Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Językowy świat Ołeksy Tychego oraz językowo-państwowe realia teraźniejszości

Слово Просвіти, №04 за 2017 рік

Anatolij ZAHNITKO, publicysta. Zakończenie. Początek w nr 3 z 2017 r. Mówiąc o patriotyzmie, jego znaczeniu w postępie społecznym poszczególnego narodu i narodów w ogóle, O. Tychyj proponuje do obserwacji głębokie myśli W. von Humboldta: „Językowi nie ma nic równego, oprócz ducha. Wraz z duchem wznosi się on do boskiego początku” (s. 359), które i dziś są funkcjonalnie obciążone, wszak podkreślono w nich niepowtarzalność języka, jego wagę w kształtowaniu się narodu, jego ducha. Nie mniej ważne są proponowane czytelnikowi sentencje D. Jawornyckiego z głębin historii kozactwa, które mistrzowsko wyodrębniają znaczenie języka ukraińskiego w formowaniu kozackiego braterstwa: „Lecz każdemu, kimkolwiek by on był, skądkolwiek i kiedykolwiek by nie przyszedł na Zaporoże, dostęp był wolny do Siczy pod następującymi pięcioma warunkami: być wolnym i nieżonatym człowiekiem, mówić małoruską mową, przysiąc na wierność rosyjskiemu carowi, wyznawać prawosławną wiarę i przejść określonego rodzaju naukę… Według drugiego zobowiązania wymagano, aby przybyły do Siczy, jeśli nie był Rosjaninem, zapomniał swoją naturalną mowę i mówił kozacką, tj. małorosyjską, mową” (D. Jawornickij / Ewornickij. „Istorija zaporożskich kazakow”, t. 1. S.- Petersburg, 1892, s. 184—185) (Tamże, s. 336). Od wypowiedzi do wypowiedzi stopniowo rozwija się zadeklarowany w tytule rozdziału temat, nabierając logicznie umotywowanego zakończenia w ostatnich myślach. Wzmacnia brzmienie liniowo uporządkowanych wypowiedzi obecność myśli nie tylko znanych krajowych (Taras Szewczenko, Amwrosij Metłynśkyj, Sydir Worobkewycz, Maksym Rylśkyj, Pawło Tychyna i in.), zagranicznych (Aleksander Puszkin, Nikołaj Dobrolubow, Rabindranath Tagore, Lew Tołstoj, Dawid Lordkipanidze i in.) mistrzów słowa artystycznego, ale i liczne naukowe sentencje, wydobyte przez Ołeksę Tychego z monografii, wydawnictw popularnonaukowych, pomocy naukowych, podręczników, co w swojej sumie wzmacnia argumentację wypowiedzi, nadając im naukową wagę, wiarygodność, zgodność z tą sytuacją, która i powołała do życia wypowiedź. W „Słowie układającego” O. Tychyj konstatuje, że z niektórymi cytowanymi w książce wypowiedziami i poglądami układający się nie zgadza, „ale dla obiektywizmu i pełności wniósł i je do książki. Niektóre wypowiedzi otwarcie wrogie językowi ukraińskiemu, kulturze i samemu narodowi ukraińskiemu, również znalazły sobie miejsce…” i kontynuuje: „Temat o języku i jego znaczeniu w życiu narodu jest praktycznie niewyczerpany (w życiu duchowym, artystycznym, produkcyjnym itd.)” (s. 4). Analizując praktyczną pracę Ołeksy Tychego nad obroną pełnowartościowości ukraińskiego słowa, odrodzeniem jego naturalnego brzmienia, należy wspomnieć przede wszystkim jego „Słownik słów nieodpowiadających normom ukraińskiego języka literackiego (słowa obce, zniekształcone słowa, kalki itd.)” (Donieck: Towarzystwo im. Ołeksy Tychego, 2009), historię zachowania i opublikowania którego krótko scharakteryzowała L. Ohniewa (Tychyj Ołeksa. Nie mogę dłużej milczeć / Oprac. Wasyl Owsijenko, Ludmyła Ohniewa, Jewhen Fiłko, Jewhen Szapowałow. — Donieck: Towarzystwo im. Ołeksy Tychego, 2009, s. 157—159). Mimo aresztowania autora Słownika, uwięzienia i długotrwałego pobytu w łagrach, rękopisowi rzeczywiście pisany był dobry los. Od 1977 do 2004 roku przez 27 lat jeden jedyny jego egzemplarz ukrywali i przechowywali różni ludzie (Wasyl Skrypka, Inna Filippowa), którzy martwili się o niego, aż wreszcie teczka z materiałami została przekazana do Towarzystwa imienia Ołeksy Tychego. Po 5 latach podczas Drugich Czytań, poświęconych Ołeksie Tychemu, jak wspomina L. Ohniewa, ona „zaproponowała obecnym kontynuować pracę nad „Słownikiem” … i, niespodziewanie, znalazło to odzew … Wołodymyr Tychyj (syn Ołeksy) wyraził zgodę na osobne wydanie „Słownika”. Wasyl Owsijenko wziął na siebie obowiązki redaktorskie, ja — wykonanie komputerowego makiety, a Towarzystwo im. Ołeksy Tychego, któremu przewodniczy Jewhen Szapowałow, — finansowanie” (tamże, 157—159). O Słowniku Ołeksy Tychego podczas jego pierwszego druku autor tych wierszy już pisał (tamże, s. 65—69). I choć minęło prawie 8 lat, można z pewnością stwierdzić: leksykograficzna praca Ołeksy Tychego nie straciła swojej aktualności. Słownik jest interesujący nie tylko w planie prześledzenia ewolucji zasad układania tego typu prac, ale i w przekroju wagi dobranego i należytego czywica, snizznycia, wichola, churtowyna, churdyha, churtecza, metil, chwyszcza, zameta (s. 60), myslenno — dumkoju, dumkamy, u dumci, u dumkach (s. 61), mysłymyj — hadanyj, ujawnyj, możływyj, imowirnyj (s. 60). Niestety, „Słownik słów nieodpowiadających normom ukraińskiego języka literackiego (słowa obce, zniekształcone słowa, kalki itd.)” Ołeksa Tychyj nie zdążył ukończyć (doprowadził tylko do litery M), dlatego trudno mówić o całości jego leksykograficznej koncepcji, analizować strukturę artykułu słownikowego według aktualnych dla pracy słownikarskiej zasad. Większość z przytoczonych nieodpowiadających normom ukraińskiego języka literackiego słów (obcych słów, zniekształconych słów, kamowa: W 11-tu t.” (Z listów do siostry Szury: „Ja prenumerowałem „Słownik języka ukraińskiego” w 11 tomach w księgarni „Podpisnyje izdanija”. Wykupiłem 5 tomów. Zdaje się, wyszedł szósty — wykupię obowiązkowo” (Tychyj Ołeksa. Nie mogę dłużej milczeć / Oprac. Wasyl Owsijenko, Ludmyła Ohniewa, Jewhen Fiłko, Jewhen Szapowałow. — Donieck: Towarzystwo im. Ołeksy Tychego, 2009. — S. 101). Znamienne jest i to, że Ołeksa Tychyj Słownika nie uważał za normatywny i taki, który jest obliczony na naukowców, redaktorów, pisarzy, ponieważ głównych użytkowników widział wśród nauczycieli, uczniów, a także tych, którzy zaniedbali język ojczysty lub stracili kontakt z nim. Tego typu prace i dziś są skrajnie niezbędne, ponieważ umożliwiają głębokie przeniknięcie w niuanse słowa, jego związki z innymi, odzwierciedlają wmontowanie słowa w pamięć ludową. Najstraszniej, kiedy „słowa milczą” (Lina Kostenko). Ołeksa Tychyj swoją aktywną postawę w obronie ukraińskiego słowa oraz pionierską działalność praktyczną kierował na utwierdzenie słowa ojczystego, jego rozwój. Jednocześnie należy podkreślić niezwykle wysoki poziom wymagań autora w doborze odpowiedników do słów, frazeologizmów itd. w każdej z analizowanych rubryk-uwag. Swoją pojemnością treściową model Słownika jest dość wyczerpujący, jest on całkowicie konkurencyjny z szeregiem współczesnych słowników tego typu. Jak twierdzi Ludmyła Ohniewa, przewodnicząca donieckiego oddziału ukrainistek w latach dziewięćdziesiątych XX w. i początku XXI w., w opowieści z 2009 roku: „Zadeklarowany słownik autor ułożył w 1976 roku do litery „M” włącznie, maszynopis obejmuje 64 s.” (L. Ohniewa. Inicjatywy Towarzystwa im. Ołeksy Tychego [7, 157—159]). Słownik i dziś jest aktualny, funkcjonalnie obciążony. Jego materiały powinny być szerzej wprowadzane do praktyki leksykograficznej podczas przygotowywania podobnych prac słownikarskich, a także wykończenie przemyślane we współczesnej przestrzeni, kiedy niezwykle ważną staje się ciągłość narodowo-językowych norm leksykalnych i gramatycznych itd. Przegląd i przeczytanie różnorodnego materiału, nad którym pracował Ołeksa Tychyj, pozwalają wykryć ewolucję jego postaw światopoglądowych, formowanie świadomej postawy w obronie samowystarczalności języka ukraińskiego, jego statusu w społeczeństwie. Skrupulatna praca, aktywna postawa obywatelska świadczą o niepokoju O. Tychego o język ukraiński, dążeniu autora do odnalezienia najwartościowszych argumentów na korzyść nie tylko nauki języka ukraińskiego, jego znajomości, ale i utwierdzenia w ojczystym państwie jako pełnowartościowego, pełnoprawnego dla swojego narodu. Pomimo złożoności okoliczności, ciągłego poszukiwania wrogów wśród tych, którzy walczyli o swoje ojczyste, narodowe samoodrodzenie, Ołeksa Tychyj kontynuował swoją pracę — pracę zaiste pionierską nie tylko wtedy, ale i dziś. Ołeksa Tychyj analizował wymowne fakty historyczne, śledził przebieg wydarzeń, które warunkowały stan użycia języka ukraińskiego w latach 70. XX wieku, gruntownie rozważał wskaźniki ilościowo-statystyczne spisu ludności w granicach byłego ZSRR, USRR, obwodu donieckiego, jednocześnie zbierając wszystko to, co niszczyło melodykę ojczystego słowa, zaświadczało dążenie całego szeregu „troskliwych” do internacjonalizacji zasobu leksykalnego wszystkich języków Związku Radzieckiego i wprowadzania w języku ukraińskim niewłaściwych, nienaturalnych dla niego form (potwierdzeniem tutaj może być niemal wykluczenie formy wołacza i stopniowa zamiana formą mianownika, zakaz używania litery ґ, narzucanie niewłaściwych językowi ukraińskiemu słów itd.), nie mówiąc już o formowaniu wspólnego zasobu terminologicznego dla wszystkich języków byłego ZSRR itp. Nawet dziś, na tle tych współczesnych licznych wydawnictw normatywno-leksykograficznych, odradzanych słowników początku i pierwszej połowy XX wieku (zwłaszcza lat 30. XX w.), słownik Ołeksy Tychego przyciąga gruntownością naświetlanego materiału, dążeniem do podania jak najpełniej słów, które odpowiadają normom ukraińskiego języka literackiego, a dopiero potem propozycją tych czy innych dialektyzmów, zapożyczeń. Świat językowy Ołeksy Tychego przyciąga swoją ewolucją, dążeniem do rozszerzenia funkcjonalnie silnych przejawów języka ukraińskiego. Paradoksalne jest to, że w 26. roku Niepodległego Państwa Ukraińskiego cała spuścizna Ołeksy Tychego jest niezwykle aktualna, zmienili się tylko adresaci oficjalnych apeli. Jeśli chodzi o normowanie bogactwa leksykalnego, gramatycznego i innego języka ukraińskiego, to tutaj niezwykle cenne są i zasady leksykografowania materiału przez autora, i wyróżnienie przez niego słów-potworków, ocena wagi i wartości brzmienia ojczysto-ukraińskiego itd. Znaczące jest formowanie kierunków rozszerzenia pola siłowego ukraińskiego słowa, akumulacja pamięci ludowej w nim. W świecie językowym Ołeksy Tychego prześledzono ewolucję — od zbierania faktów historycznych, wydarzeń o języku, naukowej analizy rozwoju języka ukraińskiego, wypowiedzi genialnych badaczy słowa, znanych działaczy kultury i literatury o języku do zasadniczej obrony praw języków narodowych i języka ukraińskiego w szczególności, ustalenia kierunków pełnowartościowego funkcjonowania w tworzeniu państwa. Taka działalność spowodowała dążenie Ołeksy Tychego do samodzielnego zebrania i uporządkowania tego licznego materiału, który odzwierciedlał kierunki i cechy rusyfikacji we wszystkich sferach życia społecznego i administracyjnego, kulturalno-artystycznego. Czas nie tylko na naukę poglądów językoznawczych Ołeksy Tychego z głęboką analizą jego propozycji i inicjatyw językowo-ustawodawczych, językowo-politycznych i językowo-oświatowych, ale i na formowanie całościowego Eksperymentalno-badawczego korpusu tekstów środków masowego przekazu, literatury naukowej i popularnonaukowej, naukowo-dydaktycznej dla ustalenia obecności w języku ukraińskim zarejestrowanych przez niego zjawisk. _________________ 1 We wszystkich cytatach Ołeksy Tychego zachowano autorskie użycia form gramatycznych, konstrukcji składniowych, a także cechy pisowni.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn