Strona · s. 7strona oryginału ↗
O KONCEPCJI EDUKACJI JĘZYKOWEJ W UKRAINIE
Слово Просвіти, №03 за 2011 рік
Iwan Juszczenko, profesor, zasłużony działacz nauki i techniki Ukrainy, wyróżniający się pracownik oświaty Ukrainy. Ministerstwo Oświaty, Nauki, Młodzieży i Sportu Ukrainy zaproponowało do ogólnej dyskusji projekt Koncepcji edukacji językowej. Od razu trzeba powiedzieć, że pojawienie się takiego dokumentu państwowego zasługuje na wszelkie uznanie. Przecież język, jak słusznie zaznaczono w projekcie, „jest nie tylko obiektem nauki i poznania, ale także głównym środkiem, narzędziem nauczania, wychowania i rozwoju”. Poprzez język kształtuje się człowiek i wzmacnia państwo. Jednak sama treść dokumentu, mimo wszystkich jego pozytywnych stron, budzi pewne uwagi i zastrzeżenia. Przede wszystkim rzuca się w oczy to, że mowa tu o języku w ogóle, poza czasem i przestrzenią, a nie o jego konkretnych społeczno-funkcjonalnych hipostazach. W stosunku do jednostki i statusu społecznego język bywa ojczysty i obcy, państwowy i niepaństwowy. Odpowiednio też podejścia do nauki tego czy innego języka muszą być różne. Językiem ojczystym dziecko opanowuje żywiołowo, naśladując mowę swojego najbliższego otoczenia. Choć nie zawsze. Bo, jak pisał A. Pohribny, „język ojczysty to nie tak ten język, którym przyszło wam osobiście z różnych powodów w życiu się posługiwać, i nawet nie zawsze język »maminy« (bo ileż to matek odwróciło się od swojego słowa i swoje dzieci okaleczyło!), a właśnie wasz rodowy język, język waszego rodu”. Język ojczysty „jako forma istnienia i przejawu świadomości narodowej i osobistej” (cytuję projekt Koncepcji) — to język ojczystego narodu, a nie żaden inny, bo język obcego narodu jest zrodzony i uformowany przez ludzi o innej mentalności, z inną historią, z inną kulturą, z innym widzeniem świata. Jeśli nawet od małego dziecko wychowywało się w środowisku nieojczystojęzycznym, ma w sobie więcej predyspozycji do języka ojczystego (języka ojczystego narodu), niż do narzuconego mu obcego. Borys Hrynczenko wyrósł w rosyjskojęzycznej rodzinie, to samo można powiedzieć o Panasie Myrnym, Wołodymyrze Sosiurze, Borysie Antonence-Dawydowyczu i jeszcze o wielu działaczach ukraińskiej kultury, którzy jednak wykazali się właśnie poprzez język ukraiński, poprzez język swojego narodu, a nie poprzez język, który słyszeli od urodzenia. Właśnie poprzez język ojczysty, czyli język swojego narodu, dziecko przyswaja logikę, uczy się myśleć, nabywa umiejętności obserwowania, analizowania zjawisk, poznaje świat, przyłącza się do wielkiej wspólnoty — ojczystego narodu. Język ojczysty przenika i porządkuje podświadomość człowieka, być może nawet na poziomie genetycznym. Zatem język ojczysty dziecka trzeba tylko szlifować, udoskonalać, wzbogacać, odkrywać jego prawa i prawidłowości, jego piękno, pokazywać możliwości jego środków wyrazu. Język obcy postrzegany jest na tle ojczystego i w porównaniu z nim. Nierzadko wchodzi on w sprzeczność z utrwalonymi wyobrażeniami, postrzeżeniami, skojarzeniami. Można to wyraźnie zobaczyć w języku rosyjskim Mykoły Hohola, u którego pod pozorną rosyjską powłoką przebija ukraiński sposób wyrażania się. Języka ojczystego dziecko się uczy, a obcy musi studiować: pierwsze to wszystko jedno, co iść znaną okolicą, wydeptanymi ścieżkami; drugie to po omacku przedzierać się przez zarośla z mnóstwem pułapek. Odpowiednio powinny być stosowane też różne metody przy nauczaniu tych dwóch całkowicie różnych, choć podobnych dyscyplin. Różne przeznaczenie w społeczeństwie mają język państwowy i języki mniejszości narodowych. Jak słusznie podkreślono w projekcie Koncepcji, „władanie językiem państwowym sprzyja konsolidacji obywateli w budowaniu i wzmacnianiu państwa ukraińskiego (jak i każdego innego. — I. Ju.)”. Język państwowy obsługuje całe społeczeństwo, stwarza wszystkim obywatelom kraju jednakowe możliwości zdobycia wykształcenia w każdej jego części i z każdej specjalności, daje możliwość zajmowania każdego stanowiska w państwie. Kto ignoruje język państwowy, ten pozbawia się wielu praw obywatelskich. Tak jest we wszystkich cywilizowanych państwach: i w Rosji, i w Stanach Zjednoczonych, i we Francji — wszędzie, gdzie nie spojrzeć. A języki mniejszości narodowych zapewniają potrzeby kulturalne tylko poszczególnych grup ludności. I to powinno być uwzględnione w Koncepcji edukacji językowej: państwo powinno zapewnić wszystkim swoim obywatelom jednakową możliwość w pełnym zakresie opanowania języka państwowego. Tego wymagają także międzynarodowe dokumenty prawne. W szczególności w artykule 14 Ramowej konwencji o ochronie mniejszości narodowych, gdzie mowa o prawie osób należących do mniejszości narodowych do nauczania ich języka lub nauki w tym języku, czyni się zastrzeżenie, że powinno to odbywać się „bez uszczerbku dla nauki języka urzędowego lub nauczania w tym języku”. Izolacja językowa przedstawicieli mniejszości narodowych od reszty ludności to zamach na ich prawa obywatelskie. Z tego punktu widzenia absurdalnie brzmi zadeklarowane w Koncepcji postanowienie o „wolnym wyborze języka nauczania”. W jakim celu? Może to tylko zdezorientować jakąś część ludności, jakoby znajomość języka ojczystego czy państwowego nie dawała człowiekowi żadnych korzyści. Człowiek najjaśniej myśli i najpełniej wykazuje swoje zdolności intelektualne właśnie w języku ojczystym, czyli języku swojego narodu. Znajomość języka państwowego czyni go równoprawnym członkiem całego społeczeństwa. Jeśli w Ukrainie językiem państwowym jest język ukraiński, język absolutnej większości ludności, to jakie są podstawy do tego, aby język rosyjski ogłaszać „językiem komunikacji międzyetnicznej”, jak to zrobiono w projekcie Koncepcji. Przecież ani we Francji, ani w Niemczech, ani w Holandii nikomu nie przyjdzie do głowy ogłaszać języka angielskiego językiem komunikacji międzyetnicznej, choć tam swobodnie włada nim niemal większość mieszkańców. W projekcie Koncepcji edukacji językowej zupełnie nie uwzględniono tego, że język ukraiński przez wieki był niszczony. Nawet Wołodymyr Uljanow (Lenin), twórca Imperium Radzieckiego, był zmuszony w 1919 roku przyznać (być może z powodów koniunkturalnych), że „kultura ukraińska (język, szkoła itd.) przez wieki była tłamszona przez rosyjski caryzm i klasy wyzyskujące”. Nie mniej gorliwie prowadził atak przeciwko językowi ukraińskiemu niedawny reżim totalitarny. Jako spadek z tamtych czasów kolonialnych mamy surżyk (w innych krajach postkolonialnych są to języki kreolskie lub hybrydowe), który zniekształca, prymitywizuje komunikację międzyludzką, uwłacza, paraliżuje myślenie. Surżyk jest jak choroba nowotworowa społeczeństwa. Jak pomóc zrusyfikowanym Ukraińcom odzyskać ich język ojczysty? I nie tylko Ukraińcom, ale także, być może, Tatarom krymskim, Grekom, innym nierosyjskim mniejszościom narodowym, w szczególności poprzez ich dzieci. Przecież w języku narodowym, jak słusznie zaznaczono w projekcie Koncepcji, „zakumulowana jest mentalność, wiedza i doświadczenie życiowe przodków, niewyczerpane skarby kultury, dumy narodowej i pieśni, szlachetne, pełne głębokiego człowieczeństwa zasady współżycia, ideały narodowe i ogólnoludzkie”. Jeśli naród traci język, ginie jako naród, a wraz z nim jego niepowtarzalne doświadczenie życiowe. W projekcie Koncepcji nieuprawnienie stawia się w jednej płaszczyźnie. Narodowy Komitet Obrony Ukrainy wraz z liderami partii opozycyjnych i organizacji społecznych wzywają obywateli Kijowa i całej Ukrainy do przybycia 22 stycznia tego roku na Majdan Sofijski, na wiec poświęcony uczczeniu Zjednoczenia ziem ukraińskich pod hasłem: „Od Soborności Ukrainy — do jedności narodu ukraińskiego”. Początek wiecu o godzinie 14.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
