Strona · s. 6strona oryginału ↗
PIERWSZY TOM ZŁOTEJ DWUDZIESTOTOMOWEJ SERII: RADOŚNIE… I GORZKO
Слово Просвіти, №03 за 2011 рік
Dmytro PAWŁYCZKO, Dmytro PYŁYP CZUK Wreszcie trzymamy w rękach pierwszy tom „Słownika języka ukraińskiego” w 20 tomach (wydawnictwo „Naukowa dumka”)! Wydanie jest prenumerowane; jeden z nas nic o nim nie wiedział; drugi, filolog i redaktor, nie tylko bywalec wystaw książkowych, ale i praktyczny leksykograf, zadbał o prenumeratę tego wydania zarówno dla siebie, jak i dla swojego przyjaciela oraz brata, który mieszka na Podolu. Odbierając ten foliant liczący 912 stron w wydawnictwie przy ul. Tereszczenkiwskiej 3, każdy z nas przeżył chwile niezwykłej radości: wreszcie naród ukraiński będzie miał naprawdę potężny, wielki leksykon swojego języka, opracowany na wysokim poziomie naukowym i, mamy nadzieję, wydany na takim samym poziomie wydawniczym, jak ten pierwszy tom! W rozdziale „Literatura” podano rejestr niemal wszystkich najważniejszych źródeł ukraińskiej leksykografii, 43 pozycje — od „Słownika języka ukraińskiego” Borysa Hrinczenki w czterech tomach po „Słownik-poradnik ukraińskiego użycia literackiego” (2004) S. I. Hołowaszczuka. Otrzymawszy pierwszy tom tej złotej dwudziestotomowej serii, dowiedzieliśmy się telefonicznie (od samego dyrektora Ukraińskiego Funduszu Językowo-Informacyjnego (UMIF) Narodowej Akademii Nauk Ukrainy Wołodymyra Szyrokowa) o tym, że liczba haseł w nowym słowniku będzie trzykrotnie większa niż w jedenastotomowym wydaniu, które ukazało się w latach 1971–1980. W nowym objaśniającym „Słowniku języka ukraińskiego” (który, nawiasem mówiąc, pod względem objętości ma przewyższyć pierwsze wydanie „Współczesnego słownika rosyjskiego języka literackiego” w 17 tomach, 1950–1965) po raz pierwszy będzie cytowanych prawie 200 nowych autorów, których ukraińska radziecka leksykografia celowo lub z przymusu przemilczała (Emma Andijewska, Roman Andrijaszyk, Bohdan-Ihor Antonycz, Iwan Bahrianyj, Wasyl Barka, Ołeś Berdnyk, Iwan Biłyk, Wołodymyr Wynnyczenko, Mykoła Winhranowski, Mykoła Worobjow, Ołeksandr Woropaj, Iwan Hnatiuk, Wasyl Hołoborodko, Borys Hrinczenko, Mychajło Hruszewski, Iwan Dziuba, Wołodymyr Drozd, Iryna Żyłenko, Mike Johansen, Ihor Kałyneć, Ołeksandr Konyski, Natalena Korolewa, Lina Kostenko, Hryhorij Koczur, Andrij Kryżaniwski, Iwan Krypjakewycz, Bohdan Łepkyj, Roman Łubkiwski, Arkadij Łubczenko, Oksana Łaturyńska, Jewhen Małaniuk, Taras Melnyczuk, Borys Neczerda, Iwan Ohijenko, Ołeh Olżycz, Todos Osmaczka, Wałerian Pidmohylny, Ołena Pcziłka, Ułas Samczuk, Wołodymyr Swidziński, Hryhorij Skoworoda(!), Mychajło Semenko, Wasyl Stus, Wasyl Suchomłynski, Ołena Teliha, Borys Charczuk, Mykoła Chwylowy, Ołeh Czornohuz, Pawło Czubynski, Hryćko Czuprynka, Markijan Szaszkewycz, Wałerij Szewczuk, Heo Szkurupi) lub którzy ugruntowali swoją pozycję w literaturze już po zakończeniu pierwszego (jedenastotomowego) wydania Słownika języka ukraińskiego (Jurij Andruchowycz, Jurij Wynnyczuk, Wasyl Herasymjuk, Serhij Żadan, Bohdan Żołdak, Wołodymyr Zabasztanski, Oksana Zabużko, Andrij Kokotucha, Marija Matios, Wiaczesław Medwid, Pawło Mowczan, Wiktor Neborak, Jewhen Paszkowski, Jurko Połkaczuk,
Ihor Rymaruk, Wasyl Szklar, Wołodymyr Jaworiwski). W 20-tomowym wydaniu pierwsze 18 tomów zawiera słownictwo ogólne, a nazwy geograficzne (około 70 tysięcy nazw) podano w ostatnich dwóch tomach. W niezwykle gruntownej przedmowie do Słownika (t. 1) zaznaczono, że „u jego autorów wyrobił się nowy pogląd na słownik wyjaśniający jako na pewną „Summa Lexicographiae”…” Takie dążenie do kompletności słownika nie może nie cieszyć. Jak zaznaczono na str. 10. Słownika, dzisiaj baza leksykograficzna Ukraińskiego Funduszu Językowo-Informacyjnego, któremu nadano status instytutu naukowo-badawczego Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, liczy ponad 550 tysięcy jednostek rejestrowych. Porównajmy: w jedenastotomowym wydaniu (1971—1980) podano 137 109 słów. Jeśli wziąć pod uwagę, że w momencie zakończenia prac nad Słownikiem (w etacie instytutu było zaledwie 43 osoby (i tylko 25 pracowników naukowych!) i że fundusz językowo-informacyjny wykonywał niezwykle duży zakres prac w ramach programu „Słowniki Ukrainy” (wystarczy powiedzieć: tylko „Słownik ortograficzny języka ukraińskiego” doczekał się 9 wydań!), — trudno nie nazwać pracy zespołu UFI nad nowym Słownikiem języka ukraińskiego (SJU) wyczynem naukowym i twórczym. Do pracy nad dwudziestotomowym wydaniem dołączyli naukowcy Instytutu Języka Ukraińskiego, Instytutu Językoznawstwa im. O. O. Potebni, Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki oraz Narodowego Uniwersytetu Lingwistycznego (łącznie pracowało około czterdziestu leksykografów). Jeśli pierwsze wydanie SJU opracowywano ponad czterdzieści lat, to dzięki pełnej komputeryzacji procesu leksykograficznego na drugie wydanie Słownika wydano wielokrotnie mniej czasu. I okazuje się, że jeszcze 21 lutego 2007 r. w wywiadzie dla gazety „Deń” Wołodymyr Szyrokow informował już o zakończeniu prac nad dwudziestotomowym wydaniem. Wtedy też zaznaczył, że „zaplanowany nakład to tysiąc egzemplarzy”(!!!). Osobiście dla tych, którzy dowiedzieli się o tym dopiero teraz, taka wiadomość była jak grom z jasnego nieba. Wychodzi na to, że Gabinet Ministrów Ukrainy jeszcze 11 lutego 2004 r. wydał rozporządzenie o nadaniu narodowej bazie słownikowej (stworzonej w UFI) statusu „obiektu naukowego, który jest dziedzictwem narodowym”, ale jednocześnie po zakończeniu prac nad słownikiem wyjaśniającym języka państwowego nie przeznaczył na jego wydanie w formie papierowej ani grosza. I to przy tym, że UFI naturalnie liczył na to, że z pomocą państwa uda się znacząco zwiększyć (choćby do 10 tysięcy egzemplarzy) upokarzająco mały nakład SJU. Tymczasem 1. tom Słownika zamiast wielotysięcznego nakładu wydano w liczbie… 1000 egzemplarzy! (Swoją drogą: nakład pierwszego wydania SJU wynosił 30 tysięcy egzemplarzy). Ale to jeszcze nie wszystko! Okazuje się, że wydawnictwo „Naukowa dumka” absolutnie nie promowało 20-tomowego wydania w mediach, z wyjątkiem bezbarwnego komunikatu na stronie wydawnictwa, w którym nie tylko nie ujawniono istoty tego wydania jako unikalnego dorobku narodu, ale nawet nie wymieniono instytucji naukowej, która opracowała ten produkt słownikowy, nie mówiąc już o parametrach ilościowych i jakościowych Słownika, jego autorach, kolegium redakcyjnym, zasadach tworzenia, strukturze itp. Pod koniec sierpnia „Naukowa dumka” jeszcze nie przyjmowała prenumeraty na Słownik, a w październiku na stronie wydawnictwa zaznaczono: „Zamówienia przyjmowane są do 30 września 2010 roku”. Czyli na zebranie zamówień (czy na niezebranie zamówień?!) postanowiono dać jeden miesiąc. Wydawnictwo nie wydrukowało ani jednego plakatu o tym wydarzeniu, ani jednego folderu o 20-tomowym wydaniu. Jak by nie patrzeć, inaczej niż otwartym sabotażem Słownika, tych faktów nazwać nie można. Gorzko. Zwłaszcza jeśli przypomnieć, że prenumerata na pierwsze wydanie SJU na początku lat 70. była prowadzona w setkach miast Ukrainy, wydano folder i plakat o przyszłym leksykonie. Nawiasem mówiąc, w skład kolegium redakcyjnego 11-tomowego wydania, oprócz innych uczonych, wchodzili akademicy Maksym Rylski i Pawło Tyczyna, wszak wydanie słownika wyjaśniającego języka narodowego to wydarzenie o skali historycznej. Byliśmy przykro zaskoczeni, dowiadując się od dyrektora „Naukowej dumki”, że wydawnictwo zebrało prenumeratę tylko na… 100 egzemplarzy Słownika! To jest narodowe upokorzenie i hańba! Takiej hańby nie zaznaliśmy nawet od komunistycznego totalitaryzmu! Kiedy wydawnictwo wprost odmówiło przyjęcia od nas prenumeraty na kolejny, drugi tom Słownika i wprost zapytaliśmy dyrektora wydawnictwa: „Czy władza zabroniła wam organizowania