Strona · s. 5strona oryginału ↗
w beczce miodu
Слово Просвіти, №04 за 2017 рік
Z ogólnoeuropejskiego trendu wydawania literatury pięknej wypadają Austria, Rosja, Ukraina i Białoruś. Być może, mając solidne i stabilne biblioteki, Austriacy pozwalają sobie na „rozluźnienie” i zmniejszenie udziału wydań literatury pięknej (w 2015 r. wydawanie tytułów literatury pięknej wynosiło tam 15,6 %). Rosja, Ukraina i Białoruś. Mimo kolosalnych zasobów papieru w Federacji Rosyjskiej2015 udział wydań literatury pięknej w liczbie tytułów wynosi zaledwie 14,5 %, a w sumarycznym nakładzie — 13,1 %. Mimo to, biorąc pod uwagę skalę rynku książki, pod względem liczby tytułów wydań literatury pięknej Rosja2015 dziś przewyższa Ukrainę2015 w 12,6 raza. Na skutek działania „zasady naczyń połączonych” do Ukrainy trafia (i, wychodząc z palliatywnych decyzji parlamentu, będzie trafiać dalej!) ogromna masa wydań literatury pięknej, wychodzących w byłej metropolii. Wreszcie Białoruś2015. Narodowa Izba Książki Białorusi odnotowuje, że wydawanie literatury pięknej w porównaniu z 2014 r. spadło: pod względem tytułów — o 42,1 %, pod względem sumarycznego nakładu — o 63,6 %. Ustalenie, jaki jest udział literatury pięknej w ogólnym strumieniu wydawnictw książkowych Białorusi, nie udało mi się. Udział wydań literatury pięknej na Ukrainie według wskaźnika ich sumarycznych nakładów w ciągu ostatniego ćwierćwiecza przybrał trzy postacie (lub zarazem poziomy) degradacji: 1) spadek na Ukrainie sumarycznego nakładu wszystkich książek i broszur (czyli we wszystkich działach tematycznych) w 3,1 raza (z 847 mln 522,4 tys. egzemplarzy w latach 1987—1991 do 269 mln 989,9 tys. egzemplarzy w latach 2011—2015); 2) spadek sumarycznego nakładu wszystkich wydań literatury pięknej we wszystkich językach w 11 razy (z 448 mln 278,5 tys. egzemplarzy w latach 1987—1991 w latach 1987—1991 do 40 mln 825,7 tys. egzemplarzy w latach 2011—2015); 3) spadek sumarycznego nakładu wszystkich ukrainojęzycznych wydań literatury pięknej w 22,4 raza (z 237 mln 171,5 tys. egzemplarzy za lata 1987—1991 do 10 mln 601,2 tys. egzemplarzy za lata 2011—2015). Zmniejszenie w niezależnej Ukrainie produkcji książek na jednego mieszkańca w 3,1 raza wykazało, że żaden z ukraińskich prezydentów, mimo gadania o narodowym odrodzeniu, nie miał i nie realizował programu przeciwdziałania pogrążaniu kraju w beznadziejnej epoce pierwotnej akumulacji, zaniedbaniu rozwoju języka, kultury, oświaty i nauki. O nieodpowiedzialnej i nieudolnej polityce wydawniczej Ukrainy można powiedzieć sarkastycznymi wersami Dmytra Pawlyczki: „Już trzysta lat siedzą pachołki, osaułowie, / Mali hetmaniątka, pragnący buławy, / I po kryjomu radzą, by ich świerszcze nie usłyszały, / Jak być wolnymi — i nie zdradzić Moskwy. / Jak mieć wszystko swoje: państwową budowę, / Granice, armię i nawet własny grosz, / Ale za to dobro oddać ojczystą mowę; / No cóż tu myśleć?! Dają — bierz szybciej!..” Przez wieki bezpaństwowości Ukraina zawsze była Państwem Słowa (brat Mykoły Zerowa, Michaił Orest, wydał w 1952 r. w Filadelfii zbiór o tej samej nazwie), a ukraińskie wydawnictwa książkowe XIX—XX wieku — aż do powstania państwa Ukraina — zawsze były literaturo- i językocentryczne. Dopiero w ostatnim ćwierćwieczu — na zamówienie Moskwy — tę literaturocentryczność zbrodniczo ignorowano. Moskwa przyczyniła się do tego wagonami i eszelonami swojej produkcji książkowej, bo wiedziała, że ukraińska literaturocentryczność to także językocentryczność, a zatem i ukraińska tożsamość, której moskiewski „imperializm kultury” nie uznawał i nie uznaje, obecnie już z maksymalną rosyjsko-faszystowską kategorycznością, aż do rozstrzeliwania ukrainojęzycznych obywateli na Donbasie — wyłącznie za ich ukrainojęzyczność. Spadek sumarycznego nakładu ukrainojęzycznych wydań literatury pięknej w niezależnej Ukrainie w 22,4 raza to oczywiście „zasługa” także prezydentów Ukrainy, którzy nie zdołali wyrosnąć z „małych hetmaniątek, pragnących buławy”, do roli państwowców na miarę Machiavellego, Garibaldiego czy de Gaulle’a. Ale w niszczeniu państwowości ukraińskiego słowa szczególną rolę zawsze odgrywała i odgrywa moskiewska książka. Zauważmy: w żadnym kraju Europy nie dopuszcza się takiego importu książek z innych państw, jaki dopuszcza się na Ukrainie i Białorusi, a który jest dla kultur i języków naszych krajów zgubny i katastrofalny, jak duchowy Czarnobyl. Z mnogości swoich refleksji i analitycznych wniosków dotyczących wojny na Ukrainie przeciwko jej literaturo- i językocentryczności przytoczę przynajmniej cztery moje komentarze do statystyki ukraińskiego wydawnictwa w sektorze literatury pięknej. 1. Gdyby władza ukraińska choćby tylko utrzymała tempo druku z ostatnich pięciu lat istnienia URSR (1987—1991) i dbała o język państwowy tak, jak to czyniła i czyni w odniesieniu do swojego języka państwowego władza Rosji, to na Ukrainie w ciągu 24 lat Niepodległości (1992—2015) wydrukowano by ogółem 2 mld 151,7 mln egzemplarzy wydań literatury pięknej, w tym w języku ukraińskim — 2 mld 87,2 mln egzemplarzy. Tymczasem Ukraina wydała w języku państwowym w sektorze literatury pięknej zaledwie 266,2 mln egzemplarzy książek i broszur, czyli nie dodrukowała 1 mld 885,5 mln egzemplarzy tych wydań w języku ukraińskim; oznacza to, że czytelnicy otrzymali ich ośmiokrotnie mniej, niż mogliby otrzymać przy hipotetycznej odpowiedzialnej, proukraińskiej polityce. Ale przecież realnie aparat państwowy, zafascynowany pierwotną akumulacją, nie zamierzał bronić konstytucyjnego statusu języka ukraińskiego, stosunek ról języka ukraińskiego i rosyjskiego w sferze druku nie był świadomie kontrolowany przez władzę, a rzeczywista sytuacja języka ukraińskiego okazała się znacznie gorsza, niż mogła być: po dwudziestu czterech latach niepodległości średnioroczny sumaryczny nakład ukrainojęzycznej literatury pięknej w ostatnich pięciu latach (2011—2015), w porównaniu z okresem 1987—1991, zmniejszył się w 22,4 raza — z 47 mln 434,3 tys. egz. do 2 mln 120,2 tys. egz. Jeśli w ostatnich latach istnienia URSR kraj wytwarzał średnio na jednego mieszkańca prawie jeden egzemplarz ukrainojęzycznej literatury pięknej, to obecnie — ledwie jeden egzemplarz na 20 osób. Jednym z najważniejszych czynników takiego „wyobcowania” ludności od ukrainojęzycznej literatury pięknej stało się zniszczenie sieci dystrybucji książek zarówno na prowincji, jak i w wielkich miastach. Przy tym władza nie uważała za potrzebne żadne poważne wysiłki zmierzające do odtworzenia takiej sieci. Drugim czynnikiem stało się niekontrolowane sprowadzanie literatury rosyjskojęzycznej z Rosji oraz brak jakichkolwiek regulatorów dotyczących wewnętrznej produkcji wydań rosyjskojęzycznych na samej Ukrainie. W rezultacie mnożnik antyukraińskiej polityki wydawniczej i handlowej działa na rzecz niszczenia ukraińskiego słowa, ukraińskiej przestrzeni informacyjnej, a zatem i ukraińskiej państwowości. Zbrojna ekspansja współczesnego państwa rosyjskiego przeciwko Ukrainie przygotowywana była przez prawie ćwierć wieku, m.in. poprzez ekspansję kulturalną, informacyjną i językową. 2. Od prezydenta do prezydenta Ukrainy udział krajowej produkcji książkowych wydań ukrainojęzycznej literatury pięknej u nas konsekwentnie malał: jeśli w latach 1987—1991 wynosił 52,9 %, to za L. Krawczuka spadł do 39,6 %, za L. Kuczmy — do 30,1 %, W. Juszczenki — do 27 %, a za W. Janukowycza — do 23,7 %. Dopiero grzmot rosyjsko-ukraińskiej wojny jakby odwrócił ten proces: w ciągu dwóch lat wojny (2014—2015) udział ukrainojęzycznej literatury pięknej na Ukrainie wzrósł do 34,5 %. A ja jestem przekonany: gdyby w sektorze wydań literacko-artystycznych udział ukrainojęzycznej literatury pięknej w latach Niepodległości wzrósł z 52,9 % do 95 %, to nie musielibyśmy słyszeć grzmotu wojny. Ale w tym celu państwo ukraińskie musiałoby dobrze zadbać o dekolonizację swojego rynku książki i przestrzeni informacyjnej. 3. Szczegół szczególny. Jeśli przez pierwsze 12 lat Niepodległości ukraińska państwowa statystyka druku co roku podawała dane o wydaniach ukraińskiej literatury pięknej na Ukrainie, to przez kolejne 12 lat (2004—2015) takiej informacji w modelu statystyki druku zupełnie brakuje. (W wydaniu rocznika statystycznego „Druk Ukrainy” za lata 2001—2002 dane te zamieszczono w tabelach 13 i 14, a za 2003 r. — odpowiednio w tabelach 15 i 16. Dlaczego Izba Książki Ukrainy po cichu usunęła z wydawnictwa statystycznego wskazane tabele i dlaczego ukraińskie
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
