Página · p. 1página original ↗
Olbrzym w królestwie ludzkiej kultury
Слово Просвіти, №20 за 2012 рік
Przypomnę sobie tamtą biedę, te bezkresne stepy,
I ojca, i starego dziada sobie przypomnę…
Dziadek jeszcze żyje, a ojciec już umarł.
Bywało, w niedzielę, zamknąwszy mineję,
Po kieliszku z sąsiadem wypiwszy,
Ojciec prosi dziada, żeby opowiedział
O Koliszczyźnie, jak to kiedyś bywało,
Jak Zalizniak i Honta ляхów ukarali.
Stuletnie oczy, jak gwiazdy, lśniły,
A słowo za słowem szumiało i płynęło…
Przycupnąwszy w kącie, tymczasem płakał mały Taras, nabierając kozackiego ducha i kozackiej mowy.
Dlatego poeta z taką wdzięcznością zwraca się do dziada Iwana:
Dziękuję ci, dziadku, że ukryłeś
W stuletniej głowie tę kozacką chwałę…
Kimże byli ci kozacy, opiewani w ludowych dumach i pieśniach?
Jacyś prostaczkowie? „Rozbójnicy, złodzieje. Plama w naszej historii”?
Szewczenko na to z godnością odpowiadał:
Kłamiesz, ludobójco!
Za świętą prawdę i wolność
Rozbójnik nie stanie,
Nie rozkuje skutego
W wasze kajdany
Ciemnego ludu…
Kozacy na Zaporoską Sicz zbiegali się tysiącami z całej Ukrainy: i z Białej Cerkwi, i z Halicza, i z Łucka, i z Putywla, i z Winnicy, i z ziemi przemyskiej. Był to kwiat narodu ukraińskiego, oni też tworzyli nasz dzisiejszy literacki język, łącząc w nim całe jego gwarowe bogactwo.
Dla naszego języka Sicz Zaporoska stała się tym, czym dla starożytnej Grecji były Ateny, a dla Francji Paryż.
Jak świadczy wielki znawca kozactwa Dmytro Jawornyćkyj, autor trzytomowej „Historii kozaków zaporoskich”, w godzinach wolnych kozacy zaporoscy lubili sobie pogawędzić i posłuchać opowieści innych. W takich słownych przekomarzankach szlifowała się wymowa i sztuka polemiki.
Przede wszystkim w środowisku kozackim tworzył się ukraiński folklor, zwłaszcza pieśń ludowa, która nie tylko uratowała nasz język przed zagładą, ale stała się też wzorem i podstawą poetyckiej twórczości Szewczenki.
Dmytro Jawornyćkyj pisał: „Będąc wielkimi miłośnikami pieśni, dum i rodzimej muzyki, zaporożcy lubili słuchać swoich bojanów, śpiewaków-kobzarzy, nierzadko sami układali pieśni i dumy i sami sięgali po kobzy, które były ich ulubionym instrumentem muzycznym… Masa wojska siczowego, tak zwanego niskiego stanu, pod względem piśmienności i erudycji stała tak wysoko, że przewyższała w tym względzie przeciętny, a może nawet wyższy stan ludzi wielkoruskiego pochodzenia swoich czasów… Piśmienność ta sięgała do tego stopnia, że na Sicz byli ludzie, którzy potrafili układać wiersze łacińskie i kantyczki duchowe”.
Zakończenie na str. 10–11
NOWI LAUREACI NAGRODY im. IWANA OHIJENKA
„WIKIMEDIA UKRAINA”: HISTORIA
14–15
p. 10 · página original ↗
Zakończenie. Początek na str. 1. Tutaj tworzył się także nasz język literacki. Jeśli u innych narodów język literacki formował się w wielkopańskich salonach, to u nas pielęgnowali go, szlifowali młodzi, energiczni, miłujący wolność prości ludzie — kozacy, wywodzący się z ludu. I tę kozacką mowę w pełni odziedziczył młody Taras, chciwie wsłuchując się w opowieści dziadka Iwana i jego towarzyszy broni. Wchłaniał ją w siebie także od matki, która, mówiąc słowami Szewczenki, nad nim „śpiewała, swoją nudę przelewała w swoje dziecko”. O tym, że Taras Szewczenko mocno wchłaniał w siebie kozacką mowę, świadczy także jego twórczość. W balladzie „Perebendia”, którą stworzył w 1839 roku, dziesięć lat po tym, jak nie z własnej woli opuścił Ukrainę, nagle wymienia całkiem stosownie dziesięć ludowych pieśni z rzędu: Taki/to Perebendia, Stary i dziwaczny! Zaśpiewa o Czałym — Na Horlycię zwróci; Z dziewczętami na wygonie — Hrycia i wiosenną, A w szynku z parobkami — Serbyna, Szynkarkę; Z żonatymi na biesiadzie (Gdzie teściowa zła) — O topoli, lichym losie, A potem — W gaju; Na bazarze — o Łazarzu, Albo, żeby to wiedzieli, Ciężko/trudno zaśpiewa, Jak Sicz burzyli. A przejrzyjmy utwory prozatorskie Szewczenki, które pisał już na zesłaniu, daleko od Ukrainy. Ile w nich wtrętów z ukraińskich pieśni ludowych! W powieści „Najemnica” jest ich dwanaście, w powieści „Muzyk” — siedem, w powieści „Bliźnięta” — dwadzieścia jeden urywków z pieśni ludowych. Tymczasem w dorosłym wieku, odkąd pan Engelhardt zabrał go jako piętnastoletniego chłopca najpierw do Wilna, a potem do Petersburga, Taras Szewczenko na Ukrainie żył tylko trzy lata, tylko trzy lata mógł słyszeć żywą ludową ukraińską mowę, zachwycać się ludową pieśnią. Do zesłania był na Ukrainie dwukrotnie: po raz pierwszy od końca maja 1843 roku do początku lutego 1844 roku — nieco ponad dziesięć miesięcy; po raz drugi — dwa lata: od kwietnia 1845 do kwietnia 1847 roku, kiedy aresztowano go na dnieprzańskiej przeprawie i na dziesięć lat zesłano w orenburskie stepy. Po zesłaniu pozwolono mu tylko raz przyjechać na Ukrainę, gdzie przebywał dwa i pół miesiąca — od początku czerwca do połowy sierpnia 1859 roku, kiedy aresztowano go i zmuszono do opuszczenia rodzinnej ziemi. I choć to dziwne, oderwany przez prawie całe swoje świadome życie od Ukrainy, Taras Szewczenko nie wyrzekł się ojczystego języka i nie zapomniał go, choć były ku temu wszelkie warunki, nawet propozycje: Jeśli chcesz pieniędzy A jeszcze i sławy, tego dziwu, Śpiewaj o Matrioszy, O Paraszy, radości naszej, Sułtan, parkiet, ostrogi… Na co poeta z godnością odpowiadał: Dzięki za radę. Ciepły kożuch, tylko szkoda — Nie na mnie szyty, A mądre wasze słowo Kłamstwem podbite. W przedmowie siedniowskiej do niewydanego „Kobziarza” z 1847 roku Szewczenko z żalem zauważał: „Wielka tęsknota osiadła moją duszę, słyszę, a czasem i czytam: Lachy drukują, Czesi, Serbowie, Bułgarzy, Czarnogórcy, Moskale — wszyscy drukują, a u nas ani mru-mru, jakby wszystkim odjęło mowę”. I zaraz wzywał: „A na Moskali nie zważajcie, niech oni sobie piszą po swojemu, a my po swojemu. U nich naród i słowo, i u nas naród i słowo. A czyje lepsze, niech sądzą ludzie”. Wiadomo, z jaką pogardą odnosił się Szewczenko do tych, którzy wyrzekali się ojczystego języka i własnego narodu. W poemacie „Sen (U każdego swój los…)” z ironią pisał o takim renegacie: Popycham się; aż ziomek, Dzięki, przyznał się, Z cynowymi guzikami: „Gdzie ty tutaj wziąłeś się?” „Z Ukrainy”. — „To jakże ty I mówić nie umiesz Po/tutejszemu?” — „Ależ nie, — mówię, — Mówić umiem, Lecz nie chcę”. A mówić on umiał i „potutejszemu”, bo język rosyjski był obowiązkowym przedmiotem nauczania w Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu, gdzie Szewczenko uczył się od 1839 do 1845 roku — prawie całe sześć lat: słuchał wykładów w języku rosyjskim, wykonywał zadania. Studiował tutaj także literaturę antyczną, kulturę, historię, filozofię, zarówno rosyjską, jak i światową, i, rzecz jasna, różne szkoły i kierunki artystyczne, anatomię, chemię i tak dalej. I, jak mówią jego biografowie, z rzadkim zapałem nadrabiał to, czego nie mogły dać mu ani Czetii-Minei, które wieczorami czytał ojciec, ani nauka u diaka. A czytał Szewczenko dużo — przede wszystkim w języku rosyjskim. To, co było wtedy. „I cudzego się uczcie, i swego nie porzucajcie”, — zalecał swoim ziomkom. I to było, jak można zrozumieć, dewizą całego jego życia. A nie tak, jak niektórzy z ziomków, o których Szewczenko z pogardą pisał: …I wszystkie języki Słowiańskiego ludu — Wszystkie znacie. A swojego Boże uchowaj… Kiedyś będziemy
I po swojemu głagolą, Jak Niemiec pokaże, I do tego jeszcze historię Naszą nam opowie… Niektórzy zarzucają Szewczence, że pisał powieści w języku rosyjskim. Ale po pierwsze, na zesłaniu w ogóle nie miał prawa pisać, a język ukraiński od razu by go wydał (to nie krótkie wiersze, które można było chować za cholewą), i podpisywał je nie swoim imieniem, a przybranym, a lata i miejsce napisania często podawał nieprawdziwe. Po drugie, Szewczenko przeznaczał te utwory nie pospólstwu, nie poniżanym chłopom, a przede wszystkim tym, którzy mieli możliwość je czytać — ukraińskim urzędnikom, inteligentom, wreszcie i ziemianom, aby obudzić i podtrzymać w nich ukraińskiego ducha, poczucie narodowej solidarności. Dlatego do opowieści wprowadza wiele ukraińskich słów, rozmowy między postaciami-Ukraińcami odtwarza tylko w języku ukraińskim. Mówiąc: Ukraińcy, mimo wszystko, są jednak Ukraińcami, a nie Rosjanami. Jednak nie oznacza to, że Szewczenko zamknął się tylko w świecie narodowym. Kiedy czytasz jego utwory, dziwisz się jego oczytaniu, erudycji, szerokości zainteresowań. Weźmy dla przykładu powieść „Bliźnięta”, napisaną w 1855 roku w Twierdzy Nowopietrowskiej. Przy tym nie zapominajmy, że pisał to szeregowy Szewczenko, żołnierz-zesłaniec, który został wzięty „pod najsurowszy nadzór z zakazem pisania i malowania”. Ile w tej powieści wspomniano imion wybitnych światowych działaczy kultury i ich utworów! Nie będziemy wyliczać ukraińskich i rosyjskich artystów wymienionych tutaj — wiedzieć o nich mogła i mniej więcej wykształcona przeciętna osoba. Zatrzymajmy się tylko na światowych postaciach zagranicznych. Już na pierwszych stronach powieści natrafiamy: „Jeszcze starożytni chaldejscy magowie i gwiazdarze, a za nimi i naśladowcy nauki Zoroastra bez zastrzeżeń wierzyli w krytyczność poniedziałku”. Zoroaster — mityczny prorok Dawnej Persji. I po kilku wierszach mowa o tym, że całkiem wojskowy człowiek prędzej kupi butelkę samorobnego rumu, niż domyśli się „zamówić mądrą książkę jakąkolwiek, chociażby, na przykład, „Klucz do tajemnic natury” Eckartshausena z pięknymi rysunkami słynnego naszego Jegorowa”. Dalej, przystępując do głównej opowieści, Szewczenko określa swoją manierę pisania: „Aby uniknąć oryginalności, którą tak lubią popisywać się opowiadacze naszych dni i którzy, pokochawszy całym sercem i wszystkimi myślami francuskie potworne opowieści, na wyścigi naśladują je i w prostocie młodego i już częściowo rozdartego serca wierzą, że są oryginalniejsi od samego półboga A. Dumasa, zacznę powieść tę starymi słowy oto tak”. Charakteryzując nieprzeciętne zdolności swojego bohatera, Szewczenko informuje, że „w dziesięć lat ten swobodnie czytał Dawida, Homera i Horacego”. A oto on, ten bohater, już dorosły w swoim domu: „I jakże były stosowne tutaj Wergiliusza „Georgiki”, które lubił poczytywać Nikifor Fiodorowicz Sokyra”. O Grzegorzu Skoworodzie bohater utworu wypowiada się: „To był Diogenes naszych dni”. Diogenes — starogrecki filozof, który lekceważył wygody życia. Swoją drogą, Szewczenko namalował i domniemany portret tego słynnego antycznego mędrca. Jeden z bohaterów powieści, Niemiec Karol Osipowicz, chwali się: „Kiedy miałem tylko pięć lat, to już czytałem na pamięć co nieco z Schillera. Nieboszczyk Kotzebue powiedział raz… że ze mnie będzie wielki poeta”. August-Friedrich Kotzebue — niemiecki pisarz-dramaturg. Tenże Karol Osipowicz cytuje słowa Mefistofelesa z „Fausta” Goethego: „Życie krótkie, a nauka wieczna”. Nauczyciel Stepan Martynowicz Lewicki w pasiece dla Nikifora Fiodorowicza czyta Tytusa Liwiusza, starorzymskiego historyka, autora wielkiej pracy o historii Rzymu. Jeden z bliźniaków, Sawwatij, który nie zmienił swojego nazwiska Sokyra na Sokirin, „czasami z Karolem Osipowiczem przeprowadzali chemiczne i fizyczne doświadczenia, a nawet żabę cięli metodą Magendiego”. François Magendie — francuski uczony-fizjolog. Oto Nikifor Fiodorowicz podszedł do gęśli i, „niczym jakiś Ossian, uderzył w struny”. Ossian — legendarny celtycki śpiewak, pod imieniem którego angielski poeta James Macpherson wydał przeróbki pieśni ludowych. W liście do polskiego malarza Bronisława Zaleskiego Szewczenko rekomendował wypisać poematy Ossiana i wyrażał pewność, że ten przeczyta je z przyjemnością. Młodą matkę z dzieckiem na plecach autor porównuje do Penelopy — żony Odyseusza. Kiedy zeszło na temat przyszłego losu bliźniąt, nauczyciel Stepan Martynowicz głęboko myślnie oświadcza: „Myślę, że o tym dokładnie napisano u Efrema Syryjczyka. Albo u Justyna Filozofa”. Obydwaj — pisarze kościelni początku pierwszego tysiąclecia. Jeden z bliźniaków pisze, że „ziomek przekazał mu najdokładniejsze dane o brzegach i wyspach Morza Aralskiego — takie dane (w geologicznym znaczeniu), za które sam Murchison powiedziałby dziękuję”. Roderick Murchison — angielski geolog, autor wielkiej pracy z geologii europejskiej części Rosji. Na chutorze w oko przyjezdnego wpada książka „Otieczestwiennyje zapiski”, otwarta na „Dawidzie Copperfieldzie” — chodzi o powieść wybitnego angielskiego pisarza Charlesa Dickensa. Nawet ten jeden utwór Szewczenki — powieść „Bliźnięta” — daje niezaprzeczalne wyobrażenie o bogatym intelektualnym świecie wielkiego poety. Taras Szewczenko był szeroko zaznajomiony z osiągnięciami ówczesnej literatury światowej. Weźmy angielską, jedną z najbogatszych. Chyba nie przypadkiem jego najulubieńszym pisarzem był William Szekspir. Jeszcze przed zesłaniem Szewczenko miał w swojej bibliotece jego utwory w rosyjskich przekładach — o tym wspomina w listach do Mykoły Kostomarowa. W 1843 roku Szewczenko wykonał dwa rysunki do Szekspirowskiego „Króla Leara”. W jego listach, utworach są wzmianki o sztukach Szekspira „Sen nocy letniej”, „Hamlet”, „Otello”. Przebywając na zesłaniu, poeta prosił Andrija Łyzohuba o przysłanie mu Szekspira w przekładach Mykoły Kietczera, co ten uczynił (dwie książki przekładów odebrano Szewczence podczas rewizji w 1850 roku). Szewczenko czytał powieść Daniela Defoe „Robinson Crusoe” w rosyjskim przekładzie Piotra Korsakowa. Później tę powieść już w języku francuskim podarował swojej siostrzenicy Frosinie Szewczenko i rekomendował uważnie ją przeczytać. Szczególnie interesował się poeta powieściami historycznymi Waltera Scotta — tego, jak pisał, „wielkiego Szkota”, czytał jego „Antykwariusza”, „Woodstock”, „Zamek Kenilworth”, „Quentina Durwarda” i „Piękną z Perth”. W swoich powieściach Szewczenko wspomina powieści Charlesa Dickensa „Życie i przygody Nicholasa Nickleby” i „Dawid Copperfield”. W powieści „Nieszczęśliwy” poeta przytacza jedno z porównań z powieści Jonathana Swifta „Podróże Guliwera”. Szczególnie wysoko cenił Szewczenko szkockiego poetę Roberta Burnsa, którego nazywał
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF en Wikimedia Commons ↗ · Traducción automática
