach. Zważywszy na tak poważną datę, także Łubieńszczyzna powinna była uczcić ten jubileusz, przeprowadzić pewną pracę nad upamiętnieniem autorki niemal setki opowiadań, prawdziwych historii, powieści i nowel, z których najlepsze napisano w malowniczej wsi Tarnawszczyzna, utworów, które stały się klasyką literatury ukraińskiej. I coż zrobili włodarze rejonu łubieńskiego dla uwiecznienia pamięci pisarki i proświtanki? A nic… Myślicie, że nie wiedzieli? Jeszcze jak! O zbliżających się datach jubileuszowych kierownictwo rejonowe wiedziało niemal najwcześniej, bo właśnie do nich z „prośbą” udałam się z wizytą na początku 2011 roku. A wcześniej jedno z miejscowych wydawnictw przez długi czas drukowało materiały o zbliżającym się jubileuszu pisarki, jej biografię, a nawet utwory autorki. Było to godne uwagi. Wszak Lubow Janowska była postępową kobietą. Otworzyła we wsi szkołę niedzielną dla chłopów-biedaków i tam nauczała. Znowuż, to właśnie ona stworzyła pierwszy w powiecie teatr dramatyczny w swoim pańskim majątku. Na scenie chłopi-artyści wystawiali sztuki, które napisała L. Janowska na podstawie realnych wątków z życia wsi. Autorka sztuk pisała muzykę, pięknie śpiewała. Aktywnie korespondowała z Łesią Ukrainką, małżeństwem Antonowyczów i Staryckich. Przyjaźniła się z redaktorem pierwszej ukraińskiej gazety w carskiej Rosji „Chliborob” M. Szemetem. Niezwykle utalentowana, napisała libretto do opery W. Łysenki „Wiedźma” oraz do „Kupałśkiej iskry” Pidhoreckiego. Była delegatką Pierwszego wszechrosyjskiego zjazdu kobiet, gdzie wystąpiła z referatem „Los ukraińskiej chłopki”. W 1906 roku stanęła na czele kijowskiej „Proświty”. Wcześniej opiekował się nią Borys Hrynczenko. O tym wszystkim opowiedziałam w gabinetach kierownictwa rejonowego: Wasylowi Kuksaniowi (zastępcy przewodniczącego rejonowej administracji państwowej), Wiktorii Martyneśkiej (zastępczyni przewodniczącego rejonowej administracji państwowej) oraz Julii Biłokiń (naczelnik wydziału oświaty rejonowej administracji państwowej), którzy wysłuchawszy moich zamiarów, by choć w jakiś sposób uczcić znaną pisarkę, reagowali różnie. Lecz jak się okazało, o samej pisarce nikt z nich nie słyszał, nie wiedział, nie czytał i wiedzieć nie chciał. Mojej propozycji otwarcia tablicy pamiątkowej na szkole nie poparto: brak środków, a i szkołę wkrótce zamkną, nie ma uczniów, nikt nie będzie dbał o tę „tablicę”… Co prawda, pan Kuksań niepewnie obiecał „wspomóc” przez pana Aleksiejenkę (przewodniczącego rejonowej administracji państwowej i szefa miejscowych regionalistów) w kwestii rozwiązania tego problemu i porozmawiać z panem Diadeczkiem (przewodniczącym rady rejonowej, również zagorzałym regionalistą). Ale obiecanej pomocy tak się nie doczekaliśmy. Chcę podziękować miejscowemu farmerowi z LLC „Dibrowa” Ołeksijowi Kowalence (znany w tych stronach dobroczyńca i gospodarz), który postanowił ustawić za własne środki nie po prostu tablicę pamiątkową, a wspaniałą stelę pamiątkową w strefie parkowej w centrum wsi. Uzgodniwszy tekst, który miał być na steli, złożyliśmy zamówienie. Jedyna fotografia, którą posiadaliśmy, jest dość stara i niskiej jakości, zrestaurował ją fotograf O. Kozaczkow. Właśnie ona znajduje się na kamiennej steli. Stelę wykonano w maju: ładna, jakościowa, tekst wyraźny, portret wyrazisty. O. Kowalenko znalazł transport, tragarzy i przewiózł ją do Tarnawszczyzny, aby postawić w… hangarze rolniczym, ponieważ pieniędzy na ustawienie steli i zagospodarowanie placu wokół niej już nie wystarczyło… Tak więc jubileusz minął niezauważenie. Dla władzy pisarze zawsze byli zbędni: nawet jeśli jest ich niewielu, jeśli czytają ich na świecie i jeśli wreszcie pomnażają dumę i sławę rodzinnego kraju. To niczego nie zmienia… Tetiana MOSIJCZUK, sekretarz odpowiedzialny Chmielnickiej Miejskiej „Proświty”
Maschinelle Übersetzung
Petro HNYDA, Lwów
Moje rodzinne korzenie są związane z miejscami, w których przebywał Markijan Szaszkewycz. Matka pochodzi ze wsi Humniska w rejonie buskim. Dlatego przez wiele lat podczas letnich wakacji wypoczywałem właśnie w Humniskach, u babci.
Nasza wiejska cerkiew archanioła Michała jest pomalowana na ciemnoczerwony kolor, wysoka i przestronna, obok znajduje się plebania (miejsce zamieszkania proboszcza), a po drugiej stronie rozległego sadu — stary budynek miejscowej szkoły. Być może to właśnie kiedyś była dawna rezydencji-
Andrzej ZYL, dziennikarz, krajoznawca, Boryspil, obwód kijowski
W kwietniu 1865 roku, przemawiając na wiecu z okazji 100-lecia urodzin znakomitego chłopa z guberni archangielskiej, ojca rosyjskiej nauki i literatury M. W. Łomonosowa, Ukrainiec P. P. Czubyński (wówczas sekretarz Archangielskiego Komitetu Statystycznego) mówił o ustanowieniu pomnika na ojczyźnie uczonego jako hołdzie złożonym jego rodzinnej ziemi, jego matce i chłopu Iwanowi Szubnemu, który nauczył go czytania i pisania. Możliwe, że to właśnie Iwan Szubny uczył przyszłego geniusza czytać i pisać. Ale bramy nauki przed Łomonosowem otworzył nie chłop z Kurostrowa, lecz Ukrainiec Wasyl Wołostkowski. P. Czubyński nie znał tego pracownika nauki, być może pierwszego oświatowca w powiecie chołmogorskim. A dziś w Rosji, obchodząc 300-lecie urodzin M. Łomonosowa, czy ktokolwiek przypomni sobie rolę Ukraińców i kultury ukraińskiej w kształtowaniu tej niezwykłej osobowości? Wiadomo, że Łomonosow w latach studenckich przyjeżdżał do Kijowa i przez krótki czas uczył się w Kijowsko-Mohylańskiej Akademii. A o Wasylu Wołostkowskim (imię zakonne Warnawa) mało kto wie. Pochodził on z szlacheckiej ukraińskiej rodziny, która władała gumniskimi proboszczami.
Budynek jednopiętrowy, stary, czymś przypomina muzeum-siedzibę. W czasach radzieckich oficjalnie była tylko jedna cerkiew — prawosławna. Gdy zaś podczas pierestrojki zaczął wychodzić z podziemia Kościół греко-katolicki, to niemal w każdej galicyjskiej wsi gmina decydowała, do jakiego wyznania przystąpić. Niestety, w Gumniskach połowa wsi postanowiła powrócić do UKGK, a druga — pozostać w prawosławiu. Od tego czasu wieś podzieliła się na dwie parafie z jedną świątynią, w której nabożeństwa odbywały się na zmianę. Nowo przybyły proboszcz greko-katolicki, na pamiątkę tego, że kiedyś proboszczem tu był ojciec Markijan Szaszkewycz, powiesił przy wejściu do świątyni jego portret, który prawosławni, gdy rządzili, zasłaniali całunem.
Inną miejscowością związaną z Markijanem Szaszkewyczem jest wieś Połonicze (tego samego powiatu buskiego), skąd pochodzi mój ojciec. Połonicze leżą kilka wsi od Nowosiłek, gdzie Szaszkewycz był ostatnio proboszczem. Dlatego, gdy w 1895 roku w Połoniczach spłonęła świątynia, gmina Nowosiłek (gdzie w tym czasie zbudowano nową) przekazała budynek starej cerkwi, w której służył o. Markijan, do Połonicz. Jest to niewielka, jednokopułowa świątynia.
20 listopada 2011 roku w Połoniczach, w ramach obchodów 200-lecia urodzin Markijana Szaszkewycza, w cerkwi św. Archanioła Michała Archierejską Świętą Liturgię odprawił Jego Ekscelencja, zwierzchnik eparchii sokalsko-żowkiewskiej UKGK, biskup Kyr Myhajło Koltun. Po Liturgii odbyło się poświęcenie tablicy pamiątkowej na fasadzie cerkwi, w której służył Markijan Szaszkewycz.
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
…ła majątkami między Lwowem a Przemyślem, niedaleko Nowego Starego Sambora. Wyższe wykształcenie zdobył w KMA, po ukończeniu której przez siedem lat prywatnie „utrzymywał w nauce szkolnej urzędników”. Stał się szeroko znany w kręgach kulturalno-oświatowych jako aktywny, odnoszący sukcesy teolog i oświeciciel. Wkrótce Warnawę zaproszono do Moskiewskiej Słowiańsko-Grecko-Łacińskiej Akademii. W 1705 roku przeniósł się do Moskwy i pracował w akademii jako wykładowca i kaznodzieja. Po siedmiu latach służby w akademii Warnawa, w randze arcybiskupa chołmogorskiego i ważskiego, kontynuuje swoją działalność oświeceniową w mroźnym północnym kraju Rosji. W jego pokojach panowały język łaciński, polski i ukraiński, odczuwalna była „ogólna atmosfera południoworuskiej (ukraińskiej) oświaty”. W 1714 roku założył przy Mikołajewskim Monastyrze Karelskim szkołę, kontynuując w ten sposób dzieło swojego poprzednika, protoprezbitera Iwana Rohaczewskiego, także absolwenta Kijowsko-Mohylańskiej Akademii. Nawiasem mówiąc, I. Rohaczewski pracował jako wykładowca w sotennym miasteczku Łochwica w pułku lubieńskim, był gorliwym zwolennikiem I. Mazepy, za co po klęsce tego ostatniego pod
Wysłany z Połtawy do klasztoru sołowieckiego. W 1712 roku, po przybyciu do Archangielska, zgodnie z zarządzeniem archangielskiego wicegubernatora O. O. Kurbatowa pozostał na stałym lądzie, gdzie wraz z zesłańcem, byłym rektorem Akademii Kijowsko-Mohylańskiej, a następnie archimandrytą Baturyńskiego Krupickiego Mikołajewskiego klasztoru H. Odorskim, założył Archangielską szkołę słowiańsko-łacińską, w której był nauczycielem i prefektem. Wraz z pojawieniem się Ukraińców na Północy zajaśniało światło wiedzy: to miejsce przyciągało absolwentów akademii kijowskiej i moskiewskiej. W 1723 roku Warnawa założył w Chołmogorach szkołę, umieszczając ją we własnym domu. W szkole uczono języków staro-cerkiewnosłowiańskiego, łacińskiego i greckiego. Właśnie tu uczył się i torował sobie drogę do nauki Łomonosow. Tutaj zapoznał się z „Gramatyką słowiańską” Meletiusza Smotryckiego, którą w dojrzałym wieku nazywał „wratami uczoności”. Ten podręcznik opierał się na języku staro-cerkiewnosłowiańskim Biblii Ostrogskiej i w dużej mierze określił zainteresowanie M. Łomonosowa naukami filologicznymi. A kiedy w 1755 roku ukazała się „Rosyjska gramatyka” Łomonosowa, badacze uważają, że została ona napisana pod wpływem „Gramatyki” M. Smotryckiego.
Nauczycielami szkoły w Chołmogorach byli również absolwenci Kijowsko-Mohylańskiej Akademii L. Wołoch i I. Kargopolski. W 1730 roku w szkole Warnawy uczyło się 59 uczniów. Był to jak na tamte czasy niespotykany sukces, który wzbudził zdumienie samego igumena Sołowieckiego Monastyru Spasa, a później arcybiskupa Archangielska i Chołmogorów Warsonofiusza, który mówił: „Po co zbudowano taką szkołę w tutejszej ubogiej eparchii?” Szkoła słynęła nie tylko jako siewca wiedzy, lecz także z wielkiej biblioteki (734 książki) i rzadkiego zbioru ikon. Warnawa był jednym z najbardziej wykształconych teologów i polemistów, cieszył się wielkim autorytetem jako działacz kościelny. Brał udział w sporządzeniu negatywnej odpowiedzi całego Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego skierowanej do teologów sorbońskich w sprawie warunków zjednoczenia Kościoła prawosławnego i katolickiego. Systematycznie kierował pouczające listy do duchowieństwa i wiernych eparchii. Jego ziemska droga zakończyła się 8 października 1730 roku. Pochowany w Chołmogorskiej katedrze Spasa-Przemienienia. A czy ktoś wspomni, że jako pierwszy zapalił światło nauki przed oczami wielkiego uczonego i encyklopedysty M. W. Łomonosowa oraz tych absolwentów Kijowsko-Mohylańskiej Akademii, którzy stali się odkrywcami wrót jego uczoności?
Maschinelle Übersetzung
— Olegu Hryhorowyczu, czasopismo „Kraieznavstwo” („Krajoznawstwo”), w którym jest Pan zastępcą redaktora naczelnego, jest obecnie oficjalnym organem drukowanym Narodowego Związku Krajoznawców Ukrainy. W adnotacji zaznaczono, że w 1927 roku założył je Ukraiński Komitet Krajoznawstwa, w 1930 roku wydawnictwo zostało poddane represjom, a w 1993 roku odrodzone. Proszę opowiedzieć szczegółowiej, jakim czasopismo było w latach 20. XX wieku. — „Kraieznavstwo” to organ drukowany UKK, wydawany w Charkowie w latach 1927—1930. Został zapoczątkowany jako „czasopismo dla masowego krajoznawcy”. Jednym z jego głównych zadań było zapewnienie koordynacji w ruchu krajoznawczym. Głównymi działami czasopisma stały się: „Ogólny”, w którym naświetlano teoretyczne podstawy i ogólne kwestie krajoznawstwa; „Metodyka pracy krajoznawczej”, gdzie zamieszczano materiały zawierające praktyczne wskazówki dotyczące pracy krajoznawczej; „Krajoznawstwo szkolne”, gdzie omawiano problemy metodyki i naświetlano wyniki pracy krajoznawczej w placówkach oświatowych; „Nasz kraj”, gdzie drukowano materiały ilustrujące praktyczne osiągnięcia w dziedzinie badania poszczególnych rejonów Ukrainy; „Życie organizacji krajoznawczych”, gdzie publikowano wiadomości o pracy podstawowych ognisk krajoznawczych; „Materiały kierownicze”, w którym podawano instrukcje i zalecenia metodyczne UKK. Czasopismo zawierało badania historyczno-geograficzne i etnograficzne, rozprawy naukowe z zakresu urbanistyki historycznej, kroniki o tematyce folklorystycznej, dialektologicznej i ekologicznej. W skład kolegium redakcyjnego czasopisma „Kraieznavstwo” wchodzili naukowcy, działacze społeczni, dziennikarze, w szczególności językoznawca i etnograf Ołeksij Wetuchow, historyk Wołodymyr Herynowycz, biolog Dmytro Zajcew, geograf i ekonomista Kost Dubniak, kartograf Stepan Rudnycki, działacz ochrony przyrody Ołeksandr Janata. Niezmiennym redaktorem odpowiedzialnym czasopisma był zastępca przewodniczącego UKK Mychajło Kryworotczenko. Z powodu braku środków czasopismo wychodziło nieregularnie. W latach 1927—1930 światło dzienne ujrzało 28 numerów, połączonych w 11 wydań, w nakładzie 1000—3000 egzemplarzy każdy. W latach 30. XX wieku, w warunkach braku finansowania, ustanowienia kontroli ideologicznej nad ruchem krajoznawczym w USRR oraz rozpoczętych represji politycznych przeciwko członkom UKK, czasopismo przestało istnieć. — A jakim czasopismo „Kraieznavstwo” jest dzisiaj? — Czasopismo zostało odrodzone w 1993 roku jako organ drukowany Ogólnoukraińskiego Związku Krajoznawców z częstotliwością wydawania czterech numerów rocznie. Z powodu trudności ekonomicznych i braku finansowania pierwsze numery odrodzonego czasopisma wydawano w niewielkich nakładach, nie miały one takiej objętości, jakiej byśmy chcieli. Ale czasopismo wychodziło mniej więcej regularnie. Od 2000 roku jego współzałożycielem jest Instytut Historii Ukrainy, a „Kraieznavstwo” z popularnonaukowego przekształciło się w wydawnictwo naukowe. Znacznie poprawiły się objętość, nakład i ranga czasopisma po 2008 roku, kiedy Ogólnoukraiński Związek Krajoznawców otrzymał status narodowego. Obecnie wydawnictwo bezpłatnie trafia do 140 największych zbiornic w kraju (archiwa, muzea, biblioteki), ponadto jego wersja pdf jest dostępna do pobrania na stronach NZKU, Narodowej Biblioteki im. W. Wernadskiego oraz Instytutu Historii Ukrainy. Redaktorem naczelnym czasopisma „Kraieznavstwo” od czasu odrodzenia do 2011 roku był Petro Tymofijowycz Trońko. W czasopiśmie publikowane są artykuły poświęcone historyczno-krajoznawczemu ruchowi na Ukrainie w XIX—XX wieku, zachowaniu, wykorzystaniu i popularyzacji zabytków historii i kultury, źródłom i współczesności ukraińskiego muzealnictwa oraz kwestiom regionalistyki historycznej. Czasopismo posiada stałe rubryki: „Kronika ukraińskiego krajoznawstwa” (formy działalności krajoznawczej w XIX — pierwszej połowie XX wieku), „Historia miast i wsi Ukrainy: historyczno-teoretyczne problemy badania”, „Krajoznawstwo kościelno-historyczne: źródła i współczesna perspektywa”, „Krajoznawstwo w osobach”, „Muzealnictwo na Ukrainie: historia i problemy współczesnego rozwoju”, „Regionalne aspekty demografii historycznej”, „Historia Ukrainy w świetle badań regionalnych”, „Ojczyste zabytkoznawstwo: tradycje, doświadczenie, perspektywy”, „Narodowy Związek Krajoznawców Ukrainy: panorama współczesnego życia” i inne. Publikujemy także przeglądy, informacje naukowe, czasami pojawiają się u nas rubryki poświęcone konkretnym datom jubileuszowym. Tak więc mieliśmy rubryki poświęcone 300-leciu Siczy Oleszkowskiej, 150-leciu zniesienia poddaństwa, 70-leciu rozpoczęcia Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, 75-leciu ruchu stachanowskiego na Ukrainie. Wkrótce ujrzy światło dzienne kolejny numer czasopisma,
w którym zamieszczono materiały poświęcone 70. rocznicy ruchu partyzanckiego na okupowanych przez nazistów ziemiach ukraińskich. Takie rubryki tematyczne mają swój „smaczek” — znacznie poszerzają one bibliograficzny zasięg wydawnictwa, ponieważ większość bibliotek tworzy na takie daty osobne katalogi tematyczne. — Kto jest autorem czasopisma „Kraieznavstwo”? Jakie są plany na przyszłość? — Krajoznawstwo to wszechstronne badanie określonej części terytorium kraju (miasta, wsi, rejonu, obwodu), czyli przyrody, ludności, gospodarki, historii i kultury. Ponieważ krajoznawstwo jest kompleksem dyscyplin naukowych, różnych pod względem treści i metod badawczych, ale prowadzących do wspólnego celu — naukowego i wszechstronnego poznania regionu, zapraszamy do współpracy historyków, geografów, etnografów, pedagogów… Wyróżniamy trzy główne funkcje w doborze materiałów: pedagogiczną, która pokazuje krajoznawstwo jako zasadę dydaktyczną, za pomocą której można podnieść efektywność procesu nauczania i wychowania, pouczającą oraz naukową. Wychodząc z tego, do ostatniego numeru czasopisma weszły materiały XII Ogólnoukraińskiej naukowej konferencji historyczno-krajoznawczej „Krajoznawstwo oświatowe: doświadczenie, problemy, perspektywy”, poświęconej 200. rocznicy urodzin ukraińskich oświeceniowców I. Wahylewycza i M. Szaszkewycza (6—7 października 2011 r., Iwano-Frankiwsk). Czytelnikom proponujemy artykuły, w których ujawniono teoretyczno-metodologiczne podstawy krajoznawstwa oświatowego, naświetlono pracę krajoznawczą w przedszkolnych, ogólnokształcących, pozaszkolnych placówkach oświatowych oraz krajoznawstwo turystyczne w sferze edukacji. Chcemy, aby nasze czasopismo stało się nie tylko oparciem dla nauki krajoznawczej, ale i praktycznikiem w zakresie organizacji współpracy w pracy naukowo-badawczej i krajoznawczo-poszukiwawczej z młodzieżą szkolną i studencką. Poznawanie rodzinnego kraju jest przewidziane jako składnik programów nauczania z historii Ukrainy i geografii. Zachęcamy do angażowania młodzieży szkolnej i studenckiej w działalność poszukiwawczo-krajoznawczą oraz współpracę z NSKU. Obecnie trwa integrowanie krajowej edukacji z międzynarodową przestrzenią edukacyjną. W takich warunkach ważne jest zachowanie jej narodowego charakteru, wspieranie ochrony dziedzictwa kulturowego, kształtowanie świadomości narodowej poprzez miłość do rodzinnego kraju. W związku z tym ogromnego znaczenia nabiera edukacja krajoznawcza na wszystkich stopniach szkoły ogólnokształcącej. Krajoznawstwo oświatowe powinno stać się w przyszłości stałą rubryką naszego czasopisma. A w najbliższym czasie planujemy zapoczątkować rubryki poświęcone historii posiadłości, pałaców, badaniom genealogicznym, urbanistyce historycznej (historia miasta, środowisko miejskie, życie codzienne miasta, przestrzeń kulturowa, moda itp.), a także historii codzienności. Jest to jeden ze współczesnych kierunków rozwoju nauki historycznej, w ramach którego prowadzone są badania warunków życia, pracy i wypoczynku współczesnego człowieka. — Z czasopismem „Kraieznavstwo” ogólnie wszystko jest jasne. A czy NSKU ma jeszcze jakieś wydawnictwa? — Na początku 2001 roku wydano Dekret Prezydenta Ukrainy „O środkach wspierania ruchu krajoznawczego na Ukrainie”, więc nasza dziedzina naukowa rozwija się dość dynamicznie. Oczywiście mamy niemało obwodowych wydawnictw periodycznych o tematyce krajoznawczej. Największe z nich to: „Kraieznaweć Chmelnyczczyny” — kwartalny biuletyn Chmielnickiej obwodowej organizacji NSKU; „Kraieznavstwo Czerkaszczyny” — czasopismo Czerkaskiej obwodowej organizacji NSKU; „Kraieznaweć Prykarpattia” — regionalny almanach naukowo-metodyczny Iwano-Frankiwskiej obwodowej organizacji NSKU; „Istorija i kultura Prydniprowia: newidomi ta małowidomi storinky” — rocznik naukowy Narodowego Uniwersytetu Górniczego z udziałem Dniepropetrowskiego oddziału NSKU; „Istoryczna pamiat” — czasopismo, którego współzałożycielami są NSKU i Połtawskie towarzystwo naukowe krajoznawców. Istnieje również kilka wydawnictw w obwodach, których założycielem nie był Związek, ale członkowie NSKU są ich kierownikami. Tak więc Wiktor Zwahelski jest redaktorem naczelnym czasopisma „Sumska starowyna”, Serhij Dehtiarow jest sekretarzem odpowiedzialnym czasopisma naukowego „Sumskyj istoryko-archiwnyj żurnał”, Serhij Pawłenko jest szefem-redaktorem czasopisma „Siweryanskyj litopys”, Iwan Docyn jest redaktorem naczelnym „Browarskiej mynuwszyny” i „Kraieznawoho wisnyka”, Wiktor Sawczenko jest redaktorem naczelnym almanachu historyczno-krajoznawczego „Piwdennyj zachid. Odesyka” (ukazuje się zarówno w języku ukraińskim, jak i rosyjskim). W osadzie Ołeksiiewo-Drużkiwka w obwodzie donieckim ukazał się pierwszy numer almanachu „Widoma i newidoma Ołeksiiewo-Drużkiwka” (redaktor — członek NSKU Jewhen Szapowałow). Mamy też rosyjskojęzyczne wydawnictwa krajoznawcze. Tak więc w mieście Drużkiwka w obwodzie donieckim od 1997 r. wydawane jest czasopismo „Nieizwiestnaja Drużkowka” (redaktor Jewhen Fiłko), a w Mariupolu od 2010 r. ukazuje się „Mariupolskij krajewiedczeskij sbornik” (redaktor Raisa Bożko — przewodnicząca Mariupolskiej miejskiej organizacji NSKU). Członkowie Związku prowadzą również wiele rubryk krajoznawczych w ogólnoukraińskiej, obwodowej i rejonowej prasie. Rozmawiał Jewhen BUKET. Czy możliwe jest obecnie dla badaczy historii wsi, osad, małych miast Ukrainy opublikowanie swoich dociekań nie w formie osobnych książek, których wydanie często wymaga niemałych kosztów, lecz jako szkiców w specjalistycznym wydawnictwie naukowym? Nasz gość Ołeh Hryhorowycz BAZAN — „Zasłużony pracownik oświaty Ukrainy”, starszy pracownik naukowy wydziału problemów regionalnych historii Ukrainy Instytutu Historii Ukrainy Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, kandydat nauk historycznych, zastępca redaktora naczelnego czasopisma „Kraieznavstwo”, Przewodniczący Komisji Rewizyjnej Narodowego Związku Krajoznawców Ukrainy, docent katedry historii Narodowego Uniwersytetu „Akademia Kijowsko-Mohylańska”.
