Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

OSTATNI PILOT DNIEPRU

Слово Просвіти, №03 за 2002 рік

22 stycznia 91 lat kończy legendarny człowiek, ostatni pilot Dniepru, pedagog, który wychowywał się na tradycjach Proświty lat 20. (a te były żywe na wsi mimo wszelkich prześladowań władzy radzieckiej) — Hryhorij Mykytowycz OMELCZENKO. W marcu 1930 roku w Kijowie, a rok później w Moskwie, zaczął być wyświetlany film znanego ukraińskiego reżysera filmowego Arnolda Kordiuka „Wiatr z progów” (inny tytuł — „Ostatni pilot”). Film kręcono na progach Dniepru w dalekim 1929 roku, a najbardziej zdumiewające jest to, że żyjącym człowiekiem, który brał udział, choćby skromny, w przygotowaniu tego filmu, jest właśnie Hryhorij Omelczenko, założyciel otwartego osiem lat temu muzeum pilotażu. Nie powstrzymam się, by przy okazji nie wspomnieć słowem o A. Kordiuku — wychowanku siczesławskich prośwician. Jego ojczym Jełysej Szapłyk był aktywistą siczesławskiej „Proświty” przez wszystkie przedrewolucyjne lata jej istnienia — malował dekoracje do świąt szewczenkowskich jako malarz samouk, recytował wiersze i był przyjacielem pioniera ukraińskiego kina Danyła Sachnenki. Trzy lata temu opublikowano list aktywisty lokalnej „Proświty”, poety Mykoły Kuźmenki do akademika Dmytra Jawornyckiego. W dalekim 1907 roku Mykoła Ławrynowycz wstawiał się u Dmytra Jawornyckiego za przyszłym utalentowanym reżyserem filmowym: „Przed Panem stoi teraz znany całemu kręgowi prośwician, uczciwy, o dobrym kierunku i nieleńczący się do żadnej pracy chłopak — 17-letni, z bardzo biednej, nędznej, ale utalentowanej, choć bezradnej rodziny — pasierb Jełyseja Jakowycza Szapłyka, Andrij Kordiuk-Szapłyk… Rodzina klepie biedę, głoduje, nawet chłopak, z którego, mamy nadzieję, powinien wyrosnąć kiedyś pożyteczny obywatel, i robi się strasznie, żeby młode, zielone, przybite nędzą i smutkiem nie zeszło z prostej i uczciwej drogi i nie zepsuło się, nie stało się nikczemnym niedoludkiem”. Taki wzruszający list słał Mykoła Kuźmenko do Jawornyckiego — i na szczęście Kordiuk spełnił nadzieje prośwician: zrealizował się jako utalentowany reżyser filmowy — nie na darmo jego wspomnieniami otwierał się zbiór „Przez obiektyw czasu. Wspomnienia weteranów ukraińskiego kina” (Kijów, 1970). A obecnie szczególną aktualność zyskał jego film „Dżalma” (1929) — o losie czeczeńskiej dziewczyny. Ten film ogląda się obecnie ze szczególnym zainteresowaniem i zauważa się w nim całkiem nowoczesny język filmowy. Tak daleko odbiegłem od głównego tematu naszej rozmowy nie bez powodu — widać silną duchową więź pokoleń ukraińskich prośwician: Kuźmenko — Jawornycki — Kordiuk — Omelczenko… I tak aż do naszych czasów! Więzi pokoleń, niegdyś siłą zerwane, powoli się odradzają — i znów płynie krew przez niegdyś przecięte tętnice! „Ono znów ożywa i śmieje się znów!” — Przed zamknięciem progów — wspomina Hryhorij Omelczenko — kręcono film „Ostatni pilot”. I często musiałem przewozić przez Dniepr zarówno doświadczonego pilota, starszego nad partią tratw Kuźmę Kazancia, jak i operatora I. Ronę, to z tratwy na tratwę, to na brzeg. Miałem osiemnaście lat i dobrze pamiętam, że kiedy tratwy przepływały przez próg Łohanski, stałem z Kuźmą Iwanowyczem i reżyserem ekipy filmowej na wysokim brzegu, obserwując przeprawę tratw. — Kuźmo Iwanowyczu — prosił kierownik ekipy filmowej — zróbcie tak, żeby doszło do wypadku, a tak… co to za film bez żadnych przygód. — A ludzie? — z oburzeniem wykrzyknął Kuźma Kazaniec. — No, żeby nie całkiem tratwy się rozbiły, a trochę pokiereszowało. No, rozerwało tratwę albo kłody z niej wypadły — prosił reżyser. — A na kłodach ludzie! — znów oburzył się Kuźma Iwanowycz. — Kłody potem można wyłowić, powiązać w tratwy, a ludzi? Czy można ich potem wskrzesić? Kręćcie tak, jak jest. Na wypadek nie pozwolę. Ciekawe, że w głównej roli w tym filmie występował koryfeusz ukraińskiej sceny, ponad 70-letni wówczas Mykoła Karpowycz Sadowski, który grał rolę starego pilota Ostapa Kowbania. Świetnie poradził sobie z tą rolą. …Tej zimy przyjechał do Dniepropetrowska krzyworoski redaktor i pisarz Hryhorij Husejnow. Odwiedziliśmy gościnny dom Hryhorija Mykytowycza Omelczenki i poprosiliśmy go, by pokazał, gdzie w Łocmańskiej Kamiance w latach 1910–1922 mieszkało małżeństwo Kryweniuków — Olha Petriwna Kosacz-Kryweniuk i jej mąż Mychajło Wasylowycz. Siostra Łesi Ukrainki pracowała tu jako lekarz patronażowy. Razem z mężem byli aktywistami zamkniętej w 1910 roku kijowskiej „Proświty”, a po przeprowadzce do ŁocKamianki stali się aktywistami siczesławskiej „Proświty”, założyli tu własne wydawnictwo dla dzieci. Zasłużeni ludzie! I jeszcze, jeśli poczytać listy Łesi Ukrainki, okaże się, że właśnie tutaj, u siostry, przez długi czas ukrywane było jej archiwum. Siostra wydała osobnym drukiem w 1918 roku w Siczesławiu „Bojarynię” i „Starożytną historię ludów wschodnich” Łesi Ukrainki. Hryhorij Mykytowycz wsiada do samochodu i ruszamy w drogę. Choć formalnie miasto połknęło wieś, jest ona dość rozległa. I oto jesteśmy przy domu, w którym mieszkali Kryweniukowie. Mykytowycz pokazuje i opowiada wszystko ze szczegółami. Pamięć ma wspaniałą! Oto tylko serce krwawi. Oto Ukraino, twoje dzieci! Przez długi czas była tu „trip-dacza”, to znaczy, wybaczcie, gdzie leczono chorych na choroby weneryczne, a obecnie ich wykwaterowano (nie dlatego, że chorych ubyło, a dlatego, że zmalała kontrola państwowa nad nimi — chcesz, lecz się, chcesz — nie). Obecnie dom Olhi Kosacz-Kryweniuk jest „na prawach wynajmu” „z prawem późniejszego wykupu”. Stracimy dla nas jeszcze jeden budynek pamięci, rzucony w paszczę nienasyconego rynku! „A bywali tu i Ołena Pcziłka, i Jawornycki, i być może sama Łesia” — oburza się Hryhorij Mykytowycz. Oburzamy się i my, po raz kolejny wzdychając: och, gdyby władza na Ukrainie była ukraińska… A ona przecież czasopism prośwician nie czyta… Podrapaliśmy się my, Ukraińcy, po głowach i poszliśmy do domu. Tylko na papierze pilot wywalczył status rezerwatu dla wsi… Czy o takiej sytuacji duchowej, jak obecnie, marzył stary pilot, kiedy zapowiadało się na naszą niepodległość? Właśnie wtedy się z nim poznaliśmy. Jakimś cudem trafiłem dwanaście lat temu na jego wykład o pilotażu w wiejskim domu kultury. Był tam wtedy i dziadek Saszko Kuźmenko, stary nacjonalista z oczami chłopca — on wiózł w 1968 roku z Siczesławia do Kijowa słynny list twórczej młodzieży. Jak zaczarowani słuchaliśmy starego pilota — i otwierał się przed nami mało znany świat pilotańskiej starożytności. Z dziada pradziada Omelczenkowie byli pilotami na Dnieprze, znali na nim każdy kamień, każdą rafę, nie wspominając już o każdym progu. Piloci — ci nieustraszeni poskromiciele progów i kapryśnego Dniepru — odziedziczyli męstwo i odwagę po przodkach, zaporoskich kozakach, dla których żywioł wodny był jak matka rodzona. Czy nie dlatego tak lubił rozmawiać z pilotami Dmytro Iwanowycz Jawornycki? On jak nikt inny potrafił usłyszeć w opowieściach pilotów (a każdy próg przez wieki mocno obrastał legendami) szum naszej heroicznej historii. Lubił pogawędzić z pilotami także Taras Szewczenko — ludowy przekaz o tym zapisał jeszcze przed wojną i opublikował w swojej książce „Miejscami zaporoskimi” Jar Sławutycz. Piloci mieli swoje zwyczaje, prawa, ich wspólnoty — swój samorząd. Na swoich radach wolnymi głosami wybierali sobie atamanów, ich pomocników oraz starszyznę gromadzką (gdyż zajmowali się też rolnictwem). W razie potrzeby mogli też usunąć swoich wybrańców. Mieli piloci też swoje pieśni. Jedną z nich zapisał w 1936 roku M. Hajdaj od śpiewaków sąsiedniej z Łoc-Kamianką wsi Staryj Kodak Pańka Biłokonia i Natalki Woronko: Oj, huk, matko, huk, gdzie piloci piją, I wesoła ta dróżka, dokąd oni idą… Zatem piloci — to unikalne zjawisko w naszej historii. Nie na darmo przed zamknięciem progów, a właściwie ich zatopieniem w 1932 roku, komisja etnograficzna Wszechukraińskiej Akademii Nauk wysyłała tu swoje ekspedycje i wydała w 1929 roku kapitalny akademicki zbiór „Dnieprowscy piloci”, którego autorami byli Wołodymyr Biłyj, Pawło Kozar, Mychajło Tarasenko i Ołeksij Dewład (jasna sprawa, wszyscy doznali represji). Kto zainteresował się pieśniami pilotów, może zwrócić się do opracowania Wołodymyra Biłego w tym zbiorze. Hryhorijowi Mykytowyczowi zwracać się do zbioru w danym przypadku nie ma potrzeby: pieśni miał w uchu od małego. Miał 21 lat, kiedy Dnieproges przykrył progi. A wcześniej nie raz i nie dwa młodzieniec bywał nad progiem Kodackim — tym samym, który opiewał pisarz Adrian Kaszczenko. Wtedy, na początku lat 20., utwory Kaszczenki były jeszcze w każdej bibliotece Proświty i na nich także wychowywał się młody Hryćko Omelczenko. Zarówno z ojcem, jak i samodzielnie Hryćko niejednokrotnie przepływał dnieprowe progi. Los podarował mu spotkania z niezapomnianym Dmytrem Jawornyckim, o czym zostawił nam ciekawe wspomnienia. 7 stycznia 1989 roku opublikowaliśmy te wspomnienia w gazecie obwodowej „Zoria”. A samą książkę „Dnieprowi rycerze” Hryhorij Omelczenko zdołał wydać dopiero po jakichś dziesięciu latach. Jeszcze przed wojną zdobył zawód nauczyciela geografii, dobrze pamięta głód 1933 roku. Jego wspomnienia zaproponowałem nieżyjącemu już Wołodymyrowi Maniakowi i włączył je do swojej książki-memoriału o głodzie 1933 r. A kiedy zaczęła się wojna, Mykytowycz, jako artylerzysta, z honorem przeszedł wszystkie jej próby. W 1946 roku zdemobilizował się, zaczął nauczać na Chersońszczyźnie. A że nie znosił nieprawdy, to w czasach beriiwszczyzny został aresztowany — za swój protest przeciwko głodowi 1947 roku, kiedy umierały niewinne dzieci i ich rodzice. Zrehabilitowali Omelczenkę w 1961 roku (zwolnił się z łagrów siedem lat wcześniej), lecz długi czas nie dopuszczano byłego pedagoga do szkoły: nie ufano mu w kwestii wychowania dzieci. A on pragnął pracować z dziećmi i z wytrwałością, która we wszystkim jest mu właściwa, dopiął swego! Mykytowycz był wśród fundatorów Towarzystwa Miłośników Języka Ukraińskiego (miała nasza „Proświta” w 1988 roku taką niezdarną nazwę), a potem razem wybraliśmy się na początku 1989 roku na konferencję założycielską Towarzystwa Języka Ukraińskiego w Kijowie. W republikańskim Domu Kina sala w skupieniu przysłuchiwała się jemu. Z jego ust po raz pierwszy publicznie usłyszałem wtedy, że Ukraina potrzebuje stanowiska Prezydenta. Ta heretycka jak na tamte czasy myśl z czasem zyskała prawo obywatelstwa. W jego ogrodzie odbyła się też konferencję założycielska siczysławskiego Ruchu — tak więc ogród Mykytowycza też jest w pewnej mierze rzeczą memorialną. W 1994 roku z jego inicjatywy w Łoc-Kamiance otworzył się unikalny muzeum pilotów, przez niego stworzony. Oto tylko martwi się: co z nim będzie, „jak mnie nie stanie”… Lata robią swoje — w końcu ma już 91 lat, a nie 19… Nigdy nie mogłem ukryć zdziwienia jego, można by rzec, dziecięcym nieprzyjmowaniem fałszu, przekonaniem, że wszystko musi być sprawiedliwie, w zgodzie z sumieniem. Dlatego szedł zawsze z otwartą przyłbicą na bój z nieprawdą, urzędasami, którzy obecnie zmienili kolor flag nad swoimi biurami. Dzień urodzin Mykytowycza zbiega się z Dniem Jedności Ukrainy. To znamienne i nieprzypadkowe: on jest jednym z tych, którzy wywalczyli, wycierpieli naszą niepodległość. W tym dniu cała wielka rodzina zbiera się razem. Solenizant dzieli się wspomnieniami: — Chyba w przodków poszedłem, — mówi z dobrym uśmiechem. — TAKIE ONE, PROŚWICIANIE. Ślepy muzyk z chłopcem przewodnikiem, wędrując bezkresnymi przestrzeniami Ukrainy, usiadł odpocząć. Zagrał na kobzie. Oczy starca zamknięte, a twarz wykrzywiona bólem. Od żałosnej pieśni płacze chłopiec… Ta kompozycja rzeźbiarska rzeźbiarza w drewnie Antona Sztepy tak właśnie nazywa się „Szedł kobziarz do Kijowa”. Każdemu szczegółowi rzeźbiarz nadaje szczególną obrazowość i lakoniczność. Krąg tematów, do których się zwraca, jest szeroki jak step. Wziął i wyrzeźbił Anton Sztepa skrzypce. Naciągnął struny i zagrał, co znał — Tarasa Szewczenki „Dumy moje, dumy”, „Ryczy i jęczy Dniepr szeroki”, ukraińskie pieśni ludowe i strzeleckie. Ale przez te skrzypce skrzypkiem nie został. Stał się wybitnym rzeźbiarzem w drewnie. Członkiem Narodowego Związku Artystów Ukrainy, zasłużonym mistrzem twórczości ludowej, laureatem Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Kateryny Biłokur. Oto taki on, Anton Hnatowycz. Prawie rówieśnik wieku. Od 23 listopada zaczął mu już 99. rok. Życie ciekawe, napełnione pragnieniem tworzenia. Jaka aktywność, jaka jedność jego du-.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn