Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 8strona oryginału ↗

PAWŁO TYCZYNA: «DO SERCA DZWONIĘ JA...»

Слово Просвіти, №03 за 2011 рік

Do 120. rocznicy urodzin P. H. TYCZYNY Stanisław ZMIJEWSKI, m. Odessa Każdy talent to zagadka, a geniusz to zagadka za siedmioma pieczęciami dla całego świata. Dopiero zbliżamy się do uświadomienia sobie, że po Tarasie Szewczence — Proroku — Ukraina zrodziła swojego Poetę — Pawła Tyczynę. Jego wczesna twórczość jest pełna niezgłębionych czarów, a zrodzone przez muzę poety-eksperymentatora cud-słowa potrafią przewrócić duszę. „To śpiewak jabłoniokwiatowości, która, przechodząc z pokolenia w pokolenie, i dziś potrafi poruszać młodzież, oczyszczać i dodawać sił każdemu, czyja dusza jest wrażliwa na piękno” — powiedział o nim Olesiu Honczar. Los Pawła Tycyny jest tragiczny. Stalinizm, rozstrzeliwując Ukraińskie Odrodzenie, według słów Wasyla Stusa, represjonował Pawła Tyczynę sławą, wkładając na niego błazeński kołpak, zmuszając do pisania pod dyktando morderców. Zabito go za życia. Było to wstępowanie poety na Golgotę. Jednak jezuickie tortury i nieubłagany czas okazały się bezsilne wobec kruchej muzy ukraińskiego Orfeusza. Dziś on powraca do nas. O życiu Pawła Tycyny i jego twórczości, zwłaszcza wczesnej, napisano setki tomów, lecz nawet w ostatnich publikacjach rzadko można znaleźć choćby wzmiankę o jego najwcześniejszym cyklu poezji „Śpiewy panichidne”. Sam autor uważał go za bezpowrotnie utracony. A on na naszych oczach wypłynął z wszechogarniającej Lety w ukraińskiej czarnomorskiej stolicy — Odessie jako lekki czółen. Było to prawdziwym odkryciem literackim. Rękopis „Śpiewów panichidnych” odnalazł niestrudzony poszukiwacz duchowych skarbów Serhij Łuszczyk, porządkując archiwum artysty i literata Mychajła Żuka. Ten nauczyciel rysunku w seminarium czernihowskim, a później jeden z założycieli Ukraińskiej Akademii Sztuk, szczerze zaprzyjaźnił się ze swoim najbardziej utalentowanym 14-letnim uczniem Pawłem Tyczyną i tę przyjaźń obaj nieśli przez całe życie. Początkujący poeta, klepiąc biedę, dnie i noce spędzał w pracowni czernihowskiego nauczyciela. Własnego domu nie miał, więc wysyłając wiersze do redakcji, nierzadko podawał na kopertach adres Mychajła Żuka. Kiedy jakieś czasopismo zwróciło autorowi jego „Śpiewy panichidne” do Czernihowa, Pawła Tycyny już tam nie było, a w 1916 roku również Mychajło Żuk przeprowadził się do Kijowa. Tak oto poeta minął się ze swoim pierwszym cyklem poezji. Serhij Łuszczyk przekonująco dowodzi, że mowa w nim o wydarzeniach nie późniejszych niż wiosna-jesień 1914 roku. A o czasie napisania pierwszego cyklu poetyckiego Pawła Tycyny nie wiadomo nic pewnego. Istnieje o nim jedynie wzmianka w liście bez daty, który autor wysłał do Andrija Nikowskiego: „Śpiewy panichidne” u mnie jeszcze do dziś nie są ukończone… Jak ukończę, to zanim je wydrukuję, przyślę Panu do „miłej rozmowy”. Ten list odnalazł w zasobach archiwalnych czasopisma „Osnowa” odeski literaturoznawca Hryhorij Złenko, publikując go jeszcze w 1973 roku. Badacz twierdzi, że skoro w liście mowa o już wydanych numerach „Osnowy” pod koniec 1915 — na początku 1916 roku, to należy uznać, że w tamtym czasie cykl poezji już istniał. Pojedyncze wzmianki o istnieniu „Śpiewów panichidnych” zrodziły mnóstwo legend o tym, co one sobą przedstawiają i komu są poświęcone. Lecz oto teraz mamy pełny, przepisany przez samego autora na czysto, wariant tego cyklu poezji. Ale zagadki pozostały. Jedni badacze twierdzą, że młody poeta opiewa przedwczesną śmierć ukochanej i nawet wymieniają różne imiona, inni uważają, że mowa w nim o śmierci najjaśniejszego uczucia pierwszej miłości, a nie realnej dziewczyny. Jednak jest swój urok w tym, że „Śpiewy panichidne” jawią się przed nami w aureoli tajemniczej filozoficznej przypowieści o sensie ludzkiego bytu, gdzie zawsze przeplatają się białe i czarne akordy. Nad tym wiecznym tematem rozmyślał również Mychajło Żuk, który w jednym wyznaniowym wierszu powiedział o sobie: „Białym i czarnym chciałbym być”. „Białe i czarne” to jego największy obraz (207x310 cm), nad którym pracował w latach 1912—1914. Na początku wieku dzieło często wystawiano, ale w dobie totalitarnej o obrazie, którego bohaterowie mają anielską postać, nigdzie nie wspominano. Lecz samą pracę troskliwie zachował znany kolekcjoner ukrainików z Odessy Taras Maksymjuk i teraz stała się ona odkryciem jednego z szczytowych przykładów ukraińskiego malarskiego modernizmu lat 20. Zainteresowanie tym płótnem jest tak wielkie, że nie raz już było eksponowane w formacie „wystawy jednego obrazu” w Kijowie, wielu miastach Ukrainy oraz za granicą. Kiedy zaś odnaleziono „Śpiewy panichidne” Pawła Tycyny, Taras Maksymjuk oraz inni z zaskoczeniem rozpoznali na obrazie w postaci czarnoskrzydłego anioła-Orfeusza autora tych poezji. Podobieństwo potwierdza się również graficznym portretem Pawła Tycyny, który Mychajło Żuk namalował nieco później — w 1919 roku. A w postaci białego anioła niektórzy badacze dostrzegają rysy studentki Mychajła Żuka Poli Konował, uważając ją za pierwszą miłość młodego poety. O ich relacjach artysta nie mógł nie wiedzieć. Z czasem Polina zostawiła Pawła Tyczynę. Być może opiewana przez poetę śmierć ukochanej to tylko poetycka metafora, mająca wyrazić cierpienie złamanego serca? I taki punkt widzenia ma prawo istnieć. Nieprzypadkowo Tycyna w wieku trzydziestu lat, kiedy przyjaciel przypomniał mu o „Śpiewach panichidnych”, z czysto męską pogardą zanotował w dzienniku, że wtedy przypomniały mu się „ta pierwsza miłość i te głupie łzy”. Na 59. roku życia po ciężkiej chorobie odeszła w zaświaty zasłużony pracownik kultury Ukrainy, jedna z organizatorek i wieloletnia przewodnicząca Towarzystwa „Zapowit” — stowarzyszenia Ukraińców stolicy Republiki Białoruś Nina Antonenko (Komosko). Została pochowana w Mińsku, obok grobu syna Pawła. Nadzwyczajny i Pełnomocny Ambasador Ukrainy w Republice Białoruś Roman Bezsmertnyj wyraził współczucie synowi zmarłej Mykole oraz bratu Petrowi Antonence, znanemu ukraińskiemu dziennikarzowi, przewodniczącemu rady redakcyjnej gazety „Siwerszczyna”, zastępcy redaktora naczelnego gazety „Słowo Proświty”. Nina Jakiwna Antonenko pochodziła z poleskiej wsi Awdijiwka w rejonie kulykiwskim na Czernihowszczyźnie, po szkole uczyła się w Mińsku, gdzie przez długi czas pracowała jako pedagog. Z gazetą „Siwerszczyna”, z Czernihowskim obwodowym oddziałem towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki łączyły ją długotrwałe przyjacielskie stosunki. Dzięki niej zostały nawiązane relacje biznesowe również z Ukraińcami Mińska. Wyrażamy szczere współczucie Petrowi Jakowyczowi Antonence w ciężkim smutku — śmierci siostry i modlimy się, aby Pan ukoiła duszę jej tam, gdzie sprawiedliwi spoczywają. Zarząd Czernihowskiego obwodowego oddziału towarzystwa „Proświta” imienia T. Szewczenki, redakcja gazety „Słowo Proświty”. W MIŃSKU POCHOWANO NINĘ ANTONENKO Wyrażamy głębokie współczucie kierownikowi wydziału organizacyjnego Sekretariatu Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Tetianie Iwaniwnie Fedijenko w związku z ciężką stratą — śmiercią matki Marii Wasyliwny Fedijenko, która odeszła w lepsze światy 29 grudnia 2010 roku na 87. roku życia. Świetlanej pamięci i ziemia niech jej będzie lekką!

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn