Strona · s. 10strona oryginału ↗
TRAGICZNIE HOJNY LOS
Слово Просвіти, №03 за 2011 рік
Mykoła Łeontowycz
Halyna TARASIUK
Po raz pierwszy o kompozytorze Mykole Łeontowyczu usłyszałam w siódmej klasie od mojego kuzyna Wasyla Mojsiondza. Wasyl studiował wtedy zaocznie na wydziale muzycznym Winnickiego Instytutu Pedagogicznego i nauczał śpiewu w naszej rodzinnej szkole w Orłówce, w rejonie tepliczyńskim na Winniczyźnie. Mimo że, jak wszystkim wiadomo, kolędowanie i szczodrowanie było wtedy oficjalnie zabronione, nie tak łatwo było zakazać ludziom w odległych wsiach świętowania najradośniejszego i najbardziej ludowego święta chrześcijańskiego – Bożego Narodzenia. Z początkiem grudnia my, dzieci, a dokładniej dziewczynki, wieczorami zbierałyśmy się „w kącie” u tych rówieśniczek, których mamy znały najwięcej kolęd i szczedriwek, i powtarzałyśmy lub uczyłyśmy się nowych dziecięcych pieśni bożonarodzeniowych, wśród których był też „Szczedryk-wedryk”. W szkole zaś śpiewano pionierskie lub ludowe. I nagle nasz nowy młody nauczyciel śpiewu gdzieś w grudniu powiedział nam, że dzisiaj zaszczodrujemy tę „Szczedriweczkę” tak, jak brzmi ona w opracowaniu znanego kompozytora Mykoły Łeontowycza, który urodził się właśnie w te przednoworoczne dni. I zaszczodrował… tak pięknie, jak nikt z nas wcześniej nie słyszał. To było wstrząsające… Od tamtej pory w Orłówce wykonują „Szczedryka” w opracowaniu Łeontowycza. Drugi wstrząs przeżyłam kilka lat później, kiedy zaraz po szkole poszłam pracować jako „litrab” w tepliczyńskiej gazecie rejonowej „Zirka” i dowiedziałam się, że genialny kompozytor Mykoła Łeontowycz został zabity przez bandytę we wsi Markiwka, która znajduje się obok centrum rejonowego, kiedy przyszedł w gości do swojego ojca – wiejskiego księdza. I stało się to po Nowym Roku i Bożym Narodzeniu! Co więcej, wciąż istnieje ta chata, w której Łeontowycz został zabity, a niedaleko na cmentarzu jest mogiła. Pamiętam, że chodziłam do Markiwki do Łeontowycza pieszo, zimą. Niewielka chata „jeszcze przedrewolucyjna” na skraju wsi była zamknięta na klucz, a mogiła kilkaset metrów dalej na cmentarzu zasypana śniegiem i mało czym różniła się od innych. Chciałam wypytać ludzi, ale mało kto mógł coś powiedzieć, zresztą pod koniec lat 60. o Mykole Łeontowyczu wprawdzie mówiono, ale jakoś mgliście. Tylko mój wszechwiedzący tata powiedział jasno: – Łeontowycza zabiło CzeKa. Ale o tym nie trzeba pisać. Pisz o jego „Szczedryku-wedryku”. Nie pamiętam, czy pisałam coś o kompozytorze w tamtych odległych latach 60., ale jego postać, jego twórczość nie dawały mi spokoju, aż do początku lat 90., kiedy na fali odrodzenia narodowego, mieszkając już na Bukowinie, napisałam wiersz poświęcony pamięci kompozytora. Tę poezję kocham i chyba jako jedyną znam na pamięć, może dlatego, że pisałam ją, szlochając za wszystkimi niewinnie zabitymi geniuszami rodu ukraińskiego?
WEŚ MARKIWKA: OSTATNIE SCHRONIENIE ŁEONTOWYCZA
I znowu: ręce na krzyż – do piersi.
I znów: wszystkie drogi przez cierniowiska!
Ale idzie – dusza moja idzie –
Po Ukrainie idzie do Łeontowycza.
Ja na mogile nie uronię łzy –
Ja wzniosę się tenorem na chóry:
Tu nie owsy – tu Boże głosy,
Tu jaskółka z archaniołem rozmawia.
Tu więcej Ukrainy, niż na dole:
Po błękicie – złote wątki.
A na dole – zbiera się na burzę –
i zejdzie w niej smutek mój ostatni.
Lecz tylko mój. Ni wróg, ni kat, ni złodziej
Nie pozbawi głowy naszej pieśni szczerej.
Słyszycie? – To szczedriwki lecą
Na Ukrainę wojskiem niebiańskim!
Pisząc tę dramatyczną dedykację dla Łeontowycza, nawet nie mogłam sobie wyobrazić, że za kilka lat przeżyję niezwykłą radość ze spotkania z nim, a dokładniej ze „Szczedriweczką” w jego aranżacji, aż w Ameryce. Przebywając w listopadzie-grudniu 1993 roku w składzie delegacji ukraińskich działaczy społecznych w Waszyngtonie, usłyszałam od dzieciństwa bliskiego „Szczedryka” przy choince prezydenckiej, którą tradycyjnie ustawiają obok Białego Domu. Początkowo był szok, pomyślałam, że to w głowie dzwoni mi znajoma melodia. Przysłuchałam się – ależ nie! Nie w głowie. Zapytałam – inni członkowie delegacji też słyszą. Zapytałam naszego przewodnika – rosyjskojęzyczną emigrantkę z Leningradu. A ta mówi, że to dobrze znana w Ameryce dawna pieśń bożonarodzeniowa i nazywa się „Kolędą dzwonów”. Zszokowana tą informacją, oczywiście nie zaczęłam wypytywać o autorstwo Amerykanów, którzy z kosmopolityczną niewinnością uważają cały świat za swój, uspokoiwszy się genialną hojnością naszego narodu. Po raz drugi za granicą usłyszałam „Szczedryka” znów po kilku latach i też przed katolickim Bożym Narodzeniem, ale już w Austrii, w Wiedniu, gdzie przebywałam z delegacją aktywistek ruchu kobiecego na zaproszenie Kobiecego Ruchu Katolickiego Austrii. Ku mojemu wielkiemu zadowoleniu, wiedeńczycy wiedzieli, kto dał światu skrzydła ukraińskiej szczedriwce. Zresztą, i na chwałę Austriaków, w latach 90. z wielką radością i szacunkiem odkrywali dla siebie na nowo ukraiński świat, z którym przez kilka stuleci przebywali pod jednym sztandarem państwowym. Wtedy też w Wiedniu dowiedziałam się, że cały świat chrześcijański szczodruje-kolęduje ukraińską szczedriwkę w opracowaniu Łeontowycza, nie wiedząc często, skąd ona pochodzi. Więc kiedy brzmiał mi „Szczedryk” w Polsce czy Rumunii, nie dziwiłam się, ale obowiązkowo przypominałam, skąd przyleciał. Tym przyjemniej było słyszeć jego dzwonienie w amerykańskim filmie „Kevin sam w domu”, który do dziś pozostaje ulubionym filmem moich już dorosłych dzieci. Brzmi ukraińska szczedriwka także w dobrym tuzinie seriali filmowych, w audycjach radiowych i telewizyjnych, w repertuarze różnych zespołów, oczywiście w najnowocześniejszych opracowaniach, a nawet w reklamie.
Dzisiaj historia niezwykłej popularności ukraińskiej „Szczedriwki” jest dobrze wszystkim znana. Wiadomo, że stała się sławna dzięki ukraińskim emigrantom, a dokładniej fali emigracji politycznej, zrodzonej przez zwycięstwo bolszewików na Ukrainie. Pierwszy zagraniczny triumf wieloletnia praca Łeontowycza zdobyła w wykonaniu chóru Ołeksandra Koszycia na koncercie w Nowym Jorku w 1922 roku, a może nawet wcześniej – na koncercie w Carnegie Hall. Z czasem, w 1936 roku, do melodii, która przypadła do gustu Amerykanom, nowe słowa napisał radiowiec Peter Wilhousky, nazywając „Szczedriweczkę” „Kolędą dzwonów”. Stało się doprawdy nieprawdopodobne: tracąc autorstwo, w tym także narodowe, ukraińska szczedriwka stała się ogólnoludzką, panując nad całym światem. Zaprawdę, błogosławiony u Boga naród, który dzieli się z innymi swoim twórczym geniuszem. I nieśmiertelny geniusz, który wywyższa twórczością swój naród. Nie na darmo opracowanie „Szczedriwki” stało się dla utalentowanego i wszechstronnego muzyka i kompozytora Łeontowycza dziełem całego jego życia i zwieńczeniem twórczości. Pisał on ją w najlepszych latach życia w przed...
poczuciu nadchodzącego odrodzenia i wyzwolenia Ukrainy, które przeżywała na początku XX wieku cała ukraińska inteligencja. Znamienne, że po przejściu 5 redakcji „Szczedriwka” po raz pierwszy zabrzmiała w 1916 roku w wykonaniu chóru Uniwersytetu Kijowskiego. Łatwo wyobrazić sobie to piękno i siłę młodzieńczą, przepełnioną świętą miłością do Ukrainy… Ale trudno wyobrazić sobie samo życie ukraińskiego inteligenta Mykoły Łeontowycza w ciągu jego krótkich czterdziestu trzech lat, które przypadły na najtragiczniejszy okres w historii: krwawe rewolucje, wojny światowe i domowe… Jak wiadomo, gdy grzmią armaty – muzy milczą. Ale co tam armaty! Milczeć zmuszali „władzodzierżcy” i „władzożercy”. Ogólnie rzecz biorąc, kompozytor nie miał szczęścia do władzy. Carska prześladowała go jako buntownika i rewolucjonistę. Z ulgą przy Ukraińskiej Republice Ludowej, przy Dyrektoriacie, wraz z Kyryłem Stecenką i Pawłem Tyczyną rzucił się w wir duchowej odbudowy Ukrainy, a tu przed Denikinem – ukrainożercą – trzeba uciekać. A dokąd, skoro ziemia ojczysta jest za ciasna nie tylko dla proroków, ale i dla geniuszy. Miotał się biedak od Kamieńca Podolskiego po Donbas, zdążając pośród bachanalii śmierci dawać nowe życie ukraińskiej pieśni chóralnej; pracował w Kijowie, w Tulczynie i w Winnicy… A śmierć deptała mu po piętach… Zdawał się to czuć i mimo że musiał zarabiać na chleb powszedni, gorączkowo tworzył, kończąc wielkie dzieło – operę „Na rusałczyn Wielkanoc”. Libretto do niej, oparte na baśni Borysa Hrinczenki, pisała jedna z jego uczennic, córka księdza ze wsi Strażhorod koło Teplika, Tetiana Tyszkewycz. Łeontowycz wyruszył więc, zabierając ze sobą starszą córkę, do Strażhorodu, a po wizycie tam postanowił przy okazji odwiedzić ojca w Markiwce. Nie wiedząc, że znajdzie tam ostatnie ziemskie schronienie. Stało się to w nocy z 22 na 23 stycznia 1921 roku. A jak się stało, mówią dokumenty odnalezione w archiwach KGB i odtajnione pod koniec krwawego stulecia, w którym dane było żyć Mykole Łeontowyczowi: jakiś czekista Hryszczenko, wykonując tajny rozkaz ówczesnej władzy, przyjechał do Markiwki śladem wygnanego kompozytora, poprosił o nocleg u wiejskiego księdza – ojca Łeontowycza, a po wspólnej kolacji z jego rodziną, na oczach rodziców, zabił ich syna Mykołę, a samych rodziców związał i zniknął w zamieci styczniowej krwawej nocy… Straszne bluźnierstwo władców, cynizmu szatańskiego nie znała ukraińska historia… I przykro, że my, współcześni, nie lubimy o tym wspominać, zwłaszcza przy czarujących dźwiękach nieśmiertelnej, znanej na całym świecie „Szczedriwki”. A warto byłoby… choćby po to, żeby straszne błędy się nie powtórzyły. Nigdy. Właśnie to przyszło mi do głowy w te dni świąteczne wraz ze wspomnieniami z wizyty w muzeum Mykoły Łeontowycza w Markiwce latem ubiegłego roku. Muzeum otwarto w 1977 roku, na 100-lecie urodzin kompozytora. Dokładniej mówiąc, zbudowano naprędce nowy budynek, a stary dom rodzinny, w którym zginął Mykoła Łeontowycz, jakoś niezauważenie zrównano z ziemią, zapewne po to, by nie przypominać niepotrzebnie o tej strasznej zbrodni. Zajechaliśmy do muzeum w drodze do mojej rodzinnej wsi Orliwki. Przejeżdżałam obok niego już wcześniej, ale autobusem rejsowym, a podczas pracy na wsi nigdy nie miałam czasu, by odwiedzić je specjalnie. I oto taka okazja: jedziemy samochodem. We troje. Syn za kierownicą. A my z córką podziwiamy przepiękne podolskie krajobrazy i zadbane wsie. Przejechawszy Markiwkę, zatrzymaliśmy się na obrzeżach, przy muzeum, wysiadamy, a tu kłódka na drzwiach. Nic nie szkodzi, listonoszka przejeżdżająca na rowerze w mgnieniu oka zawołała kierowniczkę – piękną młodą kobietę – Switłanę Bułaszową, która mieszka niedaleko w uliczce, ale ta jakoś się krępuje, otwierając drzwi, przeprasza, że dach przecieka, ściany się walą, dwukrotnie okradziono muzeum, w 2005 i 2007 roku, zabrali wszystkie cenne rodzinne relikwie… Zostawili duplikaty dokumentów. Kto? Po co? Nie wiadomo. Barbarzyńców nie znaleziono. Smutno… Naprawdę zrobiło się smutno. Zasmuciła uboga, rozkradziona ekspozycja – i plamy na ścianach, i okna, które trzymają się na słowo honoru. Przygnębiał duch obojętnej urzędniczej bylejakości. Powszechnego niepamiętania… I nie mieściło się w głowie, jak to mogło się stać, że okradano muzeum Geniusza narodu ukraińskiego, szanowanego na świecie, nie za czasów hordy tatarsko-mongolskiej, a za prezydentury Wiktora Juszczenki – wielkiego miłośnika staroci i historii ojczystej. Wydawałoby się, że muzeum to powinno rozkwitać i zwoływać ludzi na cichą rozmowę o naszej wielkości narodowej, o naszej genialności, a tu okna – ramy nie przylegają, sufit w zaciekach… Jak można?! Tym bardziej, że ludzie z całej Ukrainy jadą tutaj, by pokłonić się Łeontowyczowi. Ktoś zajrzy przy okazji, ktoś przyjedzie specjalnie. Świadczy o tym księga pamiątkowa. A co z władzą lokalną, która zeszłej jesieni zmieniła się wraz z tą najwyższą? A nic. Póki co w jej duchowych zainteresowaniach nic się nie zmieniło. Jedyna pociecha, że u nas na Ukrainie władza się zmienia. Co pięć lat. A Łeontowycz jest wieczny, jak jego „Szczedryk”, i „Dudaryk”, i wysoka muzyka duchowa… Szkoda tylko, że my, Ukraińcy, jako naród i ludzie z własnej woli, w swojej zachłannej ciemnocie i niewdzięcznej nierealizacji, też mijamy się na poboczu światowej historii i na marginesach własnego losu, tragicznie szczodrego, jak i los „Szczedriwki”, uwiecznionej przez Mykołę Łeontowycza.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