prenumeraty?!”, — zamilkł, nie zaprzeczył temu, wyjaśnił, że środków na wydanie 20-tomowego wydania Akademia Nauk nie przeznaczyła, a zatem nie ma żadnej gwarancji, że 2. tom Słownika w ogóle wyjdzie. Wszystko to bardzo logicznie wpisuje się w zachowanie dzisiejszej małorosyjskiej władzy, która nie ma nic przeciwko temu, by za wszelką cenę wpisać się w „Russkij mir” patriarchy Cyryla. Ale co z przysięgą Wiktora Janukowycza w Kaniowie przy naszej narodowej świętości o tym, że język ukraiński nadal będzie jedynym językiem państwowym na Ukrainie?! Przecież Prezydent musi pamiętać, że jest gwarantem przestrzegania Konstytucji państwa, a w szczególności jej artykułu 10.! Niechby Prezydent przypomniał sobie w końcu, że jako Premier podpisywał w 2004 r. rozporządzenie nr 73-r o nadaniu narodowej bazie słownikowej statusu „obiektu naukowego, który jest dziedzictwem narodowym”. Słownik w 20 tomach — to właśnie to dziedzictwo narodowe, które trzeba spersonifikować w przyszłe księgi, z których byliby dumni w każdym europejskim kraju. Ukraina ma tym więcej powodów do dumy ze swojego dwudziestotomowego wydania, że Ukraiński Fundusz Językowo-Informacyjny, tworząc zintegrowany system leksykograficzny „Słowniki Ukrainy” (wydawany na płytach laserowych), już na początku trzeciego tysiąclecia wprowadził Ukrainę do klubu krajów z leksykografią komputerową. Tą dumą powinni przejąć się i Prezydent, i Premier. I to już dzisiaj, kiedy pilnie trzeba zadbać o 20-tomowe wydanie w Budżecie Państwowym na 2011 rok, nie zapominając przy okazji o środkach na zakończenie wydawania wieloletniego Etymologicznego słownika języka ukraińskiego w 7 tomach, którego druk rozciągnięto na… 30 lat (!) i którego przygotowanie do druku 6. i 7. tomu, jak można zrozumieć z publikacji w Internecie, już zakończono. Państwo musi dbać i będzie dbać o państwowy język ukraiński oraz ukraińską kulturę, jeśli będzie ona ukraińska. Inna, przeciwna orientacja doprowadziłaby kraj i społeczeństwo do wstrząsów i duchowej Ruiny. Z tego musi wychodzić w praktycznej polityce językowo-kulturowej nasza władza, niezależnie od jej regionalnego pochodzenia. Zatem pozostaje nam mieć nadzieję na zdrowy rozsądek i (pomóż, Boże!) patriotyczne uczucia przywódców państwa. A jeśli władza nie dba o narodową bazę słownikową, to musimy o to zadbać my sami — pisarze, akademicy, profesorowie, wykładowcy, nauczyciele, dziennikarze, wydawcy, działacze kultury i sztuki, nasze wyższe uczelnie, szkoły, biblioteki, mecenasi i darczyńcy. Jeśli ktoś celowo ukrywa przed społeczeństwem informację o takich wydarzeniach, jak pojawienie się złotego dwudziestotomowego wydania, — to musimy sami zadbać o dostępność skarbów ojczystego języka! Niezwykle dziwne, że nawet nasza patriotyczna(?) prasa nie informuje społeczeństwa o losie 20-tomowego Słownika języka ukraińskiego. Zwracamy się do ukraińskich gazet i czasopism z prośbą o przedrukowanie tego artykułu, nadając mu odpowiedni rezonans. Chciałoby się, aby także językoznawcy, zaangażowani w ten i podobne projekty, nie czekali na łaskę państwa i mediów, lecz bili na alarm. Jesteśmy oczywiście świadomi tego, że w realizacji książkowego (a także internetowego) projektu Słownika języka ukraińskiego w 20 tomach pewne rzeczy można (i trzeba!) było dopracować. Analizując „Listę źródeł literackich Słownika” (T. 1, s. 59–61), zauważyliśmy, że najwyraźniej z powodu niedostatecznego finansowania i nieopracowania setek i tysięcy publikacji poza Słownikiem znalazło się dość wielu ukraińskich autorów, cytaty z których dzieł mogłyby wejść do korpusu Słownika1; niezadowalająco zaprezentowany jest ukraiński przekład literacki2; jednocześnie Słownik nie jest jeszcze wolny od wielu przedstawicieli grafomańskiej (partyjnej) literatury, o której Mykoła Łukasz ułożył taką ironiczną szpilę: Łąką idę, konia wiodę, Benedetto Croce. Swataj mnie, Kozaczenko, — Tak Zbanacki chce.
Autorom Słownika nie warto unikać dobrej tradycji europejskich leksykografów: w każdym tomie zaznaczać liczbę słów zarejestrowanych w tomie, tak jak robili to również kompilatorzy pierwszego wydania SUM-u. A ponieważ skład cytowanych autorów zarówno ogólnie, jak i w konkretnych tomach, najwyraźniej będzie stale się zmieniał, to listę autorów należałoby sporządzać nową dla każdego oddzielnego tomu (wtedy będzie ona adekwatna). I jeszcze jedno: oznaczając nazwiska tych autorów, którzy po raz pierwszy są cytowani w drugim wydaniu SUM-u, trzeba wyróżniać je kursywą nieco uważniej. Powiedzmy, w t. 1 podano kursywą nazwiska M. Woronego, P. Hłazowego, P. Hrabowskiego, J. Hrebinki, P. Hurinenki, Dniprowej Czajki, M. Drahomanowa, M. Draj-Chmary, I. Dracza, Ulany Krawczenko, P. Kulisza, M. Kulisza, W. Mysyka, B. Olijnyka, J. Płużnyka, W. Poliszczuka, Hryhora Tiutiunnyka, choć ilustracje z ich utworów w pierwszym wydaniu SUM-u były podawane. A ogólnie ważne jest, aby częstotliwość cytowania tego czy innego autora choćby w przybliżeniu odpowiadała wadze nazwiska (według tego parametru uważny czytelnik mimowolnie będzie określał i system wartości, które wyznaje kolektyw leksykografów, i poziom ich naukowej rzetelności). Ale najważniejsze — to uczynić nakład Słownika jak największym i zapewnić jego nieprzerwany druk. W żadnym wypadku nie można dopuścić do pozbawienia prawa indywidualnych nabywców do zakupu Słownika, jak to bywa z zamówieniami państwowymi: w sprzedaży detalicznej powinno być realizowane co najmniej połowa nakładu wydania. Czekamy, że na tę publikację odpowiedzą i Prezydent, i Premier, i Państwowy Komitet Telewizji i Radiofonii, i, oczywiście, Prezydent NAN Ukrainy. Przecież podobne wydarzenia w leksykografii zdarzają się raz na pół wieku. A biorąc pod uwagę charakter i okoliczności wydania publikacji — jest ona unikalna! 17.12.2010 Literaturna Ukrajina. — 2010. — 23 grudnia. — nr 47. — s. 6. _______________________________ 1 W Słowniku obecnie brakuje takich nazwisk, jak Iwan i Mychajło Andrusiakowie, Dmytro Antonowycz, Ołena Apanowycz, Roman Babowal, Dmytro Bahalij, Jurij Badzio, Wołodymyr Bazylewski, Jurij Barabasz, Wiktor Baranow, Wasyl Barladianu, Julian Baczynski, Serhij Biłokiń, Kateryna Biłokur, Natalka Biłocerkiweć, Wasyl Bobynski, Bohdan Bojczuk, Mychajło Brajczewski, Wiaczesław Briuchowecki, Hryhorij Waszczenko, Lubomyr Wynar, Iwan Wyszeński, Mychajło Wozniak, Wałerij Wojtowycz, Serhij Halczenko, Łeś Herasymczuk, Lubow Hołota, Swiatosław Hordynski, Mychajło i Bohdan Horyniowie, Łeonid Horłacz, Serhij Hrabowski, Łeonid Hrebinka, Wasyl Hrendża-Don-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