Maschinelle Übersetzung
Jewhen Buket
9 grudnia w budynku Korpusu Humanitarnego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. M. Drahomanowa Narodowy Związek Krajoznawców przeprowadził plenum Zarządu, w ramach którego wręczono coroczną nagrodę krajoznawczą im. Dmytra Jawornyckiego.
Laureatem nagrody za 2011 rok został dyrektor Wołyńskiego Muzeum Krajoznawczego, zasłużony pracownik kultury Ukrainy Anatolij Michajłowycz Syluk. Jest autorem szeregu publikacji naukowych i popularnonaukowych z historii muzealnictwa i krajoznawstwa Wołynia, organizatorem konferencji krajoznawczych i naukowych, redaktorem i członkiem kolegium redakcyjnego zbiorów naukowych. W 2011 roku Anatolij Syluk przyczynił się do przeprowadzenia konferencji naukowej z okazji 140. rocznicy urodzin Łesi Ukrainki, a dzięki jego bezpośredniemu udziałowi w tworzeniu ekspozycji i zbiorów otwarto muzeum-siedzibę Wiaczesława Lipynskiego w Zaturcach. W pracach plenum Zarządu wzięli udział akademik NAN Ukrainy, dyrektor Instytutu Historii NAN Ukrainy Walerij Smolij, przewodniczący Ukraińskiego Funduszu Kultury Borys Olijnyk, poseł do Rady Narodowej Ukrainy Stanisław Arżewitin, naukowcy, wykładowcy wyższych uczelni, pracownicy muzeów z całej Ukrainy. Krajoznawcy na swoim zebraniu omówili plany na przyszłość i wyznaczyli datę V nadzwyczajnego zjazdu NZKU — 23 stycznia 2012 roku, na którym głównym punktem będzie wybór przewodniczącego Związku. Przez ponad 20 lat przewodniczącym NZKU był wybitny działacz państwowy i społeczny, akademik NAN Ukrainy, Bohater Ukrainy Petro Tymofijowycz Tronko, który 12 września bieżącego roku w wieku 97 lat odszedł z tego świata. Kierownictwo Związku obecnie intensywnie pracuje nad upamiętnieniem jego pamięci. Społeczność krajoznawcza, wysoko ceniąc wkład P. T. Tronki w odrodzenie i rozwój ruchu krajoznawczego Ukrainy, głęboko uświadamia sobie wagę jego wielkich przedsięwzięć oraz konieczność kontynuowania tradycji prawdziwych i obiektywnych badań historii ojczystego kraju, przyciągania do krajoznawstwa młodego pokolenia.
Maschinelle Übersetzung
Mychajłyna Kociubyńska. Grudzień 2008 r. Wołodymyr WOZNIUK, m. Czerniowce
Rok temu zakończyła się ziemska droga Mychajłyny Kociubynskiej. Podążała ona ku gwiazdom nie tyle przez ciernie, co przez cierniowe gąszcze. Teraz jest wśród gwiazd. Ale na ziemi pozostała w swoich nieprzeciętnych książkach, setkach prac naukowych, publikacjach. Będą do nich sięgać, dopóki ludzkość będzie potrzebować mądrego, prawdziwego Słowa. Pozostała dobrą, szczerą, bezkompromisową w pamięci bliskich, przyjaciół, znajomych. Ta smutna wieść przywróciła mnie do dalekiego lata 1968 roku. Jestem studentem pierwszego roku wydziału filologii ukraińskiej Czerniowieckiego Uniwersytetu Państwowego. Euforia wiejskiego chłopaka z powodu dostania się na wyższą uczelnię nie opuszczała mnie. Nawet gdy przechodziłem codziennie przez bramę dawnej rezydencji bukowińskich metropolitów. O pierwszych rozczarowaniach pisałem już w swojej książce „Miż mowczanniam i słowom” („Knyhy XXI”. — Czerniowce, 2010). W szczególności o tym, jak próbowano mnie zwerbować na donosiciela, jak poraziły mnie słowa oficera-werbownika: „Jesteś synem księdza, ale mimo pochodzenia społecznego zdobywasz wyższe wykształcenie, twoja siostra studiuje w instytucie medycznym, my przecież wiemy”. Po rozmowie z przedstawicielem odpowiednich organów zorientować się pomógł mi wykładowca uniwersytetu, obecnie nieżyjący Anatolij Mykołajowycz Dobrianski (jego imieniem nazwano teraz jedną z ulic Czerniowiec). „Nie dziw się. Nie ty pierwszy, oni w każdej grupie mają swoje „uszy” — powiedział. — Nic nie podpisuj”. Postawić kropki nad „i” w instytucie medycznym pomogła córka proboszcza ówczesnego soboru katedralnego ojca Heorhija (Jurija) Buczynskiego, Halyna, wykładowczyni muzyki w Czerniowieckim studium pedagogicznym. Przez wpływowych znajomych załatwiła, że rektor uczelni przyjmie moją siostrę i sprawę załatwią. Wszystko odbyło się według przygotowanego scenariusza. Niewielkie, ale zawsze jasne od życzliwości mieszkanie Buczynskich dla mnie, żółtodziobego studenta, stało się swoistym domowym schronieniem. Ojciec Heorhij i jego żona opiekowali się mną jak synem. A dzięki ich córce Halynie poznałem w tym domu wielu nieprzeciętnych ludzi. A wśród nich — niezapomnianą Mychajłynę Kociubynską — bratanicę Mychajła Kociubynskiego (córkę jego rodzonego brata Chomy), jedną z tych ukraińskich intelektualistek, które odważyły się otwarcie wystąpić przeciwko kompartyjnej polityce represyjnej. Nie tylko wykluczono ją z szeregów tej partii, ale też pozbawiono ulubionej pracy w Instytucie Literatury imienia T. H. Szewczenki AN USRR. Była tam też Eleonora Sołowiej, obecnie znana krytyczka i literaturoznawczyni, wiodąca pracownica naukowa wydziału komparatystyki Instytutu Literatury NAN Ukrainy, a wtedy, pod koniec lat 60., pośród bukowińskich filologów i dziennikarzy jedna z najjaśniejszych postaci. Mychajłyna Kociubynska, otrzymawszy rozliczenie w instytucie oraz przyzwoite honoraria za publikacje w czasopismach „Wseswit”, „Dnipro”, „Żowteń”, przyjechała z małą córeczką Tanią do Czerniowiec, by udać się w Karpaty. O tym, nawiasem mówiąc, Mychajłyna Chomivna później napisze tak: „Zatem można było pozwolić sobie na odpoczynek i my z córką pojechałyśmy do Czerniowiec do mojej towarzyszki z Klubu Twórczej Młodzieży Halyny Buczynskiej, żeby stamtąd wybrać się w góry. W Czerniowcach dołączyła do nas moja młoda koleżanka Ela Sołowiej. To była nietrwała, ale bardzo piękna sentymentalna podróż. Ojciec Halyny był księdzem i podczas wędrówki zatrzymywałyśmy się u znajomych rodzin księżowskich — Roztoky, Kyselycia, niewielka wieś w pobliżu Putyły Fedkowycza. < … > Nawiasem mówiąc, po wielu latach, już w niepodległej Ukrainie, pewien historyk opowiedział mi, że pracując w specjalnych archiwach, niespodziewanie natrafił na coś w rodzaju „raportu operacyjnego” pewnych organów na temat tej mojej niewinnej podróży. Okazuje się, że rejestrowano wszystko: do kogo jeździłam, z kim rozmawiałam, u kogo się zatrzymywałam, a nawet o czym rozmawialiśmy… Dobrze, że o niczym nie domyślałam się i czułam się absolutnie wolna. A ogólnie — wymowne świadectwo atmosfery totalnej inwigilacji człowieka — atmosfery, w której przyszło żyć”. Poszczególne wrażenia z Kyselyci z tych gościn głęboko zapadły w moją pamięć. Tata z mamą, dopóki nie spotkali się z przyjezdnymi, czuli się nieco zaniepokojeni: jak zachowywać się wobec bratanicy wybitnego pisarza? Jak przyjmować miejskich mieszkańców w naszej małej chatce? Ale i niepokoje, i skrępowanie zniknęły w pierwszych minutach rozmowy. Okazało się, że moja mama Marija jest starsza od pani Mychajłyny tylko o półtora roku, okazały się podobne swoją wrodzoną bezpośredniością. A której kobiecie nie spodoba się, gdy chwalą jej potrawy? Siostra Wałentyna do dziś wspomina, jak Mychajłynie Chomivnie przypadły do gustu mamine zamarynowane w całości, „po huculsku”, borowiki, a Eleonora Stepanivna całkiem niedawno opowiadała, że do dziś pamięta kyselyckie pierogi z serem. Kiedy w „Knyzi Spomyniw” Mychajłyna Kociubynska pisała „życzliwi i jakby wyjęci z codzienności ludzie…”, to zapewne chodziło też o moich rodziców i o innych współmieszkańców wsi. Choćby i o tego „kyselyckiego dzwonnika” — Hucuła z dziada-pradziada Jakowa Borduziaka. Był jak sam duch niezapomnianych przodków: cały rok chodził tylko w kierpcach. Na wyszywaną koszulę, nawet latem, narzucał keptar, głowę nakrywał kresanią, palił fajkę, do której oprócz tytoniu nabijał jakiegoś ziela — od jednego zaciągnięcia u mnie (ale nie u niego) kręciło się w głowie. W siedemdziesięcioletnim wieku po chłopięcemu podciągał się na drążku. Był unikalnym gawędziarzem. W Kyselyciach naturalnie brzmiały rozważania o osobliwościach huculskiego bytu, obrzędów, zwyczajów, o powieści Mychajła Kociubynskiego „Cienie zapomnianych przodków” oraz filmie pod tym samym tytułem. Wtedy dowiedziałem się też o kijowskich wydarzeniach 1965 roku, opisanych później przez Mychajłynę Kociubynską w dopiero co wspomnianej jej książce: „We wrześniu odbyła się znana akcja w kinie „Ukraina”, kiedy na premierze filmu „Cienie zapomnianych przodków” Iwan Dziuba poinformował obecnych o aresztowaniach wśród ukraińskiej inteligencji i na wezwanie Czornowoła, poparte przez Stusa, w znaku protestu wstało wielu ludzi, wśród nich i ja”. To, jak wiadomo, zapoczątkowało jej „chodzenie po mękach”. Wiele rzeczy zatarło się w pamięci, ale do dziś zachowałem we wspomnieniach ówczesne rozmowy o wydarzeniach czechosłowackich. Ja ze swoimi studenckimi przyjaciółmi Laszlo Orto i Romanem-Bohdanem Chawariwskim wtedy wytrwale i szczerze uczyłem się języka czeskiego, wyszukiwałem każdą informację o Praskiej Wiośnie, a kijowianka Mychajłyna Kociubynska wiedziała o wiele więcej, niż docierało do prowincji, gdyż miała przyjaciół w Czechosłowacji. Związki z Mychajłyną Kociubynską nie urwały się. Latem 1968 roku odwiedzałem ją w kijowskim mieszkaniu, które było przy dawnej ulicy Lenina 84. Witała przyjaźnie. Nie narzekała na życie, chociaż wiodło jej się niełatwo. Pracowała w wydawnictwie „Wyszcza szkoła”, nad rękopisami, zauważyłem, pracowała też w domu. Teraz wypływają w pamięci i wrześniowe dni 1994 roku. Sprzyja temu już fotografia, która przechowuje się w moim własnym archiwum. Przypomina, że na bazie Czernihowskiego Muzeum Literacko-Pamięciowego Mychajła Kociubynskiego odbyło się seminarium dyrektorów muzeów literackich Ukrainy. Jego przeprowadzenie zorganizowano tak, aby była możliwość pobyć w Sosnyci, gdzie urodził się Ołeksandr Dowżenko, wziąć udział w świętowaniu 100-lecia od dnia urodzin wybitnego artysty, a wkrótce w Czernihowie stać się uczestnikami innego świętowania — 130-lecia od dnia urodzin Mychajła Kociubynskiego. Dyrektor Muzeum M. Kociubynskiego Julij Romanowycz Kociubynski, wnuk pisarza, urządził wycieczki i po innych znaczących miejscach Czernihowszczyzny: Sedniw, Kaczaniwka, Niżyn… Razem z muzealnikami podróżowało wielu pisarzy, literaturoznawców, kulturoznawców, artystów. Była z nami i Mychajłyna Kociubynska. Najczęściej w towarzystwie Niły Pidpałej, szefowej Muzeum Maksyma Rylskiego w Kijowie. Rozmawiałem z nią i ja. Wtedy też usłyszałem o tym, że w specjalnych archiwach znaleziono materiały o jej pobycie w Czerniowcach i Kyselyciach. Nas podczas wyjazdów po Czernihowszczyźnie hojnie częstowano. W Sosnyci, kiedy świętowano jubileusz Dowżenki, nawet w centrum miasta stały stoły z napojami i przekąskami. Chmielne doprowadziło do śmiesznego: po powitaniu z okazji święta ówczesnego spikera Ołeksandra Moroza wydawało nam się, że przywieziony przez niego wieniec zamierzają położyć pod pomnikiem Lenina. No i wycięliśmy: „Oj moroz, moroz, nie moroz mienia…” Nie przypomnę sobie, czy Mychajłyna Chomivna była wśród nas, śpiewaków, ale po jakimś czasie zauważyła: „Wołodiu, wy i palicie bardzo dużo, i od kieliszka nie odmawiacie…” W zeszłym roku, w ten smutny dzień, w rozmowie telefonicznej ze mną Eleonora Sołowiej powiedziała: „Mychajłyna Kociubynska odeszła w wieczność 7 stycznia, na Boże Narodzenie, a pamiątkowy 40. dzień przypada na 15 lutego, na Ofiarowanie Pańskie. Słyszałam, że w takie dni do niebios trafiają sprawiedliwi”.
W trzecim rzędzie od dołu trzecia od lewej — Mychajłyna Kociubynśka pomiędzy Wirą Komziuk a Neonilą Pidpałą. Skrajny w trzecim rzędzie od prawej — Julij Romanowycz Kociubynśkyj. Wołodymyr Wozniuk — pierwszy rząd w centrum, obok artysty Anatolija Hajdamaki. Czernihowszczyzna, wrzesień 1994 roku
Maschinelle Übersetzung
Anatolij ZBOROWSKI, m. Irpień, obw. kijowski
Niedawno w Dniepropetrowsku ukazała się drukiem monografia Hanny Szwydko „Michaił Komarow i Katerynosławszczyzna”. Michaił Komarow to wybitny działacz kultury Ukrainy drugiej połowy XIX – początku XX wieku. Urodził się w słobodzie Dmytriwka w powiecie pawłohradzkim (obecnie wieś Dmytriwka w rejonie petropawliwskim obwodu dniepropetrowskiego). Hanna Szwydko tak charakteryzuje bohatera swojego badania: „Prawnik z wykształcenia i zawodu, co dawało mu zarobek… był zapoczątkowcą ukraińskiej bibliografii, co uznaje się za niezaprzeczalny fakt, krytykiem literackim, do którego zwracano się po radę ludzie, dla których twórczość literacka była podstawową, leksykografem, pod kierownictwem którego przygotowano czterotomowy słownik rosyjsko-ukraiński, tłumaczem, spod którego pióra wyszła seria przekładów z języka rosyjskiego utworów historycznych i artystycznych, wydawcą, dzięki któremu ujrzały światło dzienne rękopisy wielu autorów, popularyzatorem oświaty, gdyż pisał i wydawał tanie książeczki dla ludu w celu szerzenia wiedzy przyrodniczej i historycznej, działaczem społecznym, który przez ćwierć wieku stał na czele odeskiej hromady. Trudno znaleźć podobny przykład tego, że do „Ukraińskiej encyklopedii literackiej” (jeszcze z czasów radzieckich) włączono hasła o samym M. F. Komarowie, jego bracie i czworgu dzieciach, z których każde jest osobowością godną odrębnej uwagi. Szczera przyjaźń łączyła M. Komarowa i jego rodzinę z rodziną Lesi Ukrainki. Utrzymywał kontakty z I. Frankiem, M. Kociubynskim, B. Hrinczenką, M. Łysenką i innymi wybitnymi i mniej wybitnymi działaczami kultury… Swoją działalnością M. F. Komarow łączył dwa nurty literatury i publicystyki, rozdzielone granicą państwową. Właśnie dzięki niemu utwory pisarzy ukraińskich z Naddnieprzańszczyzny i Słobożanszczyzny drukowano w wydawnictwach galicyjskich, a utwory i wydawnictwa autorów zachodnioukraińskich znajdowały czytelnika po tej stronie granicy… M. F. Komarow pozostawił po sobie nie tylko wielką spuściznę twórczą, która wciąż czeka na swoich badaczy, lecz także wielką bibliotekę i archiwum, tworząc w ten sposób potężną bazę do zajęć z ukrainoznawstwa w Odessie (i nie tylko)”. Michaił Komarow wyjechał z Katerynosławszczyzny za młodu, lecz nigdy nie zapominał o rodzinnym kraju, znał jego historię i utrzymywał kontakty z rodakami, znanymi działaczami Katerynosława – D. I. Jawornyckim, A. S. Synjawskim, W. P. Heheło, artystą W. O. Korniienką i innymi. Wiele stron książki poświęcono działalności Proświty. Michaił Komarow był honorowym członkiem galicyjskiej Proświty. W Odessie władze początkowo nie chciały zarejestrować Proświty, lecz zostały przestraszone wielotysięcznymi wiecami pod ukraińskimi hasłami. 25 listopada 1905 roku Proświtę zarejestrowano. Honorowym przewodniczącym wybrano Michaiła Komarowa. Rozdział „Na proświtiańskiej fali” opowiada o katerynosławskiej Proświcie. Monografia Hanny Szwydko „Michaił Komarow i Katerynosławszczyzna” jest adresowana do uczniów, studentów, regionalistów, naukowców, wszystkich, którzy interesują się historią i kulturą rodzinnego kraju.
Maschinelle Übersetzung
Rodzima pamiętnikarstwo wzbogaciło się o jeszcze jedną utalentowaną i oryginalną książkę Iryny Żyłenko – „Homo feriens” („Człowiek świętujący”) z przedmową M. Kociubynskiej. Że nie jest to autorskie wyolbrzymienie, potwierdził wieczór-prezentacja nowego wydania, na który do Domu Nauczyciela zebrała się niestety przerzedzona kohorta przyjaciół-szestdziesiatników. A także naukowcy, wykładowcy, koledzy po piórze, artyści, dziennikarze i po prostu wielbiciele twórczości znanej poetki. W ostatnim czasie niemal co roku w ukraińskiej literaturze pojawiają się utwory tego rzadkiego gatunku. Piszą (lub piszą za nich) działacze polityczni i gospodarczy, dyplomaci i artyści, rzadziej (sami) gazeciarze i pisarze. Jedni piszą, aby usprawiedliwić, upiększyć, osłodzić pamięć o sobie przed potomnymi, inni – aby wyrównać rachunki z przeszłością i rywalami-demokratami (taki wniosek można było wyciągnąć z wystąpienia sprzed kilku lat z trybuny parlamentarnej jednego z obecnie działających urzędników z gniazda Kuczmy). Osobno stoją wspomnienia ludzi, u których „nie ma ziarna nieprawdy za sobą” – szestdziesiatników. Czytelnicy mieli już okazję zapoznać się z gatunkiem spowiedzi Jewhena Swerstiuka, Mychajłyny Kociubynskiej, Mykoły Rudenki, Bohdana Horynia, Lesia Taniuka, Mykoły Horbalia i innych. A teraz – Iryny Żyłenko. Iryna Żyłenko Mykoła CYMBALIUK Zdjęcie Olesia DMYTRENKA Iryna Żyłenko, pisarka: – Nie wiem, czy Pan Bóg rodzi ludzi i od razu odmierza im jakieś zawody, ale wiem jedno: w mojej rodzinie prawie nikt nie interesował się literaturą (bo i książek nie było). Ale odkąd się pamiętam, całe życie cierpiałam, śmiałam się, myślałam i wszystko – przez pióro. Inaczej po prostu nie było można. Bardzo żałuję, że nie pozostał dziennik z lat szkolnych, bo moja mama była poważną damą i starannie wyszukiwała moje dzienniki, a potem takie wychowawcze momenty urządzała, że porzuciłam to zajęcie i wróciłam do niego dopiero w dziesiątej klasie. Od tamtej pory starannie, na ile to było możliwe, prowadziłam dziennik. Z początku podśmiewali się i przyjaciele, i mój mąż (Wołodymyr Drozd – Aut.), że niby to damskie zajęcie pisać dziennik. Potem zaczęli traktować to poważniej. Często ktoś dzwoni i pyta: „Iryno, a nie pamiętasz, kiedy był ten czy tamten wieczór w pracowni artysty?”. Nie wszystko pamiętałam, ale zawsze odpowiadałam, zaglądając do własnych zapisów. I Wołodia często korzystał z moich dzienników. Powiem kilka słów o dzienniku w ogóle. Dzienniki nie tak często ludzie prowadzą. Bo on jest lustrem duszy ludzkiej. Jak powiedział nieżyjący już Rolan Bykow w jednym z wywiadów: „Możesz być bardzo ważnym, bogatym człowiekiem. Ale życie to jedna chwila: wstał, położył się, „Szczęśliwego Nowego Roku!”. Wczoraj – 50, dzisiaj – 60, aż póki nie wpadniesz do dołu”. Moje dzienniki, 46 grubych notatników (to było na ten czas, kiedy pisałam), a teraz jest ich już 59! Tyle w tych plastrach pamięci złotych kropel miodu. Oczywiście, nie bez kropel dziegciu, z którymi złoto plastrów u mnie się nie miesza, istnieje autonomicznie. Za młodu ukrywałam przed wszystkimi, że prowadzę zapiski, miałam kompleksy, bo „mieszczańskie, damskie zajęcie”. Ale mijały lata i ludzie uszanowali mnie za cierpliwość, z jaką utrwalałam wydarzenia, uczucia. Pisanie dziennika dla mnie to rozkosz. Swoista psychoterapia. To lustro, w które, jeśli chcesz być ładna, zaglądaj częściej, wpatruj się w siebie – obecną, wczorajszą, czyń siebie lepszą. Jewhen Swerstiuk, filozof, pisarz: – Iryna Żyłenko na święcie życia. W tym obrazie – bukiet emocji. Dominuje wśród nich jasna, szeroka, szczera miłość; miłość do życia i do ludzi. Obraz szestdziesiatników obecnie nie bardzo lśni. Od częstego użycia zbanalizował się, do tego jest „zasiedziany przez muchy”, które mówią, że zawsze tu siedziały, jeszcze od lat 60. A otworzycie „Homo feriens” i zobaczycie, kto jest kim. Książka bardzo utalentowana. A czym jest talent? To miłość, prawdziwość i szczerość. To dar malowania słowem. A także – odwaga. Już napisano setki książek, gdzie jest lista imion szestdziesiatników – i martwych, i żywych. A u Iryny Żyłenko ta lista stworzona jest jak bukiet, który wywołuje radość i zdziwienie. I czujecie, jak każde imię świeci szczególnym światłem. Umiejętność cieszenia się życiem to szczególny dar. Życie lat 60. było przygnębione, wielu przeczekiwało słotę, jedni się upijali, drudzy chowali się w „domu na skraju”, trzeci skarżyli się i dusili. A Iryna Żyłenko śmiała się srebrnym dzwoneczkiem i zdążała wszystkich odwiedzić, i posmucić się, i pośpiewać, i przypomnieć, że jesteśmy na święcie życia i młodości. A co najważniejsze – zdążała pobiec do domu i zapisać świeże wrażenia w dzienniku. Oto mamy główną książkę świadectw o ludziach i czasie – niezwykłym czasie – w ponurym XX wieku. Wieczór prowadzi Jewhen Swerstiuk. Moim zdaniem, obok książki Iryny Żyłenko można postawić wspomnienia Mykoły Rudenki „Wielki cud – życie”. Ale kto zna te wspomnienia? Ja ponad dwa lata próbuję znaleźć wydawcę, żeby je wydać ponownie. Nikomu! Ale mimo wszystko cieszmy się, że otrzymaliśmy „Homo feriens” i „Wielki cud – życie”. Bo to niezwykłe książki… Mykoła Żułynski Mykoła Żułynski, akademik, dyrektor Instytutu Literatury NAN Ukrainy: – „Ja nie jestem człowiekiem, ja jestem oknem do ogrodu”, – tak powiedziała kiedyś Iryna Żyłenko. Swoją twórczością, swoim życiem ona jest naprawdę cudownym oknem do ogrodu, gdzie rozkoszuje się przyroda, gdzie buja życie i gdzie ona jest szczęśliwa, bo świętuje. To wielki dar, wielka tajemnica poznać, jak w ciężkich warunkach mogła ta kobieta
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
zakochaną w świecie, zakochaną w Bożym stworzeniu, a udział w ruchu szestdesiatnykiw dał możliwość stworzenia tego gatunku wspomnień i wlania ich w literaturę ukraińską. To nie jest paradoksalne. Ponieważ właśnie wspomnienia jako gatunek konfesyjny to jest to, co podarowali nam szestdesiatnyky. Przed nami nie tylko wyłaniają się bóle, fakty, świadectwa jakichś zewnętrznych wydarzeń, ale ujawnia się także potrzeba uobecnienia tego, co wewnętrzne. To ten wewnętrzny świat, który przywracał człowiekowi świadomość, że jest Człowiekiem. W literaturze Europy Zachodniej w latach 60. XX wieku deklaruje się śmierć autora, śmierć podmiotu. A w kulturze ukraińskiej głośno ogłasza się, że człowiek to największa wartość, to jest to, co należy w sobie rozwijać, to ten dar Pański, który trzeba w sobie doskonalić. Czyli szestdesiatnyky wnoszą do kultury zmysłowość. I cała książka Iryny Żyłenko jest przykładem zmysłowego doświadczenia. Autorka buduje swój świat w sposób całościowy i wydaje się, że te zewnętrzne niepowodzenia, te kataklizmy nie dotykały jej wewnętrznie. I to cyzelowanie oraz umiejętność tworzenia całości jest wewnętrznie nieco realistyczne w postrzeganiu świata przez współczesnego czytelnika. Przypomina mi się, kiedy na początku lat 2000. wspomnienia Iryny Żyłenko ukazały się w czasopiśmie „Suczasnist”. Byłem wtedy jeszcze studentem i w wieku postaci tej książki. Staliśmy w kolejce do biblioteki i zaczytywaliśmy się nimi, żywo dyskutowaliśmy o wspomnieniach i rozumieliśmy, że to nie jest po prostu wydarzenie, to jakieś przesłanie do nas wszystkich. I kiedy dowiedzieliśmy się, że przygotowywane jest pełne wydanie „Homo feriens”, była to ogromna radość. I to nie jest po prostu radość, bo właśnie czytając książkę ponownie, zrozumiałem, że moje, nasze postrzeganie świata jest takie dzięki wspomnieniom Żyłenko. Jasność waszego świata rodzi jasność w naszych duszach.Natalia Kuczer, starszy pracownik naukowy Narodowego Muzeum Literatury Ukrainy: — Podstawę książki wspomnień Iryny Żyłenko stanowią jej dzienniki z lat 1959—1987 oraz listy do męża, pisarza Wołodymyra Drozda, — „jej pieśń nad pieśniami” (M. Kociubynśka). Wielu wybitnych talentów jest bohaterami tych retrospektywnych zapisów, to — donkiszoci lat sześćdziesiątych. Ale jest jeszcze jedna postać, która niby jest poza kadrem, ale w rzeczywistości jest centrum wszystkiego. To — Ukraina. I chociaż estetka Iryna Żyłenko „nigdy nie zastanawiała się nad kwestiami politycznymi” — miłością do Ukrainy, bólem o jej historię wypełnione są wszystkie strony tekstu. To nie są rodzinne opowieści o rozkułaczaniu (dzban i ręcznik babci stały się relikwiami minionego dobrobytu), czy zachwyt pieśniami ludowymi, czy kolędowanie na Boże Narodzenie w Kijowie. W jej tekstach pojawiają się wnioski: „To taka tragedia — żyć w kraju, w którym nie ma państwowości” (1965). Albo: „Mam tylko dwadzieścia lat. Będę należeć do całego świata, ale przecież zębami, paznokciami, wszystkimi siłami duszy i słowa będę wyrywać ukraińską sławę i język z ludożerczych paszcz zrusyfikowanych mieszczan i szowinistów”. Już w latach Niepodległości pojawia się pewność — „Ukraina będzie! Będzie”
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
świętować. Świętować poezję, radość komunikacji, cieszyć się muzyką i malarstwem, tworzyć karnawałowe widowiska, cały czas kreować jarmark cudów, w którym ona sama była szczęśliwa i w którym, bez wątpienia, szczęśliwi jesteśmy my, czytelnicy. Ta zdumiewająca książka czyta się ze szczególnym uniesieniem i po prostu nie można być nieszczęśliwym, zapoznając się z tymi wspomnieniami. Czy to wspomnienia o twórczości? Nie. Czy to namysł nad talentem, nad tym, jak on żyje, jak się rodzi i jak tworzy się poezję? I tak, i nie. Wiele definicji można nadać tej książce, ponieważ nikt nie zdoła określić tego gatunku. Myślę, że sama Iryna nie próbowała tego robić. Ponieważ są tam wplecione wspomnienia, listy, rozważania i dialogi, kolosalny ogrom zjawisk, które odtwarzają epokę, zdumiewający obraz życia. Ten obraz to duchowa przestrzeń poetki. Duchowa przestrzeń niezwykle utalentowanego człowieka, którą ona szczerze i otwarcie przed nami odkrywa. Jest ona przepełniona wielką miłością do tych, którzy byli z nią związani. I to naprawdę zdumiewające, kiedy można być tak otwartym i dobrym dla tego świata. A ona była szczęśliwa w świecie pokolenia lat sześćdziesiątych — w niezwykle unikalnym, ciekawym świecie, który, jak pisze, zobowiązywał tych, którzy w nim byli, do podtrzymywania tego ognia narodowej odpowiedzialności za język, za literaturę, za kulturę. I ta świeca niegasnąco płonie w jej duszy. Ludmyła Semykina Ludmyła Semykina, zasłużona artystka Ukrainy: — Jestem przekonana, że Lina Kostenko, Iryna Żyłenko, Wasyl Stus, Iwan Switłyczny, Atena Paszko, Łeś Taniuk, Lubomyr Pyrih — to ten Parnas, który trzymał pokolenie lat sześćdziesiątych. Kiedy wzięłam do rąk świeżo wydaną książkę wspomnień i zaczęłam czytać (choć było to trudne z powodu choroby), biła od niej taka energia, że zapomniałam o bólu. Aby trafnie wczuć się w temat, jako artystka przywykłam myśleć przestrzennymi, konkretnymi obrazami artystycznymi. Dla pokolenia lat sześćdziesiątych do 1990 roku nie było innych warunków niż ekstremalne. Dlatego żyliśmy w tym wymiarze i każde spotkanie było dla nas szczęściem. W tamtych czasach w mojej pracowni kipiała młodość, zbierało się bardzo wielu przyjaciół o podobnych poglądach. Uważam, że byłby to wielki grzech, gdybym odeszła i zabrała ze sobą świadectwa tamtego czasu. Dlatego zebranie myśli i przypomnienie wszystkich, pokazanie subtelnych, duchowych relacji, których nikt postronny nie widział i nie znał, to mój obywatelski obowiązek. O tym, czym jest pokolenie lat sześćdziesiątych i kto jest jego uczestnikiem, napisano wiele. Pisarz, podobnie jak artysta, żyje obrazami. U mnie obrazy budują się na skojarzeniach. Czym jest duch naszego pokolenia, poezja i sztuka lat sześćdziesiątych XX wieku? Dla mnie to ptak, który dopiero wznosi się w niebo, to tak wielka przestrzeń i świeże powietrze myśli. I ten ptak zstępuje tylko na place. Kto przeżył Majdan, ten wie, co to było. A tych majdanów lat sześćdziesiątych było bardzo wiele. Każdy wieczór Wasyla Stusa, Iryny Żyłenko, Liny Kostenko, Mychajłyny Kociubynskiej, Iwana Switłycznego, Mychajła Brajczewskiego — to były wybuchowe majdany-wieczory. Duch narodowy sięgał zenitu, formował się duch elitarności. Słowa Szewczenki „Wzwyszę…” były zarówno kryterium, jak i mottem naszej twórczości, naszego życia. Jestem bezgranicznie wdzięczna matkom, które urodziły wszystkich tych, których dziś nazywa się szistdesiatnykamy. Zawsze byłam wśród uczniów, dlatego do dziś jestem wdzięczna Wiaczesławowi Czornowiłowi, który pomógł przebudować moje sumienie. Ono, sumienie, stało się tą potężną siłą energetyczną, która pomagała bronić naszego duchowego świata. I w każdej osobowości wywoływało tego ducha protestu wobec środowiska. W tamtym czasie, jak i obecnie, Iryna Żyłenko była wśród nas pięknym kwiatuszkiem, niezwykle bogatym w słowo jako poetka, ale jednocześnie bezgranicznie uczciwym i odważnym. Ołeksij Synczenko, wykładowca Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. M. Drahomanowa: — Sytuacja podarowała nam wspaniałą poetkę. Przez długie lata twórcze Iryna Żyłenko deklarowała się jako poetka, za Wira Sołowjowa, Petro Osadczuk, Diana Petrynenko Łarysa Kadyrowa Bohdan Horyń wielkie państwo europejskie, któremu potrzebna (jak światło słońca) kultura artystyczna, która kultywuje w człowieku szlachetność, wewnętrzną wolność i naukę szczęścia”. * * * Oprócz przytoczonych fragmentów wystąpień, na wieczorze-prezentacji nowej książki Iryny Żyłenko było jeszcze wiele innych, nie mniej ciekawych, szczerych i pełnych wdzięczności. Autorkę witali Lubow Hołota, redaktor naczelna tygodnika „Słowo Proświty”, Łeś Taniuk, żona Wiaczesława Czornowiła Atena Paszko, Bohdan Horyń, Łarysa Kopan... A ponieważ wiele wierszy Żyłenko zostało ułożonych do muzyki, dyskusja o wspomnieniach przeplatała się z pieśniami w wykonaniu Diany Petrynenko i znanych wykonawców.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von «O mowie odesytów i nie tylko», S. 1
Halyna OSTROWSKA, członkini NSJU, m. Odessa. Zakończenie. Początek w nr 48, 49 za 2011 r.
Różnica ta wysunęła na czoło życia kulturalnego miasta potrzebę słowników rosyjsko-ukraińskich. Pierwszy odpowiedział na nią F. Piskunow, wydając w 1873 roku „Słowniczek języka ukraińskiego (lub południowo-ruskiego)”. Trudno nazwać ten podręcznik udanym. B. Hrinczenko, opracowując „Słownik języka ukraińskiego”, wolał nie korzystać z dzieła F. Piskunowa. Za to wysoko ocenił Słownik rosyjsko-ukraiński Umanecia i A. Spiłki, który ukazywał się od 1893 do 1898 roku we Lwowie i składał się z czterech tomów. Był wznawiany w 1923 roku w Berlinie oraz w 1925 roku w Charkowie (DWU). Stał się podstawą Słownika rosyjsko-ukraińskiego (opracowanego przez S. Iwanickiego i F. Szumlańskiego), który wyszedł w 1918 roku „w czasie walki o państwo ukraińskie, w którym, zgodnie z europejską tradycją budowania państwa, język narodu tytularnego miał stać się głównym czynnikiem konsolidacji narodowej”1. Umanec to pseudonim M. F. Komarowa, który w 1907 roku był przewodniczącym „Proświty” w Odessie i przygotował na jedno z jej historycznych posiedzeń referat „Kozaczyzna przed Chmielniczyzną”, który zyskał w mieście szczególny rozgłos; jest on również kompilatorem Zbioru małoruskich przysłów, powiedzeń, zagadek i zaklęć (1890 r.), wreszcie M. F. Komarow był dobrym przyjacielem rodziny Kosaczów, u którego gościła Łesia Ukrainka, gdy przyjeżdżała do Odessy na leczenie. Spiłka to zbiorowy pseudonim kilku odeskich i nieodeskich współautorów M. F. Komarowa (do tej grupy należeli Je. Chykałenko, Ołena Pcziłka i inni). A czym jest A? To pseudonim samej Odessy („Ades” – tak nazywali nasze miasto czumacy. Albo nawet „Hades”, jeśli pochodzili z południowego Podola, gdzie do początkowych samogłosek często dodaje się „h”: Humań (Umań), hoczy (oczy), baba Hadka [od Ada]). Odessa takiej wymowy, w przeciwieństwie do opisanego wyżej a zamiast ja po r, nie przyswoiła. Jeszcze kilka słów o periodykach w Odessie. Jej kronika – już ukraińska, regularna – zaczyna się w istocie dopiero po obaleniu samowładztwa od tygodnika „Ukraińskie słowo”, który założył Iwan Łypa w marcu 1917 r. Dwanaście wydań (ostatnie wyszło w październiku) na 16 stronach dokumentowało dążenie ludzi pracy do radykalnej odnowy życia politycznego, gospodarczego i kulturalnego, zapoznawało czytelników ze szkicami Jurija Łypy, publicystyką S. P. Szełuchina i M. Je. Słabczenki, z przeglądami kulturoznawczymi W. S. Wasylka, który później został reżyserem teatru noszącego dziś jego imię. W następnym, 1918 roku, zaczęła wychodzić codzienna ukraińska gazeta „Wilne żyttia” (Wolne życie). Prowadził ją, broniąc idei niepodległości państwa ukraińskiego, znany działacz Proświty M. Je. Słabczenko (31.III—10.IX 1918 r., 128 numerów). Takiego kierunku trzymały się również „Nowi szljachy” (Nowe drogi) (24.III—23.IV 1919 r., 23 numery). Obie w czasach radzieckich trafiły do najgłębszych zakamarków „specchranu”, podobnie jak „Boroćba” (Walka) — organ komitetu gubernialnego Ukraińskiej Partii Socjalistów-Rewolucjonistów (komunistów), która wychodziła od 1.V do 16.VIII 1919 r. (89 numerów) i drukowała wiersze wczesnego P. Tyczyny, utwory W. Czumaka, H. Kosynki, D. Zahuła, W. Kobylańskiego, M. Żuka. Podsumowując powyższe, bez przesady można stwierdzić, że w okres odrodzenia narodowego, który nastał po wojnie domowej (nazywano go ukrainizacją), Odessa weszła w pełnym uzbrojeniu i spokojnie. W pełnym uzbrojeniu, ponieważ miała kilka solidnych słowników, za pomocą których mogła przezwyciężyć skutki edukacji szkolnej (która była tylko rosyjska), oraz opierała się na masie ukraińskiej klasyki literackiej, której najlepsze wzorce sięgały szczytów światowego piśmiennictwa; spokojnie, ponieważ to, co najbardziej nienawidziło wszystkiego, co ukraińskie w Odessie i na wszelkie sposoby to niszczyło, uciekło z niej wraz z innymi odłamkami imperium, a to, co pozostało — przycichło i gdzieniegdzie nawet zaczęło zmieniać barwy. Dlatego potomkowie pierwszych budowniczych i pracowników naszego miasta, otrzymawszy możliwość powrotu, że tak powiem, do samych siebie, zabrali się przede wszystkim do „przystosowania” swojego języka, którego teraz już nikt nie zabraniał, do wymagań czasu i postępu. Pierwszym obiektem takiego „przystosowania” stał się odeski tramwaj. Ten rodzaj transportu miejskiego w swoim czasie wykorzystywano nie tylko do przewozu pasażerów. Niemało biegało po szynach także specjalnych platform, które dostarczały ładunki w różne końce miasta. Na przykład skrzynki z winem z zakładów na Proletarskim (obecnie Francuskim) bulwarze do stacji Odessa-Towarna; zboże ze spichlerzy do portu. Dzisiaj takie platformy bardzo rzadko, ale jednak czasami pojawiają się na torach tramwajowych. Odesici — dawni, rdzenni, choć teraz już „rosyjskojęzyczni”, nazywają je towarowymi. I to odróżnia ich od odesitów nie-rdzennych. A jeśli bez żartów, to Odessa w sprawie ukrainizacji wcale nie była w tyle. Właśnie tutaj w tym czasie ujrzała światło dzienne seria słowników terminologicznych, których potrzebowała gospodarka, kultura, nauka, szkolnictwo — wreszcie wszystko, co przetrwało w dobie komunizmu wojennego i teraz pracowało, uczyło się i pragnęło rosnąć oraz rozwijać się. Co więcej, Lenin obiecał, że w Kraju Rad „Nie będzie żadnego przywileju ani dla jednego narodu, ani dla jednego języka”2. Jakie dokładnie słowniki terminologiczne stworzono w Odessie? Słownik rosyjsko-ukraiński z dodatkami słownika kancelaryjnego; Krótki słownik rosyjsko-ukraiński. Fizyka; Słowniczek rosyjsko-ukraiński terminologii matematycznej i frazeologii. Algebra; Język ukraiński w księgowości i statystyce; Słownik ukraińsko-rosyjski języka gazetowego; Słownik terminologii bibliotecznej… Szczegółowiej o tych wydaniach opowie książka Wiktora Kubajczuka „Chronologia wydarzeń językowych na Ukrainie: Historia zewnętrzna języka ukraińskiego” — Kijów: „K.U.S.” 2004. A tutaj — kilka słów o Medycznym słowniku rosyjsko-ukraińskim, który wyszedł w 1928 roku (autor — doktor W. F. Kisielow) i do dziś nie stracił aktualności. Dlatego też trafił do serii fototypicznych wznowień, które zapoczątkował Instytut Badań Encyklopedycznych NAN Ukrainy. Wznowienie to ukazało się drukiem w Kijowie w 2008 roku. Może przydać się wielu osobom, które dbają o „kształtowanie systemu terminologicznego języka ukraińskiego, jego oczyszczanie z rusycyzmów, szablonów, niecharakterystycznych dla jego natury form i zwrotów”3. Szczyt swojej popularności w Odessie osiągnął w dobie ukrainizacji Derżdrama — muzyczno-dramatyczny teatr ukraiński. Mamy na to ciekawe świadectwo. W jednym z „najludniejszych” przedsiębiorstw Odessy — fabryce juty powstała rywalizacja, w której nagrodą były bilety do teatru ukraińskiego. „Oddałeś zmianę z najwyższą wydajnością — możesz kupić dwa bilety”. (Administracja fabryki otrzymywała je dzięki powiązaniom patronackim bezpośrednio z kasy teatru; popyt na nie w mieście znacznie przewyższał podaż). Na 1925 rok teatr uformował już stabilną trupę, która zapisała niemało jasnych stron w historii ukraińskiej sztuki. To H. Jura, N. Użwij, P. Niatko, Ju. Szumski i ulubienica odesitów Lidija Macijewska, która w przeciwieństwie do wielu swoich pobratymców-Żydów, pracowała jednak na kulturę tego narodu, wśród którego dorastała. W swoim repertuarze teatr miał nie tylko utwory klasyków, ale i współczesnych autorów, w szczególności Iwana Mykytenki i Mykoły Kulisza. Właśnie z dramatu Kulisza poszło w miasto powiedzenie, które wyśmiewało „jednoniedzielców” (zwolenników „jednej i niepodzielnej” Rosji) — „przyzwoiciej być zgwałconą, niż ukrainizowaną!”. Żyje ono do dziś, tylko śmiechu w nim mniej — słychać w nim jakby marzenie odeskich „rosyjskojęzycznych” („rusko-języcznych”, mówi Lina Kostenko) dam. Słynął teatr ze swoich głosów. Na jego „Zaporożca za Dunajem” szli chętniej niż do opery, bo tutaj do głosów dochodził jeszcze wysoki kunszt aktorski. Między wierszami. Czyż nie po wizycie w Odessie W. Majakowski napisał o Ukrainie: jej język jest majestatyczny i prosty, „Słyszysz, trąby zagrały, czas zapłaty nastał…”? Ta majestatyczność i prostota w przeciwieństwie do sztuczności i niezrozumiałości cerkiewnosłowiańszczyzny, zapewne skłoniły wielu prawosławnych odesitów do żądania, aby i z cerkiewnych ambon brzmiało słowo ukraińskie. Bo przecież, mówili, po to napełnili się apostołowie „Duchem świętym i zaczęli mówić innymi językami”4, aby zanieść Słowo Boże do wszystkich narodów Ziemi i aby każdy naród mógł zwracać się do Boga w swoim języku. W nurcie ruchu na rzecz autokefalii, który rozpoczął się na Ukrainie po obaleniu samowładztwa, już na koniec 1920 roku kilka wspólnot cerkiewnych Odessy zadeklarowało chęć odprawiania Nabożeństw w ojczystym języku ukraińskim, przekazano im kilka świątyń. Najważniejszą z nich był sobór Pokrowski, który stał się katedrą biskupa odeskiego UAOC Jurija Żewczenki (teraz w tym miejscu jest szkoła nr 119). Ale niedługi wiek był pisany autokefalicznej cerkwi w Odessie — tylko do połowy lat 20., kiedy walka antyreligijna w ZSRR osiągnęła apogeum i tysiące Domów Bożych legły w gruzach. Jednak najokrutniejszych represji doznała UAOC. W 1930 roku jej świątynie rozbito w drobny mak w całej republice, a biskupów, księży i parafian wyniszczono fizycznie. Nie było komu prosić Boga o łaskę dla Ukrainy… Między wierszami. Bułgaria była pod obcą władzą nie 350 lat, jak Ukraina, a całe 500, ale zachowała swój język i (co najważniejsze!) religię, więc teraz nikt nie wyrywa się, by budować na jej terenach nie jej świat… Proces ukrainizacji tymczasem trwał, w szczególności w dziedzinie edukacji. Ale zaczął się on, można powiedzieć, nie za władzy radzieckiej. Jeszcze za czasów hetmana Skoropadskiego (1918 r.), kiedy nowo utworzoną Akademię Nauk Ukrainy objął naukowiec o światowym imieniu W. W. Wernadski, rząd zrozumiał: Odessa to główny port państwa, znaczący ośrodek przemysłowy i rolniczy. Nie może się obejść bez kadr narodowych! Tak więc powstały instytuty: politechniczny, rolniczy, mączno-młynarski (obecnie Akademia Technologii Żywności). A pierwszym krokiem bolszewików, kiedy doszli do władzy, była likwidacja uniwersytetu w Odessie (Lenin nie lubił placówek edukacyjnych tego typu, uważał je za burżuazyjne). W ciągu 1921—1922 r. na bazie jego wydziałów powstały INO (instytut edukacji narodowej), instytuty medyczny i gospodarki narodowej. Nie mniej zdecydowanie (i to przynosi im zaszczyt) bolszewicy przenieśli wszystkie szkoły wiejskie na nauczanie w języku ukraińskim, przygotowując się w 1925 roku do uczynienia edukacji podstawowej obowiązkową. Dla dorosłych działały setki kółek likwidacji analfabetyzmu, również w języku ukraińskim. Zgodnie z uchwałą Rady Komisarzy Ludowych USRR (1926 r.), urzędnicy państwowi musieli całkowicie przejść na język ukraiński w pracy albo odejść ze stanowisk. Na początek 1927 r. 30 sekretarzy komitetów wykonawczych rejonów obwodu odeskiego ukończyło kursy języka ukraińskiego. W tym czasie w obwodzie ukrainizowano wszystkie szkoły rolnicze, a w samej Odessie — 2 technika rolnicze i szkołę handlowo-przemysłową. Do listy ukraińskich w mieście dodano 3 nowo wybudowane szkoły. Na 1932 rok w Odessie i obwodzie działały 534 szkoły z nauczaniem w językach narodowych, czyli 20% wszystkich szkół, co całkowicie odpowiadało składowi narodowościowemu regionu5. Najwięcej wśród nich było szkół niemieckich i żydowskich. Niemieckich, bo cały rejon Spartakowski (teraz jego terytorium to część rejonu owidiopolskiego) to wsie, gdzie mieszkali niemieccy koloniści, których zaprosiła tu jeszcze Katarzyna II; żydowskich, bo, jak pisał Izaak Babel, połowę populacji (w Odessie — G. O.) stanowili Żydzi. Co do połowy, to zostawmy to na sumieniu pisarza (sprawdzeniu nie podlega), a że w opisywanych latach w Odessie był jeszcze teatr żydowski, to pewne. Pracował, co prawda, niedługo — nie dłużej niż szkoły żydowskie, bo, znowuż, jak powiedział Babel, „Żydzi to naród, który kilka prostych rzeczy bardzo dobrze zapamiętał”. Owszem! Żydzi pierwsi poznali się na bolszewickich obietnicach o równości języków i zaczęli posyłać dzieci do szkół rosyjskich. Oni pierwsi zrozumieli, że wyższa edukacja w ZSRR była i będzie rosyjska, więc dzieciom lepiej przygotowywać się do niej właśnie w szkołach rosyjskich. A skąd dowiedzieli się o zmianie kursu? Chodziły pogłoski. W szczególności o konferencji KP(b)U 12—16 maja 1924 r., gdzie padały głosy, że może nie należy ukrainizować mniejszości narodowych i miejskiego proletariatu? Mówiono także o liście Stalina do Kaganowicza, ówczesnego szefa bolszewików Ukrainy (1926 r.), z którego wynikała myśl: ukrainizacja będzie trwać dopóty, dopóki partia nie wykryje jej aktywistów, aby już ostatecznie zlikwidować zagrożenie ukraińskiego burżuazyjnego nacjonalizmu na froncie językowym. Między wierszami. Nie wszyscy Żydzi Odessy byli aż tak mądrzy. Zdarzali się i tacy, którzy do sprawy ukrainizacji podeszli bardzo odpowiedzialnie. Świadectwem tego: najbardziej wykwalifikowane maszynistki „Czornomorskiej komuny” (gazeta w Odessie była jedna, a nie kilka, jak kiedyś, i — ukraińska od 1917 roku!) okazały się Żydówki; najlepszymi korektorami również byli Żydzi — dopóki tego stanowiska (po wielu latach więzienia) nie objął S. Karawanski (później musiał wyjechać do Ameryki, bo — „nie potrzeba nam takich mądrych”); reputację sprawnego tłumacza i redaktora literackiego miała Sofa Hitler (zmieniła nazwisko na Zlatkis), dopóki do Odessy z Kijowa nie przybył S. P. Kowhaniuk (o którym po redakcji krążył żart: „Stuk-puk, byle z rąk — pomoże Kowhaniuk”). A co z mądrymi Żydami Odessy? Oni jak w wodę patrzyli: inteligencję, która zbyt przejmowała się ideami ukrainizacji i literatury ukraińskiej, bolszewicy rozstrzelali albo po więzieniach i
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
rozproszyli po obozach; do cerkwi, która zapragnęła ukraińskiego Słowa, odniesiono się trzykrotnie bardziej zajadle niż do zwykłej prawosławnej; naród wymorzono głodem. Tutaj można jedynie dodać: rok 1933. Odnowiono uniwersytet. Dziś jest on narodowy, ale nikt nie potrafi powiedzieć, o jaką właśnie narodowość chodzi. Język wykładowy — rosyjski. Rok 1938. Rozkaz Rady Komisarzy Ludowych o obowiązkowej nauce języka rosyjskiego (od 3 klasy, później stało się od 2) we wszystkich nierosyjskich szkołach. Rok 1939. W Odessie zaczęła wychodzić jeszcze jedna gazeta (już rosyjska!) — “Bolszewistskoje znamia” (później “Znamia kommunizma”, dziś “Jug”). Były też inne działania, które pokazały, kto jest spadkobiercą carskiego imperium. Co prawda, bolszewickie imperium języka ukraińskiego jako takiego już nie negowało. Przeciwnie, nawet wspierało, ale tylko po to, by zniszczyć go “od wewnątrz”, czyli siłą wepchnąć w ramy rosyjszczyzny. Rozumiało: czyj język — tego i państwo. Lecz ukraińskiego ducha w Odessie to jeszcze nie zabiło. Lew Slawin, który, jak i inni odescy Żydzi, pracował na rzecz rosyjskiej kultury, ale w odróżnieniu od innych, szacunku do narodu, na ziemi którego wyrósł, nie stracił, pisał: “W Odessie przy całej narodowej pstrokaci leży wyraźny ukraiński odcisk. W chłopskim chłopcu, kapitanie żeglugi wielkiej, w uniwersyteckim profesorze nagle przebijał zachowany w całej czystości typ zaporoskiego kozaka z kozackiej siczowej wolnicy — cały ten stop śmiałości, humoru, siły, poezji”. Ukraińskiego ducha z Odessy wybiła wojna. Wielu nosicieli tego ducha — potomków pierwszych osadników i budowniczych miasta nie wróciło z frontów, wielu poległo w słynnej obronie, niemało rozproszyło się na drogach ewakuacji. Za to prawie każdego dnia przybywało nowych odesytów: przyjeżdżali zdemobilizowani zaraz po wojnie starsi (wiekiem i rangą — od majora do generała) oficerowie, którym na specjalny rozkaz Stalina pozwalano nie wracać do swojej małej ojczyzny, a osiedlać się, gdziekolwiek, na przestrzeniach wielkiej. (Oprócz Moskwy, jeśli nie chodziło o moskwianina.) Pod zabudowę przydzielano im ziemię, na budowę — państwową pożyczkę. Dlatego wkrótce wszystkie wolne skrawki na Wielkim Fontanie i Daczy Kowalewskiego, nawet po jarach i parowach, zarosły domami, ogrodami, sadami, zadźwięczały dziecięcymi głosami. — Otieczestwiennyj, otieczestwiennyj — gruchała znajoma pułkownikowa do swojego trzeciego chłopczyka… Z czasem punkt o ziemi i pożyczce z rozkazu wypadł — nowych swoich obywateli Odessa zobowiązana była osiedlać w mieszkaniach. Pojawiła się oznaka: w większości “stalinowskich” budynków większość mieszkańców — pułkownicy w stanie spoczynku. Zatem trzykrotnie rację miał Izaak Babel, kiedy swego czasu prorokował: “Na Rusi — gnilo i izwilisto… Żywut tam chołodno, dikosti mnogo. I dumajetsia mnie: potianutsia russkije liudi na jug, k moriu i sołncu”. Pociągnęli! Jeszcze jak! Chmurą ruszyli. Nie, Rosjan w Odessie nie stało się więcej niż Ukraińców, ale Rosjanie naciskali na ukraiński składnik odeskiego języka — tak naciskali, że wielu odeskich Ukraińców, choć jak przykro to przyznawać (za państwo serce boli!), przeszło na “rosyjskojęzyczność”. I tu zaczyna się polityka. W odeskich tramwajach dziś można usłyszeć niemało rozmów o tym, że i władza nie taka, i głosowali nie na tych. Ale gdyby jutro ktoś wysunął swoją kandydaturę na stanowisko prezydenta i przy tym obiecał, że język rosyjski stanie się jeśli nie państwowym, to choć drugim oficjalnym, on by znowu w wyborach zwyciężył. Niechby to nawet był sam diabeł z rogami! I nie dlatego, że Rosjan razem z rosyjskojęzycznymi w Odessie jest więcej niż Ukraińców. Nie, ich nie jest więcej. Ale z nimi blokują się Żydzi, — ci, którzy jeszcze nie wyjechali na swoją historyczną ojczyznę. Blokują się tak ciasno, że nawet kilku z nich wchodziło do grup, które domagały się odnowienia pomnika Katarzyny II i wykreślały wersy ze “Starej Odessy” o języku ukraińskim. (Autorka tego artykułu z kilkoma takimi subiektami jest znajoma i swego czasu miała ich za ludzi. Kajać się!) Po stronie Rosjan występują także komuniści — w jednej watahą z prawosławnymi Patriarchatu Moskiewskiego. (A co? Cudowny symbioz: ateiści z chrześcijanami. Ciekawie tylko, która ze stron tutaj mocniej grzeszy przeciwko własnym postulatom?) Dlatego mamy to, co mamy. Świętujemy “Dzień rosyjskiej literatury” w dniu urodzin Puszkina, przeprowadzamy kongres rosyjskojęzycznej prasy w Odessie — czy nie z tej radości, że pozbawili środków do życia ostatnią ukraińską gazetę w mieście — “Czornomorski nowyny”, która ma czytelników i w obwodzie? Czy jest sposób zaradzić nieszczęściu? Na pogląd autorki tych wierszy, jest. I to bardzo prosty: przestrzegać wszystkim i wszystkich artykułów Ustawy Zasadniczej, którą samiż przecież i dla samych siebie ustanowili. Szczególnie artykułu 10-go — o języku państwowym. Wszystkie państwowe placówki oświatowe, których pracownikom płacą z budżetu państwowego, powinny posługiwać się językiem państwowym w systemie bezpłatnej edukacji państwowej. Kto chce innego, niech płaci wykładowcom z własnej kieszeni, a nie z kieszeni podatników! Tak w Rosji, tak ma być i u nas. Jeden ze spodziewanych rezultatów: rozsądni Żydzi zaczną blokować się z Ukraińcami, i właśnie ta większość posadzi w fotelu mera nie tego, kto dba tylko o to, żeby na jego biurku nie było ukraińskich papierów, a tego, kto będzie dbał o miasto i korzyści jego mieszkańców. Dwujęzyczność? Dajcie spokój, panowie! Ta sztuka za droga nawet dla najbogatszych miast, wszak każdy zadrapany papierek trzeba będzie opłacać dwukrotnie: temu, kto komponuje, i temu, kto tłumaczy na inny język… Komu potrzebny taki gambarys? Tylko tym, kto bardzo kocha Odessę, jej ziemię i morze, ale — bez Ukraińców. _____________ 1 S. Iwanicki, F. Szumlański. Słownik rosyjsko-ukraiński. K.: Oberehy, 2005// Przedmowa L. Masenko, s. 7. 2 Lenin W.I. Pełny zbiór dzieł, t. 23. — S. 145. 3 Kisielow W.F. Medyczny słownik rosyjsko-ukraiński. Odtworzenie wydania z 1928 roku. K.: 2008, z adnotacji Instytutu Badań Encyklopedycznych NAN Ukrainy. 4 Biblia w przekładzie I. Ohijenki. Dzieje Apostolskie. S. 143, 2. 4. 5 Ukraiński czasopismo historyczne. 1991, nr 2. — S. 49—50.
Maschinelle Übersetzung
(wczorajsi dowódcy!) byli o wiele pewniejsi siebie, na wszystko wokół patrzyli tak, jakby należało to do nich osobiście, a miejscowa ludność powinna być za to jeszcze wdzięczna. A jakże! Oni przecież wyzwoliciele, a miejscowa ludność — „czym zajmowaliście się na okupowanej przez faszystów terytorii!?” Władza radziecka na Ukrainie zachęcała do takiej tonacji. W 1946 roku podporządkowała niemal wszystkie wyższe uczelnie USRR Ministerstwu Oświaty ZSRR i automatycznie przeszły one na ogólnoprzyswajalny (powiedzmy o tym tak, jak jest: okupacyjny) język wykładowy. Wydawałoby się, że to wystarczy, by dodać obrotów kołu zamachowemu rusyfikacji, bo rodzice nie są wrogami swoich dzieci, więc poprowadzili je do rosyjskich szkół: łatwiej, mówili, będzie im w uczelni czy średniej szkole specjalnej. Ale nie, były jeszcze aresztowania, a nawet rozstrzeliwania za „ukraiński burżuazyjny nacjonalizm”. To — jeśli chodzi o Ukraińców. A Żydów oskarżano o „bezrodny kosmopolityzm”, tylko do rozstrzeliwań nie doszło: inicjator (Stalin) na ich szczęście umarł. Ale to — temat nie nasz. Nasz — oto on: jeśli przed wojną co trzecia (czy co czwarta?) szkoła w Odessie była ukraińska (dokładniejszych danych w Zarządzie Oświaty zdobyć się nie udało), to na połowę ubiegłego wieku zwykłych ukraińskich szkół w naszym mieście nie zostało ani jednej — były tylko niemiecka, kilka angielskich, francuska czy, może, hiszpańska. A poza tym język ukraiński w rosyjskich szkołach stał się nieobowiązkowy. Jednak sedno, jak mówią w Odessie, nie tutaj. Sedno w tym, że zmieniła się w Odessie sytuacja językowa, a co za tym idzie, zmieniła się i polityczna. Spójrzmy na etapy tych zmian. 1. W języku odeskim: a) Jeśli przed wojną na ulicach naszego miasta można było jeszcze usłyszeć frazy skomponowane na gruncie jidysz (widzieliśmy was spacerować; spotkałem waszego tatę idąc do pracy), to po wojnie ich zabrakło — nosiciele jidysz, starzy Żydzi, pomarli; b) jeśli przed wojną przeważająca większość żydowskiej ludności Odessy szczerze uważała, że mówi po rosyjsku, choć w rzeczywistości mówiła po ukraińsku, co właściwie stało się podstawą języka odeskiego (zob. początek artykułu), to na połowę XX wieku zapanował w naszym mieście wyniesiony z organizacji partyjnych do szkół i uczelni język rosyjski — odeski pozostał tylko do żartów (na przykład znane hasło opisywanych czasów „Kuba — da! Janki — niet!” w redakcji „Komsomolskiej iskry” wymawiano Kuba-taki da! Janki-taki niet!); c) jeśli w języku odeskim przed wojną praktycznie nie było przekleństw (potwierdza to także W. Smirnow), to po wojnie tym (czysto rosyjskim i kierowniczym) żywiołem zalało nasze kulturalne i po ukraińsku uprzejme (bez przekleństw!) miasto. 2. W językach, z których składa się odeski: a) rosyjskiego elementu bardzo przybyło, bo już nawet w „chruszczowskich” budynkach Południowo-Zachodniego osiedla i „wieżowcach” Tairowskiego odsetek mieszkańców, którzy mieli bezpośrednich krewnych w Rosji, był bardzo znaczny. I z roku na rok rósł drogą naturalną (dzieci, wnuki, prawnuki) i mechaniczną (rozkaz Stalina o przyznaniu mieszkań emerytowanym wojskowym tam, gdzie im się spodoba, a „podobało się” z jakiegoś powodu najczęściej w Odessie i na południu Krymu, nie tracił mocy aż do nadejścia Niepodległości); b) ten rosyjski (z dowódczymi intonacjami!) element bardzo Natalia ANTONIUK Zdjęcie Uliany WOLIŃSKIEJ Na prezentacji byli dyrektor Instytutu Języka Ukraińskiego NAN Ukrainy Pawło Hrycenko, kierownik zespołu autorskiego Iryna Hnatiuk, redaktor odpowiedzialna Ołesia Handziuk. Autorytatywne słowo o słowniku powiedzieli znani językoznawcy Iwan Juszcuk i Ołeksandr Ponomariw. Redaktor wydania Olha Myroniuk opowiedziała, że praca nad opracowaniem słownika zaczęła się jeszcze na początku lat 90. XX wieku. „Już złożono drugi tom, który ujrzy światło dzienne do 1 lipca 2012 roku. W połowie kwietnia 2013 roku wyjdzie trzeci tom, a do końca 2013 — początku 2014 roku — czwarty”. Pawło Hrycenko wyróżnił tych, którzy odpowiedzialnie pracowali nad tym wydaniem, a także sumienność i uczciwość wydawnictwa „Znannia”: „Na Ukrainie, gdzie rozkwita biznes wydawniczy, dobrych ośrodków księgarskich praktycznie nie ma. Wydawnictwo — to nie tylko środki obrotowe, ale i umiejętność zorganizowania zespołu, który będzie pracował nad wielkim, fundamentalnym dziełem. Dzisiaj wiele słowników — to plagiat pod jakościową okładką. „Słownik rosyjsko-ukraiński” ma wielką historię, w nim prześwitują myśli Serhija Jefremowa i Ahatanhela Krymskiego”. Pan Hrycenko poprosił, by nie narzekać, kiedy w słowniku czegoś nie ma: „To absolutnie zwyczajny proces dla tych, którzy znają się na języku. To, co dzisiaj mamy w otoczeniu językowym, — to ciągły karnawał w Rio de Janeiro. Ale słownik — to nie karnawał, a owoc pracy tych anachoretów, którzy siedzą na górze Athos. I taka odległość od codziennego „karnawału” do wyselekcjonowanych ziaren językowych — to skomplikowany proces. Tutaj mogą być elementy subiektywizmu, niedopatrzenia. Ale nie zacierajmy rąk, kiedy złapiemy niedopatrzone słowo. Kolektywnie pielęgnujmy nasz język, wyciągajmy do siebie nawzajem pomocną dłoń”. Pawło Hrycenko opowiedział, że po zakończeniu tego projektu Instytut Języka Ukraińskiego NAN Ukrainy rozpocznie współpracę z Instytutem Języka Rosyjskiego w celu badania leksykonu języka rosyjskiego nie Ukrainy, a Rosji. „Jest tradycja, którą warto byłoby przejąć i nam, Ukraińcom. Wszystko, co pracuje na język i kulturę rosyjską, jest priorytetowe w Rosji. Gdybyśmy wspólnymi siłami zdołali zbudować taki model, to prawdopodobnie i słowniki łatwiej byłoby nam tworzyć” — zaznaczył dyrektor Instytutu Języka Ukraińskiego NAN Ukrainy. Ołeksandr Ponomariw przeprowadził paralelę między polityką językową Rosji i Ukrainy: „Nie podobają mi się w stosunku do naszego państwa ani Putin, ani Miedwiediew, ale oni rozmawiają wyborną rosyjszczyzną. U nas póki co nie było takich prezydentów”. Pan Ponomariw wyróżnił kilka pozytywnych momentów nowego wydania: „We wszystkich słownikach lat 20. były słowa „daczanyn”, „daczskyj”. Ale kraju „Dacja” nie ma. W nowym słowniku na pierwszym miejscu jest „danec”, „danśkyj”, a dopiero potem „daczskyj”. Dobrze, że nowy słownik rosyjskie „horożanin” tłumaczy jako „mistianyn”, rzadziej — „horożanyn”. Do rosyjskiego słowa „zawiet” głównym odpowiednikiem jest „zapowit” — w słowniku jest ono na pierwszym miejscu. Rosyjskie słowo „iwołha” tłumaczyło się tak: na pierwszym miejscu była „iwołha”, a potem regionalne „wywilha”. W tym słowniku na pierwszym miejscu jest „wywilha”. Długo nie wpuszczano do słowników słowa „wantażiwka”. Potem wreszcie wprowadzono, ale z błędnym akcentem „wantażiwka”, w tym tomie jest poprawnie — „wantażiwka”. Iwan Juszcuk zwrócił uwagę na praktyczną wartość „Słownika rosyjsko-ukraińskiego”: „Jest wydany na wysokiej jakości papierze i posłuży nie mniej niż sto lat”. Pierwszy tom słownika kosztuje 345 hrywien. Choć ma nakład tylko 500 egzemplarzy, wydawcy mówią, że w przyszłości „Słownik rosyjsko-ukraiński” będzie wznawiany. W kijowskiej księgarni „Je” odbyła się prezentacja pierwszego z 4 tomów „Słownika rosyjsko-ukraińskiego”, który ujrzał światło dzienne w wydawnictwie „Znannia”. Przygotowali go naukowcy Instytutu Języka Ukraińskiego NAN Ukrainy, wykorzystując wielomilionową kartotekę leksykalną tej wiodącej placówki naukowo-badawczej.
Maschinelle Übersetzung
Łarysa BRJUCHOWECKA
SMUTNE „REKORDY” W Ukrainie kinematografia ustanawia swoiste rekordy. Na przykład długości pracy nad filmem. W jakim jeszcze kraju reżyser deklaruje zamiary stworzenia filmu przez lata, a nawet dziesięciolecia? Nigdzie, a u nas właśnie tak się dzieje. Nie, zdarzają się wyjątki i udaje się dotrzeć do mety: ludowy artysta Ukrainy Mykoła Maszczenko nad dwuczęściowym filmem „Bohdan Zinowij Chmielnicki” pracował osiem lat. Lada moment finiszuje długo wyczekiwany „TenKtóryPrzeszedłPrzezOgień” ludowego artysty Ukrainy Mychajła Illjenki — tutaj, co prawda, powodów do dumy jest mniej, gdyż praca trwała zaledwie cztery lata. Ale w tym czasie — to jedyny ukraiński film kinowy, a spragniona ukraińskiego publiczność czeka z niecierpliwością, kiedy go wreszcie zobaczy. Autorzy obiecują premierę w grudniu. A ilu reżyserów do mety jeszcze nie dotarło! I nawet trudno przewidzieć, czy dotrą. Laureat Nagrody Państwowej im. O. Dowżenki Ołeś Sanin z filmem pod roboczym tytułem „Kobziarze”, uruchomionym jeszcze w 2005 roku, przez sześć lat nie nakręcił ani jednego kadru z powodu braku finansowania, chociaż była i prezentacja projektu z udziałem mediów, i obietnice Taruty dotyczące inwestycji właśnie w ten film… Młody reżyser Wałentyn Wasjanowycz z dowcipną absurdystyczną komedią „Czy gracie w szachy?” również już z cztery lata nie może dotrzeć do mety, chociaż jest już całkiem, całkiem blisko… Ludowy artysta Ukrainy Wołodymyr Saweljew, jeśli wziąć pod uwagę pisanie scenariusza, pracuje nad epopeją o Petrze Kałnyszewskim lat osiem i kiedy ją ukończy — nie wie, bo finansowanie państwowe (było zobowiązanie wypuszczenia filmu historycznego na 20-lecie Niepodległości) już z trzy lata jak ustało. A między innymi wydano na niego już 3 miliony 300 tysięcy środków państwowych. Reżyser dziwi się, dlaczego zamiast finansować rozpoczęte projekty, w 2010 roku zwrócono z powrotem do państwowej kasy 1,2 mln hrywien, chociaż jest to naruszenie Ustawy „O budżecie Ukrainy”. I obecnie, zamiast kończyć dawno rozpoczęte filmy, przeprowadza się konkursy na nowe scenariusze. I listę niedokończonych projektów, niestety, można kontynuować. Lecz największy rekord ustanowił ludowy artysta Ukrainy Wiktor Hres, który już ponad 20 lat pragnie uszczęśliwić widza filmem „Taras Bulba i jego synowie”. Przy czym w to jego pragnienie media wtajemniczyły i nasze społeczeństwo: jeszcze w 2004 roku poinformowano, że scenariusz o tym samym tytule autorstwa Hresia zwyciężył w konkursie scenariuszy o Tarasie Bulbie. Konkurs przeprowadzało Ministerstwo Kultury Ukrainy i zgodnie z jego warunkami zwycięzcy mieli zapewnić realizację. A który mamy dzisiaj rok? Więc przez siedem lat, które od tego czasu minęły, Wołodymyr Bortko wypuścił na nasz ekran swojego „Tarasa Bulbę”, gdzie Bohdan Stupka w roli głównego bohatera obiecał, że „przyjdzie rosyjski car…”, a Ukraina milcząc przełknęła interpretację zaporoskich kozaków jako bohaterów rosyjskiej historii, zaproponowaną przez rosyjskiego kinematografistę. Błysnął promień nadziei, kiedy „pałeczkę” przejęła Francja, wydając w tym samym 2009 roku drukiem scenariusz Wiktora Hresia w tłumaczeniu na język francuski (przez długi czas, chociaż nie bardzo aktywnie, prowadzone są rozmowy o wspólnej ukraińsko-francuskiej produkcji obrazu), ale to wydarzenie w Ukrainie pozostało prawie niezauważone. Mało kto wierzy, że ten zamysł ukraińskiego reżysera kiedykolwiek się urzeczywistni (chociaż Hiszpan Oliveira kręcił filmy w wieku 90 lat). Jednak 23 lata noszenia się z kinematograficznym zamysłem i przypominanie o nim opinii publicznej czyż nie jest wydarzeniem, które można śmiało wpisać do Księgi Rekordów Guinnessa? Wątpliwe, by ktokolwiek to przebił.
DIAGNOZY Jakże udało się osiągnąć takie rekordy? Rozkwitł ten ruch (a dokładniej, na odwrót, zastój) nierealizacji w ostatnich 20 latach, kiedy władza (wszyscy prezydenci i rządy) wyłączyła kinematografię narodową z kręgu swoich priorytetów i zainteresowań. Ale nierealizacja, utrata przez kinematografistów ustawowego prawa do zawodu — to jeden z symptomów choroby, którą mamy zamiar zdiagnozować i ustalić przyczyny niemocy kinematografii. Jest ich wiele, ale główna — lekceważenie praw. Pierwsze i oczywiste dla każdego obywatela Ukrainy — masa filmów na nielegalnych targowiskach. Jeśli zechcą Państwo w Nowym Jorku znaleźć filmy na DVD, to nie jest to proste — trzeba szukać wyspecjalizowanego sklepu. Tam ludzie oglądają filmy głównie w kinach. Na świecie sprzedaje się licencjonowany towar, w tym filmy na nośnikach, w sklepach. Czy w wielu krajach zobaczą Państwo stragany z mnóstwem filmów na nośnikach? Do tego pirackich, no i, oczywiście, zagranicznych. Bezprawie? Oczywiście. Ale taki stan nikogo nie niepokoi, wszyscy dawno do tego przywykli. Drugie. Niedofinansowanie branży filmowej i nieefektywne wykorzystanie środków państwowych. Nawet jeśli środki w Budżecie Państwowym na ukraińskie kino są wyasygnowane, to nie oznacza, że trafią zgodnie z przeznaczeniem. Tak zdarzało się nie raz w ciągu ostatniego dwudziestolecia. Ale pod koniec ubiegłego roku stało się coś dotąd niespotykanego… Tak, tak, chodzi o fakt finansowania przez Ukrainę rosyjskiego filmu. To bez wątpienia skandal, który zyskał szeroki rozgłos, w tym w prasie („Boli dusza za Kałnysza…” Rozmowę z Wołodymyrem Saweljewem prowadził Stanisław Bondarenko, „Literaturna Ukraina”, 26 maja 2011; Ołeksandr Muratow. Tobie — dam, a tobie — nie dam. „Ukraina Mołoda”, 8 czerwca 2011). Środowisko filmowe kontynuuje (póki co bezskutecznie) poszukiwania odpowiedzi, jak mogło do tego dojść, w szczególności kwestia ta była omawiana także na Plenum Narodowego Związku Kinematografistów Ukrainy 28 października tego roku. Ale wszystko po kolei: 23 grudnia 2010 roku zawarto Umowę między Państwową Służbą Kinematografii Ukrainy a spółką z o.o. „Kompaniia SOTA Cinema Group” o tym, że udział Państwowej Agencji Kinematografii Ukrainy w produkcji rosyjskiego filmu „W sobotę” określono w kwocie 13,4 mln (faktycznie wydzielono — 12,4 mln). Kierownik wspomnianej spółki wystąpił jako współproducent tego filmu. 3 czerwca Izba Obrachunkowa Ukrainy na wniosek kinematografistów poinformowała w piśmie o wynikach kontroli celowości wykorzystania wspomnianych środków budżetowych: „Decyzja w sprawie przyjęcia zobowiązań w kwocie 13,4 mln została podjęta przy braku opinii eksperckiej niezależnego rzeczoznawcy o wartości niedokończonej produkcji filmu oraz opinii audytorskiej dotyczącej prawidłowości formowania kosztów produkcji filmu „W sobotę”, której obecność przewiduje zarządzenie Ministerstwa Kultury i Turystyki z dnia 19.09.2008 roku. Według wniosku Kolegium Izby Obrachunkowej, Ukraina posiada potężną szkołę aktorstwa, jednak zawarte przez Państwową Służbę Kinematografii umowy na tak zwaną „wspólną produkcję” faktycznie są finansowaniem produkcji filmowej innych państw. Wydzielenie środków „Kompanii SOTA Cinema Group” w kwocie 13 mln hrywien na film fabularny „W sobotę” przy braku decyzji Ministerstwa Kultury i Turystyki Ukrainy o wspólnej produkcji filmu nie odpowiada wymogom Europejskiej konwencji o wspólnej produkcji kinematograficznej, jest sprzeczne z zasadami filmu narodowego, określonymi przez Ustawę Ukrainy „O kinematografii” i jest nieefektywnym wykorzystaniem środków budżetowych”.
Zatem film nie należy do koprodukcji, gdyż udziału Ukrainy, poza wymienioną sumą, nie było żadnego. Ukraińscy reżyserzy chcą wiedzieć, dlaczego Ukraina zaczęła finansowo wspierać rosyjskie kino, i tak już dość potężne. Ale to nikogo nie zaniepokoiło. Widocznie wszyscy już przywykli do nieefektywnego wykorzystywania środków — ani władza, ani organy ścigania nie zareagowały na to naruszenie dyscypliny budżetowej. Odpowiedzialności za ten antypaństwowy czyn nikt nie ponosi. Po trzecie: nagrody. Państwową Nagrodę im. O. Dowżenki za 2010 rok Komitet tej nagrody większością głosów przyznał Rolanowi Serhijence (reżyser), Eduardowi Tymlinowi (operator filmowy), Wołodymyrowi Hubie (kompozytor) za film dokumentalny „Wyznanie miłości”, stworzony w 1966 roku. Nagroda miała już precedens nagradzania dawnego filmu, gdyż brak produkcji filmowej i nowych filmów zmusza do zwracania się ku historii kina i nagradzania za minione zasługi (na przykład, tą nagrodą zostali uhonorowani twórcy filmu „Za dwoma zającami”). Jednak w 2010 roku pracownicy Administracji Prezydenta Ukrainy uznali, że są bardziej kompetentni w sztuce filmowej niż członkowie Komitetu Dowżenki — i dekret Prezydenta o przyznaniu nagrody tak się nie pojawił. Złamano dwie ustawy: o budżecie Ukrainy, w którym przewidziano sumę na tę nagrodę, oraz o nagrodach. Zamiast zwołać Komitet i powiadomić o tak nadzwyczajnym wydarzeniu, przewodniczący Komitetu Państwowej Nagrody im. O. Dowżenki Serhij Trymbacz puścił to płazem, wprawdzie wyrażając na łamach prasy zdziwienie w związku z bezprecedensowym przypadkiem. Po czwarte: prawa autorskie. Mariana Bykowa — córka genialnego aktora i reżysera Leonida Bykowa — wygrała proces z firmą, która bez jej zgody jako spadkobierczyni praw autorskich do filmu „W bój idą tylko starcy” w 2009 roku poddała ten film koloryzacji. Nie domagała się odszkodowania za straty moralne, dążyła do zakazania pokazu takiej wersji jako znieważenia arcydzieła. Ale firma złożyła apelację do Sądu Apelacyjnego, który uchylił decyzję sądu niższej instancji, motywując swoją decyzję tym, że córka nie ma praw do własności intelektualnej ojca. Pytanie: a kto ma? Firma, która chciała przyłączyć się do sławy uwielbianego przez naród filmu? Co odpowie nasza Temida? Przecież Ukraina podpisała międzynarodowe konwencje o ochronie własności intelektualnej i praw autorskich. Ale nasi prawnicy działają według własnego uznania, skłaniając (po raz kolejny!) do myśli o skorumpowaniu sędziów. A prawa własności intelektualnej nadal są lekceważone. Po piąte: uczty podczas niedofinansowania branży filmowej. Państwo nie finansuje branży filmowej, ale hojnie finansuje międzynarodowe festiwale filmowe (Kijowski, Odeski) — one u nas mnożą się i zamieniają w świeckie rozrywki znudzonej bezczynnością zamożnej warstwy, która przychodzi popatrzeć, jak będą nagradzać przyjezdne gwiazdy. Im, gwiazdom, bez wątpienia takie honory i uwaga wcale nie są zbędne. Czyli państwo znów pracuje na ambicje obcokrajowców, a organizatorzy tych MFF nie zastanawiają się, że urządzają święto nie dla naszych filmowców, a dla zagranicznych na naszym terytorium i za nasze środki. Po szóste: producent jako fantom. Ostatnie 20 lat rozmowy toczą się wokół producentów. Nawet stowarzyszenie producentów powstało. Niestety, na rozmowach wszystko się kończy, bo producenta, który rzeczywiście troszczyłby się o ukraińskie filmy, na razie nie znamy. Mamy, wprawdzie, zdolnego Ołeha Kochana, ale i ten woli produkować zagraniczne sławy — K. Zanussiego, O. Ioselianiego itd., uważając filmowców swojego kraju za pariasów i nie wspierając ich, a dołączając do blasku sławy obcokrajowców. A to niebezpieczna tendencja, która zakończyła się skandalem z filmem „W sobotę”. Kiedyś młody utalentowany Leonid Osyka powiedział: „Ja nie patrzę na cudze sławy — sławy trzeba wychowywać samemu”, — i tę twórczą postawę wcielał w życie. Gdzież dzisiaj są nasi ambitni młodzi ludzie? Po siódme — imitacja działalności. Marnuje się czas na puste gadanie na konferencjach prasowych, briefingach itd. Według zasady: nie mając konkretnych spraw, którymi można się pochwalić, pochwalmy się skandalami. Właśnie taki skandal wybuchł przez nieodpowiedzialne podejście do formowania Komisji Eksperckiej, która tej jesieni oceniała projekty złożone przez ukraińskich filmowców na konkurs ogłoszony przez Państwową Agencję Filmową Ukrainy. Poszczególni członkowie komisji przyznali zwycięstwa samym sobie — i to sekretariat Narodowego Związku Kinematografów Ukrainy uznał za niemoralne. A niektórzy uznali, że dają pieniądze z własnej kieszeni, i zachowywali się wobec pretendentów szorstko i niekulturalnie. Przewodniczący tej Komisji Eksperckiej Roman Bałajan po skandalu zrezygnował z dalszego pełnienia swoich obowiązków. Wprawdzie środki na projekty, które w tak nieprzejrzysty sposób odniosły zwycięstwo, jeszcze nie wpłynęły. A zostaje mniej niż miesiąc do końca roku — więc czy zdążą reżyserzy choć częściowo wydać przydzielone środki? Wygląda na to, że kinematografia znów zostanie pokrzywdzona. A dziennikarze na konferencjach prasowych nadal będą zapisywać słowne wykręty o perspektywach ukraińskiego kina, nie zastanawiając się nad tym, że to gadanie nie jest nic warte, bo nie jest poparte konstruktywnymi działaniami. Trzeba przypominać elementarną prawdę: urzędnicy w kinie muszą być profesjonalistami, a nie przypadkowymi ludźmi. Wprawdzie mieć nadzieję, że te słowa znajdą adresata, jest trudno.
LECZENIE Diagnozy na wymienionych się nie kończą, ale czas się zatrzymać i pomyśleć o leczeniu. Czego potrzeba dla kina? Przede wszystkim talentów. A my je mamy. Powiedzmy, nasi operatorzy filmowi są poszukiwani za granicą. Aktorzy — również, dużo i z powodzeniem w polskich i rosyjskich filmach gra Bohdan Stupka. Ołeksij Horbunow, który aktywnie zaczynał na Ukrainie, dzisiaj nie mniej skutecznie gra w Rosji. W ogóle ukraińskich aktorów, którzy udowodnili swój talent zarówno na scenie, jak i na ekranie, jest wielu: Anatolij Chostikojew, Bohdan Beniuk, Ołeksij Bohdanowycz, Natalja Sumśka, Iryna Doroszenko, Łeś Zadniprowśkyj, Wołodymyr Kolada. Nie mniej jest aktorów teatru dramatu rosyjskiego, wszak z jego murów wyszły takie sławy kina jak Ada Rohowcewa, Wałerija Zakłunna, Heorhij Drozd, wreszcie Olha Sumśka. Dzięki serialom telewizyjnym docierają do widza aktorzy teatru lewobrzeżnego Kostiantyn Horjanśkyj, Witalij Łynećkyj. A gwiazdy z teatru Mołodyj — Jarosław Hawryluk, Tamara Jacenko, Wałerij Lehin, Ołeksij Wertyńśkyj? A lwowski zańkiwczanin Fedir Stryhun? A ługański aktor Mychajło Hołubowycz? A role filmowe Tarasa Denysenka, Serhija Romaniuka, Ałły Serhijko, Ołeha Dracza? Utalentowanych aktorów jest znacznie więcej, niż tutaj wymieniono. Oczywiście, przy braku środków nie ma co nawet zaczynać rozmowy o kinie. Ale mamy bardzo dochodowy biznes w wielu sferach — reklamowy. Więc gdyby wolą naszej władzy choć jeden procent zysków z reklamy przeznaczono na ukraińskie kino, odrodziłoby się ono. A póki co… Zaczynasz myśleć o anonimowych właścicielach wspomnianego czarnego rynku w podziemnych przejściach Kijowa, którzy nie chcą, abyśmy mieli własne kino. Zresztą najbardziej wpływowe media, jeśli mówić o filmach emitowanych w telewizji, oferują tylko cudze twarze. Więc zakaz ukraińskiego kina to fakt. Tak, był pewien okres, kiedy badano ukraińską historię w dokumentalnym gatunku telewizyjnym, ale trwał on do 2008 roku. Potem kryzys, a w ślad za nim zmiana władzy — i telewizyjny krajobraz radykalnie się zmienił. Jeśli oglądać naszą telewizję, to niemożliwe jest zrozumienie, w jakim kraju żyjemy. Choć jesteśmy państwem — jest prezydent i rząd, swoje kluby piłkarskie… Ale z jakiegoś powodu władza w żaden sposób nie chce identyfikować się za pomocą kultury. Z jakiegoś powodu narzuca swoim obywatelom dawno obrzydłe cudze. I żadne dźwignie, nawet zalegalizowane, które mają na celu wspieranie finansowania naszego kina, nie działają.
Maschinelle Übersetzung
Marija KUCZERENKO
Jak się obudzić, kiedy się nie śpi? To pytanie w ostatnim czasie coraz częściej i rozpaczliwiej, niczym krzyk o ratunek, brzmi we współczesnej literaturze pięknej, przynajmniej w jej antyutopijnym wariancie, balansującym na granicy politycznego fantasy. Owszem, kiedy rzeczywistość jest nie do udźwignięcia, kiedy duszę twoją wepchnięto w nią, niczym w szatańską zabawkę-matrioszkę, tobą kieruje tylko jedno pragnienie — za wszelką cenę p r z e b i ć s i ę z tej rzeczywistości. Jednak… Miastem Słońca Campanelli dawno nie rządzi arcykapłan Słońce — to już widmowe poapokaliptyczne miasto, które zasiedlają ocaleni cudem jego nieliczni mieszkańcy. Utopia dawno i bezpowrotnie przerodziła się w swoje głuche przeciwieństwo — antyutopię, jak wiara w twórczą energię ludzkości — w tragiczne uświadomienie jej ślepej niszczycielskiej siły. Tymczasem ten przełom w inny świat nie jest ucieczką, ponieważ ma na celu w fantastyczny sposób odwrócić nieodwracalne, naprawić nienaprawialne (chyba coś podobnego dzieje się z nami w sterowanych przez nas samych snach…). Całkiem zrozumiałe: im dalej, tym z większym niepokojem powieść-antyutopia zasiedla terytorium przyszłości, aby znaleźć w nim ratunkowe odpowiedzi na liczne pytania, zaprojektowane z dnia dzisiejszego. Nowa powieść młodego, mimo już szeregu wydanych książek, pisarza Tarasa Antypowycza “Chronos” — to jeden z takich przykładów powieści-antyutopii, jej projekcja — rok 2040. Czyli tylko trzy dekady dzielą nas od tego społeczeństwa przyszłości. Przez ten czas świat wcale, niestety, nie zmienił się w sensie moralnym. Zbyt już jest rozpoznawalny, dzisiejszy — ta sama korupcja, te same grabieżcze schematy. Świat gnijący, niczym olbrzymi hipopotam w ładowni “Titanica” z nieśmiertelnego filmu Felliniego “A statek płynie”, który swoim smrodem zmusza do zatykania nosów wyfiokowaną arystokrację z klasy “lux”. Jednak, aby ostatecznie nie zgubić się w czasie i przestrzeni, zwróćmy się do tego punktu wyjścia, który “przewrócił świat”, tak artystycznie wiarygodnie stworzony przez Tarasa Antypowycza w jego nowej powieści — do wynalazku profesora Kojfmana dotyczącego usuwania bio- Bohdan ZALIZNIAK
We lwowskiej księgarni “Je” odbyło się spotkanie czytelników ze Stepanem Procjukiem, autorem powieści o Wołodymyrze Wynnyczence “Maski opadają powoli” (K.: Wyd. centrum “Akademia”, 2011). Pisarz przedstawił publiczności jeszcze dwie swoje książki — “Cienie pojawiają się o świcie” i “Niszczenie lalki”. Po przeczytaniu fragmentów odbył się dialog autora i czytelników. Na moje pytanie: “Która z kobiet — żona Rozalija czy literatura w wykonaniu W. Wynnyczenki — winna jest temu, co stało się z Ukrainą, która rodziła się w latach 1917—1919, ale tak i nie narodziła się?” — Procjuk odpowiedział tak: “Ja nie myślę, że Wynnyczenko w czymś jest winny. Jego kochali, ubóstwiali, nienawidzili. Można, co prawda, mówić o specyficznej charyzmie Wynnyczenki. “To ten, na sumieniu którego sotologicznego (czytaj — personalnego) czasu człowieka. Wynalazek, oczywiście, genialny, i początkowo niby miał humanitarny cel — zwrócić śmiertelnie chorym ich biologiczny czas, tylko że społecznie krótkowzroczny profesor nie zauważył głównego — społeczeństwo moralnie nie jest gotowe na jego zbyt śmiałe, bogoburcze odkrycie. Idea skradzionego czasu, położona przez Tarasa Antypowycza w podstawę jego futurystycznej powieści, jawi się niezwykle interesującą. Jak wyjaśnia pisarz, ten zamysł narodził się z tak zwanych codziennych rozmyślań o nierozważnym obchodzeniu się z czasem, o tym, “że ludzie kradną czas jeden drugiemu, a władza kradnie czas u całego kraju”. “Moich czytelników nie zbije z tropu to, że historia “Chronosa”
startuje w 2040 roku, — oni doskonale rozumieją, że podszewką powieści służy mi współczesny świat”, — mówi Taras Antypowycz i śpieszy zauważyć, że unikał analogii z konkretnymi osobami czy sytuacjami, starając się wyjść na szerokie filozoficzno-społeczne uogólnienia. Jednak teraz tylko czytelnik może decydować, na ile wirtualny świat „Chronosa” jest podobny do świata, w którym on żyje. A wspólnych cech z ukraińską rzeczywistością, trzeba powiedzieć, przekazanych bardzo subtelnie, ostrożnie, nie gwałcąc wyobraźni czytelnika, jest niemało. Przed nami — umowne kosmopolityczne społeczeństwo z jego zwykłym mieszczańskim trybem, gdzie wszystko jest wyprzedane i przeżarte przez korniki konsumpcjonizmu; gdzie państwo jest wrogie jednostce. Taki sobie Kraj U, w którym dawno wszyscy zapomnieli drogę do Świątyni. T u t polują jeden na drugiego, t u t strasznie wyjść na ulicę przed niebezpieczeństwem utraty swojego biologicznego czasu, t u t nikt sam sobie nie należy. Temporalne grabieżstwo stało się normą: czas (czytaj — życie) kradną nie tylko zza rogu za pomocą chronomatów — czas kradną na szczeblu państwowym poprzez wymuszone dawstwo. Podobna przemoc jest zalegalizowana i wzniesiona do rangi prawa silnych tego świata. Społeczeństwo gwałtownie podzieliło się na myśliwych i ich potencjalne ofiary, nabierając co dalej, to bardziej kontrastowych form — taki sobie teatr cieni, na czele z Głównym Magistrem — przybyszem z kryminalnego środowiska, „zbyt złym klaunem, żeby śmiać się z jego sztuczek”. On, jak i jego polityczna świta, taka sama wiecznie młoda kosztem Państwowej rezerwy czasu, dawno tracąc w swojej nieprzyzwoitej nienasytości poczucie rzeczywistości, żyje według jednej niezmiennej zasady — „po mnie choćby potop”. Szczególnie kontrastowo na tle tej absolutnej destrukcji widzi się los „małego człowieka” jako potencjalnej ofiary, jako wiecznego dawcy, wrażliwej i bezbronnej przed wszędzie rozstawionymi na nią „kołowrotkami życia” (według trafnego określenia jednego z kolorowych bohaterów poprzedniej powieści Tarasa Antypowycza „Ciało i los”). Obecnie — na przykładzie początkowo zwykłego ojca Teodora, który karci się za napady mizantropii, — stajemy się świadkami, jak rozpacz zagnanej w kozi róg duszy transformuje się w potężny wyrzut energii. Krótkie nowele powieści, w których w izolacji jedna od drugiej rozwijają się historie poszczególnych mieszkańców tego wirtualnego kraju, wcale nie rozpraszają uwagi, nie obniżają napięcia opowieści — one, w końcu, łatwo, niezauważalnie, niczym puzzle, układają się w ogólny obraz wymyślnej antyutopii. Chociaż, bywa, na jakąś chwilę wyda się, jakby pisarz zapomniał o tym czy tamtym bohaterze, i ty z napięciem czekasz na jego powrót. Nie rozchładza i ten fakt, że z góry rozumiesz: ta Kartagina musi zostać zburzona. Przecież początek końca wyraźnie zarysowuje się już od pierwszych stron — z egzaltowanej tyrady profesora Koifmana o chronoforezie, kiedy ten, nie sięgnąwszy strasznej otchłani swojego odkrycia, oświadcza: „Człowiek stanie się pełnoprawnym władcą swojego czasu. I nie tylko swojego…”. Jak przyznawał Jonathan Swift, mógł pobłażliwie odnieść się do każdego zestawu ludzkich wad, ale kiedy dodawała się do nich zarozumiałość, pycha, — tracił cierpliwość. Zarozumiałość ludzkości, która znalazła swój wyraz w manipulacjach z czasem, w sięganiu po świętości, stała się wyzwaniem potępionych dla Stwórcy. Zwierzęcy strach człowieka przed jego krótkotrwałością, jego żądza uchwycenia jak największego kawałka z tortu życia są całkowicie zrozumiałe, ale to nie jest w stanie przedłużyć życia. Świat jest ukryty przed człowiekiem za gęstą zasłoną i daremną sprawą jest szarpanie za ten sznurek przez każdego ciekawskiego, tym bardziej, kiedy on, jak mówił Zaratustra, nie jest „zwycięzcą samego siebie i nie jest panem swoich cnót”. „Umieraj w porę!” — głosił mędrzec. Wolność od śmierci — zbyt ciężkie pytanie dla ludzkości i najwyraźniej nie do pokonania. Temat stosunku materialnego i duchowego, ich dialektyki wędruje u autora „Chronosa” z powieści do powieści, w szczególności pouczająca w tym sensie jest jego poprzednia książka „Ciało i los”, nominowana do nagrody BBC. Ciało — dom człowieka, podkreśla Taras Antypowycz, ale jednocześnie i jego więzienie. Klaustrofobia duszy nabrała chronicznej formy w tym konsumpcyjno-technokratycznym świecie, w jego wszechświatowym oszustwie. Naturę takiego symptomu choć specyficznie, jednak dokładnie wyjaśnił filozof-bezdomny ze wspomnianej wyżej powieści: „Człowiek, w którym coś prawdziwego jest, — on zawsze idzie na dno. — Powierzchnia go nie wytrzymuje. On dla świata jest ciężki. A ten, który jest pusty, on na wierzch wypływa, jak spławik. Dlatego że w nim samo gówno i powietrze”. Trzy dekady — taka odległość między współczesnym społeczeństwem a społeczeństwem niesłychanych technologii z „Chronosa”, i, jak widzimy, stosunek „duchowe/materialne” doznał jeszcze większego przechyłu. Takie społeczeństwo zgodnie z prawem wewnętrznego rezonansu powinno było runąć, niczym wilderowski most nad przepaścią… ależ nie, mimo wszystkich praw logiki „Statek płynie”… Pisarz pozostaje wierny sobie, dając, jak i w poprzednich utworach, nadzieję na szansę. Szczerej wiary tylko jednego człowieka — ojca Teodora — wystarczyło, aby uratować ślepców, którzy „zabłądzili w swoim cielesnym czasie, odchyliwszy się od czasu Bożego”. Nawet po swojej fizycznej śmierci ojciec Teodor przychodzi do każdego „wyzerowanego” czy „przedwcześnie postarzałego”, aby zwrócić im ich prawowity czas, bo na wszystko jest swój czas… Oto tutaj, właściwie, z pojawieniem się świętego ojca i zaczyna się bajka ludzkości, ustępuje jej surowa rzeczywistość, chociaż i w surrealistycznym obramowaniu, ponieważ taka jest natura ludzkości, takie jest jego zboczone przekonanie, długie na kilka tysiącleci: ktoś jednak musi rozgrzebać jego grzechy, wyczyścić jego stajnie augiaszowe, przynosząc swoje życie w ofierze. Oczywiście, tutaj prawa gatunku są w pełni dotrzymane, i czytelnik przyjmuje takie rozwiązanie — przecież podobne echa już były w historii ludzkości. Ja nie chcę umniejszać wartości „Chronosa” w żaden sposób — przecież zasługuje on na szczerą pochwałę choćby i tym, że wywołał we mnie tyle stłumionych codziennym próżnym życiem myśli i emocji, — tylko jedno natrętne pytanie tak i pozostaje poza powieścią: i jakie ono jest, to społeczeństwo, które przyjęło tę ofiarę i w tak łatwy dla siebie sposób wzięło szansę (możliwe, że i ostatnią) z rąk Pańskich? Zajrzeć by tam jeszcze raz… za jakieś… trzydzieści lat. świadomości pisarskiego „Ja”, któremu ciężko „nosić worki emocji”, którego „dręczą etyczne problemy”, i dążenie do zrozumienia tajemnic kobiecego świata, i pragnienie „zadeklarowania w świecie ukraińskości”, kiedy już nie udało się zbudować Ukrainy, przecież „nikt nikogo wcześniej nie uczył, jak tworzy się państwowość”, a jeszcze — przyznanie samego Wynnyczenki o tym, jak nieprosto było mu budować stosunki z ludźmi — nawet z tymi, którzy „wyznają jakąś jedną doktrynę” (chodzi o Michnowskiego, Doncowa, Petlurę czy i Hruszewskiego). „Wołodymyr Wynnyczenko odszedł, — kończy opowieść o Mistrzu Stepan Prociuk. — Tak umierają sprawiedliwi, którzy odkupili swoje grzechy, dobrowolne i niedobrowolne, jeszcze podczas ziemskiego życia”. Jest nad czym zastanowić się nam, czytelnikom. Za to jesteśmy wdzięczni i Wołodymyrowi Wynnyczence, i Stepanowi Prociukowi.
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
tysięcy istnień Ukraińców” — zaczął wykładać mi swoje mentalne programy pewien człowiek. Ja zaś pisałem o Wynnyczence-pisarzu i Wynnyczence-człowieku, a nie polityku. Powieść to moja subiektywna wersja jego świata wewnętrznego”. Prociuk, zdaje się, przekonał obecnych o tym, że Wynnyczenko przeszedł drogę od ekscentrycznego neurotyka do wybitnego myśliciela, który być może do dziś nie został jeszcze należycie oceniony („Wynnyczenko był misjonarzem. Tworzył ukraińskiego człowieka, uwolnionego od sentymentalnej jałowości i kompleksów. Był narodowym budowniczym. Temu celowi podporządkowane było wszystko”). Jeśli chodzi o maski, to one były: „Maski neurotyka i Mefista, politycznego lidera i odnoszącego sukcesy pisarza, artysty i publicysty, miłośnika kobiet i eksperymentatora na duszach…”. Jednak „zza nich przeziera spokojne, nawet stoickie oblicze misjonarza…”. Tak, jest ono stoickie, ale nie w drugiej połowie życia, w Mougins (Francja), gdzie pisarzowi przyszło dożywać swoich dni. Najboleśniejszą dla niego była świadomość: „nie jestem »swój« — ani wśród banderowców, ani wśród petlurowców, ani wśród stalinistów, ani wśród prawosławnych czy katolików”. „Mówią, że mają niejednakowe poglądy na rozwój państwa — rozmyśla S. Prociuk razem z W. Wynnyczenką. — Czyż to ma znaczenie? Przecież oni są wielkimi Ukraińcami. W imię tryzuba można porozumieć się w każdej kwestii i za pomocą wszelkich sposobów, jeśli służą one Matce-Ukrainie”. Powieść S. Prociuka „Maski opadają powoli” to dyskurs filozoficzny: jest tu i miotanie się świado-
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
li towarzystwo “Przyjaciele Muzeum Mychajła Hruszewskiego”. Stworzyliśmy Statut. Przez te lata udało nam się zrobić niemało: organizowaliśmy wernisaże, zbieraliśmy eksponaty, wydaliśmy prace naukowe i tym podobne. Mamy unikalną ekspozycję. Naszym najcenniejszym eksponatem jest sama budowla. Przez pięć lat nauczyliśmy się słyszeć głos unikalnej pamięci tego Domu. I właśnie ten głos podpowiada nam koncepcje, projekty wystawiennicze. Ten głos nauczyliśmy się słyszeć dzięki potomkom rodziny Hruszewskich, naszym przyjaciołom-działaczom, tym, którzy tę sprawę rozpoczynali. A najcenniejszym skarbem współczesnego muzeum pamięci Hruszewskiego jest zespół, bo to jego przyszłość…” Szczerze i ciepło goście witali pracowników muzeum z okazji jubileuszu. Wśród nich scenarzysta, dziennikarz Andrij Topaczewski, krewny Mychajła Hruszewskiego w linii matczynej. O tym dowiedział się w procesie tworzenia muzeum, poznał innych potomków i jest wdzięczny losowi za ten prezent; Ołeksandra Hołowczanśka i Władysława Kanewśka, potomkinie w linii jednego z braci Mychajła Hruszewskiego; Heorhij Pustowijt, znany rzeźbiarz, który mieszkał w mieszkaniu Mychajła Hruszewskiego, jemu przypadło wiele rzeczy tej rodziny. Z jego zbiorów zaczęła tworzyć się kolekcja przedmiotów pamiątkowych codziennego użytku. Tym razem podarował muzeum nowe unikalne rzeczy. Jubilatów powitali Mykoła Płachotniuk, dyrektor Muzeum Szistdesiatnyków, które posiada wiele eksponatów, ale do tej pory nie ma pomieszczenia i wielokrotnie przeprowadzało swoje wydarzenia w tym Domu; Raisa Siennikowa, zastępca dyrektora Narodowego Muzeum Literatury Ukrainy, Ołeksandr Mawrin, zastępca dyrektora Instytutu Ukraińskiej Archeografii i Źródłoznawstwa, oraz inni goście. Zespół naszego tygodnika również przyłącza się do najlepszych życzeń dla muzeum Hruszewskiego, nowych osiągnięć twórczych dla jego pracowników. nami. Podczas pracy nad nią przychodziłam tutaj, przy obrazach ludowych artystek sprawdzałam, czy o niczym nie zapomniałam. Choć obrazy są w domu w albumach, ale tutaj, przed tymi płótnami, jest szczególny nastrój. Iwan Andrusiak ma swoje wrażenia i ciekawe momenty związane z Kateryną Biłokur, z jej kwiatami. Postanowił wyjechać z Kijowa, “który z każdym rokiem staje się coraz ciemniejszy i bardziej mglisty” tam, gdzie te kwiaty rosną naprawdę: do Berezań, bliżej Bohdaniwki. “A kiedy mieszkaliśmy w Kijowie, lubiłem przychodzić tutaj w takie dni jak dzisiaj, w przededniu zimowych opadów śniegu. Tutaj wisiał obraz, na którym w centrum była butelka koniaku, przy czym namalowana bardzo szczegółowo. Z poetą Jurkiem Bedrykiem przyglądaliśmy się tej butelce i rozmyślaliśmy nad zagadką: po co ona tutaj, przecież to tak uderzający kontrast z kwiatami. Etykieta namalowana tak pięknie jak kwiat. Zgadliśmy: butelka zatkana korkiem z kolby kukurydzy, w niej olej! I wszystko od razu wskoczyło na swoje miejsca”. Iwan Andrusiak przeczytał wspaniały wiersz “Kateryna Biłokur. Autoportret”. Kiedy przyglądał się artystce w kufajce, nasunęło mu się skojarzenie z orzechem, jednym z najsilniejszych dziecięcych wrażeń. Ten obraz żył w nim kilka lat, a potem od razu przelał się w wiersz. Poeta wyznał: “Kiedy Zirka Menzatiuk czytała list Kateryny Biłokur, jakbym usłyszał kobiety z Bohdaniwki, które zbierają się i śpiewają takimi zdumiewającymi głosami. One są już stare. Czy będzie komu je zastąpić? A obrazy Kateryny Biłokur są wieczne”. Stronę przygotowała Nadija KYRIAN Zdjęcie autora
Maschinelle Übersetzung
W Ukrainie jest obecnie ponad 5000 różnorodnych muzeów (w latach niepodległości ich liczba podwoiła się). Wśród nich są państwowe, komunalne, resortowe i prywatne. Według danych Ministerstwa Kultury i Turystyki, państwowych i komunalnych jest 470, posiadają one około 12 milionów eksponatów, z których wystawiana jest zaledwie dziesiąta część. Muzea mają wiele problemów: a to pomieszczenia wymagają remontu, a to latami nie mogą się ich doprosić (eksponaty trzyma się w pomieszczeniach gospodarczych lub w prywatnych mieszkaniach itp.). Częstsze stały się ataki raiderskie, podmienianie eksponatów, kradzieże, a odpowiedniego organu, który zajmowałby się tymi kwestiami, chronił muzea, zajmował się poszukiwaniem i zwrotem dóbr kultury z zagranicy, nie ma. Dla porównania, w krajach europejskich muzea znajdują się pod opieką państwa. Ale mimo wszystkich trudności, przeważająca większość muzealników pracuje twórczo, kreatywnie, z błyskiem w oczach. Oprócz pracy naukowej, wycieczek, organizują różnorodne wydarzenia, konkursy artystyczne itp. Są oni prośwityjczykami z natury i należycie wypełniają tę misję. Będziemy starać się w miarę możliwości opowiadać o obecnym życiu muzeów. Switłana Pańkowa z imieniem Mychajła Hruszewskiego, pierwszego prezydenta Ukrainy, wybitnego historyka, w Kijowie związanych jest wiele miejsc, wśród nich — dom przy ulicy Pańkiwskiej 9, gdzie swego czasu mieszkał nie tylko on, ale i jego córka Kateryna — historyk, etnograf, socjolog; brat Ołeksandr — literaturoznawca i historyk; siostrzeniec i uczeń naukowca — historyk Serhij Szamraj. Właśnie minęło 5 lat, odkąd otwarto tam Państwowe Muzeum Pamięci Mychajła Hruszewskiego. Historia jego powstania nie jest prosta. We wrześniu 1991 roku Muzeum Historii Kijowa zorganizowało wystawę „Mychajło Hruszewski. Powrót”. Wkrótce Rada Miasta Kijowa poparła wniosek tego muzeum i 3 lutego 1992 roku podjęła decyzję o utworzeniu muzeum pamięci w Domu Hruszewskich. Niewielka grupa naukowców-entuzjastów na czele ze Switłaną Pańkową przez 15 lat poszukiwała potomków rodu Hruszewskich, badała zasoby archiwalne, zbierała pamiątki, chroniła przed wandalami zaniedbany dom z zabitymi oknami. Wreszcie w latach 2003—2004 rozpoczęła się jego renowacja. Konserwatorzy pracowali sumiennie, dzięki odnalezionym materiałom fotograficznym zachowali i odnowili pierwotny wygląd budynku, maksymalnie wiernie odtworzyli gabinet Mychajła Hruszewskiego, a także pokoje, w których mieszkały żona i córka uczonego. Na drugim piętrze w czterech salach obecnie rozłożona jest ekspozycja historyczna, która opowiada o życiu i działalności wybitnego historyka, jego rodzinie i uczniach. W piątej sali ekspozycyjnej znajduje się biblioteka literatury hruszewskoznawczej i ukrainiki, gdzie można zapoznać się z pracami historyków i literaturoznawców, obejrzeć filmy dokumentalne o Wielkim Ukraińcu. Rodzina Hruszewskich „powróciła” do swojego domostwa, a ich Dom zaczął odradzać status ośrodka narodowo-kulturalnego, którym był za życia gospodarzy, 9 listopada 2006 roku, kiedy muzeum wreszcie otwarto dla zwiedzających. Obecnie kolekcja muzeum liczy około 7 tysięcy przedmiotów: meble, przedmioty codziennego użytku, dokumenty, rękopisy, listy, najpełniejszy w Ukrainie zbiór dzieł Mychajła Hruszewskiego i wydań pod jego redakcją itp. 5-letni jubileusz świętowano w ciepłej rodzinnej atmosferze. Dyrektor muzeum Switłana Pańkowa podziękowała wszystkim, którzy pomagali w odrodzeniu Domu, przedstawiła autorów świątecznej ekspozycji. „Kiedy spotkaliśmy się rok po otwarciu muzeum — opowiedziała pani Switłana — zapoczątkowaliśmy... W Narodowym Muzeum Ukraińskiej Sztuki Ludowej Dekoracyjnej jest pokój Kateryny Biłokur. Pracownicy muzeum zainicjowali kilka projektów poświęconych twórczości oryginalnej artystki. Hałyna Bezkorowajna, zastępca dyrektora, poinformowała, że od 2005 roku prowadzą studencki konkurs miejski na najlepszy plakat według twórczości Kateryny Wasyliwny. Od tego czasu rozpoczęli Ogólnoukraiński konkurs na najlepszy list o życiowej i twórczej drodze artystki, przeprowadzają go raz na dwa lata. Według warunków — jest to list-esej, opowieść. Nie spisany ze źródeł, skompilowany, w liście musi być żywe wrażenie każdego uczestnika. „Kiedy zaczynaliśmy konkurs, był strach: wszak gatunek epistolarny jest obecnie niepopularny. Ale ku zdziwieniu i na nasze szczęście otrzymaliśmy bardzo dużo listów z całej Ukrainy: Centralna, Północna i Południowa, Zachód i Wschód zlały się w jedno. Kateryna Biłokur połączyła naszych korespondentów. Znają ją, jej sztuką się interesują. Listy otrzymaliśmy od przedstawicieli różnych kategorii wiekowych: od ucznia do emeryta. Pierwszymi laureatami konkursu były dzieci ze szkół Charkowszczyzny, Kijowszczyzny i Ługańszczyzny. W zeszłym roku, kiedy świętowaliśmy 110. rocznicę urodzin artystki, zebraliśmy wszystkich zwycięzców konkursu i jeździliśmy z nimi do Jahotyna, Bohdaniwki — opowiedziała pani Hałyna. — A w 2007 roku zrodziła się myśl, że Katerynę Biłokur trzeba propagować już jako pisarkę. Wspaniały spadek epistolarny Kateryny Wasyliwny, który odkrył nam Mykoła Kaharłycki, niestety jest mało znany. Od 2007 roku prowadzimy Czytania Biłokurowskie. Nasze programy skierowane są głównie do młodej publiczności. Pierwszymi uczestnikami tych czytań byli studenci Kijowskiego Obwodowego Kolegium Sztuki”. Oprócz czytania listów, na tych wydarzeniach demonstrowano filmy dokumentalne o Biłokur. A w tym roku młodszy pracownik naukowy muzeum Julia Czerwinska zaproponowała nowy format — opowieści współczesnych ukraińskich pisarzy o roli twórczości Kateryny Biłokur w ich...
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
życia. Do udziału w projekcie zaproszono Zirkę Menzatiuk, Iwana Andrusiaka, Bohdana Żołdaka, Natalię i Walerija Łapikurów. Te czytania zaplanowano jako prolog do obchodów dnia urodzin artystki. W pierwszą sobotę swoimi wrażeniami podzielili się Iwan Andrusiak, laureat literackiej nagrody „Błahowist”, oraz Zirka Menzatiuk, autorka licznych książek dla dzieci, laureatka literackiej nagrody imienia Natali Zabiły. Zirka Menzatiuk przypomniała, że w twórczości Kateryny Biłokur połączyły się jasne talenty malarki i pisarki; w naszej kulturze istnieją takie połączenia. Przede wszystkim jest to Taras Szewczenko. Wasyl Łopata jest bardziej znany jako malarz, ale jest także członkiem NSPU. Kateryna Biłokur nie pisała utworów literackich, nie realizowała się jako pisarka w powszechnie przyjętym rozumieniu. Lecz te listy, w których była szczera, najbardziej się odsłaniała (szczególnie do Stepana Taranuszenka, z którym łączyła ją zarówno jedność duchowa, jak i pewne kobiece nadzieje), — zdumiewające listy, w których przebija jej talent pisarski. „Kiedy czytam Wasyla Łopatę, od razu widzę, że pisał to malarz — powiedziała Zirka Zacharywna. — Nie ma tam rozwoju akcji, to przeważnie szereg obrazów. Taki sam sposób patrzenia widzimy także u Kateryny Biłokur. Słowo zastępuje jej farby. Jest jak oprawione w ramę: w liście, który przeczytam, na pierwszym planie drzewko, dalej — droga, dalej — kałuża, potem pojawiają się dziadek i babka. Zwyczajny, bardzo prosty epizod. Dziadek i babka wracają z chrzcin i trochę się między sobą kłócą. Wydaje się, o czym tu opowiadać? Ale to prawdziwa dramatyczna scenka, subtelny szkic psychologiczny. Kateryna Wasyliwna posiadała rzadki talent dostrzegania cudu, piękna w zwyczajnych rzeczach. Tak pi-
Zirka Menzatiuk, Iwan Andrusiak i Halyna Bezkorowajna [...] powiedział Jewhen Hucało. Opisuje rzekomo coś codziennego, zwyczajnego, a czytasz i rozkoszujesz się. Taki sam talent ma angielska pisarka Jane Austen, w której utworach zwyczajne, codzienne życie nas zachwyca. Ten list nie jest dziełem artystycznym, wyraża się w nim po prostu uczucie pięknej duszy. Wyłania się z niego Atlantyda tej ukraińskiej wsi, którktórej, niestety, już nie widzimy, zachowała się ona tylko w takich listach”. Zirka Menzatiuk opowiedziała, jak z rodziną przychodziła do tego muzeum, oglądała, dziwiła się i to zapadło jej w pamięć, choć minęło wiele lat. A pewnego wczesnowiosennego dnia tak zatęskniła za kwiatami, że napisała książeczkę opowiastek w formie rozmów z kwiat-
Maschinelle Übersetzung
Oleksandr Bulyha, dyrektor Rówieńskiego Obwodowego Muzeum Krajoznawczego. Imię Fedora Shteyngela jest dobrze znane na Wołyniu, w Horodku niedaleko Równego. To właśnie Horodek stał się jego drugą ojczyzną. Ojciec Rudolf Shteyngel pochodził z baronów Kraju Nadbałtyckiego (Bałtyk). Matka Maria była prawosławną Ukrainką, miała wielki wpływ na kształtowanie światopoglądu syna. Fedir urodził się 26 listopada (9 grudnia) 1870 roku w Sankt Petersburgu. Jako ośmiolatek wraz z rodzicami, którzy nabyli tu majątek, przeprowadził się do Horodka. Dorastał i wychowywał się w ukraińskim środowisku. Studiując na uniwersytetach w Kijowie, a później w Warszawie, poznał wiele interesujących osobistości. Wśród nich był Mykoła Biliasziwski, który później pomógł zorganizować Muzeum Horodeckie. W 1892 roku zmarł ojciec Fedora. Być może świadomość, że jest teraz pełnoprawnym gospodarzem, „pchnęła” jeszcze całkiem młodego człowieka do wniesienia czegoś nowego w życie rodzinnego majątku, do którego wchodziło ponad 700 dziesięcin ziemi. Ideę stworzenia kolekcji muzealnej Fedir Shteyngel pielęgnował przez wiele lat. W XIX wieku proces narodzin i kształtowania się muzeów Ukrainy odbywał się w kontekście rozwoju muzealnictwa w Imperium Rosyjskim. W latach 80.—90. XIX wieku pojawiają się placówki typu muzealnego, tak zwane starożytnice, organizowane przy bractwach cerkiewnych i towarzystwach cerkiewno-archeologicznych. Stały się one zwiastunami klasycznego muzeum, w szczególności horodeckiego zbioru starożytności. Fedir Rudolfowycz wspominał: „Zwróciłem się o radę do mojego przyjaciela (M. F. Biliasziwskiego). Od niego dowiedziałem się o istnieniu za granicą nieograniczonej liczby tak zwanych muzeów lokalnych i zapoznałem się z ich programami i celami. Wtedy przyszło mi na myśl, by powoli zacząć zbierać, przestrzegając programu muzeów lokalnych, wszystko, co dotyczyłoby wszechstronnego badania Wołynia”. Pod koniec XIX wieku carska Rosja mało dbała o tworzenie muzeów gubernialnych, które pomagałyby odtworzyć realistyczną historię ziem peryferyjnych. Sytuacja z funkcjonowaniem prowincjonalnych placówek muzealnych i obecnie mało się zmieniła. Jednak to właśnie oddalone od centrum regiony zachowywały i do dziś zachowują ogromną liczbę różnorodnych zabytków. Oleksandr Wołoszczuk, m. Równe. Protoprezbiter Serhij Kulczynski 55 lat swojego życia oddał posłudze duszpasterskiej w Cerkwi Prawosławnej, mądrze i troskliwie siał w ludzkich duszach ziarna Słowa Bożego, był wiernym synem narodu ukraińskiego, ojcem siedmiorga dzieci. Urodził się ojciec Serhij 24 listopada 1911 roku we wsi Kołki w powiecie łuckim na Wołyniu w wielodzietnej rodzinie księdza Jewhena Kulczynskiego i matuszki Marii z rodziny ZaszKewyczów. Podczas I wojny światowej rodzinę Kulczynskich ewakuowano do Starobielska w guberni charkowskiej, gdzie mieszkała w latach 1914—1917. Po powrocie z ewakuacji do wsi Kołki Serhij Kulczynski uczył się w szkole ludowej we wsi Osnycia, a od 1928 do 1933 roku — w Rówieńskim Ukraińskim Prywatnym Gimnazjum. W latach 1933—1935 Serhij Kulczynski studiował na prawosławnym Oddziale Teologicznym Uniwersytetu J. Piłsudskiego w Warszawie, którego wykładowcami byli metropo-
Badacze uważają, że Muzeum Horodockie guberni wołyńskiej, otwarte 25 listopada 1896 roku, stało się pierwszym na Ukrainie (a nie tylko w guberni wołyńskiej) prywatnym muzeum krajoznawczym o charakterze świeckim. Jego ekspozycja przybliżała historię wołyńskiego kraju i była obliczona na masowego zwiedzającego. Fedir Szteingel przeznaczał duże sumy na rozwój nauki przy ośrodku muzealnym, dbał o jego przyszły los. Dzięki wielostronnej działalności Mykoły Bilasziwskiego muzeum to stało się prawdziwą instytucją naukową. Mykoła Fedotowycz opracowywał ekspozycję, pomagał w uzupełnianiu zbiorów, układał instrukcje i programy dla miejscowych krajoznawców. W okresie formowania kolekcji starożytności osobiście odwiedził wiele miejscowości Wołynia i Polesia, zbierając oryginalne materiały, które stanowiły podstawę zamierzonej przez Szteingela placówki. Muzeum Horodockie posiadało następujące działy: przyrodniczy, który obejmował kolekcje z zakresu geologii, mineralogii, paleontologii, flory i fauny guberni wołyńskiej; geograficzny — zbiór map, planów, widoków miejscowości, zbiory materiałów historyczno-statystycznych, których celem było gromadzenie i opracowywanie danych historyczno-geograficznych dotyczących każdej miejscowości Wołynia, dawne akty, kroniki, obserwacje etnograficzne, notatki o miejscach przebywania zabytków starożytności, artykuły prasowe, negatywy, fotografie. Dział antropologiczny zawierał materiały o fizycznych cechach rozwoju ludności Wołynia; archeologiczny — kolekcje przedmiotów archeologii prehistorycznej i historycznej, przedmioty ludowego bytowania, próbki materiałów budowlanych różnych epok, sfragistyki, numizmatyki guberni wołyńskiej; etnograficzny — poświęcony kulturze materialnej i duchowej życia ludowego, co obejmowało szczególnie interesujące wzory miejscowej odzieży, obuwia, ozdób kobiecych, inwentarza domowego, wyroby rzemiosła ludowego, instrumentarium muzyczne itp. W muzeum utworzono bibliotekę, która miała prezentować kolekcje rękopiśmiennych i drukowanych ksiąg, gromadzić literaturę naukową do studiowania poszczególnych zagadnień wołynioznawstwa. Strukturalnie biblioteka dzieliła się na trzy działy: rękopisy, starodruki oraz książki późniejszego okresu. W bibliotece przechowywano zbiory książek historycznych i krajoznawczych, czasopism, gazet, starodruków, rękopisów i wspomnień, które wielostronnie naświetlały życie Wołynia; listy osób, które pracowały na Wołyniu i dla Wołynia; zbiory folklorystyczne, ankiety, ogłoszenia, afisze, listy, które rozsyłały m.in. Rosyjska Akademia Nauk, Rosyjskie Towarzystwo Geograficzne, później Towarzystwo Badaczy Wołynia. Książki do biblioteki muzealnej darowali znani naukowcy, nauczyciele, mieszczanie, duchowieństwo, urzędnicy. Wołyński ośrodek muzealny był znany i szanowany. Do pracy w muzeum stopniowo dołączali badacze, którzy prowadzili tak zwane „wycieczki”, czyli współczesne ekspedycje po Wołyniu (1899—1900). W ekspedycjach pracowały sekcje archeologii, historii, etnografii, botaniki i zoologii. Sekcję archeologiczną reprezentowali F. Szteingel, I. Abramow, J. Kornyłowycz, M. Reks, historyczną — A. Matwiejew, J. Jarocki, A. Mychajłowa, W. Neikirch, etnograficzną — W. Moszkow, I. Bohosłowśkyj, J. Żałkowśkyj, S. Anikin, L. Feldman, botaniczną — D. Wrangel, M. Hołopołosow, J. Moszkowa, zoologiczną — A. Mordwiłka, N. Moszkow i inni. Kustoszem Muzeum Horodockiego został Jewhen Kornyłowycz. Dzięki zachowanej spuściźnie epistolarnej w Instytucie Rękopisu Narodowej Biblioteki Ukrainy imienia W. Wernadskiego wiadomo, że Mykoła Bilasziwśkyj nadal opiekował się muzeum, udzielał różnych konsultacji. Muzeum Horodockie działało do początku I wojny światowej. Wraz ze zbliżaniem się do Wołynia linii frontu wszystkie eksponaty zostały ewakuowane przez Szteingela na Północny Kaukaz do jego krewnych, ich dalsze losy są nieznane. Idee Szteingela rozprzestrzeniały się, a ci, którzy stali wraz z nim u źródeł pierwszego wołyńskiego muzeum obwodowego, w szczególności Bilasziwśkyj, tworzyli nowe placówki muzealne. Fedir Szteingel brał udział w życiu społeczno-politycznym społeczeństwa. Był członkiem KC partii konstytucyjno-demokratycznej, Towarzystwa Ukraińskich Postępowców, brał udział w pracach I Dumy Państwowej (1906 r.). Znana jest jego działalność na stanowisku przewodniczącego Komitetu Frontu Południowo-Zachodniego Wszechrosyjskiego Związku Miast (1915—1917), przewodniczącego Komitetu Wykonawczego zjednoczonych organizacji miasta Kijowa (1917), jako posła Państwa Ukraińskiego w Berlinie (1918) itd. Jednak żadna sprawa Szteingela nie uczyniła jego nazwiska tak znanym, jak organizacja pierwszego muzeum na terenach Rówieńszczyzny. Cechy ludzkie Fedira Rudolfowycza przyciągały do niego najlepsze osobowości. Zdolności organizacyjne, pomnożone przez wsparcie finansowe, uczyniły jego dzieło — Muzeum Horodockie — znanym całemu krajowi. Dmytro Doroszenko wspominał: „Jako człowiek był dżentelmenem w najlepszym i idealnym znaczeniu tego słowa. Mieć z nim do czynienia było dla każdego największą przyjemnością, na tyle był to miły i sympatyczny człowiek. W kręgach ukraińskich cieszył się wysokim szacunkiem i autorytetem”. Fedir Szteingel mieszkał w Horodku do 1940 roku. Podczas przesiedlenia wołyńskich Niemców na historyczną ojczyznę wyjechał z rodziną do Saksonii, gdzie zmarł w mieście Radeburg, koło Drezna, 11 lutego 1946 roku. Dla pracowników muzealnych Ukrainy nazwisko Szteingela zawsze będzie przykładem służby ideałom wysokiej moralności, duchowej czystości i oddania historyczno-kulturowemu dziedzictwu rodzinnego kraju.Uznając za kanonicznie i prawnie uzasadnione postanowienia Wszechukraińskiego Soboru Prawosławnego, który odbył się 25—26 czerwca 1992 roku w Kijowie, mitrat protojerej Kulczynśkyj aktywnie wspierał przejście parafii do ogłoszonego przez Sobór Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Kijowskiego oraz używanie w nabożeństwach ojczystego języka ukraińskiego, jak to czyniono od czasów apostolskich. W 1992 roku pierwszy Patriarcha Kijowski i całej Ukrainy Mścisław (Skrypnyk) nadał ojcu Serhijowi tytuł protoprezbitera. Za gorliwą służbę Kościołowi Chrystusowemu ojciec Serhij został odznaczony wieloma nagrodami kościelnymi. Ojciec Serhij spoczął w Panu 7 maja 2000 roku w 89. roku życia. Duchowieństwo, krewni, bliscy i parafianie z głębokim smutkiem odprowadzali zmarłego na miejscowy cmentarz, gdzie wcześniej wieczny spoczynek znalazła matuszka Zinaida, wierna towarzyszka cierniowej ziemskiej drogi ojca Serhija.Minęło 115 lat od czasu otwarcia pierwszego wiejskiego muzeum na Ukrainie, którego organizatorem był Fedir Szteingel. Mając niemiecko-ukraińskie pochodzenie, uświadomił sobie, że jest cząstką ukraińskości, stał się postacią, którą szanują, pamiętają, kochają.
Maschinelle Übersetzung
Julia Bondiuczna
W Sarnach, osobliwym zakątku obwodu rówieńskiego, rodzinnym mieście pisarza Borysa Szwede, autora powieści „Polesiuki”, uroczyście obchodzono 105. rocznicę jego urodzin. Goście święta odwiedzili Sarneńskie Muzeum Historyczno-Etnograficzne, na terenie którego znajduje się jedyny w obwodzie kompleks architektoniczno-etnograficzny, oraz obejrzeli pokój poświęcony życiu i twórczej drodze prozaika, który od czasu do czasu uzupełnia się nowymi rarytasowymi eksponatami. Uczestniczyli w konferencji naukowo-praktycznej, która odbyła się w Sarneńskim Kolegium Pedagogicznym RDGU. O życiu i działalności Borysa Szwede, o powieści o poleskiej wsi z lat 20.–30. XX wieku „Polesiuki”, w której barwnie opisano obyczaje, obrzędy, tradycje, a która ukazała się drukiem w 1938 roku we Lwowie (następnie, w 1965 roku, wydawnictwo „Kamieniar” we Lwowie wydało ją jako oddzielną książkę, a w 2002 roku ponownie wydało ją Rówieńskie Zrzeszenie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki), o historii wznowień i znaczeniu dziedzictwa literackiego pisarza mówili: zasłużona pracownica kultury Ukrainy, kierowniczka Sarneńskiego Muzeum Historyczno-Etnograficznego, członkini Narodowego Związku Krajoznawców Ukrainy Raisa Tyszkewycz, dyrektor Instytutu Sztuki, profesor, zasłużony pracownik kultury Stepan Szewczuk, sekretarz Rówieńskiej Obwodowej Organizacji Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy Julija Bondiuczna, działacz Proświty Mychajło Borejko, studentka Sarneńskiego Kolegium Pedagogicznego Hanna Mucha. Wspomnieniami o rodzinie Szwedów podzieliła się bratanica pisarza Olha Potaj, która obecnie mieszka w Kijowie. Zasłużony artysta Ukrainy Ołeksij Zaworotnij przeczytał fragment swojej sztuki, napisanej na motywach powieści „Polesiuki”. Uczestnicy konferencji z zachwytem oglądali fragment przedstawienia według tej powieści, gdzie dziadek opowiada wnuczce o stworzeniu świata i legendę o bocianie, z zdumieniem obserwowali grę amatorów Sarneńskiego Rejonowego Domu Kultury Wasyla Kateryniczа i Iwanki Kowlewej. Ozdobą święta był występ amatorskiego zespołu kolegium „Sokołonki”. W 100. rocznicę urodzin Borysa Szwede dzięki staraniom działaczy-krzewicieli Proświty Mychajła Borejki i Ewgenii Hładunowej w Sarnach odsłonięto tablicę pamiątkową, a jego imieniem nazwano ulicę.
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
...ł Prawosławnego Kościoła w Polsce Dionizy, profesorowie O. Łotocki, I. Ohijenko, W. Bidkow, D. Doroszenko i inni. 19 grudnia 1935 roku Serhij Kulczynski został wyświęcony na kapłana Prawosławnego Kościoła w Polsce przez arcybiskupa pińskiego i poleskiego Aleksandra (Inozemcewa). Duszpasterską posługę ojciec Serhij rozpoczął 7 stycznia 1936 roku we wsi Buczyn, obecnie w rejonie lubeszowskim obwodu wołyńskiego, i kontynuował ją w mieście Kamień Koszyrski (1942–1943), we wsi Wielemcze w rejonie ratnowskim obwodu wołyńskiego (1943–1947), we wsi Dermań w rejonie mizockim (1947–1955). Jednak moralny i finansowy nacisk sowieckich organów partyjnych na duchowieństwo prawosławne zachodnich obwodów Ukrainy oraz moralne prześladowanie po uwięzieniu braci-ojców Włodzimierza i Jurija Kulczynskich, „jako wrogów ludu”, zmusiły ojca Serhija z rodziną do opuszczenia rodzinnej Wołynia i przez 20 lat służenia na parafiach Rosji. Po powrocie na Ukrainę w lipcu 1978 roku ojca Serhija mianowano proboszczem parafii Przemienienia Pańskiego we wsi Oleksandrija w rejonie rówieńskim obwodu rówieńskiego. Z szczególnym uniesieniem ojciec Serhij przyjął ruch wspólnot wiernych Rówieńszczyzny na rzecz odrodzenia Miejscowego Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego w 1990 roku oraz proklamowania niepodległości Ukrainy jako państwa w 1991 roku, kiedy to mianowano go proboszczem jednej z pierwszych parafii UAKP we wsi Kustyn w rejonie rówieńskim. W tym okresie ojciec Serhij z powodzeniem łączył pracę duchowną z działalnością społeczno-oświatową, był jednym z pierwszych wykładowców niedzielnej szkoły oraz Uniwersytetu Ludowego „Proświta” w Równem.
Maschinelle Übersetzung
Zasługą Bohdana Tymkiwa jest to, że prześledził on związek osiągnięć twórczych mistrzów minionych stuleci Ukrainy i diaspory z działalnością współczesnych artystów i ikonografów. Zaznaczono, że twórczość artystów XXI wieku organicznie wpisuje się w koncepcję odrodzenia, rozwoju i pomnażania ukraińskich tradycji artystycznych. Autor przeprowadził głęboką analizę twórczości współczesnych artystów Ukrainy, ukazał ich znaczenie i rolę w rozwoju sztuki sakralnej i użytkowej oraz kultury narodowej w ogóle. Książka adresowana jest do historyków sztuki, artystów, kulturoznawców, teologów i studentów uczelni duchowno-teologicznych oraz artystycznych, a także do miłośników ukraińskiej sztuki sakralnej i użytkowej. Książka Bohdana Tymkiwa „Sztuka Ukrainy i diaspory: drzeworyt sakralny i użytkowy” zasługuje na poparcie w kwestii zgłoszenia jej do zdobycia Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki. Fragment ikonostasu. Cerkiew św. Jerzego w Edmonton (Kanada)
Maschinelle Übersetzung
Borys WOZNYCKI, dyrektor Lwowskiej Galerii Sztuki, członek-korespondent Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki
Ukraińska sakralna i użytkowa rzeźba w drewnie to jedna z jaskrawych składowych sztuki narodowej, w której historii, niestety, wciąż wiele jest luk. Dlatego książka Bohdana Tymkiwa „Sztuka Ukrainy i diaspory: sakralna i użytkowa rzeźba w drewnie” jest bardzo aktualna. Ta praca zgromadziła na swoich stronicach całą drogę kształtowania się i rozwoju sztuki rzeźbienia w drewnie, począwszy od zdobienia ozdobami prymitywnych narzędzi pracy i przedmiotów codziennego użytku, po arcydzieła rzeźbienia ikonostasów różnych epok historyczno-kulturowych. Dzieła sztuki sakralnej są niezbędną częścią sztuki obróbki drewna. W okresie sowieckim tematyka sakralna traciła perspektywy rozwoju, a dziś jej rola w życiu społecznym, rozwoju duchowym i postępie państwa rośnie. Dlatego trzeba powrócić do tysiącletnich tradycji sztuki sakralnej, dokładniej badać i przedstawiać sakralne dziedzictwo, przyswajać idee i dorobek światowej kultury, od której przez prawie stulecie Ukraina była odizolowana. Nowe pokolenie artystów stara się poznać źródła piękna i ducha, które zrodziły się w odległej przeszłości pod wpływem magicznych wierzeń naszych przodków. Swoistym przewodnikiem po tym poznawaniu stanie się książka Bohdana Tymkiwa. Ku wielkiemu zawodowi, nie mamy zbyt wielu fundamentalnych badań właśnie w dziedzinie sakralnej rzeźby w drewnie. I. Swiencicki, S. Taranuszenko, M. Drahan, J. Konstantynowycz, W. Swienciicka, W. Owsijczuk, W. Puckо napisali szereg gruntownych badań, które bez wątpienia położyły fundament pod powstanie prac syntetyzujących, leżących u podstaw koncepcji rozwoju ikonopisu i wytwarzania kościelnych przedmiotów drewnianych na Ukrainie i poza jej granicami. Właściwie pierwszym krokiem w badaniu monumentalno-dekoracyjnej rzeźby na Ukrainie było badanie M. Drahana, poświęcone dekoracyjnemu wykończeniu carskich wrót ikonostasu. Niemal po 40 latach godnym kontynuowaniem badań zapoczątkowanych przez Mychajła Drahana stała się praca profesora B. Tymkiwa. Opracował on w szerszej skali dużą liczbę artefaktów sakralnej i użytkowej rzeźby w drewnie, koncentrując uwagę na dekoracyjnym wykończeniu ikonostasów, przedmiotów liturgicznych i obrzędowych oraz przedmiotów codziennego użytku. Praca B. Tymkiwa jest znaczącym wkładem w ukraińskie historioznawstwo sztuki, które dzięki niej wzbogaciło się o nowe, gruntowne osiągnięcia, dotąd nieznane szerokiemu gronu naukowców, artystów i miłośników sztuki narodowej. Dziś istnieje ogromna potrzeba zachowania istotnej wiedzy o cechach artystycznych, tradycjach dziedzictwa artystycznego przeszłości, o drogach rozwoju i wzajemnych powiązaniach sztuki rzeźbienia w drewnie na Ukrainie i w zachodniej ukraińskiej diasporze, zarówno w kontekście duchowo-sakralnym, jak i codziennym życia narodowego. Autor również starannie zbadał aspekty tego problemu, gdyż w wyniku dawnych procesów emigracyjnych i reemigracyjnych, w których aktywny udział brali także ukraińscy artyści, powstała swoista paleta powiązań artystyczno-kulturowych, zapożyczeń i twórczych zdobyczy w kulturze artystycznej ukraińskiego narodu. Swoimi wszechstronnymi badaniami Bohdan Tymkiw znacznie poszerzył nasze wiedzę o złożonych procesach artystyczno-twórczych, które zachodziły poza granicami Ukrainy. Przez stulecie pobytu na obczyźnie ukraińska diaspora zachowała i rozwinęła najlepsze tendencje i cechy narodowej sztuki. Praca Bohdana Tymkiwa jest aktualna, gdyż analizuje nie tylko sztukę przeszłości, lecz także twórczość współczesnych artystów, a rolę ukraińskiego artysty w zachowaniu i rozwoju różnych rodzajów sztuki, zwłaszcza sakralnej, podniesiono na znacznie wyższy poziom.
Maschinelle Übersetzung
Original auf Ukrainisch · Übersetzung wird aktualisiert
“Мистецтво України та діаспори: дереворізьба сакральна й ужиткова”. Таку назву має унікальна робота заслуженого діяча мистецтв України, професора Богдана Тимківа з Івано-Франківщини. У книзі висвітлюються історичні аспекти становлення художньої обробки дерева, яка пройшла складний еволюційний шлях розвитку: від виготовлення простих знарядь праці й предметів побуту до витонченіших творів декоративно-ужиткового та сакрального мистецтва.
Андрій БОКОТЕЙ, ректор Львівської національної академії мистецтв, академік НАМ України, лауреат Національної премії України ім. Т. Шевченка На кожному етапі розвитку художньої деревообробки проходив відбір, випробування досвідом і закріплення у традиції довершених, практично доцільних і художньо-виразних формі декору, які й формували її національний характер. Автор детально й глибоко розглянув питання української сакральної дереворізьби, зокрема походження та еволюції іконостасу, що починається від передвівтарної перегородки давньохристиянських храмів. Також провів аналіз художніх особливостей творів літургійного, обрядового, ужиткового та монументально-декоративного характеру, що утворюють цілісний об’ємно-просторовий інтер’єр храмів, житлових і громадських споруд. Чільне місце в роботі займає розкриття особливостей діяльності митців української діаспори, більшість з яких раніше не була відомою в Україні. Багато фактів з їхньої творчості та й самі твори вперше вводяться в мистецтвознавчий обіг. Адже творча праця цих митців поза Батьківщиною становить потужний пласт художньої самосвідомості українців, є безцінним надбанням національної культури, тісно пов’язаним з історією, звичаями, традиціями нашого народу. Вони не розгубили по світах те, що створювалось упродовж століть, не розчинилися в культурах інших націй, а гідно репрезентували духовні й мистецькі скарби свого народу на чужині, водночас ставши невід’ємною частиною світової культури. Їхні мистецькі твори зберігаються у відомих музеях і приватних колекціях. Висвітлюється також роль і значення творчого доробку митців України і діаспори в розвитку національного й світового мистецтва. Їхні кращі твори широко представлені в ілюстративному матеріалі праці.
П П ЕЕ Р Р ЕЕ Д Д П П Л Л А А ТТ А А — — 22 00 11 22 ВВааррттііссттьь ппееррееддппллааттии ((зз ддооссттааввккооюю іі ппоошшттооввииммии ввииттррааттааммии))::
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proswita” im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracyjne KW nr 4066 z 02.03.2000 r.
Kod pocztowy — 30617, strona 68 w „Katalogu”. Na 11 miesięcy 9 hrywien 37 kopiejek. Na 3 miesiące 27 hrywien 51 kopiejek. Na pół roku 53 hrywny 37 kopiejek. Na rok 105 hrywien 54 kopiejki.
Maschinelle Übersetzung
Text bei der Erkennung beschädigt — lesen Sie die Originalseite
Redaktor naczelny: Lubow HOŁOTA
Kolegium redakcyjne: Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK
Zastępcy redaktora naczelnego:
Petro ANTONENKO, tel. 279-49-47
Jewhen BUKET, tel. 279-39-55
Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcyjnych: Natalija SKRYNNYK, tel./faks 278-01-30
Sekretarz odpowiedzialny: Iryna SZEWCZUK
Maschinelle Übersetzung
Dział pracy proświtańskiej Nadija KYRIAN Dział kultury Mykoła CYMBALIUK 279-49-47 Dział literatury Marija KUCZERENKO 270-55-57 Dział korekty Tetiana SZCZERBAK Iryna STELMACH 278-63-69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK, Ołeh BESSKYJ 278-63-69 Korespondenci Natalija ANTONIUK, Ulana WOLYKOWSKA Redaktor dyżurny Nadija KYRIAN Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 1 1 0 5 0 Wydrukowano z gotowych fotoform w kombinacie „Presa Ukrajiny” w środę. Zam. nr 3301250 Nakład w grudniu — 18 800 Szef-redaktor Pawło MOWCZAN 4 820095 780016
Maschinelle Übersetzung